Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 652 2212870 2187601 2026-06-22T19:26:06Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212870 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Republika ng Indonesya | native_name = {{nativename|id|Republik Indonesia}} | common_name = Indonesya | image_flag = Flag of Indonesia.svg | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = {{nativename|kaw|[[Garuda Pancasila]]}}<br>Pambansang Sagisag | image_map = Indonesia (orthographic projection).svg | map_caption = <!--{{map caption |location_color=green |region=[[ASEAN]] |region_color=dark grey |legend=Location Indonesia ASEAN.svg}}--> | national_motto ={{nativename|kaw|[[Bhinneka Tunggal Ika]]}}<br><small>"Pagkakaisa sa Pagkakaiba"</small><br> '''[[Ideolohiya|Pambansang ideolohiya]]:''' ''[[Pancasila (pulitika)|Pancasila]]''<ref>{{cite journal |url=http://countrystudies.us/indonesia/86.htm |publisher=Silid-aklatan ng Kongreso ng Estados Unidos |title=Indonesya |edition=Mga Pag-aaral sa mga bansa}}</ref><ref name="Vickers">[[#Vickers|Vickers]], p. 117</ref> | national_anthem = {{lang|id|[[Indonesia Raya]]}}<br />"Dakilang Indonesya"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Indonesia Raya instrumental.ogg]]</div> | official_languages = [[Wikang Indonesia|Indonesia]] | demonym = [[Demograpiya ng Indonesya|Indones]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 40.6% [[Mga Habanes|Habanes]] | 15.0% [[Mga Sunda|Sundanes]] | 3.3% [[Mga Madures|Madures]] | 2.7% [[Mga Minangkabau|Minangkabau]] | 2.4% [[Mga Betawi|Betawi]] | 2.4% [[Mga Bugis|Bugis]] | 2.0% [[Bantenese|Bantenes]] | 1.7% [[Mga Banjar|Banjar]] | {{nowrap|29.9% iba{{\}}hindi inilahad}} }} | ethnic_groups_year = 2000 | capital = [[Jakarta]] | largest_city = [[Surabaya]], [[Medan]], [[Bandung]] | government_type = [[Estadong unitaryo|Unitaryong]] [[Pangulo|pampanguluhang]], [[republikang konstitusyonal]] | leader_title1 = [[Pangulo ng Indonesia|Pangulo]] | leader_name1 = [[Prabowo Subianto]] | leader_title2 = [[Pangalawang Pangulo ng Indonesya|Pangalawang Pangulo]] | leader_name2 = [[Gibran Rakabuming Raka]] | legislature = Pambayang Asembleang Konsultatibo | upper_house = Konseho ng mga Kinatawang Panrehiyon | lower_house = Konseho ng mga Kinatawang Pambayan | area_rank = ika-15 | area_km2 = 1904569 <!--http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf--> | area_sq_mi = 735358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_label = Kalupaan | area_label2 = Katubigan (%) | area_data2 = 4.85 | percent_water = | population_census = 277,749,853<ref name="imf2"/> | population_census_year = 2022 | population_census_rank = ika-4 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_density_rank = | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP = {{increase}} $4.39 trilyon<ref name = "imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Indonesia |publisher=International Monetary Fund |accessdate=25 Abril 2023}}</ref> | GDP_PPP_rank = ika-7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,855<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ika-98 | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal = {{increase}} $1.39 trilyon<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = ika-16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $5,016<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ika-112 | Gini_year = 2021 | Gini_change = {{increasenegative}} | Gini = 37.9 <!--number only--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI_year = 2018 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.707 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UN">{{cite web |title=Human Development Report 2011 |accessdate=2 Nobyembre 2011 |year=2011 |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/IDN.html |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105044427/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/IDN.html |url-status=dead }}</ref> | HDI_rank = ika-111 | sovereignty_type = [[Kalayaan]] | sovereignty_note = mula sa [[Olanda]] | established_event2 = [[Pamamahayag ng Kalayaan ng Indonesia|Ipinahayag]] | established_date2 = 17 Agosto 1945 | established_event3 = Kinilala | established_date3 = 27 Disyembre 1949 | currency = [[Rupiah ng Indonesia|Rupiah]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = paiba-iba | utc_offset = +7 hanggang +9 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = kaliwa <!--Note that this refers to the side of the road used, not the seating of the driver--> | calling_code = +62 | cctld = [[.id]] }} Ang '''Indonesya''',<ref>{{cite book|title = [[UP Diksiyonaryong Filipino]]| page = 499| date = 2010|publisher = Anvil Publishing |city = Pasig|editor = Virgilio S. Almario|edition = Ika-2}}</ref> opisyal na pangalan '''Republika ng Indonesya''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), ay isang [[malayang estado]] at kapuluang bansa sa [[Timog-Silangang Asya]] na nasa kanlurang bahagi ng [[Karagatang Pasipiko]]. Ito ay binubuo ng 17,508 mga pulo, at ito ang pinakamalaking estado sa buong daigdig na binubuo ng isang [[kapuluan]]. Tinatantiya na nasa 277 milyon katao ang populasyon ng Indonesya noong 2022,<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title= Indonesia |accessdate= 5 Disyembre 2008 |last= |first= |author2= |date= [[2008-11-20]] |work= [[The World Factbook]] |publisher= [[Kagawaran ng Estado ng Estados Unidos]] |archive-date= 2008-12-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status= dead }}</ref> na pang-apat sa mga [[Tala ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamataong]] bansa sa mundo, at ang pinakamataong bansang [[Muslim]]; subalit walang opisyal na pananampalataya ang itinakda sa Saligang Batas ng Indonesya. Isang [[republika]] ang Indonesya, na may inihahalal na tagapagbatas (lehislatura) at [[Pangulo ng Indonesia|pangulo]]. Ang kabisera ng bansa ay [[Jakarta]]. Pinapaligiran ang Indonesya ng [[Papua Nueva Guinea|Papua Bagong Guinea]], [[Silangang Timor]] at [[Malaysia]], at kinabibilangan rin ang [[Singapore|Singapura]], [[Pilipinas]], [[Australya]], at ang [[Kapuluan ng Andaman at Nicobar]] ng [[Indiya]] bilang mga kalapit na bansa at teritoryo. Ang kapuluan ng Indonesya ay naging isang mahalagang rehiyong pangkalakalan simula pa noong ika-7 siglo, kung kailan ang [[Srivijaya]] at paglaon [[Majapahit]] ay nangangalakal sa [[Tsina]] at [[Indiya]]. Ang mga katutubong mga pinuno ay lumaong niyakap ang kulturang Indiyano, relihiyon at modelong pampulitika mula sa mga sinaunang siglo, at lumaganap ang [[Hinduismo]] at [[Budismo]] sa kapuluan. Naimpluwensiyahan rin ang kasaysayan ng Indonesya ng mga makapangyarihang banyaga dahil sa likas yaman nito. Dinala ng mga mangangalakal na Muslim ang [[Islam]], na ngayon ay naging dominante sa kapuluan, habang ang mga makapangyarihang [[Europeo]] ang nagdala ng [[Kristiyanismo]] at nakipaglaban para monopolisahin ang kalakalan sa [[Kapuluang Maluku]] (''Moluccas'') noong [[Panahon ng Pagtuklas]]. Ito ay sinundan ng tatlo't kalahating siglo ng kolonyalismo sa ilalim ng mga [[Olandes]]. Natamasa ng Indonesya ang kanilang [[kasarinlan]] pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang kasaysayan ng Indonesya noon pa man ay magulo, at sinubok ng maraming kalamidad, suliranin, banta ng separatismo, at ng panahon ng mabilisang pagbabago at paglago ng ekonomiya. May magkakaibang mga pangkat na etniko, wika at diyalekto, at pananampalataya ang mga iba't-ibang pulo at kapuluan ng Indonesya, ngunit ang [[lahing Habanes|Habanes]] ang pinakamalaki – at pinakadominanteng – pangkat etniko. Bilang isang bansang [[estadong unitaryo|unitaryo]], bumuo ang Indonesya ng isang pagkakakilanlan gamit ang [[Wikang Indones|isang pambansang wika]], dibersidad ng mga pangkat etniko, pagpapakilala sa mga ibang relihiyon kahit kung nakararami ang mga Muslim, at isang kasaysayan ng kolonyalismo at rebelyon laban dito. Ang pambansang kasabihan ng Indonesya, ang ''"Bhinneka tunggal ika"'' ("Pagkakakaisa sa Pagkakaiba", na literal na "marami, subalit isa"), na nagsasabi na ang pagkakaiba ang bumuo sa bansa. Subalit ang mga tensiyon sektarya at separatismo ay nagdulot ng marahas na paghaharap na gumimbal sa katatagan ng politika at ekonomiya. Sa kabila ng laki ng populasyon at dami ng tao sa rehiyon, malaki ang teritoryo ng Indonesya: kilala ang bansa bilang pangalawa sa mga bansang may pinakamataas na saribuhay sapagkat kay lawak ng mga parang nito. Biniyayaan ang bansa ng likas na yaman, subalit nilalarawan din ng kahirapan ang Indonesya sa kasalukuyan. == Pangalan == Ang pangalang ''Indonesya'' ay mula sa salitang [[wikang Latin|Latin]] na ''Indus'', na nangangahulugang "India", at salitang Griyego na ''nesos'', na nangangahululgang "pulo", kaparehas ng pangalan ng [[India]].<ref name="EcoSeas1">{{cite book |last=Tomascik |first=T |author2=Mah, J.A., Nontji, A., Moosa, M.K. |title=The Ecology of the Indonesian Seas - Part One |publisher=Periplus Editions Ltd. |year=1996 |location=Hong Kong |isbn=962-593-078-7}}</ref> Ang pangalan ay halaw pa noong ika-18 dantaon, malayo pang taon bago pa naging malaya ang Indonesya.<ref name="indoety">{{in lang|id}} {{cite news |last=Anshory |first=Irfan |title=Asal Usul Nama Indonesia |publisher=Pikiran Rakyat |date=2004-08-16 |url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |accessdate=2006-10-05 |archive-date=2006-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |url-status=dead }}</ref> Noong 1850, Si George Earl, isang Ingles na [[Etnolohiya|etnologo]], ay iminungkahi ang salitang ''Indunesians'' — dahil sa paggamit ng ''Malayunesians'' — para sa mga taong nakatira sa "Kapuluang Indiyan" o "[[Kapuluang Malay]]".<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page=119}}</ref> sa publikasyong ding iyon, ang isang estudyante ni Earl, si James Richardson Logan, ay ginamit ang ''Indonesya'' bilang kasingkahulugan ng ''Kapuluan ng Indiya''.<ref name="JIAEA_3">{{cite journal |last=Logan |first=James Richardson |title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders |url=https://archive.org/details/ethnologyIndian00Loga |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |pages=4:252–347}}; {{cite journal |last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |pages=254, 277–278}}</ref> Subalit ang mga sulat akademiko ng mga Olandes sa mga nilimbag sa [[Silangang Indiyas ng Olanda|Silangang Indiyas]] ay iwas sa paggamit ng ''Indonesya''. Imbis ay ginamit nila ang salitang "Kapuluang Malay" (''Maleische Archipel''); ang ''Netherlands East Indies'' (''Nederlandsch Oost Indië''), ang tanyag ''Indië''; ''ang silangang'' (''de Oost''); at pati na ang ''Insulinde''.<ref>(This term was introduced in 1860 in the influential novel [[Max Havelaar]] (1859), written by [[Multatuli]], critical of Dutch colonialism). {{cite journal |author=Justus M. van der Kroef |year=1951 |title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=71 |issue=3 |pages=166–171 |doi=10.2307/595186 |issn=0003-0279}}</ref> na Simula noong 1900, naging karaniwan ang paggamit ng "Indonesya" bilang pantukoy sa bansa ng akademya sa labas ng Olanda, at ginamit rin ito ng mga nasyonalistang Indones para sa kanilang mga pampolitikang pamamahayag.<ref>{{cite journal |title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal=Journal of the American Oriental Society |author=Jusuf M. van der Kroef |volume=71 |issue=3 |pages=166–171 |year=1951 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5 |doi=10.2307/595186}}</ref> Pinatanyag ni [[Adolf Bastian]], ng [[Pamantasang Humboldt ng Berlin]], ang termino sa kanyang aklat na ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894''. Ang unang iskolar na Indones na gumamit ng termino ay si [[Ki Hajar Dewantara|Suwardi Suryaningrat]] (Ki Hajar Dewantara), nang siya ay magtayo ng isang ''press bureau'' sa Olanda na may pangalang ''Indonesisch Pers-bureau'' noong 1913.<ref name="indoety"/> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng Indonesia}} === Sinaunang panahon === [[Talaksan:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|upright|Ang halamang [[moskada]] (''nutmeg'') ay katutubo sa [[Pulo ng Banda]] ng Indonesya. Minsang naging isa sa pinakamahalang pangangailangan ng daigdig, na naging dahilan ng unang kapangyarihang kolonyalismong Europeo sa Indonesya.]]Ang mga labing posil o kusilba ng ''[[Homo erectus]]'', na mas tanyag bilang ang mga [[Taong Haba]], ay nagmumungkahi na ang kapuluang Indonesya ay tinirhan na noong dalawang mlyong hanggang 500,000 taon na ang nakalilipas.<ref>{{cite journal |last=Pope |title=Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 |journal=Annual Review of Anthropology |volume=17 |pages=43–77 |year=1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |author2=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–312 |id=}}; {{cite journal |last=Pope |first=G |authorlink= |author2= |title=Evidence on the Age of the Asian Hominidae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=80 |issue=16 |pages=4,988–4992 |date=15 Agosto 1983 |url=http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/80/16/4988 |accessdate=|pmid=6410399|doi=10.1073/pnas.80.16.4988 }} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |author2=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |page=309 |id=}}; {{cite journal |last=de Vos |first=J.P. |author2=P.Y. Sondaar, |title=Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science Magazine |volume=266 |issue=16 |pages=4,988–4992 |date=9 Disyembre 1994 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf |format=PDF|doi=10.1126/science.7992059 |accessdate=}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |author2=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |page=309 |id=}}</ref> Ang mga [[Austronesya|Austronesyo]], na bumuo sa karamihan ng mga makabagong tao, ay nagtungo sa Timog Silangang Asya mula Taiwan. Sila ay dumating sa Indonesya noong tinatayang 2000 &nbsp;BCE, at inilayo ang mga katutubong [[Melanesya|Melanesyo]] sa malayong silangang rehiyon habang sila ay dumadami.<ref>Taylor (2003),pahina 5–7</ref> Sa tamang kondisyong agrikultural, at ang pagkabihasa sa pagtatanim sa mga palayan <ref> {{cite book |last=Taylor |first=Jean Gelman|title=Indonesia |publisher=Yale University Press |date= |location=New Haven and London |pages=8–9 |isbn=0-300-10518-5}}</ref> ay nagbigay daan sa mga barangay, bayan at maliliit na mga kaharian na umusbong sa unang dantaon CE. Ang magandang baybaying posisyon ng Indonesya ay nagbigay daan sa kalakalang sa mga kalapit pulo at sa iba pang mga lugar. Halimbawa ng mga kalakalang nabuo ay parehong sa mga Kahariang Indiyano at sa Tsina na nabuo mga ilang dantaon BCE.<ref>{{cite book |last=Taylor |first=Jean Gelman |title=Indonesia |publisher=Yale University Press |date= |location=New Haven and London |pages=15–18 |isbn=0-300-10518-5}}</ref> Mula noon, ang pangangalakal ay napakahalaga sa paghuhugis ng kasaysayan ng Indonesya.<ref>Taylor (2003), pages 3, 9, 10–11, 13, 14–15, 18–20, 22–23; Vickers (2005), pages 18–20, 60, 133–134</ref> Mula noong ika-7 dantaon CE, ang makapangyarhing Kahariang pandagat ng [[Srivijaya]] ay umusbong sapagkat sa kalakalang nabuo at sa mga impluwensiya ng Hinduismo at Budhismo na nakuha ng Kaharian mula roon.<ref>Taylor (2003), pahina 22–26; Ricklefs (1991), pahina 3</ref> Sa pagitan ng ika-8 hanggang ika-10 dantaon CE, ang dinastiyang agrikultural na Budhistang [[Sailendra]] at ang dinastiyang Hindu na [[Kahariang Mataram|Mataram]] ay umunlad at bumagsak sa [[Haba (pulo)|Haba]], kung saan naiwan nila ang mga grandiyosong mga monumentong relihiyoso gaya ng [[Borobudur]] ng Sailendra at ang [[Prambanan]] ng Mataram. Ang kahariang Hindu na [[Madyapahit]] ay nabuo sa silangang Java sa huling bahagi ng ika-13 dantaon, sa ilalim ni [[Gajah Mada]], na nakaimpluwensiya sa kabuuan ng Indonesya; ang panahong ito ay kadalasang tinatawag na "Gintong Panahon" sa kasaysayan ng Indonesya.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue=1 |year=1982 |pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> === Panahon ng mga Olandes === Kahit na ang mga mangangalakal na Muslim ay unang naglakbay sa Timog-silangang Asya noong unang bahagi ng panahong Islamiko, ang [[Paglaganap ng Islam sa Indonesia (1200 hanggang 1600)|pinakaunang katibayan ng pagsasa-Islamiko ng populasyon]] ay noong ika-13 dantaon sa hilagang [[Sumatra]].<ref>Ricklefs (1991), pages 3 to 14</ref> Naglaon ang ibang mga lugar sa Indonesya ay niyakap ang paniniwalang Islam, at naging dominanteng relihiyon sa [[Java]] at Sumatra sa huling bahagi ng ika-16 na dantaon. Sa halos karamihang bahagi, ang Islam ay nagbago at humalo sa mga nabuong mga kultura at mga impluwensiyang relihiyoso, kung saan hinubog nito ang pangunahing anyo ng Islam sa Indonesya, lalo na sa Java.<ref>Ricklefs (1991), pages 12–14</ref> Ang unang Europeo na dumating sa Indonesya noong 1512, ay nang ang mga mangangalakal na Portuges, na pinamunuan ni [[Francisco Serrão]], ay ninais na monopolahin ang mga mapagkukunan ng [[moskada]] (''nutmeg''), [[clove]], at mga [[paminta]] sa [[Kapuluang Maluku|Maluku]].<ref>{{cite book |last=Ricklefs |first=M.C|title=A History of Modern Indonesia Since c.1300, second edition |publisher=MacMillan |year=1993 |location=London |pages=22–24 |url= |isbn= 0-333-57689-6}}</ref> Sumunod sa kanila ang mga Olandes at mga Ingles. Itinayo ng mga Olandes noong 1602 ang [[Kompanyang Olandes ng Silangang India]] (VOC) at naging makapangyarhing Europeo sa lugar. Pagkatapos nitong mabangkarote, ang VOC ay pormal na nagsara noong 1800, at ang pamahalaan ng Olanda ay bumuo ng [[Dutch East Indies|Silangang Indiya ng Olanda]] bilang isang pambansang kolonya.<ref>Ricklefs (1991), page 24</ref> Sa halos buong panahong ng kolonyalismo sa Indonesya, ang pamamahala ng mga Olandes sa mga teritoryo nito ay mahina; noon lamang unang bahagi ng ika-20 dantaon naging dominante ang mga Olandes sa kung ano ang mga hangganan ng Indonesya ngayon.<ref name="DUTCH_BOUNDARIES">Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.(Schwartz 1999, pages 3–4) Despite major internal political, social and sectarian divisions during the [[Indonesian National Revolution|National Revolution]], Indonesians, on the whole, found unity in their fight for independence.</ref> Ang pananakop ng mga Hapones noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at ang mga sumunod na mga pananakop ang nagpawakas sa pamamahala ng mga Olandes,<ref>{{cite journal |title=Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal=Eighteenth-Century Studies |volume=31 |issue=3 |author=Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–355 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi=10.1353/ecs.1998.0021}}; {{cite book |last=Ricklefs |first=M.C. |title =History of Modern Indonesia Since c.1300, second edition |publisher=MacMillan |year=1993 |location=London |pages= |url= |doi= |isbn=0-333-57689-6}}</ref> at muling pinasigla ang mga pinigil na kilusang pangkalayaan ng mga Indones. Dalawang araw pagkatapos sumuko ang Hapon noong Agosto 1945, si [[Sukarno]], isang maimpluwensiyang pinunong nasyonalista, ay inihayag ang kalayaan at itinalagang pangulo.<ref>{{cite journal |title=Indonesia |author=H. J. Van Mook |authorlink=Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs |year=1949 |volume=25 |issue=3 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0020-5850%28194907%2925%3A3%3C274%3AI%3E2.0.CO%3B2-P |pages=274–285}}; {{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien |volume=14 |issue=24 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0362-8949%2819451205%2914%3A24%3C345%3AITI%3E2.0.CO%3B2-S|pages=345–348 |date=5 Disyembre 1945 |doi=10.1525/as.1945.14.24.01p17062}}; {{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title =Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | location = | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}; Reid (1973), page 30</ref> sinubukan ng Olanda na muling itayo ang kanilang pamamahala, at dahil sa panggigipit ng ibang mga bansa, kinilala na ang kalayaan ng Indonesya ng mga Olandes at ang kaguluhan sandatahan at diplomatiko ay nagwakas noong Disyembre 1949.<ref>{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien |volume=14 |issue=24 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0362-8949%2819451205%2914%3A24%3C345%3AITI%3E2.0.CO%3B2-S|pages=345–348 |date=5 Disyembre 1945 |doi=10.1525/as.1945.14.24.01p17062}}; {{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence" |accessdate=2006-12-11 |publisher=GlobalSecurity.org |work=Military}}</ref>(maliban lang sa teritoryong Olandes ng [[Kanlurang Bagong Ginea]], kung saan ay isinama sa [[Kasunduan sa New York]] noong 1962, at sa pinamamahalan ng [[mga Nagkakaisang Bansa]] na [[Act of Free Choice]]). [[Talaksan:Soekarno.jpg|thumb|upright|right|Si [[Sukarno]], ang unang pangulo ng Indonesya]] === Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig === Si Sukarno ang nagsimula sa demokrasya patungong awtoritaryanismo, at pinanatili ang kanyang kapangyarihan sa pagbalanse sa mga lumalabang puwersang militar, at ang mga [[Partido Komunista ng Indonesia|Partido Komunista ng Indonesya]] (PKI).<ref>Ricklefs (1991), pages 237 - 280</ref> Isang pagtatangkang coup noong 30 Setyembre 1965 ang napiligan ng mga sundalo, na nagdulot sa isang marahas na pagpapa-alis sa mga anti-komunista, kung saan pinagbintangan ang PKI sa tangkang coup.<ref>Friend (2003), pages 107–109; {{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions | year = 2001 }}; Ricklefs (1991), pages 280–283, 284, 287–290</ref> Nasa pagitan ng 500,000 at isang milyon ang namatay.<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 Nobyembre 2005 |url=http://www.counterpunch.org/roosa11052005.html |title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=2006-11-12 |journal=[[CounterPunch (newsletter)|Counterpunch]] |archive-date=2006-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061207144330/http://www.counterpunch.org/roosa11052005.html |url-status=dead }}; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965-1966 |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref> Ang pinuno ng militar, si [[Suharto|Heneral Suharto]], ay minaubra ang pahinang pamumuno ni Sukarno, at pormal na itinalaga bilang pangulo noong Marso 1968. Ang kanyang [[Administrasyong Bagong Kaayusan]]<ref>{{cite journal |title=General Suharto's New Order |author=John D. Legge |journal=Royal Institute of International Affairs |volume=44 |issue=1 |year=1968 |pages=40–47 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0020-5850%28196801%2944%3A1%3C40%3AGSNO%3E2.0.CO%3B2-I}}</ref> ay sinuportahan ng pamahalaang Estados Unidos,<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; cable no. 868, ref: Embtel 852, 5 Oktubre 1965. [https://web.archive.org/web/20020616222707/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/johnsonlb/xxvi/4445.htm]; Adrian Vickers, ''A History of Modern Indonesia.'' Cambridge University Press, p. 163; 2005; David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> at pinag-igi ang mga pamumuhunan ng mga dayuhan sa Indonesya, na naging mahalagang dahilan sa katamtamang pag-unlad ng ekonomiya noong sumunod na tatlong dekada.<ref>{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |title=A History of Modern Indonesia |url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=0-521-54262-6}}; {{cite book |last=Schwarz |first=A. |year=1994 |title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s |url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw |publisher=Westview Press |isbn=1-86373-635-2}}; {{cite book |last=Ricklefs |first=M. C. |title=A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition |publisher=MacMillan |year=1991 |isbn=0-333-57689-X}}</ref> Subalit ang awtoritaryang "Bagong Kaayusan" ay malakawang inakusahan ng korupsiyon at supresyon ng mga taga-oposisyon. Noong 1997 at 1998, ang Indonesya ang pinakalabis na tinamaan ng [[Krisis Pananalapi sa Asya ng 1997|Krisis Pananalapi sa Asya]].<ref>{{cite book | last =Delhaise | first =Philippe F. | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | url =https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh | publisher =Willey | year =1998 | pages =[https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh/page/123 123] | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> Ito ang nakadagdag sa malawakang pagkadismaya sa Bagong Kaayusan.<ref>{{cite journal |title=Indonesia: from showcase to basket case |author=Jonathan Pincus and Rizal Ramli |journal=Cambridge Journal of Economics |volume=22 |issue=6 |pages=723–734 |url=http://cje.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/22/6/723|year=1998|doi=10.1093/cje/22.6.723}} </ref> at nagdulot ng [[Rebolusyong Indones ng 1998|malawakang protesta]]. Nagbitiw si Suharto noong 21 Mayo 1998.<ref> {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 Mayo 1998 |accessdate=2006-11-12}}</ref> Noong 1999, ang Silangang Timor ay bumotong humiwalay sa Indonesya, pagkatapos ng dalawampu't limang taong pananakop militar na kinondena ng iba't ibang bansa dahil sa kalupitan sa mga taga-Silangang Timor.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |author2=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 Disyembre 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=2006-09-17}}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |publisher=U.S. Department of State |date=2002-10-17 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |accessdate=2006-09-29}} </ref> Ang panahon ng [[Reformation (Indonesia)|''Repormasyon'']], pagkatapos ng pagbibitiw ni Suharto, ay nagbunga ng mas matibay na mga prosesong demokratiko, kasama ang mga programang autonomiyang rehiyunal, at ang sa unang pagkakataon ay nagkaroon ng halalang pang-panguluhan noong 2004. Ang mga instabilidad sa politika at ekonomiya, kaguluhan, korupsiyon, at terorismo ay nagpabagal sa pag-unlad. Datapwat ang relasyon sa iba't ibang mga relihiyon at mga pangkat etniko ay mapayapa sa kabuuan, may mangilan ilan na sekta ang hindi kuntento at ang pagkakaroon ng kaguluhan sa ilang mga lugar ay patuloy pa ring suliranin ng bansa.<ref>{{cite journal |author=Robert W. Hefner |year=2000 |url=http://www.trincoll.edu/depts/csrpl/RINVol3No1/east_timor.htm |title=Religious Ironies in East Timor |volume=3 |issue=1 |accessdate=2006-12-12 |journal=Religion in the News |archive-date=2007-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070107184415/http://www.trincoll.edu/depts/csrpl/RINVol3No1/east_timor.htm |url-status=dead }}</ref> Isang pagsasaayos pampolitika sa mga separatistang sandatahan sa [[Aceh]] natamasa noong 2005.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date=15 Agosto 2005 |accessdate=2006-12-12 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> == Heograpiya == {{main|Heograpiya ng Indonesia}} [[Talaksan:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Mapa ng Indonesya]] Ang Indonesya ay binubuo ng 17,508 pulo, na tinatayang nasa 6,000 ang tinitirhan.<ref>{{cite web |date=Abril 2006 |title=World Economic Outlook Database |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5%20Estimate |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=2006-10-05 }}; {{cite web |first=Hendriawan |title=Indonesia Regions |url=http://www.indonext.com/Regions/ |publisher=Indonesia Business Directory |accessdate=2007-04-24 |archive-date=2005-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ |url-status=dead }}</ref> Ang mga ito ay nakakalat sa parehong bahagi ng [[ekwador]]. Ang limang pinakamalaking pulo ay ang [[Haba (pulo)|Haba]] (Java), [[Sumatra]], [[Kalimantan]] (ang bahaging Indones ng [[Borneo]]), [[Bagong Ginea]] (na kahati ang Papua Bagong Ginea), at [[Selebes]]. Ang Indonesya ay nakikihati ng hangganan sa [[Malaysia]] sa pulo ng [[Borneo]] at [[Sebatik]], sa Papua Bagong Ginea sa pulo ng Bagong Ginea, at sa [[Silangang Timor]] sa pulo ng [[Timor]]. Nakikihati rin ito ng hangganan sa [[Singapore]], Malaysia, [[Pilipinas]] sa hilaga, at sa [[Australya]] sa mga katimugang bahagi ng mga dagat nito. Ang kabisera nito, ang [[Jakarta]], ay matatagpuan sa Haba at ang pinakamalaking lungsod ng bansa, na sinundan ng [[Surabaya]], [[Bandung]], [[Medan]], and [[Semarang]].<ref>{{cite book |last=Witton |first=Patrick |url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 |title=Indonesia |publisher=Lonely Planet |year=2003 |isbn=1-74059-154-2 |location=Melbourne |pages=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435}}</ref> [[Talaksan:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Ang Bulkang Semeru at Bulkang Bromo sa Silangang Haba. Ang mga aktibidad bulkaniko sa Indonesya ay isa sa pinakamataas sa buong daigdig.]] Sa 1,919,440&nbsp;kilometro parisukat (741,050&nbsp;mi&nbsp;parisukat), Ang Indonesya ay naging ika-16 na pinakamalaking bansa, ayon sa laki ng lupang sakop.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |date=2006-10-17 |title=Rank Order Area |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |archive-date=2014-02-09 |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |accessdate=2006-11-03}}</ref> Ang average na kapal ng populasyon ng tao ay 134&nbsp;tao bawat kilometrong parisukat (347&nbsp;bawat milyang parisukat), ang ika-79 sa daigdig,<ref>{{cite web |year=2006 |title=Population density - Persons per&nbsp;km² 2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |accessdate=2006-10-04}}</ref> kahit na ang Java ang pinakamataong pulo sa buong mundo,<ref name="JOSHUA">{{cite web |last=Calder |first=Joshua |date=3 Mayo 2006 |title=Most Populous Islands |url=http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm |publisher=World Island Information |accessdate=2006-09-26}}</ref> na may densidad ng populasyon na 940&nbsp;tao bawat km parisukat (2,435&nbsp;bawat mi parisukat). Sa taas 4,884&nbsp;metro (16,024&nbsp;talampakan), ang [[Puncak Jaya]] sa Papua ay ang pinakamataas na tuktok sa Indonesya, at ang [[Lawa ng Toba]] sa Sumatra ay ang pinakamalaking lawa, na may sukat na 1,145&nbsp;km parisukat (442&nbsp;mi&nbsp;parisukat). Ang pinakamalaking ilog ay nasa Kalimantan, kasama rito ang [[Mahakam]] at [[Barito]]; Ang mga ilog na ito ang nagiging pandugtong transportasyon sa pagitan ng mga bayan sa paligid nito.<ref>{{cite web |year=2006 |title=Republic of Indonesia |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwrIjXxw?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archive-date=2009-11-01 |work=Encarta |publisher=Microsoft |accessdate=}}</ref> {{anchor|Klima}} Dahil matatagpuan ito sa ekwador, ang Indonesya ay may [[klimang tropikal]], na may dalawang panahon na tag-ulan at tag-init. Ang karaniwang antas na pag-ulan sa mga mababang lugar ay nasa 1,780-3,175&nbsp;milimetro (70–125&nbsp;pulgada), at hanggang 6,100&nbsp;milimetro (240&nbsp;pulgada) sa mga rehiyong mabubundok, o sa mga lugar na mabundok—lalo na sa kanlurang bahagi ng Sumatra, Kanlurang Haba, Kalimantan, Selebes at Papua—ang nakakaranas ng mataas na pag-ulan. Ang alinsangan ay pangkalahatang mataas, na karaniwa'y nasa 80%, at unti lang ang pagkakaiba ng galaw ng temperatura sa buong taon; ang karaniwang temperatura araw-araw sa Jakarta ay nasa 26-30&nbsp;°C (79–86&nbsp;°F).<ref>{{cite web |title=About Jakarta And Depok |url=http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617142447/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archive-date=2008-06-17 |work=University of Indonesia |publisher=University of Indonesia |accessdate=2007-04-24}}</ref> == Pamahalaan at Politika == {{main|Politika ng Indonesia}} [[Talaksan:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Isang sesyon ng Konseho ng mga Kinatawang Pambayan sa Jakarta]] Ang Indonesya ay isang [[republika]] na may [[sistemang pangpanguluhan]]. Bilang isang [[estadong unitaryo]], ang kapangyarihan ay nasa pambansang pamahalaan lamang. Pagkatapos ng [[Pag-aaklas ng Indonesia noong 1998|pagbibitiw ni Pangulong Suharto]] noong 1998. Ang istrukturang pangpamahalaan at pampolitika ng Indonesya ay sumailalim sa isang malawakang reporma. Apat na pagbabago sa [[Saligang Batas ng Indonesia|Saligang Batas ng Indonesya]]<ref>Noong 1998 hanggang 2001</ref> ang nagbago sa sangay tagapagpaganap, tagapaghukom at tagapagbatas.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> Ang pangulo ng Indonesya ay ang [[pinuno ng estado]], [[punong kumander]] ng [[Sandatahan ng Indonesia|Sandatahan ng Indonesya]] at ang direktor ng mga pamahalaang lokal, paggawa ng mga batas at ng ugnayang panlabas. Ang pangulo ay nagtatalaga ng isang konseho ng mga ministro, na hindi kailangang halal na kasapi ng lehislatura. Ang [[Halalang pangpanguluan ng Indonesia, 2004|halalang pangpanguluan noong 2004]] ay ang unang pagkakataon na makahalal ng direkta ang mga tao ng kanilang pangulo at pangalawang pangulo.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=2006-12-13 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang pangulo ay maaaring maglingkod ng hindi hihigit sa dalawang magkasunod na limang taong termino.<ref>_ (2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III – The Executive Power, Art. 7.</ref> Ang pinakamataas na katawang pangkinatawan sa pambansang antas ay ang [[People's Consultative Assembly]] (MPR). Ang pangunahing layunin nito ay suportahan at amendiyahan ang saligang batas, inagurahan ang pangulo, at pagsasaayos ng malawak na balangkas ng patakarang pang-estado. Ito ay may kapangyarihang litisin ang pangulo.<ref>{{in lang|id}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |format=PDF |accessdate=2006-11-07 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang MPR ay binubuo ng dalawang kapulungan; ang [[Konseho ng mga Kinatawang Pambayan]] (DPR), na may 550 kasapi, at ang [[Konseho ng mga Kinatawang Panrehiyon]] (DPD), na may 128 kasapi. Ang DPR ang napapasa ng mga batas at ang nagbabantay sa sangay tagapagpaganap; ang mga kasapi ay inihahalal para sa limang taong termino sa pamamagitan ng [[representasyong proporsyunal]].<ref name="Harijanti2006"/> Ang mga repormang nagsimula noong 1998 ay nagmarka sa pagtaas ng katayuan ng DPR sa pambansang pamamahala.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> Ang DPD ay isang bagong kapulungan para sa mga usaping pamamahalang rehiyonal.<ref>Batay sa amendiya sa saligang batas ng 2001, ang DPD ay binubuo ng apat na halal na kasaping [[non-partisan]] para sa bawat tatlongput tatlong lalawigan para sa pambansang pangkinatawang pampolitika {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archive-date=2006-12-01 |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=2006-12-13}}</ref> Karamihan sa mga sigalot sibil ay inihaharap sa Hukuman ng Estado; ang apela ay dinidinig sa harap ng Mataas na Hukuman; Ang Kataastaasang Hukuman ay ang pinakamataas na Hukuman sa bansa, at dinidinig ang huling pagbasa, at nagsasagawa ng pagsusuri sa mga kaso. Ang ibang hukuman ay kinabibilangan ng Hukumang Pangkalakalan ''(commercial)'', na humahawak sa mga kasong pagkabangkarote at pagkalugi; isang Hukumang Administratibo ng Estado upang dinggin ang mga kasong administratibo laban sa pamahalaan; isang Hukumang Pangsaligang batas upang dinggin ang mga sigalot na may kinalaman sa legalidad ng abtas, pangkahalatang halalan, at pagsasawalang bisa ng mga partidong pampolitika, at ang saklaw ng otoridad ng institusyon ng estado; at ang Hukumang Panrelihiyon na umaayos sa mga kasong may kinalaman sa mga kasong panrelihiyon.<ref name="USCONGRESS">{{cite web| title=Country Profile: Indonesia| publisher=[[Library of Congress|U.S Library of Congress]]| month=December | year=2004| url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Indonesia.pdf | format=PDF|accessdate=2006-12-09}}</ref> == Pagkakahating pampangasiwaan == {{main|Mga Lalawigan ng Indonesia|Pagkakahating pampangasiwaan ng Indonesia}}Binubuo ang Indonesya ng [[Mga lalawigan ng Indonesia|34 lalawigan]], kung saan lima rito ay may natatanging katayuan. Ang bawat lalawigan ay may sariling tagapagbatas at gobernador. Ang lalawigan ay hinahati naman sa mga bayan (''[[Mga bayan ng Indonesia|kabupaten]]'') at mga lungsod (''[[Mga lungsod ng Indonesia|kota]]''), na hinahati pa sa mga maliliit na distrito (''[[Mga subdistrito ng Indonesia|kecamatan]]''), at pati na rin sa mga barangay (''desa'' o ''kelurahan''). Pagkatapos ipatupad noong 2001 ang rehiyonal na pagsasarili (autonomiya), ang mga bayan at lungsod ay ang naging pinakamahalagang sangay pampangasiwaan, na responsable sa pagbibigay ng paglilingkod-bayan. Ang pamahalaang barangay naman ang pinakamakaimpluwensiya sa pang-araw-araw na buhay ng mga nasasakupan nito, na humahawak sa mga usaping pambarangay na pinamumunuan ng halal na punong barangay na tinatawag na ''lurah'' o ''kepala desa''. Ang mga lalawigan ng [[Aceh]], [[Jakarta]], [[Natatanging Rehiyon ng Yogyakarta|Yogyakarta]], [[Papua (lalawigan)|Papua]], at [[Kanlurang Papua (lalawigan)|Kanlurang Papua]] ay may mas maraming pribilehiyo at mas mataas na antas ng pagsasarili mula sa pambansang pamahalaan kaysa sa ibang mga lalawigan. Halimbawa, may karapatang bumuo ang pamahalaan ng Aceh ng isang malayang sistemang pambatas; noong 2003, ipinatupad nito ang paggamit ng ''[[Sharia]]'' (batas Islam) bilang bahagi ng hurisprudensiya nito.<ref>{{cite journal |author=Michelle Ann Miller |title=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism? |journal=Asian Ethnicity |volume=5 |issue=3 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/caet/2004/00000005/00000003/art00005 |year=2004 |pages=333–351 |doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref> Ang Yogyakarta naman ay binigyan ng katayuang "Natatanging Rehiyon" bilang pagkilala sa ginampanan nito sa pag-suporta sa mga rebolusyonaryong Indones noong panahon ng himagsikan nito sa wakas ng Ikalawang Digmaang Pandaigsig.<ref>Inuuna muna ang mga kamag-anak ng mga ninuno ng [[Sultan ng Yogyakarta]] at [[Pakualaman|Paku Alam]] para sa posisyon ng gobernador at nang kanyang pangalawang gobernador. Elucidation on the Indonesia Law No. 22/1999 Regarding Regional Governance. [[People's Representative Council]] (1999). Chapter XIV Other Provisions, Art. 122; {{PDFlink|[http://www.gtzsfdm.or.id/documents/archive/Law5_1974.pdf Indonesia Law No. 5/1974 Concerning Basic Principles on Administration in the Region]|146&nbsp;KB}} (''translated version''). [[President of Indonesia|The President of Republic of Indonesia]] (1974). Chapter VII Transitional Provisions, Art. 91</ref> Ang [[Papua (lalawigan)|Papua]], na dating tinatawag na Irian Jaya, ay binigyan ng katayuan ng natatanging pagsasarili noong 2001,<ref>As part of the autonomy package was the introduction of the Papuan People's Council tasked with arbitration and speaking on behalf of Papuan tribal customs, however, the implementation of the autonomy measures has been criticized as half-hearted and incomplete. {{cite news |last=Dursin |first=Richel |author2=Kafil Yamin |title=Another Fine Mess in Papua |work=Editorial |pages= |language= |publisher=The Jakarta Post |date=2004-11-18 |url=http://www.infid.be/papua_mess.htm |accessdate=2006-10-05 |archive-date=2006-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060115090759/http://www.infid.be/papua_mess.htm |url-status=dead }}; {{cite news |title=Papua Chronology Confusing Signals from Jakarta |publisher=The Jakarta Post |date=2004-11-18 |url=http://www.infid.be/papua_mess.htm#Papua%20Chronology%20Confusing%20Signals%20from%20Jakarta |accessdate=2006-10-05 |archive-date=2006-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060115090759/http://www.infid.be/papua_mess.htm#Papua%20Chronology%20Confusing%20Signals%20from%20Jakarta |url-status=dead }}</ref> at ang Jakarta naman ay isang natatanging punong rehiyon bilang kabisera ng bansa. {{Mapa ng mga Lalawigan ng Indonesia|width=950}} == Demograpiya == {{main|Demograpiya ng Indonesia|Mga wika ng Indonesia|Relihiyon sa Indonesia}} Ang pambansang populasyon mula sa 2000 pambansang sensus ay nasa 206 milyon,<ref name="bps2000">{{cite press release |title=2000 Population Statistics |publisher=Indonesian Central Statistics Bureau |date=30 Hunyo 2000 |url=http://www.bps.go.id/sector/population/pop2000.htm |accessdate=2006-10-05 |archive-date=2009-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725055302/http://www.bps.go.id/sector/population/pop2000.htm |url-status=dead }}</ref> at ang Kawanihang Sentral Pang-Estadistika ng Indonesya at ''Statistics Indonesia'' ay tinaya ang populasyon na nasa 222 milyon noong 2006.<ref name="autogenerated1">{{cite press release |publisher=Indonesian Central Statistics Bureau |title=Tingkat Kemiskinan di Indonesia Tahun 2005–2006 |date=1 Setyembre 2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |format=PDF |language=[[Indonesian language|Indonesian]] |accessdate=2006-09-26 |archive-date=2006-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |url-status=dead }}</ref> 130 milyon katao ang nakatira sa [[Java]], ang pinakamataong pulo sa buong daigdig.<ref>{{cite web |last=Calder |first=Joshua |title=Most Populous Islands |publisher=World Island Information |date=3 Mayo 2006 |url=http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm |accessdate=2006-09-26}}</ref> Kahit na medyo epektibo ang programang pagpaplano ng pamilya na ginawa pa noong dekada '60, ang populasyon ay inaaasahang lalago sa humigit kumulang 315 milyong sa taong 2035, batay sa kasalukuyang taya ng taunang pagtaas na 1.25%.<ref>{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | page =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/47 47] | isbn=1-74059-154-2}}</ref> [[Talaksan:Seorang wanita Minangkabau.png|right|thumb|upright|Isang babaeng ''Minangkabau'' sa kasuotang tradisyunal]] Karamihan sa mga Indones ay mula sa mga [[Mga Austronesyo|Austronesyo]] mga tao na mula sa Taiwan. Ang iba pang pangunahing pangkat ay ang mga [[Melanesiano]], na naninirahan sa silangang Indonesya.<ref>Taylor (2003), pages 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| author2 = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}; {{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> Mayroong 300 na natatanging mga katutubong lahi sa Indonesya, at 742 na iba't ibang wika at diyalekto.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=2006-10-05 }}; {{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ - Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=2006-07-06 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF |accessdate=2006-07-17 |archive-date=2008-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102181110/http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang pinakamalaki ay ang mga [[Habanes]], na bumubuo sa 42% ng populasyon, at pampolitika at kultural na dominante sa bansa.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0}}</ref> Ang mga [[Sundanes]], mga etnikong Malay, at mga [[Madures]] naman ay ang ibang malalaking pangkat na sunod sa mga Habanes.<ref>Small but significant populations of [[Overseas Chinese|ethnic Chinese]], Indians, Europeans and Arabs are concentrated mostly in [[Urban area|urban areas]].</ref> A sense of Indonesian nationhood exists alongside strongly maintained regional identities.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), page 256</ref> Pangkalahatang maayos ang lipunan, subalit ang mga tensiyong panlipunan, panrelihiyon at etniko ay nagpapasimula ng matinding kaguluhan.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence such as the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in [[West Kalimantan]], and conflicts in [[Maluku]], [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of [[Papua (probinsya ng Indonesia)|Papua]] and [[West Papua (probinsya)|West Papua]] {{cite paper|author=T.N. Pudjiastuti|title=Migration & Conflict in Indonesia|publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris|year=2002|url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|format=PDF|accessdate=2006-09-17|=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|date=2012-02-09}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=2012-02-09 |access-date=2009-01-25}}{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=2012-02-09 |access-date=2009-01-25}}; {{cite web |title=Kalimantan The Conflict |url=http://www.preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |accessdate=2007-01-07}}; {{cite conference|author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale|title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon|publisher=Fica-Net|year=1999|location=Ambon, Indonesia|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html|accessdate=2006-09-29|booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://archive.today/20120527011433/http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html|url-status=dead}}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> [[Ang mga Tsinong Indones]] ay isang etnik maynoriting may-impluwensiya sa Indonesya. Mas konti sa 5% sila ng populasyon. Ang mga Tsinong Indones ay nag-aari ng maraming pribadong kayamanan at kanegosyohan,<ref>Schwarz (1994), pages 53, 80–81; Friend (2003), pages 85–87, 164–165, 233–237</ref> kaya may hinanakit sa kanila; nangyaring nagkaroon ng karahasan laban sa mga Tsinong Indones.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |year=1997 |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |accessdate=2006-09-17}}; {{cite web |first=S. Long |date=9 Abril 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospect-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/616nSHTGF?url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=2011-08-21 |publisher=Prospect Magazine |accessdate=2006-09-17}} The [[Jakarta Riots of Mayo 1998|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 Mayo 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission |accessdate=2006-09-26}}; {{cite web |author=F.H. Winarta |year=2004 |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |language=[[Wikang Indones|Indones]] |month=August}}</ref> Ang opisyal na pambansang wika, ang [[wikang Indones]], ay tinuturo sa lahat ng mga paaralan, at sinasalita ng halos lahat ng mga Indones. Ito ang wika ng kalakalan, politika, pambansang medya, edukasyon, at akademya. Ito ay binuo mula sa [[lingguwa prangka]] na malawak na ginagamit sa rehiyon, at may malaking ugnayan sa [[wikang Malay]] na opisyal na wika ng Malaysia, Brunei at Singapore. Ang wikang Indones ay unang itinaguyod ng mga makabansa noong dekada '20, at inihayag bilang opisyal na wika noong pagpapahayag ng kalayaan noong 1945. Karamihan sa mga Indones ay nakakapagsalita ng isa o higit pa sa mahigit isang daan lokal na mga wika (''bahasa daerah''), na madalas ay ang kanilang [[unang wika]]. Sa mga ito, ang wikang [[Wikang Habanes|Habanes]] ang pinamalawak na sinasalitang wika ng pinakamalaking pangkat etniko.<ref name=indoCIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=[[The World Factbook]] |title=Indonesia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |year=2009 |accessdate=27 Enero 2010 |archive-date=10 Disyembre 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Sa kabilang banda, ang Papua ay may mahigit 270 katutubong wika at wikang Austronesyo,<ref>http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP</ref> sa rehiyon na may 2.7 milyong katao. May mangilan-ngilan ding dami ng tao na nag-aral bago ang kalayaan ang maalam manalita ng wikang Olandes.<ref>[http://taalunieversum.org/en/dutch_worldwide/ taalunieversum]</ref> == Ekolohiya == {{main|Fauna ng Indonesia|Flora ng Indonesia}} [[Talaksan:Man of the woods.JPG|thumb|upright|Ang [[Endangered species|critically endangered]] na [[Sumatran Orangutan]], isang ''great ape' [[Endemism|endemiko]] sa Indonesya'']] Ang sukat, klimang tropikal, at heograpiyang kapuluan ng Indonesya, ang naging dahilan para maging ikalawang pinaka biodiverse na bansa ito sa buong mundo, pangalawa sa Brazil,<ref name="LESTER">{{cite book |last =Lester | first =Brown, R | title =State of the World 1997: A Worldwatch Institute Report on Progress Toward a Sustainable Society (14th edition) | publisher =W. W. Norton & Company | year = and 1997 | location =New York | page =7 | isbn=0393040089 }}</ref> at flora at fauna nito ay maghalong mga specie na Asyano at Australyano.<ref>{{cite web |title=Indonesia's Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People |publisher=Islam Online |date=2003-05-22 |url=http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml |accessdate=2006-10-06}}</ref> Minsan naging bahagi ng kalupaang Asyano, ang mga pulo ng [[Sunda Shelf]] (Sumatra, Java, Borneo, at Bali) ay may mga yaman ng fauna ng Asya. Ang mga malalaking species gaya ng [[Tigreng Sumatra]], [[rhinoceros]], [[orangutan]], [[Elepanteng Asyano]], at [[leopard]], ay minsang naging laganap hanggang sa dulong silangan sa Bali, subalit ang bilang nito ay mabilis ding bumaba. Ang sakop ng mga kagubatan ay umaabot sa tinatayang 60% ng bansa.<ref>{{cite web |title=Globalis-Indonesia |publisher=Global Virtual University |work=Globalis, an interactive world map |url=http://globalis.gvu.unu.edu/country.cfm?Country=ID |accessdate=2007-05-14}}</ref> Sa Sumatra at Kalimantan, ay katatagpuan halos ng mga species na Asyano. Subalit, ang mga kagubatan ng mga maliliit, at mas mataong pulo ng Java, ay malawakang inalis para sa paninirahan ng mga tao at pansakahan. Ang Sulawesi, Nusa Tenggara, at Maluku—na matagal nang nakahiwalay sa kontinenteng Asya—ay nakabuo ng sariling bukod tanging flora at fauna.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T. |author2=Henderson, G., Mustafa, M. |title=The Ecology of Sulawesi |publisher=Periplus Editions Ltd. |year=1996 |location=Hong Kong |isbn=962-593-075-2}}; {{cite book |last=Monk, |first=K.A. |author2=Fretes, Y., Reksodiharjo-Lilley, G. |title=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku |publisher=Periplus Editions Ltd. |year=1996 |location=Hong Kong |isbn=962-593-076-0}}</ref> <!-- == Album == <center><gallery caption="Indonesia" widths="180px" heights="120px" perrow="3"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Monumen nasional jakarta.jpg|[[National Monument (Indonesia)|The National Monument]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 File:Armadarilf2.jpg|Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], Enero 1942. File:Indonesian Police Mazda6.jpg|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car File:Indonesia Polisi Lancer.jpg|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel_locomotive.JPG|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06 [...] </gallery></center> --> == Tingnan din == * [[Wikang Indones]] * [[Indones]] ==Mga sanggunian== {{Reflist|2}} {{ASEAN}} {{Asya}} [[Kategorya:Mga estadong-kasapi ng ASEAN]] [[Kategorya:Mga bansa sa Asya]] [[Kategorya:Indonesia|*]] [[Kategorya:Mga kapuluan]] sajbgdrhkrwe4jhd219gdiljqq1el80 0 849 2212723 2171191 2026-06-22T17:53:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212723 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 280px;" |- | {| cellpadding=0 cellspacing=0 |- |[[Talaksan:Bubalus_mindorensis_by_Gregg_Yan_01.jpg|141px]] |[[Talaksan:HeLa_cells_stained_with_Hoechst_33258.jpg|140px]] |- |[[Talaksan:European honey bee extracts nectar.jpg|alt=Isang bubuyog, Apis mellifera|140px]] |[[Talaksan:Lactobacillus sp 01.png|alt=Lactobacillus, isang uri ng Asporohenong Positibong Hugis Rod na Bakterya|140px]] |} |- | Tinatalakay ng haynayan ang iba't-ibang nabubuhay na [[organismo|nilalang]]. Mga larawan ng iba't-ibang nilalang (mula kaliwa hanggang kanan): * itaas: [[tamaraw]] at [[HeLa]] * ibaba: [[pukyutan]] sa isang bulaklak na Aster at [[lactobacillus|ishayang ''Lactobacillus'']] |} Ang '''biyolohiya''', '''haynayan''', o '''aghambuhay''' ay [[agham pangkalikasan]] na nakatuon sa pag-aaral ng [[buhay]] at mga pamamaraang kasangkot nito. Saklaw nito ang mga paksang tulad ng mga takbo ng [[selula|sihay]]{{efn|selula}}, sauri't asal ng mga [[organismo|nilalang]]{{efn|organismo}}, simula at [[ebolusyon|pag-unlad]] ng mga [[espesye|sarihay]]{{efn|espesye}}, at pakikipag-ugnayan ng ibat-ibang [[ekosistema|palamuhayan]]{{efn|ekosistema}}. Ang mga mababang larangan ng haynayan ay inilalarawan ayon sa iskala na pinag-aaralang mga nilalang at mga pamamaraang ginagamit upang pag-aralan ang mga ito: Ang [[biyokimika]] ay nagsisiyasat ng rudimentaryong [[kimika]] ng buhay, ang [[biyolohiyang molekular]] ay nag-aaral ang mga masalimuot na mga pagsangkot sa pagitan ng mga mahaynayang molekula, ang [[biolohiyang selular|biolohiyang sihay]] ay nagsisiyasat ng payak na pantayong bloke ng lahat ng buhay na sihay{{efn|selula}}, ang [[pisyolohiya]] ay nagsisiyasat ng mga tungkuling pisikal at kimikal ng mga [[himaymay]], [[organo]], at mga sistemang organo ng isang nilalang, ang [[ebolusyon|biyolohiyang ebolusyonaryo]] ay nagsisiyasat ng mga pagbabago na lumilikha ng pagkasari-sari ng buhay, ang [[ekolohiya]] ay nagsisiyasat kung paano nakikipag-ugnayan ang mga nilalang sa kanilang kapaligiran.<ref>{{Cite web |title=Life Science, Weber State Museum of Natural Science |url=http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |access-date=2013-06-15 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727182113/http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |url-status=dead }}</ref> ==Kasaysayan ng kataga== Isang makabagong kataga ang salitang biyolohiya. Ipinakilala ito ni [[Gottfried Reinhold Treviranus]], isang propesor ng [[panggagamot]] at [[matematika]] sa liseo ng Bremen. Ginamit ni Treviranus ang salita sa loob ng kaniyang [[treatise|tratasong]] ''Biologie; oder die Philosphie der lebenden Natur'' noong 1802. Inampon ni [[Jean-Baptiste Lamarck]] ang katawagan. Sa ngayon, ginagamit na ito sa buong mundo. Ang salitang "haynayan"<ref>{{cite book |last= del Rosario|first= Gonsalo|author-link= |date= 1969|title= Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino|url= |location= Maynila|publisher= Lupon sa Agham|page= 183|isbn=}}</ref> ay galing sa mga salitang bu"hay" at kasa"nayan." ==Mga haligi ng makabagong haynayan== Ang makabagong haynayan ay pinagkakaisa ng limang mga prinsipyo: ang pananalig ng sihay{{efn|selula}}, [[ebolusyon|pag-unlad]], henetika, homeostasis at lakas{{efn|energy}}{{fact}} ===Pananalig ng sihay=== [[Image:celltypes.svg|thumb|350px|right|Ang mga [[selula]] ng mga [[eukaryote]](kaliwa) at mga [[prokaryote]](kanan)]] Ang [[teoriya ng selula|pananalig ng sihay]] ay nagsasaad na ang [[selula|sihay]] ang haliging antas ng buhay at ang lahat ng mga nabubuhay na nilalang ay binubuo ng isa o higit pang mga sihay. Ang lahat ng mga sihay ay lumilitaw mula sa ibang mga sihay sa pamamagitan ng paghahati ng sihay. Sa mga nilalang na mahibla, ang bawat hibla sa katawan ng nilalang ay nagmumula sa isang sihay sa isang napunlaang itlog. Ang sihay ay ang pinakapayak na antas ng maraming mga patolohikal na takbo.<ref>{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13–E15|year=1999|doi=10.1038/8964|pmid=10559875|issue=1|ref=harv|issn=1465-7392 }}</ref> Ang phenomenon ng pagdaloy ng lakas ay nangyayari sa mga sihay sa mga takbong bahagi ng tungkuling tinatawag na [[metabolismo]]. Ang mga sihay ay naglalaman ng mga namamana na [[DNA]] na ipinapasa mula sihay sa ibang sihay habang nangyayari ang paghahati ng sihay. ===Pag-unlad=== [[File:Darwin's finches.jpeg|thumb|Ang apat sa [[mga finch ni Darwin|mga 13 species ng finch]] na natagpuan sa [[Galápagos Islands|Galápagos Archipelago]] na nag-ebolb sa pamamagitan ng radyasyong pag-aangkop na nagparami ng mga hugis ng kanilang [[tuka]] upang umangkop sa iba't ibang mga mapagkukunang pagkain.]] {{main|Ebolusyon|Ebolusyon ng tao}} Ang isang sentral na konsepto sa haynayan ay ang buhay ay nagbabago at umuunlad sa pamamagitan ng [[ebolusyon|pag-unlad]] at ang lahat ng mga anyo ng buhay ay may isang [[karaniwang pinagmulan]].<ref>{{cite book | title = Life Evolving: Molecules, Mind, and Meaning | url = https://archive.org/details/lifeevolvingmole0000dedu_i5p0 | author = De Duve, Christian | location = New York | publisher = Oxford University Press | year = 2002| page = [https://archive.org/details/lifeevolvingmole0000dedu_i5p0/page/44 44] | isbn = 0-19-515605-6}}</ref> Itinuturing ng mga biologo ang pagiging pangkalahatan at pag-iral saanman ng [[gene|kodigong henetiko]] bilang depinitibong patunay na pumapabor sa pananalig ng pangkalahatang [[karaniwang pinagmulan]] ng pag-unlad para sa lahat ng mga [[bacterium|bakterya]], [[archaea]], at mga [[eukaryote]]<ref name="Futuyma">{{cite book|author=Futuyma, DJ|title=Evolution|url=https://archive.org/details/evolution0000futu|year=2005|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0-87893-187-3|oclc=57311264 57638368 62621622}}</ref> Ang pag-unlad na tinataguyod ng malaking patunay ang paliwanag na tinatanggap sa agham sa malaking mga pagkakaiba ng mga anyo ng buhay sa daigdig. Ang mga species at mga breed ay umuunlad sa pamamagitan ng mga takbo ng [[natural na seleksiyon]] at [[di-likas na seleksiyon]] o piling pagpaparami ng nilalang.<ref>Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray</ref> Bukod dito, ang [[Genetic drift]] ay isa pang karagdagang mekanismo sa pag-unlad na ebolusyonaryo sa modernong sintesis ng ebolusyon.<ref name = GGS>{{Cite book | last = Simpson | first = George Gaylord | author-link = George Gaylord Simpson | year = 1967 | title = The Meaning of Evolution | url = https://archive.org/details/meaningofevoluti0000simp_w2q4 | publisher = Yale University Press | edition = Second | isbn = 0-300-00952-6 }}</ref> Ang kasaysayang ebolusyonaryo ng mga espesya na naglalarawan ng mga katangian ng mga iba't ibang espesye na pinagmulan nito kasama ng mga relasyong henealohikal nito sa bawat ibang mga species ay kilala bilang [[piloheniya]]. Ang mga iba't ibang pamamaraan sa biyolohiya ay lumilikha ng impormasyon tungkol sa piloheniya. Kabilang dito ang paghahambing ng mga [[sekwensiya ng DNA]] na isinasagawa sa loob ng [[biyolohiyang molekular]] o [[henomika]] at paghahambing ng mga [[fossil]] o iba pang mga rekord ng mga sinaunang organismo sa [[paleontolohiya]].<ref>{{Cite web |title=Phylogeny on bio-medicine.org |url=http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ |access-date=2013-06-15 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224700/http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ |url-status=dead }}</ref> Isinasaayos at sinisiyasat ng mga dalub-haynayan ang mga ugnayang pag-unlad ng mga espesye sa pamamagitan ng mga pamamaraang kinabibilangan ng [[phylogenetics]], [[phenetics]], at [[cladistics]]. {{PhylomapB|caption=Isang [[punong pilohenetiko]] ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang [[rRNA]] [[gene]]. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong [[Dominyo (biyolohiya)|dominyo]] na [[bacterium|bacteria]], [[archaea]], at [[eukaryote]]. Ang mga puno na nilikha gamit ang ibang mga gene ay pangkalahatang pareho bagaman ang mga ito ay maaring maglagay ng isang mas maagang mga pangkat na sumanga nang napakaiba na pinagpapalagay na dahil sa mabilis na [[ebolusyon|pag-unlad]] ng [[rRNA]].}} {{Biological classification}} Ang maraming mga pangyayaring [[espesiasyon]] ay lumilikha ng isang puno na may kayariang sistema ng mga paguugnayan sa pagitan ng mga [[espesye]]. Ang papel ng [[sistematika]] ay pag-aralan ang mga ugnayang ito at mga pagkakaiba at pagkakatulad sa pagitan ng mga espesye at mga pangkat ng espesye.<ref>{{cite book | last = Neill | first = Campbell | authorlink = | title = Biology; Fourth edition | publisher = [[The Benjamin/Cummings Publishing Company]] | series = | year = 1996 | doi = | isbn = 0-8053-1940-9 | page = G-21 (Glossary)}}</ref> Ang klasipikasyon na [[taksonomiya]] at nomenklatura ng mga nilalang ay pinangangasiwaan ng ''[[International Code of Zoological Nomenclature]]'', ''[[International Code of Botanical Nomenclature]]'', at ''[[International Code of Nomenclature of Bacteria]]'' para sa mga sumusunod na mga hayop, mga halaman, at bakterya. Ang pag-aari ng mga [[virus]], mga [[viroid]], mga [[prion]] at lahat ng iba pang mga sub-viral na ahente na nagpapakita ng mga katangiang biolohikal ay isinasagawa ng ''[[International Committee on Taxonomy of Viruses|International Code of Virus classification and nomenclature]]''.<ref>[http://www.ictvonline.org/virusTaxonomy.asp ICTV Virus Taxonomy 2009<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_pospi.htm "80.001 Popsiviroidae – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_prion.htm "90. Prions – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_satel.htm "81. Satellites – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref> Gayunpaman, ang ilang mga sistema ng pag-aari ng virus ay umiiral din. Kalimitan na ang mga nabubuhay na organismo ay hinahati sa limang mga kaharian: ang mga [[Monera]]; [[Protist]]a; [[Fungus|Fungi]]; [[Plant]]ae; at [[Animal]]ia.<ref>{{cite book|last=Margulis|first=L|author2=Schwartz, KV|authorlink=Lynn Margulis|title=Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth|edition=3rd|publisher= WH Freeman & Co|location=|year=1997|isbn=978-0-7167-3183-2|series=|oclc=223623098 237138975}}</ref> Gayunpaman, ang saring ito ng limang kaharian ay wala na sa panahon. Ang makabagong alternatibong mga sistema ng pag-aari ay nagsisimula sa [[sistemang tatlong dominyo]]: ang [[Archaea]] (dating Archaebacteria); [[Bacterium|Bacteria]] (dating Eubacteria); [[Eukaryote|Eukaryota]] (kabilang ang mga [[protist]], [[fungi]], [[halaman]], at mga [[hayop]])<ref name="domain">{{cite journal | author = Woese C, Kandler O, Wheelis M | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | ref = harv | bibcode = 1990PNAS...87.4576W | access-date = 2013-06-15 | archive-date = 2008-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080627233102/http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | url-status = dead }}</ref> Ang mga sakop na ito ay sumasalamin kung ang mga sihay{{efn|selula}} ay may gitnang-loob{{efn|nukleyo}} o wala gayundin sa mga pagkakaiba sa komposisyong kimikal ng mga panlabas ng sihay.<ref name="domain"/> Sa karagdagan, ang bawat kaharian ay nahahati pang paulit ulit hanggang ang bawat species ay hiwalay na nauuri. Ang pagkakasunod ay: [[Dominyo (biyolohiya)|dominyo]](''domain''), [[kaharian]](''kingdom''), [[phylum]], [[klase]], [[orden]](order), [[Pamilya (biyolohiya)|pamilya]] (''family''), [[genus]](''genus'') at [[espesye]]. Ang [[pangalang siyentipiko]] ng isang nilalang ay nalilikha mula sa patiran{{efn|genus}} at espesye nito. Halimbawa, ang mga tao ay itinatala bilang mga ''[[Homo sapiens]]''. Ang ''[[Homo]]'' ang patiran at ang ''sapiens'' ang espesye.<ref>{{cite book | url = http://books.google.com/?id=hVUU7Gq8QskC&lpg=PA198&dq=species%20epithet%20capitalize&pg=PA198#v=onepage&q=species%20epithet%20capitalize | page = 198 | title = Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation | author = Heather Silyn-Roberts | year = 2000 | isbn = 0-7506-4636-5 | publisher = Butterworth-Heinemann | location = Oxford}}</ref><ref>{{cite web | url = http://ibot.sav.sk/icbn/frameset/0065Ch7OaGoNSec1a60.htm#recF | title = Recommendation 60F | work = [[International Code of Botanical Nomenclature]], Vienna Code | year = 2006 | pages = 60F.1}}</ref> Ang nananaig na sistema ng pag-aari ay tinatawag na [[Linnaean taxonomy]]. Ito ay kinabibilangan ng mga ranggo at [[nomenklaturang binomial]]. Kung paanong pinapangalanan ang mga organismo ay pinangangasiwaan ng mga kasunduang internasyonal tulad ng [[International Code of Botanical Nomenclature]] (ICBN), [[International Code of Zoological Nomenclature]] (ICZN), at [[International Code of Nomenclature of Bacteria]] (ICNB). Ang isang nagsasanib na drapktong [[BioCode]] ay inilimbag noong 1997 bilang pagtatangka na gawing pamantayan ang nomenklatura sa mga tatlong saklaw na ito ngunit hindi pa napagkasunduang kunin.<ref>{{cite conference | title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century? | booktitle=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century | author=John McNeill | date=1996-11-04}}</ref> Ang draptong BioCode ay nakatanggap ng kaunting pansin simula 1997. Ang tunay na bumalak na magpatupad nito noong 1 Enero 2000 ay lumipas ng hindi napansin. Ang isang binagong BioCode na iminungkahi noong 2011 na sa halip ay magpapalit ng mga umiiral na kodigo ay magbibigay ng isang nagkakaisang konteksto para dito.<ref>{{cite web|url=http://www.bionomenclature.net/index.html|title=The Draft BioCode (2011)|publisher=International Committee on Bionomenclature (ICB)}}</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00019] Greuter, W.; Garrity, G.; Hawksworth, D.L.; Jahn, R.; Kirk, P.M.; Knapp, S.; McNeill, J.; Michel, E.; Patterson, D.J.; Pyle, R.; Tindall, B.J. (2011). Draft BioCode (2011): Principles and rules regulating the naming of organisms. ''Taxon''. 60: 201-212.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00018] and [http://iczn.org/content/introducing-draft-biocode-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713124948/http://iczn.org/content/introducing-draft-biocode-2011|date=2017-07-13}} Hawksworth, D.L. (2011). Introducing the Draft BioCode (2011). ''Taxon''. 60(1): 199–200.</ref> Tinanggihang isaalang-alang ng [[International Botanical Congress]] ang mungkahing BioCode noong 2011. Ang [[Virus classification|International Code of Virus Classification and Nomenclature]] (ICVCN) ay nananatiling nasa labas ng BioCode. ===Henetika=== [[Image:DNA chemical structure.svg|thumb|left|Ang istrukturang molekular ng [[DNA]]. Ang mga base ay nagpapares sa pamamagitan ng kaayusan ng kawing ng hidroheno sa pagitan ng mga strand.]] [[Image:Portulaca grandiflora mutant1.jpg|thumb|right|Ang isang [[mutasyon]] ay nagsanhi sa [[moss rose]] na ito na lumikha ng mga bulaklak na may iba't ibang mga kulay.]] Ang mga [[gene]] ang mga pangunahing yunit ng pagmamana sa lahat ng mga organismo. Ito ay tumutugma sa isang rehiyon ng [[DNA]] na nag-iimpluwensiya ng anyo o tungkulin ng isang organismo sa mga spesipikong paraan. Ang lahat ng mga organismo mula [[bakterya]] hanggang sa mga hayop ay nagsasalo ng parehong makinarya na gumagaya at nagsasalin ng DNA sa mga protina. Ang mga sihay{{efn|selula}} ay nagtatranskriba ng isang DNA gene tungo sa isang bersiyong [[RNA]] ng gene at pagkatapos ang isang [[ribosome]] ay nagsasalin ng RNA sa protina na isang sekwensiya ng mga [[asidong amino]]. Ang nagsasaling kodigo mula sa RNA codon tungo sa asidong amino ay pareho para sa karamihan ng mga organismo ngunit kaunting iba para sa iba. Halimbawa, ang isang sekwensiay ng DNA na nagkokodigo para sa [[insulin]] sa mga tao ay nagkokodigo ng insulin kapag ipinasok sa ibang mga organismo tulad ng mga halaman.<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)</ref> Ang mga DNA ay karaniwang nangyayari bilang mga tuwid na [[kromosoma]] sa mga [[eukaryote]] at ang mga sirkular na kromosoma sa mga [[prokaryote]]. Ang isang kromosoma ay isang organisadong istruktura na binubuo ng DNA at mga [[histone]]. Ang hanay ng mga kromosoma sa isang sihay o ibang mga lokasyon ay sama samang tinatawag na [[genome]]. Sa mga eukaryote, ang genomic DNA ay matatagpuan sa [[nukleyo ng selula|gitnang-loob ng sihay]] kasama ng maliliit na mga halaga sa mga [[mitochondrion|mitochondria]], at mga [[chloroplast]]. Sa mga prokaryote, ang DNA ay matatagpuan sa loob ng isang di-panay na hugis na katawan sa cytoplasm na tinatawag na [[nucleoid]].<ref>{{cite journal |author=Thanbichler M, Wang S, Shapiro L |title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure | journal=J Cell Biochem |volume=96 |issue=3 | pages=506–21 |year=2005 |pmid=15988757 | doi = 10.1002/jcb.20519 |ref=harv}}</ref> Ang impormasyong henetiko sa isang genome ay nasa loob ng mga gene at ang kumpletong pagbuo ng impormasyong ito sa isang organismo ay tinatawag na [[genotype]] nito.<ref>{{Cite web |url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |title=Genotype definition – Medical Dictionary definitions |access-date=2013-06-15 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054803/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |url-status=dead }}</ref> Ang lahat ng nabubuhay na organismo ay nagpapakita ng pagkakaiba sa loob ng isang tipon at sa pagitan ng mga tipon. Ang bariyasiyong henetiko ay mahalaga dahil nagbibigay ito ng bagay na henetiko para sa [[natural na pagpili]]. Ang mga pagkakaibang henetiko sa loob ng tipon ay sanhi ng mga sumusunod: ang [[mutasyon]] na mga pagbabago sa [[DNA]], ang [[pagdaloy ng gene]] na anumang pagkilos ng mga gene mula sa isang tipon sa isa pang tipon at ang [[reproduksiyong seksuwal]] na makakalikha ng bagong kombinasyon ng gene mula sa mga magulang sa isang populasyon. Ang mga [[mutasyon]] ay nagbabago ng [[genotype]] ng isang organismo. Ito ay minsang nagsasanhi para ang mga iba't ibang mga [[phenotype]] ay lumitaw. Ang karamihan ng mga mutasyon ay may kaunting damay sa phenotype, kalusugan, o kaangkupang pagpaparami ng organismo. Ang mga mutaysiyong may damay ay karaniwang nakakapinsala ngunit minsan ay mapapakinabangan. Ang mga pag-aaral sa langaw na ''[[Drosophila melanogaster]]'' ay nagmumungkahing kung ang pagbabago ay nagbabago ng isang protinang nilikha ng isang gene, ang mga 70 bahagdan ng mga mutasyong ito ay may panganib na ang mga natirira ay neutral o mapapakinabangan.<ref>{{cite journal |pmid=17409186 |doi=10.1073/pnas.0701572104 |year=2007 |last1=Sawyer |first1=SA |last2=Parsch |last3=Zhang |last4=Hartl |title=Prevalence of positive selection among nearly neutral amino acid replacements in Drosophila |volume=104 |issue=16 |pages=6504–10 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |first2=J |first3=Z |first4=DL |pmc=1871816|bibcode = 2007PNAS..104.6504S }}</ref> Ang [[henetikang pangpopulasyon]] ay nag-aaral ng pagkakalat ng mga pagkakaibang henetiko sa loob ng mga tipon at kung paanong ang mga pagkakalat na ito ay nagbabago sa paglipas ng panahon.<ref name=griffiths2000sect3842>{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.3842 |chapter=Variation and its modulation}}</ref> Ang mga pagbabago sa [[prekwensiya ng allele]] sa isang populasyon ay pangunahing nadadamay ng [[natural na seleksiyon]] kung saan ang isang allele ay nagbibigay ng kapakinabangang pagpili o pagpaparami sa nilalang<ref name=griffiths2000sect3886>{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.3886 |chapter=Selection |}}</ref> gayundin ang ibang mga paktor tulad ng [[mutasyon]], [[genetic drift]], [[genetic hitchhiking|genetic draft]],<ref>{{Cite journal | volume = 55 | issue = 11 | pages = 2161–2169 | last = Gillespie | first = John H. | title = Is the population size of a species relevant to its evolution? | url = https://archive.org/details/sim_evolution_2001-11_55_11/page/2161 | journal = Evolution | year = 2001 | pmid = 11794777 }}</ref> [[artipisyal na seleksiyon]], at [[gene flow|migrasyon]].<ref name=griffiths2000sect3906>{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.3906 |chapter=Random events}}</ref> Sa paglipas ng maraming mga pagpaparami, ang mga [[genome]] ng mga nilalang ay malaking nagbabago na nagbubunga sa penomeno ng [[ebolusyon]]. Ang pagpili ng mga mapapakinabangang [[mutasyon]] ay nagsasanhi sa isang espesye na umunlad sa mga anyong lalong mahusay na makakaangkop sa kanilang kapaligiran na isang takbong tinatawag na [[pag-aangkop]](''adaptation'').<ref name=Darwin>{{cite book |last=Darwin |first=Charles |authorlink = Charles Darwin |year=1859 |title=On the Origin of Species |place=London |publisher=John Murray |edition=1st |pages=1 |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=16 |isbn=0-8014-1319-2}} Related earlier ideas were acknowledged in {{cite book |last=Darwin |first=Charles |authorlink = Charles Darwin |year=1861 |title=On the Origin of Species |place=London |publisher=John Murray |edition=3rd |pages=xiii |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F381&viewtype=text&pageseq=20 |nopp=true |isbn=0-8014-1319-2}}</ref> Ang mga bagong species ay nabubuo sa pamamagitan ng takbo ng paghihiwalay na kadalasang sanhi ng mga paghihiwalay sa kalatagan na nagpipigil sa mga tipon na magpalitan ng mga gene sa bawat isa.<ref name=Gavrilets>{{cite journal |pmid=14628909 |doi=10.1554/02-727 |year=2003 |last1=Gavrilets |first1=S |title=Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years? |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2003-10_57_10/page/n2 |volume=57 |issue=10 |pages=2197–215 |journal=Evolution; international journal of organic evolution}}</ref> ===Homeostasis=== Ang [[Homeostasis]] ang kakayahan ng mga [[bukas na sistema]] na magbantay ng panloob na kapaligiran nito upang panatilihin ang matatag na mga kalagayan sa pamamagitan ng mga maraming dinamikang ekwilibriyum na mga pagsasaayos na kinokontrol ng mga magkakaugnay na mga mekanismo ng regulasyon. Ang lahat ng mga organismo kahit pa uniselular o multiselular ay nagpapamalas ng homeostasis.<ref>Kelvin Rodolfo, [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-homeostasis Explanation of Homeostasis on scientificamerican.com]. Retrieved 16 Oktubre 2009.</ref> Upang panatilihin ang dinamikang ekwilibriyum at mahusay na maisagawa ang ilang mga tungkulin, ang isang sistema ay dapat makatagpo at tumugon sa mga pertubasyon. Pagkatapos ng pagkatagpo ng isang perturbasyon, ang sistemang biolohikal ay karaniwan na tumutugon sa pamamagitan ng [[negatibong feedback]]. Ito ay nangangahuluan ng pagpapatatag ng mga kalagayam sa pamamagitan ng pagbabawas o pagtataas ng aktibidad ng organo o sistema. Ang isang halimbawa nito ang paglalabas ng [[glucagon]] kapag ang mga antas ng asukal ay lubhang mababa. ===Lakas=== Ang pagpapatuloy na mabuhay ng organismong buhay ay nakasalalay sa patuloy na pagpasok o pagkuha nito ng enerhiya. Ang mga reaksiyong kimikal na responsable para sa kayariam nito at tungkulin ay isinasaayos upang kumukha ng lakas mula sa mga bagay na nagsisilbi nitong pagkain at binabago ang mga ito upang makatulong na bumuo ng mga bagong sihay{{efn|selula}} at tustusan ang mga ito. Sa takbong ito, ang mga molekula ng mga substansiyang kimikal na bumubuo ng pagkain ay gumagampan ng dalawang mga papel: una ay naglalaman ito ng lakas na mababago para sa mga biyolohikal na [[reaksiyong kimikal]], ikalawa, ang mga ito ay bumubuo ng mga bagong istrukturang molekular na binubuo ng mga biyomolekula. Ang mga organismong responsable para sa pagpapakilala ng lakas sa isang [[ekosistema|palamuhayan]] ay kilala bilang mga taga-buo o mga [[autotroph]]. Ang halos lahat ng mga organismong ito ay orihinal na kumukuha ng lakas mula sa araw.<ref name=bryantfrigaard>{{cite journal | author = D.A. Bryant & N.-U. Frigaard |month=November | year = 2006 | title = Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated | journal = Trends Microbiol | volume = 14 | issue = 11 | pages=488–96 | doi = 10.1016/j.tim.2006.09.001 | pmid = 16997562 | ref = harv }}</ref> Ang mga halaman at ibang mga [[phototroph]] ay gumagamit ng lakas mula sa araw sa pamamagitan ng takbong kilala bilang [[potosintesis]] upang bagkusin ang mga hilaw na materyal tungo sa mga organikong molekula gaya ng [[Adenosine triphosphate|ATP]] na ang mga kawing ay masisira upang maglabas ng lakas.<ref>{{cite book |author=Smith, A. L. |title=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=1997 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4/page/508 508] |isbn=0-19-854768-4 |quote=Photosynthesis – the synthesis by organisms of organic chemical compounds, esp. carbohydrates, from carbon dioxide using energy obtained from light rather than the oxidation of chemical compounds.}}</ref> Gayunpaman, ang ilang mga [[ekosistema|palamuhayan]] ay buong nakasalalay sa lakas na hinahango ng mga [[chemotroph]] mula sa mga [[methane]], mga [[sulfides]], o iba pang mga pinagkukunan ng lakas-araw.<ref>Katrina Edwards. ''Microbiology of a Sediment Pond and the Underlying Young, Cold, Hydrologically Active Ridge Flank''. Woods Hole Oceanographic Institution.</ref> Ang ilang mga nabibihag na lakas ay ginagamit upang lumikha ng [[biyomasa]] upang tustusan ang buhay at magbigay ng enerhiya para sa paglago at pag-unlad. Ang karamihan ng natitira ng lakas na ito ay nawawala bilang mga init at mga itinatapong molekula. Ang pinakamahalgang mga takbo sa pagbabagkus ng lakas na nabihag sa mga substansiyang kimikal tungo sa lakas na magagamit upang tustusan ng buhay ang [[metabolismo]].<ref>{{cite book |author=Campbell, Neil A. and Reece Jane B|title=Biology |publisher=Benjamin Cummings |year=2001 |chapter=6|isbn=978-0-8053-6624-2 |accessyear= 2008 |oclc=47521441 48195194 53439122 55707478 64759228 79136407}}</ref> at [[respirasyong pangselula|respirasyong pangsihay]].<ref name="Colvard, 2009">Bartsch/Colvard, ''The Living Environment''. (2009) New York State Prentice Hall Regents Review. Retrieved 16 Oktubre 2009.</ref> ==Mga sangay == ===Pisyolohiya=== Ang '''pisyolohiya''' (Ingles: ''physiology'') ay ang pag-aaral ng galaw at tungkulin ng bawat bahagi ng [[katawan]]. Ito ay isang sangay ng biyolohiya. Kadalasan itong pinag-aaralan kasabay ng [[katwanan]] na sya namang pag-aaral hinggil sa bahagi ng katawan. ===Biyolohiyang molekular=== Ang '''biyolohiyang molekular''' o '''biyolohiyang pangmolekula''' ay ang pag-aaral ng haynayan sa antas na [[molekular]]. Nasasaklawan ng larangang ito ang ibang mga lugar ng haynayan at [[kimika]], partikular na ang [[biyolohiya ng selula]], [[henetika]], [[biyopisika]], at [[biyokimika]].<ref>Alberts B. Johnson A. Lewis J. Raff M. Roberts K. Walter P. 2008. ''Molecular biology of the cell'', ika-5 edisyon. Garland. ISBN 0-8153-3218-1</ref><ref>Lodish H. Berk A. Matsudaira P. Kaiser C.A. Krieger M. Scott M.P. Zipurksy S.L. Darnell J. 2004. ''Molecular cell biology'', ika-5 edisyon, Freeman, NY.</ref> Pangunahing nakatuon ang haynayang molekular sa pag-unawa ng ugnayan sa pagitan ng samu't saring mga sistema ng isang [[sihay]], kasama ang interelasyon ng [[DNA]], [[RNA]] at pagbuo ng protina, at pagkatuto kung paano mapamahalaan ang ganitong mga ugnayan. {{Branches of Biology}} ==Larwanan== <gallery> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus File:Zboże.jpg|Planta - Triticum File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage </gallery> ==Mga sanggunian == {{reflist}} {{Biology nav}} {{Nature nav}} ==Mga pananda== {{noteslist}} [[Kategorya:Biyolohiya|*]] [[Kategorya:Agham]] 2717rxqzbhpo2vfb37913mo79cp5wgq 0 852 2212803 2210896 2026-06-22T18:45:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212803 wikitext text/x-wiki {{redirect|Ingles|mga tao mula Inglatera|Mga Ingles}} {{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{Other uses|Ingles (paglilinaw)}} {{Infobox language | name = Ingles | altname = Inggles | nativename = {{lang|en|English}} | pronunciation = {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}} | states = Ang [[mundong Anglopono]], kabilang na ang {{enum|[[Reyno Unido]]|[[Estados Unidos]]|[[Kanada]]|[[Australia]]|[[Irlanda]]|[[Nueva Selanda]]|[[Karibeng Komonwelt]]|[[Timog Aprika]]|[[Talaan ng mga bansa at teritoryo kung saan opisyal na wika ang wikang Ingles|iba pa]]}} | speakers = [[Katutubong wika|L1]]: {{nowrap|380 milyon}} | date = 2021 | ref = <ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages?|trans-title=Ano-ano ang 200 pinaka-sinasalitang wika? |website=Ethnologue |date=2023 |lang=en|archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618002011/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |url-status=live}}</ref> | speakers2 = {{plainlist| * [[Ikalawang wika|L2]]: {{nowrap|1.077 bilyon}} (2021)<ref name="Ethnologue26">{{e26}}</ref> * [[Mundong Anglopono|Kabuuan]]: 1.457 billion}} | familycolor = Indo-Europeo | fam2 = [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] | fam3 = [[Kanlurang wikang Hermaniko|Kanlurang Hermaniko]] | fam4 = [[Mga wikang Ingaeboniko|Ingaeboniko]] | fam5 = [[Mga wikang Angliko|Angliko]] | ancestor = [[Proto-Ingles]] | ancestor2 = [[Lumang Ingles]] | ancestor3 = [[Gitnang Ingles]] | ancestor4 = [[Maagang Modernong Ingles]] | script = {{plainlist| * [[Sulat Latin|Latin]] ([[Alpabetong Ingles]]) * [[Futhorc]] (noon) * [[Braille ng Ingles]], [[Pinagsanib na Braille ng Ingles]] }} | nation = {{ubli |57 bansa at 30 dependensiya| Mga organisasyon kabilang na ang {{enum | [[Mga Nagkakaisang Bansa|UN]] | [[Unyong Europeo|EU]] | [[Komonwelt ng mga Bansa|Komonwelt]] | [[Pandaigdigang Hukumang Pangkrimen|ICC]] | [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig|IMF]] | [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko|IOC]] | [[Organisasyong Pandaigdig para sa Pagsasapamantayan|ISO]] | [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]] | [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|WTO]] | [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya|ASEAN]] | [[Organisasyon ng mga Estadong Amerikano|OAS]] }} }} | iso1 = en | iso2 = eng | iso3 = eng | lingua = 52-ABA | notice = IPA | sign = [[Manually coded English]] (iba-iba) | glotto = stan1293 | glottorefname = English | mapscale = 1.25 | map = English language distribution.svg | mapcaption = {{legend|#346699|Mga rehiyon kung saan katutubong wika ng mayorya ang wikang Ingles}} {{legend|#99ccff|Mga rehiyon kung saan opisyal o malawakang ginagamit ang wikang Ingles, pero hindi isang katutubong wika ng mayorya}} | dialects = {{hlist |class=inline |[[Britanikong Ingles]]|[[Ingles ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]]|[[Ingles ng Karibe|Karibe]]|[[Ingles ng Australia|Australia]]|[[Ingles ng Nueva Selanda|Nueva Selanda]]|[[Ingles ng Timog Aprika|Timog Aprika]]|[[Ingkes ng Irlandiya|Irlandiya]]|[[Ingles ng Pilipinas|Pilipinas]]}} ([[Talaan ng mga dayalekto ng wikang Ingles|talaan]]) }} '''Inglés''',{{Efn|{{langx|en|English}} {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}}}} binabaybay ding '''Ingglés''', ang [[kanlurang wikang Hermaniko]] na nagmula sa [[Inglatera]] at ang pandaigdigang ''[[lingua franca]]'' sa kasalukuyan. Nagmula ang pangalan ng wika mula sa [[mga Anglo]], isa sa mga sinaunang [[Lahing Hermaniko|grupong Hermaniko]] na [[Paglipat ng mga Anglo-Saxon sa Britanya|lumipat sa Britanya]] sa [[Pagtatapos ng panahong Romano sa Britanya|pagtatapos ng panahong Romano sa naturang lugar]]. Ingles ang [[Talaan ng mga wika batay sa dami ng nagsasalita|pinakaginagamit na wika sa mundo]], dahil na rin sa matinding impluwensiya ng [[Imperyong Britaniko]] noon (na pinalitan ng [[Komonwelt ng mga Bansa]] sa kasalukuyan) gayundin ng [[Estados Unidos]] sa kasalukuyan. Ito rin ang may pinakamaraming gumagamit bilang [[pangalawang wika]], mas marami pa kesa sa mga katutubong mananalita nito. Gayunpaman, ikatlo lamang ang Ingles sa may [[Talaan ng mga wika batay sa dami ng katutubong mananalita|pinakamaraming katutubong mananalita]], pagkatapos ng [[wikang Mandarin]] at [[Wikang Espanyol|Espanyol]]. Ingles ang opisyal o isa sa mga opisyal na wika ng [[Talaan ng mga bansa kung saan opisyal na wika ang Ingles|57 bansa at 30 dependensiya]], ang pinakamarami para sa kahit anong wika. Sa mga bansang tulad ng [[Estados Unidos]], [[Reyno Unido]], [[Australia]], at [[Nueva Selanda]], ito ang pinakaginagamit na wika dahil na rin sa kasaysayan bagamat hindi ito isang opisyal na wika. Isa rin ito sa mga [[Mga opisyal na wika ng Mga Nagkakaisang Bansa|opisyal na wika]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]], [[Unyong Europeo]], at iba pang mga pandaigdigan at panrehiyong organisasyon. Ito rin ang ''de facto'' na wika ng [[diplomasya]], agham at teknolohiya, pandaigdigang kalakalan, turismo, libangan, at ng [[internet]]. Ayon sa isang pagtataya ng ''[[Ethnologue]]'' noong 2021, meron itong 1.4 na bilyong mananalita. Nagmula ang [[Lumang Ingles]] mula sa mga dayalekto ng mga kanlurang wikang Hermaniko na sinasalita ng [[mga Anglo-Saxon]]. Nakasulat sa mga ''[[rune]]'' (''futhorc'') ang wika bago ito gumamit ng [[Alpabetong Ingles|isang alpabetong nagmula sa wikang Latin]]. Hiniram kalaunan ng Lumang Ingles ang ilang balarila at pangunahing bokabularyo mula sa [[Lumang Nordiko]], isang [[hilagang wikang Hermaniko]]. Nalinang nang husto ang alpabeto at tuluyang pinalitan nito ang paggamit sa mga ''rune'', kasabay ng pag-usbong ng [[Gitnang Ingles]] matapos [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|masakop]] ng [[mga Normando]] ang Inglatera [[Labanan ng Hastings|simula noong 1066]]. Sa panahong ito matinding nanghiram ng mga salita ang Ingles mula sa [[wikang Pranses]], na ngayo'y bumubuo ng 28% ng lahat ng mga salita sa wika sa kasalukuyan, gayundin sa [[wikang Latin]], na bumubuo sa karagdagang 28%. Bagamat pawang nagmula sa Latin at iba pang [[mga wikang Romanse]] ang malaking bahagdan ng bokabularyo ng Ingles, nananatili pa ring Hermaniko ang pang-araw-araw na bokabularyo, balarila at ponolohiya nito. Umusbong naman ang [[Modernong Ingles]] matapos ng isang [[Malawakang Paglipat ng Patinig|malawakang pagbabago sa mga patinig nito]]. Ilan sa mga malapit na kamag-anak ng kasalukuyang anyo ng wika ang [[wikang Scots]], na nasa isang [[kontinuo ng mga dayalekto]] sa Ingles, gayundin ang [[mga wikang Prisyano]] at [[Mababang Aleman]]. == Klasipikasyon == Bahagi ng [[Mga wikang Indo-Europeo|pamilyang Indo-Europeo]] ang wikang Ingles, partikular na sa [[Mga kanlurang wikang Hermaniko|Kanlurang Hermanikong]] sangay ng [[Mga wikang Hermaniko|mga Hermanikong wika]].{{sfn|Bammesberger|1992|pp=29–30}} Dahil pare-parehong nagmula ang Ingles at ng ibang mga wikang Hermaniko kagaya ng mga [[wikang Olandes]] at [[Wikang Aleman|Aleman]] sa iisang ninuno na tinatawag na [[Proto-Hermaniko]], nagtataglay ang mga ito ng mga magkakatulad na tampok kagaya ng paghahati sa mga [[pandiwa]] bilang [[Malakas na pandiwa (mga wikang Hermaniko)|malakas]] o [[Mahinang pandiwa (mga wikang Hermaniko)|mahinang klase]], ang paggamit sa mga [[pandiwang modal]], at pagsasailalim sa serye ng pagbabago sa pagbigkas sa mga [[katinig]] ng [[Proto-Indo-Europeo]] na kilala ngayon bilang mga [[batas Grimm]] at [[Batas Verner|Verner]].{{sfn|König|van der Auwera|1994}} Isa ang [[Lumang Ingles]] sa napakaraming [[mga wikang Ingaeboniko]] na umusbong sa isang [[Kontinuo ng mga dayalekto|kontinuo ng mga dayalektong]] sinasalita ng mga Kanlurang Hermaniko simula noong ikalimang siglo sa [[Prisya]], partikular na sa baybayin ng [[Dagat Hilaga]]. Umusbong ang Lumang Ingles mula sa mga mananalita ng mga wikang ito na lumisan sa lugar at nanirahan sa [[kapuluang Britaniko]].{{sfn|Bazelmans|2009|pp=325–326}} Kalaunan, umusbong ang [[Gitnang Ingles]], na sinundan naman ng Modernong Ingles.{{sfn|Robinson|1992}} May ilang mga dayalekto ng Luma at Gitnang Ingles na hiwalay na nalinang at naging [[mga wikang Angliko]], lalo na ang [[wikang Scots]].{{sfn|Romaine|1982|pp=56–65}} Dahil nakahiwalay ang wikang Ingles mula sa ibang mga wikang Hermaniko sa kontinente, nalinang ang sarili nitong [[bokabularyo]], [[sintaksis]], at [[ponolohiya]]. Hindi naiintindihan ang Ingles ng mga mananalita ng kahit anong wikang Hermaniko, bagamat may iilang wika katulad ng wikang Olandes at [[Wikang Prisyano|Prisyano]] na may malaki-laking antas ng kaugnayan.{{sfn|Harbert|2006}} Tradisyonal na [[Mga wikang Anglo-Prisyano|iniuugnay]] ang Ingles sa Prisyano, na madalas na ipinagpapalagay na pinakamalapit na kamag-anak ng Ingles sa mga wikang Hermaniko. Gayunpaman, ipinapakita ng modernong pananaliksik sa dalawang wika na kaunti lamang ang pagkakapareho nito sa Ingles.<ref>{{multiref2|{{harvnb|Bazelmans|2009|p=326|loc="According to most researchers, this means that there cannot have been an 'original' Anglo-Frisian entity ..."}}|{{harvnb|Stiles|2018|p=31|loc="... It is not possible to construct the exclusive common relative chronology that is necessary in order to be able to establish a node on a family tree. The term and concept of 'Anglo-Frisian' should be banished to the historiography of the subject."}}}}</ref> Bagamat parehong sumailalim ang dalawa sa magkaparehong serye ng pagbabago sa tunog, hindi ito naganap nang sabay upang masabing may matindi silang kaugnayan sa isa't-isa.{{sfn|Versloot|2017|pp=341–342}}{{sfn|Stiles|2018|pp=5–6}} == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng wikang Ingles}} === Proto-Hermaniko patungong Lumang Ingles === [[File:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|thumb|Manuskritong nakasulat sa [[panulatang unsiyal]] ng [[epikong tula]] na ''[[Beowulf]]'' sa [[Lumang Ingles]], isinulat noong bandang taong 975 hanggang 1025.{{pb}} Nagsimula ang tula sa: {{lang|ang|Hƿæt ƿē Gārde{{\}}na ingēar dagum þēod cyninga{{\}}þrym ge frunon ...}}[Pakinggan! Ating narinig ang kadakilaan ng nagdaang panahon ng mga katutubong hari ng mga {{Lang|ang|Gār-Dene}} [isang maalamat na tribo ng [[mga Danes]]<nowiki>] ...]</nowiki>]] [[Lumang Ingles]], o Anglo-Sahon, ang pinakaunang anyo ng wikang Ingles na ginamit mula bandang taong 450 hanggang 1150. Nagmula ito sa mga dayalekto ng [[mga kanlurang wikang Hermaniko]], minsang tinutukoy bilang [[mga wikang Anglo-Prisyano]] o di kaya'y [[mga wikang Hermaniko ng Dagat Hilaga]], na sinasalita sa rehiyon ng [[Prisya]], [[Mababang Sahonya]], at katimugang [[Jutland]] (sakop ngayon ng [[Dinamarka]] at [[Alemanya]]) ng mga Hermanikong kilala sa kasaysayan bilang [[mga Anglo]], [[Mga Sahon|Sahon]], at [[Mga Yuto|Yuto]].<ref>{{Cite book |last=Baugh |first=Albert |title=A History of the English Language |date=1951 |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |pages=60–83, 110–130 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles}}</ref> Simula noong ikalimang siglo, [[Paninirahan ng mga Anglo-Sahon sa Britanya|tumira]] ang mga Anglo-Sahon sa Britanya matapos itong [[Pagtatapos ng panahon ng mga Romano sa Britanya|lisanin ng mga Romano]]. Pagsapit ng ikapitong siglo, Lumang Ingles na ang pangunahing wikang sinasalita sa lugar at pinalitan ang mga [[wikang Karaniwang Britoniko]] at [[Britanikong Latin]] na sinalita noong [[Romanong Britanya|panahon ng mga Romano]].{{sfn|Collingwood|Myres|1936}}{{sfn|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}{{sfn|Blench|Spriggs|1999}} Ang wika gayundin sa lugar ng [[Inglatera]] ay parehong pinangalan mula sa mga Anglo.{{sfn|Bosworth|Toller|1921}} Nahahati ang Lumang Ingles sa dalawang dayalektong Angliko ([[Mersiyano]] at [[Nortumbriyo]]) at dalawang dayalektong Sahon ([[Kentiko]] at [[Kanlurang Sahon]]).{{sfn|Campbell|1959|p=4}} Dahil sa impluwensiya ng [[kaharian ng Wessex]] at ang reporma sa edukasyon noong panahon ni [[Alfredo ang Dakila|haring Alfredo]] noong ikasiyam na siglo, Kanlurang Sahon ang siyang naging [[Pamantayang wika|pamantayan]] sa pagsusulat sa Lumang Ingles.{{sfn|Toon|1992|loc=Chapter: Old English Dialects}} Nakasulat ang [[Panulaang epiko|epikong tula]] na ''[[Beowulf]]'' sa Kanlurang Sahon, habang nakasulat naman sa Nortumbriyo ang pinakalumang [[tula]] sa wikang Ingles na ''[[Himno ni Caedmon]]''.{{sfn|Donoghue|2008}} Gayunpaman, nalinang ang Modernong Ingles mula sa dayalektong Mersiyano habang nalinang naman ang [[wikang Scots]] mula sa Nortumbriyo. Isinulat ang ilang mga pinakamaagang tala ng Lumang Ingles gamit ng [[alpabetong runiko]],{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} bagamat ginamit kalaunan ang [[alpabetong Latin]] pagsapit ng ikapitong siglo; gumamit ito ng mga [[Panulatang unsiyal|kalahating unsiyal]] na titik at may kasama ring mga runikong titik na ''[[wynn]]'' {{angbr|{{lang|ang|ƿ}}}}, ''[[Thorn (titik)|thorn]]'' {{angbr|{{lang|ang|þ}}}}, at mga binagong titik Latin na ''[[eth]]'' {{angbr|{{lang|ang|ð}}}} at ''[[Æ|ash]]'' {{angbr|{{lang|ang|æ}}}}.{{sfn|Gneuss|2013|p=23}}{{sfn|Hogg|Denison|2006a|pp=30–31}} Malaki ang pagkakaiba ng Lumang Ingles sa modernong anyo ng wika. Hindi ito mauunawaan ng isang mananalita ng Ingles sa ika-21 siglo nang walang pagsasanay. Halos kapareho ang [[Balarila ng Lumang Wikang Ingles|balarila nito]] sa [[Balarila ng wikang Aleman|balarila]] ng [[wikang Aleman]]: maraming mga [[impleksiyon]] sa dulo ng salita at anyo ang mga [[pangngalan]], [[pang-uri]], [[panghalip]], at [[pandiwa]], at mas malaya ang [[ayos ng salita]] nito kesa sa modernong anyo nito. May mga anyo ang Modernong Ingles para sa [[Kaukulan (balarila)|kaukulan]] ({{Lang|en|grammatical case}}) ng panghalip (halimbawa [panlalaki] 'siya': {{Lang|en|he, him, his}}) at may iilan din para naman sa mga pandiwa (halimbawa 'magsalita': {{Lang|en|speak, speaks, speaking, spoke, spoken}}), pero sa Lumang Ingles, meron ding mga kaukulan para sa mga pangngalan at may mga dagdag na impleksiyon din ang mga pandiwa para sa [[Katauhan (balarila)|katauhan]] at [[kailanan]].{{sfn|Hogg|1992a}}{{sfn|Smith|2009}}{{sfn|Trask|2010}} === Impluwensiya ng Lumang Nordiko === Sa pagitan ng ikawalo hanggang ika-11 siglo, sumailalim ang Ingles na sinasalita sa ilang mga rehiyon sa impluwensiya ng [[Lumang Nordiko]], na isang [[Hilagang wikang Hermaniko]]. Dahil sa sunod-sunod na pagkolonisa ng [[mga Nordiko]] sa ilang bahagi ng Britanya noong panahong ito, nakakasalamuha ng mga mananalita ng Lumang Ingles sa mga mananalita ng Lumang Nordiko. Pinakamatindi ang interaksyon sa dalawang wika sa mga barayti ng wikang sinasalita sa hilagang-silangan na sakop noon ng [[Danelaw]] sa rehiyon ng [[York]]. Sa kasalukuyan, pinakamakikita ang impluwensiyang ito sa wikang Scots at sa [[Hilagang Ingles]]. Nakasentro ang impluwensiya ng mga Nordiko sa [[Lindsey]] sa [[Midlands]]. Matapos mapasailalim ang Lindsey sa kapangyarihan ng mga Anglo-Sahon noong taong 920, mabilis na kumalat ang Ingles sa naturang rehiyon. Sa modernong Ingles, ang impluwensiya ng mga Nordiko ay makikita sa [[panghalip]] sa ikatlong katauhan na nagsisimula sa ''th-'' ('sila', 'nila', 'kanila': {{Lang|en|they, them, their}}), na siyang pumalit sa mga orihinal na panghalip ng Anglo-Sahon na nagsisimula naman sa ''h-'' ({{Lang|ang|hie, him, hera}}).{{sfn|Thomason|Kaufman|1988|pp=284–290}} Makikita rin ito sa mga hiram na salita na pumalit sa mga katutubong Lumang Ingles kagaya ng {{Lang|en|give}} ('magbigay'), {{Lang|en|get}} ('kumuha'), {{Lang|en|sky}} ('langit'), {{Lang|en|skirt}} ('palda'), at {{Lang|en|egg}} ('itlog'). Mauunawaan ang Lumang Nordiko nang maayos-ayos ng mga mananalita ng ilang mga dayalekto ng Lumang Ingles, lalo na sa may hilaga.{{sfn|Kastovsky|1992|pp=320, 332}} === Gitnang Ingles === {{Quote box||align=right|quoted=true|salign=right|quote={{lang|enm|Englischmen þeyz hy hadde fram þe bygynnyng þre manner speche, Souþeron, Northeron, and Myddel speche in þe myddel of þe lond, ... Noþeles by comyxstion and mellyng, furst wiþ Danes, and afterward wiþ Normans, in menye þe contray longage ys asperyed, and som vseþ strange wlaffyng, chyteryng, harryng, and garryng grisbytting.}}{{pb}}[Bagamat sa simula pa lamang, may tatlong paraan na ang mga Ingles sa pagsasalita, yaong nasa Katimugan, nasa Hilaga, at nasa Midlands sa gitna ng bansa, ... Gayunpaman, dahil sa pakikihalubilo at paghahalo, umusbong ang wika ng bansa mula sa mga ito, habang may iilan na gumagamit pa rin ng kakaibang pag-uutal, daldalan, ungol, at nakakarinding ngitngitan.]|source=[[Juan ng Trevisa]], {{circa|1385}}{{sfn|Hogg|2006|pp=360–361}}|width=300px}} Karaniwang pinepetsahan ang pagsisimula ng [[Gitnang Ingles]] sa [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|pananakop ng mga Normando]] sa Britanya mula noong 1066. Sa mga sumunod na siglo pagkatapos, sumailalim ang Ingles sa matinding impluwensiya ng anyo ng [[Lumang Pranses]] na sinasalita ng mga Normando na nanirahan sa Inglatera at naging bago nitong namumunong uri; kilala ito ngayon bilang [[Lumang Normando]]. Sa paglipas ng mga dekada, pawang mga naging bihasa sa dalawang wika ang parehong gitna at nakatataas na uri ng lipunan, mapa-Ingles man o Normando. Pagsapit ng 1150, bihira na lang sa panahong ito ang mga miyembro ng aristokrasya na marunong lamang ng Pranses.{{sfn|Townend|2012|pp=81–82}} Kalaunan, nalinang ang wikang Pranses na ginagamit ng mga Normando bilang [[wikang Anglo-Normando]].<ref>{{cite book |last=Short |first=Ian |title=A Companion to the Anglo-Norman World|trans-title=Gabay sa Mundong Anglo-Normando |chapter=Language and Literature|trans-chapter=Wika at Panitikan |lang=en|publisher=Boydell and Brewer |date=2002 |isbn=978-1-84615-046-3 |doi=10.1017/9781846150463.011 |pages=191–214}}</ref> Matuturo rin ang paghihiwalay ng Luma sa Gitnang Ingles sa kapanahunan ng paggawa sa komposisyong ''[[Orculum]]'' ng [[Mga Agustino|Agustinong kanon]] na si [[Orrm]] noong ika-12 siglo, na nagtatampok sa paghahalo ng mga elemento ng Lumang Ingles at Anglo-Normando sa kauna-unahang pagkakataon.{{sfn|Townend|2012|pp=99–100}} Samantala, nanatili pa ring marunong lamang sa Ingles ang mababang uri, na kumakatawan sa napakalaking bahagdan ng populasyon. Sa panahong ito, maraming hiram na salita ang ginamit nila na may kinalaman sa politika, batas, at iba pang mga prestihiyosong gawain.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=39}} Halimbawa, nagmula sa Pranses na {{Lang|fr|trône}} ang salitang Ingles na {{Lang|en|throne}}, na tumutukoy sa pisikal na inuupuan ng isang hari gayundin sa metaporikal na kapangyarihan nito.<ref>{{cite journal |url=https://scholarworks.harding.edu/tenor/vol5/iss1/5 |title=Effects of the Norman Conquest on the English Language|trans-title=Mga Epekto ng Pananakop ng mga Normando sa Wikang Ingles|lang=en|first=Curt |last=Baker |date=Spring 2016 |journal=Tenor Times |volume=5}}</ref> Naging simple rin sa panahong ito ang mga impleksiyon ng Ingles, maaaring dahil sa paghahalo ng Lumang Nordiko at Lumang Ingles, na pawang parehas sa [[Morpolohiya (lingguwistika)|morpolohiya]] ngunit magkaiba ng impleksiyon. Nawala rin ang pagkakaiba ng [[kaukulang palagyo]] (nominatibo) at [[Kaukulang palayon|palayon]] (akusatibo) maliban sa mga [[panghalip panao]], nawala rin ang [[kaukulang pagamit]] (instrumental), at naging para lamang sa [[Pag-aari (balarila)|pag-aari]] ang [[kaukulang paari]] (henetibo). Naging regular din ang maraming mga di-regular na anyo ng impleksiyon,{{sfn|Lass|1992|pp=103–123} at naging payak rin ang sistema ng [[Kasunduan (balarila)|kasunduan]] sa mga pangungusap, na humantong sa isang hindi gaanong malayang [[ayos ng salita]].{{sfn|Fischer|van der Wurff|2006|pp=111–113}} Ilan sa mga sikat na panitikang naisulat sa Gitnang Ingles ang ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ({{Circa|1400}}) ni [[Geoffrey Chaucer]] at [[Ang Kamatayan ni Arturo|''Ang Kamatayan ni Arturo'']] (1485) ni [[Thomas Malory]]. Naging talamak sa panahong ito ang paggamit sa panitikan ng [[dayalekto]] ng mga rehiyon, kagaya sa mga gawa ni Chaucer.<ref>{{cite web |last1=Horobin |first1=Simon |title=Chaucer's Middle English |trans-title=Gitnang Ingles ni Chaucer|lang=en|url=https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |website=The Open Access Companion to the Canterbury Tales |publisher=Louisiana State University|quote=The only appearances of their and them in Chaucer's works are in the Reeve's Tale, where they form part of the Northern dialect spoken by the two Cambridge students, Aleyn and John, demonstrating that at this time they were still perceived to be Northernisms |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203092713/https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |url-status=live}}</ref> Mababasa sa [[Bibliya ni Wycliffe|unang salin sa Ingles]] ni [[John Wycliffe]] sa [[Bibliya]] noong 1382 ang [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] 8:20 bilang: "{{Lang|enm|Foxis han dennes, and briddis of heuene han nestis}}" ('May mga lungga ang mga [[soro]], at may mga pugad ang mga [[ibon]] sa langit').<ref>{{cite web |last=Wycliffe |first=John |url=http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |publisher=Wesley NNU |title=Bible|trans-title=Bibliya |lang=en |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202202047/http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |url-status=live}}</ref> Mapapansin rito na may [[Panlapi|hulaping]] ''-n'' pa rin sa [[Pandiwa|pandiwang]] {{Lang|en|have}} ('magkaroon') pero wala na sa mga [[pangngalan]]. : === Maagang Modernong Ingles === [[File:Great_Vowel_Shift2a.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great_Vowel_Shift2a.svg|thumb|Ang [[Malawakang Pagbabago ng Patinig]] na naganap sa mga mahahabang patinig ng Maagang Modernong Ingles. Matapos naging mga diptonggo {{IPA|/ai au/}} ang mga [[nakabukang patinig]] {{IPA|/iː uː/}}, umangat nang isang antas kalaunan ang bawat [[nakasarang patinig]] upang matumbasan ang pagbabago.]] Saklaw ng [[Maagang Modernong Ingles]] ng ika-14 hanggang ika-18 siglo ang pagsimple pa lalo na sistema ng impleksiyon, pagsasakodigo sa wika, at ang tinatawag na [[Malawakang Pagbabago sa Patinig]], kung saan nagsimulang lumipat ang mga [[patinig]] sa mga salitang Ingles patungo sa modernong bigkas nito. [[Pag-angat (lingguwistika)|Umangat]] ang mga [[Gitnang patinig|gitna]] at [[nakabukang patinig]] at [[Paghahati sa patinig|nahati]] bilang mga [[diptonggo]] ang mga [[nakasarang patinig]]. Halimbawa, binibigkas noon ang salitang Ingles na {{Lang|en|bite}} ('kagat', binabasa ''bayt'') bilang {{Lang|en|beet}} ('[[remolatsa]]') sa kasalukuyan, at binibigkas naman noon ang {{Lang|en|bout}} sa {{Lang|en|about}} ('tungkol', binabasa ''abawt'') bilang {{Lang|en|boot}} ('bota') sa kasalukuyan. Ito ang dahilan kung bakit may malaking pinagkaiba ang pagbigkas sa mga salitang Ingles at sa pagbaybay sa mga ito; ito rin ang dahilan bakit maraming pwedeng maging tunog ang bawat patinig ng Ingles kumpara sa ibang mga wika.{{sfn|Lass|2000a}}{{sfn|Görlach|1991|pp=66–70}} Nagsimula maging prestihiyoso ang paggamit sa wikang Ingles, kumpara sa Normandong Pranses, sa kasagsagan ng kapanahunan ni [[Enrique V ng Inglatera]]. Sinimulang gamitin ng [[Court of Chancery]] sa [[Westminster, London|Westminster]] ang Ingles sa mga [[Writ|opisyal na dokumento]] nito noong bandang 1430, at nabuo dahil rito ang isang bagong pamantayang anyo ng Gitnang Ingles na tinatawag na [[Pamantayang Chancery]] mula sa mga dayalekto ng [[London]] at [[Silangang Midlands]]. Noong 1476, ipinakilala ni [[William Caxton]] sa Inglatera ang [[palimbagan]], na lalong nagpalawak pa sa impluwensiya ng naturang pamantayan ng Ingles.{{sfn|Nevalainen|Tieken-Boon van Ostade|2006|pp=274–279}} Kabilang sa mga panitikang nakasulat sa Maagang Modernong Ingles ang mga gawa ni [[William Shakespeare]] gayundin ang [[King James Version|Bersiyon ni Haring Jaime]] (KJV) ng Bibliya noong 1611. Bagamat halos katulad na ng modernong bigkas at baybay ang mga salita sa puntong ito, may mga pagkakaiba pa rin sa bigkas mula sa modernong Ingles, kagaya ng pagbigkas pa rin sa mga kumpol-katinig na {{IPA|/kn ɡn sw/}} sa {{Lang|en|knight}} ('[[kabalyero]]'), {{Lang|en|gnat}} ('[[niknik]]'), at {{Lang|en|sword}} ('[[espada]]'), na sa ngayo'y pawang mga di na binibigkas ang isa sa mga katinig nito.{{Efn|Hindi na binibigkas ang ''k'' at ''g'' sa {{IPA|/kn/}} at {{IPA|/gn/}}, habang di naman binibigkas na ang ''w'' sa {{IPA|/sw/}}.}} Ilan sa mga tampok ng Maagang Modernong Ingles na ginamit ni Shakespeare ay maituturing na'ng laos o makaluma sa modernong mambabasa nito.{{sfn|Cercignani|1981}} Mababasa ang [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] 8:20 sa KJV bilang: "{{Lang|en|The Foxes have holes and the birds of the ayre have nests.}}" ('May mga lungga ang mga soro habang may mga pugad ang mga ibon ng himpapawid.') Dito, mapapansin ang pagkawala ng mga [[Kaukulan (lingguwistika)|kaukulan]] at ang resulta nito tulad halimbawa ng paggamit sa ayos na [[paksa–pandiwa–layon]] ({{Lang|en|subject–verb–object}}) at sa salitang {{Lang|en|of}} bilang pamalit sa nawalang [[kaukulang paari]]. Makikita rin dito ang mga hiram na salitang nagmula sa Pranses kagaya ng {{Lang|en|ayre}} (ngayo'y {{Lang|en|air}}, 'himpapawid') at sa ibang mga kaso, nagpalit mismo sa katutubong salita nito tulad ng {{Lang|en|bird}} ('ibon') na pumalit sa Lumang Ingles na {{Lang|ang|fugol}}.{{sfn|Lass|2006|pp=46–47}} === Pagkalat === Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 siglo, naipakalat ng [[Imperyong Britaniko]] ang wikang Ingles sa mga teritoryo at nasasakupan nito. Dahil sa paggamit sa kalakalan, agham at teknolohiya, diplomasya, sining, at pormal na edukasyon, Ingles ang naging pinakaunang tunay na pandaigdigang wika, na ginagamit sa pandaigdigang komunikasyon.{{sfn|How English evolved into a global language|2010}}{{sfn|The Routes of English}} Ginamit ito sa Hilagang Amerika, ilang bahagi ng Aprika, Oseaniya, at iba pang mga rehiyon. Nang lumaya ang mga bansang may maraming [[katutubong wika]], Ingles ang ginamit nilang [[opisyal na wika]] upang maiwasan ang mga politikal na balakid dahil sa paggamit sa isang katutubong wika kesa sa iba.{{sfn|Romaine|2006|p=586}}{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} Bumilis pa lalo ang pagkalat ng wika dahil sa mabilis na paglaki ng impluwensiya sa kultura at politika ng [[Estados Unidos]] matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], gayundin sa pagbobrodkast sa buong mundo sa wikang Ingles ng mga brodkaster tulad ng [[BBC]] ng [[Reyno Unido]].{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} Ingles ang pinakaginagamit na wika sa ika-21 siglo.{{sfn|McCrum|MacNeil|Cran|2003|pp=9–10}} Habang nalilinang ang modernong Ingles, nabuo ang mga pamantayang gabay para sa wika, na ginamit kalaunan sa opisyal na paraan kagaya halimbawa sa pampublikong edukasyon at pahayagan. Noong 1755, nilathala ni [[Samuel Johnson]] ang ''[[Dictionary of the English Language]]'', na nagpakilala sa pamantayang pagbaybay at paggamit sa mga salita. Samantala, nilathala naman ng Amerikanong si [[Noah Webster]] noong 1828 ang isang [[Diksiyonaryong Webster|diksiyonaryo]] na may layuning makapagtatag ng isang pamantayang anyo sa pagsusulat at pagsasalita ng [[Amerikanong Ingles]] na hiwalay sa pamantayan ng Britanya. Sa Britanya, unti-unting bumaba ang tingin sa mga dayalekto at barayti ng [[Britanikong Ingles]] na wala sa pamantayan, na nagpabilis sa paggamit ng mga prestihiyosong dayalekto ng mga nasa gitnang uri.{{sfn|Romaine|1999a}} Sa modernong Ingles, wala na halos mga kaukulan; tanging makikita na lang ito sa mga [[panghalip]]. Halos matatag na rin ang [[paksa–pandiwa–layon]] (SVO) na [[ayos ng salita]].{{sfn|Romaine|1999a}} Naging talamak na rin ang paggamit sa ilang mga pagbabago sa wika kagaya ng [[Do-support|paggamit ng salitang ''do'']] para sa mga kaso kung saan kinakailangang [[Pagbaliktad sa paksa at pantulong|baliktarin]] ang mga [[sugnay]] tulad sa mga tanong.{{Efn|Isang halimbawa nito ang paggawa ng mga tanong sa pamamagitan ng pagbaliktad sa [[pandiwang pantulong]] ({{lang|en|auxiliary verb}}, hal. {{lang|en|is, are, am}}) at sa paksa: ang "{{lang|en|He will laugh}}" ('Tatawa siya') ay nagiging "{{lang|en|Will he laugh?}}" ('Tatawa ba siya?') sa anyong patanong nito. Gayunpaman, kung walang pandiwang pantulong, ginagamit ang salitang {{lang|en|do}} bilang pamalit sa nawawalang pandiwa: ang "{{lang|en|He laughs.}}" ('Tumawa siya') ay nagiging "{{lang|en|Did he laugh}}" ('Tumawa ba siya?'). Pansinin na nasa anyong pangnakaraan ang pandiwang {{lang|en|do}} ({{lang|en|did}}) rito.}} Dumami rin ang mga kaso ng paggamit sa anyong progresibo (mga nagtatapos sa hulaping {{Lang|en|–ing}} ng [[pandiwa]], at tuloy-tuloy ring nagiging regular ang mga pandiwang may di-regular na anyo (hal. {{Lang|en|dreamed}} ('napanaginipan') imbes na {{Lang|en|dreamt}}) gayundin sa paggamit pa lalo sa mga analitikal na alternatibo sa mga impleksiyon (hal. {{Lang|en|more polite}} ('mas magalang') imbes na {{Lang|en|politer}}). Dahil sa tindi ng presensiya sa midya ng Amerikanong Ingles, naiimpluwensiyahan na rin pati ang Britanikong Ingles.{{sfn|Leech|Hundt|Mair|Smith|2009|pp=18–19}}{{sfn|Mair|Leech|2006}}{{sfn|Mair|2006}} == Heograpiya == [[File:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|thumb|{{legend|#045a8d|Katutubong wika ng mayorya}} {{legend|#0674b6|Katutubong wika ng mayorya at isa sa mga opisyal na wika}} {{legend|#439dd4|Opisyal na wika pero katutubong wika ng minorya}} {{legend|#9bbae1|Pangalawang wika: sinasalita ng lagpas 20% ng populasyon, ''de facto'' na wika ng trabaho, pamahalaan, edukasyon, atbp.<ref name="Ethnologue26" />}}]] Ayon sa isang ulat noong 2016, tinatayang nasa 400 milyong katao ang [[Katutubong wika|katutubong mananalita]] ng wikang Ingles, at nasa 1.1 bilyong katao naman ang nagsasalita nito bilang [[pangalawang wika]].<ref>{{cite web |last1=Breene |first1=Keith |date=15 November 2019 |title=Which countries are best at English as a second language? |trans-title=Ano-anong mga bansa at pinakamagaling mag-Ingles bilang pangalawang wika? |url=https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125144549/https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b/ |archive-date=25 November 2016 |access-date= |publisher=World Economic Forum |language=en}}</ref> Ingles ang wika na may pinakamaraming mananalita sa kabuuan, na sinasalita sa lahat ng kontinente.{{sfn|Crystal|2003b|p=106}} Nakadepende ang dami ng mga mananalita bilang pangalawang wika o bilang banyagang wika sa antas ng kagalingan, mula 400 milyon hanggang lagpas 1 bilyon.{{sfn|Crystal|2003b|pp=108–109}} Tinataya naman noong 2003 na mas marami ang mananalita ng Ingles bilang pangalawang wika kumpara sa mga katutubong mananalita nito nang tatlo sa isa.{{sfn|Crystal|2003a|p=69}} === Tatlong bilog ng Ingles === [[File:EF_English_Proficiency_Index_2019_Europe.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:EF_English_Proficiency_Index_2019_Europe.svg|thumb|Kagalingan sa wikang Ingles ng piling mga bansa sa [[Europa]] at [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]] ayon sa isang ulat noong 2019:<ref>{{cite web |title=EF English Proficiency Index 2019 |url=https://www.ef.com/assetscdn/WIBIwq6RdJvcD9bc8RMd/cefcom-epi-site/reports/2019/ef-epi-2019-english.pdf |pages=6–7 |language=en}}</ref> {{legend|#407294|Napakataas (63.07–70.27)}} {{legend|#5A857D|Mataas (58.26–61.86)}} {{legend|#9DBB88|Katamtaman (52.50–57.38)}} {{legend|#E7CB5B|Mababa (48.69–52.39)}} {{legend|#F47B4B|Napakababa (40.87–48.19)}} {{legend|#c0c0c0|Hindi kasama sa ulat}}]] Grinupo ng [[Lingguwistika|lingwistang]] si [[Braj Kachru]] ang mga bansa sa mundo sa tatlong bilog ayon sa antas ng paggamit sa wikang Ingles rito. Ipinapakita ng modelong ito ang pagkalat ng Ingles mula sa mga katutubong bansa nito patungo sa iba, gayundin sa dami ng gumagamit nito sa isang partikular na bansa. Tinatawag ang tatlong bilog bilang "loob", "labas", at "lumalawak". Maaaring gumalaw ang mga bansa papaloob o papalabas depende sa magiging kahihinatnan ng wika rito sa hinaharap.{{sfn|Kachru|2006|p=196}}{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=2}} * '''Loobang bilog''' ({{Lang|en|inner circle}}) ang mga bansa na may malaking porsyento ng populasyon ang katutubong mananalita ng Ingles. Kabilang rito ang [[Reyno Unido]], [[Estados Unidos]], [[Canada|Kanada]], [[Australia]], [[Nueva Selanda]], [[Irlanda]], at [[Timog Aprika]].{{sfn|Kachru|2006|p=196}} * '''Labas na bilog''' ({{Lang|en|outer circle}}) ang mga bansa na may mas maliit na bilang ng mga katutubong mananalita ng Ingles ngunit ginagamit bilang pangalawang wika para sa mga pang-araw-araw na gawain at institusyon kagaya sa edukasyon, pamahalaan, at negosyo. Kabilang rito ang [[Pilipinas]], gayundin ang [[Nigeria]], [[Indiya|India]], [[Pakistan]], [[Malaysia|Malasya]], [[Singapore|Singapura]], at [[Jamaica|Hamayka]].{{sfn|Bao|2006|p=377}} * '''Lumalawak na bilog''' ({{Lang|en|expanding circle}}) ang mga bansa kung saan hindi karaniwang sinasalita ang Ingles at tinuturo bilang isang banyagang wika. Sa mga bansang ito kumakalat ang wikang Ingles dahil sa katayuan nito bilang isang pandaigdigang wika.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=5}} === Plurisentrikong wika === Isang [[plurisentrikong wika]] ang Ingles; ibig sabihin, wala itong iisang pambansang otoridad na namamahala sa pamantayan ng wika.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=2}}{{sfn|Romaine|1999}}{{sfn|Baugh|Cable|2002}} Madalas na sinusundan ng sinasalitang Ingles lalo na sa brodkasting ang mga pambansang pamantayan sa pagbigkas na kinagisnan imbes na isinakodigo. Karaniwang malalaman sa kanilang [[aksent]] kung saan nagmula ang mga brodkaster,{{sfn|Trudgill|2006}} pero madalas na sinusulat ang iskrip sa mga balita sa isang [[Ortograpiya ng wikang Ingles|pandaigdigang anyo ng pamantayang Ingles]]. Tipikal na dinidikta ng konsenso mula sa mga iskolar ng wika ang mga karaniwang gawi sa pagsusulat sa Ingles, hindi mula sa isang pamahalaan o pandaigdigang organisasyon.{{sfn|Ammon|2008|pp=1537–1539}} Maiintindihan ng mga Amerikanong tagapakinig ang maraming brodkast na nagmula sa Britanya at kabaligtaran. Maiintindihan ng mga mananalita ng Ingles ang karamihan sa kahit anong mga programa sa radyo at telebisyon gayundin sa mga pelikulang nagmula sa mga [[Anglospero|bansang nagsasalita ng Ingles]].{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=122}} Parehong may pormal at di-pormal na estilo ang pamantayan at panrehiyong barayti ng Ingles, at tanging nagkakaiba lamang sa mga salitang ginagamit (hal. {{Lang|en|lift}} sa Britanya habang {{Lang|en|elevator}} sa Amerika), sintaksis (hal. {{Lang|en|on the weekend}} sa Amerika habang {{Lang|en|at the weekend}} sa Britanya), at paggamit sa teknikal at di-teknikal na rehistro.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|pp=5–6}} Dahil sa kasaysayan ng paninirahan sa mga bansang nasa loobang bilog, nagawang maipantay ng Britanya ang pagkakaiba sa dayalekto at makagawa ng mga anyong [[koine]] ng Ingles sa [[Timog Aprika]], [[Australya|Australia]], at [[Nueva Selanda]].{{sfn|Deumert|2006|p=130}} Mabilis na natutong mag-Ingles ang marami sa mga migranteng nanirahan sa Estados Unidos. Sa kasalukuyan, malaking bahagdan ng populasyon ng Estados Unidos ngayon ay kaya lamang magsalita ng iisang wika.{{sfn|Deumert|2006|p=131}}{{sfn|Ryan|2013|loc=Table 1}} Ukol sa pambansang katayuan ng wikang Ingles sa mga piling bansa, * Sa Australia, walang itinalagang opisyal na wika sa parehong pambansa at pang-estadong lebel.<ref>{{Cite journal |last=Ward |first=Rowena |date=2019 |title='National' and 'Official' Languages Across the Independent Asia-Pacific |trans-title='Pambansa' at 'Opisyal' na mga Wika ng Malayang Asya-Pasipiko|lang=en|journal=Journal of Multidisciplinary International Studies |volume=16 |issue=1/2 |pages=83–84 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |doi-access=free}}</ref> * Sa [[Kanada]], parehong opisyal na wika sa pambansang lebel ang Ingles at [[Wikang Pranses|Pranses]].<ref>{{cite web |url=http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&nid=480459 |archive-url=https://archive.today/20130410031606/http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&nid=480459 |url-status=dead |archive-date=10 April 2013 |title=40 Years of the Official Languages Act |publisher=Department of Justice Canada |lang=en|trans-title=40 Taon ng Official Languages Act}}</ref> Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) rin sa anim na lalawigan at tatlong teritoryo ang Ingles, habang wala namang itinalagang opisyal na wika sa tatlong lalawigan. Sa [[Québec|Quebec]], Pranses lamang ang tanging opisyal na wika nito.<ref>{{cite web |url=https://www.legisquebec.gouv.qc.ca/en/tdm/cs/C-11 |title=Charter of the French language |last= |first= |date=26 March 2024 |website=Légis Québec |publisher=Québec Official Publisher |lang=en|trans-title=Karta ng Wikang Pranses}}</ref> * Sa [[Republika ng Irlanda|Irlanda]], Ingles ang itinalagang pangalawang wika ng bansa, habang [[Wikang Irlandes|Irlandes]] naman ang itinalagang unang wika.<ref>{{cite web |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html#part2 |title=Article 8 of the Constitution of Ireland|trans-title=Artikulo 8 ng Saligang-batas ng Irlanda|lang=en|last= |first= |date=January 2020 |website=Irish Statute Book}}</ref> * Bagamat mayorya ng populasyon ng Nueva Selanda ang nagsasalita ng Ingles, tanging [[Wikang Māori|Maori]] at ang [[Wikang nakasenyas ng Nueva Selanda|pambansang wikang nakasenyas]] nito ang itinalagang opisyal na wika ng bansa.<ref>{{cite web |title=Maori Language Act 1987 |url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1987/0176/latest/DLM124116.html |lang=en}}</ref> <ref>{{cite news |url=http://tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |title=Recognition for sign language |date=6 April 2006 |work=[[Television New Zealand]] |trans-title=Pagkilala sa wikang nakasenyas |lang=en |access-date=21 Enero 2026 |archive-date=15 Mayo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515221254/http://tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |url-status=dead }}</ref> * Walang itinalagang opisyal na wika sa [[Reyno Unido]]. Gayunpaman, sa [[Gales]] at [[Hilagang Irlanda]], Ingles ang isa sa mga opisyal na wika nito.<ref>{{cite journal |last1=Huws |first1=Catrin Fflur |title=The Welsh Language Act 1993: A Measure of Success?|trans-title=Ang Welsh Language Act 1993: Panukat sa Tagumpay?|lang=en |journal=Language Policy |date=June 2006 |volume=5 |issue=2 |pages=141–160 |doi=10.1007/s10993-006-9000-0}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 October 2022 |title=Irish language and Ulster Scots bill clears final hurdle in Parliament|trans-title=Nalampasan na ng panukalang Irish language at Ulster Scots ang huling balakid nito sa Parlamento|lang=en|work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63402597}}</ref> Walang itinalagang opisyal na wika sa [[Eskosya]] at [[Inglatera]]. * Sa [[Estados Unidos]], Ingles ang itinalagang opisyal na wika ng bansa sa bisa ng isang kautusang tagapagpaganap noong 2025.<ref>{{Cite news |last1=Ho |first1=Vivian |last2=Pannett |first2=Rachel |date=1 March 2025 |title=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |trans-title=Ginawa sa bisa ng isang utos ni Trump ang wikang Ingles bilang opisyal na wika ng Estados Unidos. Ano'ng ibig sabihin nito?|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) ang Ingles sa 32 estado at limang teritoryo. Walang itinalagang opisyal na wika sa natitirang 18 estado at sa [[Distrito ng Columbia]].<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#people-and-society |title=United States |date=29 May 2024 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |trans-title=Estados Unidos |lang=en |access-date=21 Enero 2026 |archive-date=12 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> === Pandaigdigang wika === [[File:Countries_in_which_English_Language_is_a_Mandatory_or_an_Optional_Subject.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Countries_in_which_English_Language_is_a_Mandatory_or_an_Optional_Subject.svg|thumb|Katayuan ng wikang Ingles sa pampublikong edukasyon sa bawat rehiyon:<ref>{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |trans-title=Mga Bansa kung saan isang Kinakailangan o Mapipiling Asignatura ang Wikang Ingles |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031000038/https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |archive-date=31 October 2022 |access-date= |publisher=The University of Winnipeg |language=en}}</ref>{{legend|#00a2e8|Kinakailangang asignatura}}{{legend|#ffc90e|Mapipiling asignatura}}{{legend|#ababab|Walang datos}}]] Inilalarawan minsan ang wikang Ingles bilang ang pinakaunang pandaigdigang ''[[lingua franca]]'',{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Meierkord|2006|p=165}} o di kaya'y bilang ang pinakaunang [[pandaigdigang wika]].{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=690–691}}{{sfn|Northrup|2013}} Pinakaginagamit na wika ang Ingles pagdating sa paglalathala, telekomunikasyon, kalakalan, libangan, at diplomasya.{{sfn|Northrup|2013}} Nakamit nito ang pagkapantay sa [[wikang Pranses]] noong 1919 sa kasagsagan ng negosasyon sa [[Kasunduan sa Versailles]].{{sfn|Phillipson|2004|p=47}} Pagsapit ng pagtatag sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] noong 1945, naging pangunahing wika na ang Ingles;{{sfn|Conrad|Rubal-Lopez|1996|p=261}} isa ito sa anim na opisyal na wika ng naturang organisasyon at ang kasalukuyang pinakaginagamit na wika sa pandaigdigang diplomasya at pakikipag-ugnayan.{{sfn|United Nations|2010}}{{sfn|Richter|2012|p=29}} Nakatalaga ang Ingles bilang isang opisyal na wika o di kaya'y wika ng trabaho sa maraming mga pandaigdigang organisasyon kagaya ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] (IOC), Ginagamit rin ito bilang wika ng trabaho kahit maging sa mga panrehiyong organisasyon kagaya ng [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]] (ASEAN) at [[Ekonomikong Kooperasyon sa Asya-Pasipiko]] (APEC), kung saan hindi gaanong kalaganap ang paggamit sa naturang wika sa mga kasaping bansa nito. Sa [[Unyong Europeo]] (EU), Ingles ang karaniwang ginagamit na wika ng trabaho ng mga kasaping bansa nito kahit na pinapayagan ng unyon na gumamit ang mga kasapi nito ng kahit anong wika.{{sfn|Ammon|2006|p=321}} Ingles ang ginagamit na basehan sa mga [[kontroladong likas na wika]],{{sfn|Wojcik|2006|p=139}} gayundin bilang ang wikang ginagamit sa larangan ng [[paglalayag]] at [[Abyasyon|pagpapalipad]].{{sfn|International Maritime Organization|2011}}{{sfn|International Civil Aviation Organization|2011}} [[File:English_Proficiency_Index_by_country_as_of_2014.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:English_Proficiency_Index_by_country_as_of_2014.svg|thumb|English Proficiency Index noong 2014:<ref>{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |trans-title=Mga Bansa kung saan isang Kinakailangan o Mapipiling Asignatura ang Wikang Ingles |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031000038/https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |archive-date=31 October 2022 |access-date= |publisher=The University of Winnipeg |language=en}}</ref> {{legend|#225500|Napakataas (80–100%)}} {{legend|#44aa00|Mataas (60–80%)}} {{legend|#66ff00|Katamtaman (40–60%)}} {{legend|#99ff55|Mababa (20–40%)}} {{legend|#ccffaa|Napakababa (0.1–20%)}} {{legend|#c0c0c0|Walang datos}}]] Wikang Ingles ang pinaka-inaaral na banyagang wika sa mundo.{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} Nag-aaral ang karamihan sa mga tao ng Ingles dahil sa praktikal na kadahilanan at hindi sa ideolohiya.{{sfn|Kachru|2006|p=195}} Sa EU, Ingles ang pinakasinasalitang banyagang wika sa 19 sa 25 kasaping bansa nito kung saan hindi opisyal na wika ito. Ayon sa isang opisyal na poll noong 2012 (noong kasapi pa ang [[Reyno Unido]]) sa mga kasaping bansa na hindi opisyal na wika ang Ingles, 38% ng mga sumagot ay nagsabing kaya nilang makapagsalita ng Ingles sa antas ng pakikipag-usap sa iba.{{sfn|European Commission|2012|pp=21, 19}} Kinokonekta ang matinding impluwensiya ng Ingles sa pagbilis ng [[Kamatayan ng wika|kamatayan ng ibang mga maliliit na wika]];{{sfn|Crystal|2000}} dahil rito, inaakusahan din ang wika ng [[Imperyalismong pangwika|imperyalismo]] at marami rin ang aktibong tumututol sa paggamit nito.{{sfn|Jambor|2007}} Gayunpaman, patuloy pa ring dumadami ang mga mananalita ng Ingles dahil sa paniniwalang nagdadala ng kaginhawaan at mas mabuting buhay ang paggamit nito.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|loc=Chapter 12: English into the Future}} Kinakailangang marunong sa wikang Ingles sa maraming mga larangan kagaya ng sa [[medisina]] at [[kompyuting]]. Bagamat magkasingpantay noon ang Ingles sa Pranses at [[Wikang Aleman|Aleman]] pagdating sa pananaliksik, Ingles na ang natatanging nananaig na wika sa kasalukuyan.{{sfn|Gordin|2015}} Makikita ang dominasyon nito sa [[maagham na paglalathala]] sa mga [[indeks]] ng mga [[siyentipikong dyornal]] kagaya ng ''Chemical Abstracts'': noong 1998, nasa lagpas 80% ng lahat na naka-indeks na siyentipikong artikulo ng dyornal ang nakasulat sa Ingles, 90% sa mga [[likas na agham]] noong 1996, at 82% sa [[araling pantao]] noong 1995.{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=694–695}} Sa kasagsagan ng [[dekolonisasyon]] sa [[Imperyong Britaniko]] noong dekada 1950s at 1960s, patuloy na ginamit ng mga lumayang kolonya ang wikang Ingles imbes na alisin ito sa mga wika ng kanilang bansa.{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} Halimbawa, patuloy na ginagamit sa [[India]] ang Ingles matapos nitong lumaya sa Reyno Unido. India ngayon ang ikatlong may pinakamaraming inilalathalang aklat sa naturang wika matapos ng [[Estados Unidos]] at Reyno Unido,{{sfn|Sailaja|2009|pp=2–9}} kahit na di lalagpas sa 5% ng populasyon nito ang marunong magsalita ng Ingles nang maayos. Noong 2004, ipinagpalagay ng iskolar na si David Crystal na India ang may pinakamalaking populasyon na kayang magsalita o makaunawa ng Ingles sa mundo,{{sfn|Crystal|2004}} bagamat marami ring iskolar na naniniwalang Estados Unidos pa rin ang may hawak sa naturang titulo.{{sfn|Graddol|2010}} Marami sa mga mananalita ng Ingles Aprika ang bahagi ng pamayanang "Apro-Sakson" ng kontinente.{{sfn|Mazrui|Mazrui|1998}} Pinaniniwalaan na mananatili ang Ingles bilang isang wikang [[koine]] sa hinaharap.{{sfn|Crystal|2006}} == Dayalekto, aksent, at barayti == Maraming [[Talaan ng mga dayalekto ng wikang Ingles|mga dayalekto]] ng wikang Ingles ang natukoy ng mga [[Dayalektolohiya|dayalektologo]], na kumakatawan sa panrehiyong pagkakaiba pagdating sa balarila, bokabularyo, at pagbigkas. Naiiba ito sa [[Mga panrehiyong aksent ng wikang Ingles|mga panrehiyong aksent]], na tanging tumutukoy lamang sa pagkakaiba sa pagbigkas. Karaniwang hinahati ng mga lingwista ang wikang Ingles sa dalawang malalawak na kategorya, [[Britanikong Ingles]] (BrE) at [[Hilagang Amerikanong Ingles]] (NAE).{{sfn|Crystal|2003b|p=107}} === Britanya at Irlanda === <gallery mode="packed"> File:Alain_de_Botton_on_Fear_of_Failure_at_Cannes_Lions_2012.flac|Boses ni [[Alain de Botton]], na may modernong aksent na RP. File:Danny_Baker_BBC_Radio4_Desert_Island_Discs_31_Jul_2007_b012wcl4.flac|Boses ni [[Danny Baker]], na may aksent na [[Cockney (aksent)|Cockney]]. File:Russell_brand_bbc_radio4_desert_island_discs_21_07_2013.flac|Boses ni [[Russell Brand]], na lumaki sa [[Essex]] at may aksent na [[Estuaryong Ingles]]. File:Damien_hirst_bbc_radio4_desert_island_discs_13_05_2013_b01sd0hy.flac|Boses ni [[Damien Hirst]], na may aksent na kanlurang [[Yorkshire (dayalekto)|Yorkshire]]. File:John_bishop_bbc_radio4_desert_island_discs_24_06_2012.flac|Boses ni [[John Bishop]], na may aksent na [[Scouse]]. File:Rob_Brydon_BBC_Radio4_Front_Row_18_Mar_2012_b01dhl11.flac|Boses ni [[Rob Brydon]], na may aksent na katimugang [[Ingles ng Gales|Gales]]. File:Alex_Salmond_BBC_Radio4_Desert_Island_Discs_16_January_2011_b00xgs41.flac|Boses ni [[Alex Salmond]], na gumagamit ng isa sa mga aksent ng [[Ingles ng Eskosya|Eskosya]]. File:George_Best_-_The_New_Elizabethans_-20_Jul_2012_-_b01kt7cs.flac|Boses ni [[George Best]], na may aksent na [[Ingles ng Ulster|Hilagang Irlanda]]. File:Mary_Robinson_-_Desert_Island_Discs_-_28_July_2013.flac|Boses ni [[Mary Robinson]], na gumagamit ng isa sa mga aksent ng [[Hiberno-Ingles|Irlanda]]. </gallery> [[File:Dialects_of_English_in_UK_and_Ireland.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dialects_of_English_in_UK_and_Ireland.svg|thumb|Mga pangunahing rehiyon ng mga dayalekto ng wikang Ingles sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]] at [[Irlanda (pulo)|Irlanda]].]] Dahil sinasalita na ang wikang Ingles sa Britanya sa nakalipas na humigit-kumulang 1,500 taon, maraming mga dayalekto ng wika ang nabuo rito.{{sfn|Trudgill|1999|p=10}} Sa [[United Kingdom|Reyno Unido]], itinuturing ang [[Received Pronunciation]] (RP, {{Literal|Tamang Pagbigkas}}), isang edukadong aksent na nagmula sa [[Timog-silangang Inglatera]], bilang ang tradisyonal na pamantayang ginagamit sa [[brodkasting]] partikular na ang [[BBC]] (kaya tinatawag din itong {{Lang|en|BBC English}}, {{Literal|Ingles ng BBC}}) at kinokonsidera bilang pinaka-prestihiyoso sa lahat ng mga dayalekto ng bansa. Ang mabilis na pagkalat ng aksent na ito dahil sa midya ang siyang itinuturong dahilan sa mabilis ding pagbaba ng paggamit sa mga panlalawigang aksent. Napag-alaman sa [[Sarbey ng mga Dayalekto ng Ingles]] noong 1950 hanggang 1951 na bagamat may pagkakaiba pa rin sa balarila at bokabularyo ang mga dayalekto ng wikang Ingles sa Reyno Unido, mapapansing kumokonti ang pagkakaibang ito sa paglipas ng panahon.{{sfn|Trudgill|1999|p=125}} Gayunpaman, tanging naapektuhan lamang ang mga pagkakaiba ng mga dayalekto pagdating sa balarila at bokabularyo. Nasa 3% lamang ng mga Ingles ang aktuwal na gumagamit ng RP sa karaniwang usapan; ginagamit ng natirang 97% ang mga panrehiyong aksent na naimpluwensiyahan lamang ng RP sa iba't ibang antas.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=3}} Meron ding pagkakaiba sa mga gumagamit ng RP, lalo na sa [[panlipunang uri]] sa pagitan ng RP ng Mataas at Mababang Uri gayundin sa katutubong mananalita ng RP at sa mga gumagamit ng RP pero hindi lumaki sa naturang aksent.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=37}} Sa Britanya, may maituturing ding pagkakaiba sa pagitan ng mga panlipunang uri; kinokonsidera bilang taliwas sa pamantayan ang ilang mga katangian kahit na di-hamak na laganap ito na madalas ding idinidikit sa pananalita ng mabababang uri. Halimbawa nito sa kasaysayan ang [[Pagtatanggal ng h|pagtatanggal ng ''h'']] ng mga mabababang uring mananalita ng [[Ingles ng London]], lalo na ang Cockney, na ngayo'y isa na'ng karaniwang katangian ng naturang dayalekto. Gayunpaman, nananatili pa rin itong wala sa rehistro ng mga matatataas na uri ng lipunang Britaniko.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=40}} Mahahati sa apat na pangunahing rehiyon ng dayalekto ang Ingles sa Inglatera: Timog-silangan, Timog-kanluran (kilala ring [[Ingles ng West Country]]), Midlands, at Hilaga. Sa bawat rehiyon na ito, meron ding mga dayalekto: nahahati ang Hilaga sa mga dayalektong [[Yorkshire (dayalekto)|Yorkshire]], [[Geordie]] (sinasalita sa [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]]), at [[Lanchashire (dayalekto)|Lanchashire]], na kinabibilangan ng mga suburbanong dayalekto ng [[Manchester]] ([[Manchester (dayalekto)|Mancunian]]) at [[Liverpool]] ([[Scouse]]). Dahil sa pagiging sentro ng [[Danelaw|pananakop ng mga Danes]] noong kapanahunan ng [[mga Viking]] sa Inglatera, nanatili ang mga Nordikong katangian sa wika sa mga dayalektong ito kesa sa ibang mga rehiyon, lalo na sa dayalektong Yorkshire.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=31}} Samantala, sa [[Kanlurang Midlands]], naipreserba naman sa mga dayalektong tulad ng [[Black Country]] ([[Black Country (dayalekto)|Yam Yam]]) at sa [[Birmingham]] ([[Brummie]]) ang mga arkaikong katangian mula sa [[Maagang modernong Ingles|maagang moderno]] at [[Gitnang Ingles]] kagaya ng mga Hermanikong elemento sa balarila at bokabularyo.{{sfn|Clark|Asprey|2013}} Simula noong ika-15 siglo, nakasentro sa London ang mga dayalekto ng Timog-silangang Inglatera. Tradisyonal na ginagamit doon ang dayalektong [[Cockney (dayalekto)|Cockney]] ng mga mabababang uri kaya mababa rin ang tingin dito. Dahil sa pagkalat ng mga katangian ng Cockney sa ibang mga dayalekto sa rehiyon, kinokonsidera ng midya ito bilang isang bagong dayalekto ng Estuaryong Ingles, bagamat tutol dito ang ilang mga lingwista dahil sa impluwensiya ng London sa karatig-lugar nito noon pa man.{{sfn|Roach|2009|p=4}}{{sfn|Trudgill|1999|p=80}} Ilan sa mga katangiang kumalat mula London ang mga sumusunod:{{sfn|Trudgill|1999|pp=80–81}} * [[Sumisingit na R|sumisingit na ''R'']]'','' pagbigkas ng salitang {{Lang|en|drawing}} ("pagguhit") bilang {{Lang|en|drawring}} {{IPA|/ˈdrɔːrɪŋ/}} kung saan sumisingit sa isang bahagi ng salita ang [[Katinig na tunog-R|tunog na ''r'']]. * [[Glotalisasyon ng t|glotalisasyon ng ''t'']]'','' pagbigkas sa {{Lang|en|[[Harry Potter|Potter]]}} bilang {{Lang|en|Po'er}} {{IPA|/ˈpɒʔə/}} kung saan pinapalitan ang tunog na ''t'' ng [[impit]]) * [[Paghaharap ng th|paghaharap ng ''th'']], pagbigkas sa {{Lang|en|thanks}} ("salamat") bilang {{Lang|en|fanks}} o {{Lang|en|bother}} ("abala") bilang {{Lang|en|bover}} kung saan nagiging ''f'' o ''v'' ang tunog na ''th''. Kinokonsidera na ngayon bilang hiwalay na wika ang [[wikang Scots]], pero nagmula ito sa maagang Hilagang Gitnang Ingles,{{sfn|Aitken|McArthur|1979|p=81}} at nadebelop at naimpluwensiyahan kalaunan ng ibang mga wika kagaya ng [[wikang Gaeliko]] at [[Wikang Lumang Nordiko|Lumang Nordiko]]. Nagtataglay din ng maraming dayalekto ang wikang Scots. Bukod dito, kabilang ang [[Ingles ng Eskosya]] sa mga barayti ng pamantayang Ingles sa [[Eskosya]]; karamihan sa mga ito ay mga dayalekto ng hilagang Inglatera na naimpluwensiyahan ng wikang Scots.{{sfn|Romaine|1982}} Samantala, sa [[Irlanda (pulo)|Irlanda]], maraming mga anyo ng wikang Ingles ang nagsimulang gamitin matapos ang [[Pananakop ng mga Anglo-Norman sa Irlanda|pananakop ng mga Anglo-Norman sa naturang rehiyon]] noong ika-11 siglo. Sa [[kondado ng Wexford]] at sa rehiyong pumapalibot sa [[Dublin]] nadebelop ang dalawang dayalekto na ngayo'y wala na, [[Yola (dayalekto)|Forth and Bargy]] at [[Fingallian]]. Parehong nagmula ito sa [[Maagang Modernong Ingles]] at ginamit hanggang noong ika-19 na siglo. Gayunpaman, nagmula ang modernong anyo ng [[Hiberno-Ingles|wikang Ingles sa Irlanda]] sa kolonisasyon ng mga Ingles simula noong ika-17 siglo. Sa kasalukuyan, nahahati ang Ingles ng Irlanda sa [[Ingles ng Ulster]], [[Ingles ng Hilagang Irlanda]] na naimpluwensiyahan nang matindi ng wikang Scots, at marami pang mga dayalekto sa Irlanda. Kagaya ng dayalekto ng Eskosya gayundin ng karamihan sa mga dayalekto ng Hilagang Amerika, nananatili ang [[Katinig na tunog-R|rotosidad]] sa halos lahat ng mga dayalekto sa naturang rehiyon di tulad ng mga dayalektong naimpluwensiyahan ng RP.{{sfn|Barry|1982|pp=86–87}}{{sfn|Hickey|2007}} === Hilagang Amerika === <gallery mode="packed"> File:Emery_Emery_Voice.ogg|Boses ni [[Emery Emery]], na lumaki sa [[Midwest (Estados Unidos)|Midwest]] sa Estados Unidos at may aksent na [[Pangkalahatang Amerikanong Ingles|Pangkalahatang Amerikano]]. File:Rep._Martha_Roby's_"Roller_Coaster"_Speech_Sound_Bite.flac|Boses ni [[Martha Roby]], na lumaki sa [[Alabama]] na may aksent na [[Katimugang Estados Unidos (aksent)|Timog Amerikano]]. File:Chuck_Zito_on_Becoming_a_Hells_Angel.flac|Boses ni [[Chuck Zito]], na may aksent na [[New York (aksent)|New York]]. File:Sec._Walsh_on_Construction_Jobs_in_Infrastructure_Bill_v2.flac|Boses ni [[Marty Walsh]], na may aksent na [[Boston (aksent)|Boston]]. File:On_the_phone-_Russell_Gage.ogg|Boses nina [[D.J. Shockley]] at [[Russell Gage]], na parehong may aksent na [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles|Aprikanong Amerikano]]. File:Margaret_atwood_bbc_radio4_front_row_27_07_2007_b007tjpb.flac|Boses ni [[Margaret Atwood]], na may aksent na [[Pamantayang Ingles ng Canada|Pamantayang Canada]]. </gallery> [[File:Population_speaking_English_at_home_by_PUMA.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Population_speaking_English_at_home_by_PUMA.png|thumb|Bahagdan ng mga Amerikanong edad lima pataas sa [[Estado ng Estados Unidos|50 estado]], [[Washington, D.C.|Washington DC]], at [[Puerto Rico]] na nagsasalita ng wikang Ingles sa tahanan, ayon sa [[American Community Survey]], isang sarbey na isinagawa noong 2016 hanggang 2021]] Dahil sa mataas-taas na antas ng paghahalo, akomodasyon, at [[Wikang koine|koinesasyon]] na naganap noong panahong kolonyal sa [[Hilagang Amerika]], itinuturing ang [[Wikang Ingles ng Hilagang Amerika|mga dayalekto ng wikang Ingles]] sa kontinente bilang walang pinagkaiba sa isa't isa kumpara sa [[Inglatera]]. Gayunpaman, ipinapakita sa modernong pananaliksik na may mga pagkakaiba rin ang mga dayalekto at barayti ng wika sa Hilagang Amerika. Tumataas ang baryasyon sa aksent sa Estados Unidos sa panrehiyong antas pero bumababa sa lokal na antas,{{sfn|Labov|2012}} bagamat nananatili pa rin itong nasa isang kontinuo ng mga magkakaparehong aksent na kilala sa tawag na [[Pangkalahatang Amerikano]] (GA).{{sfn|Wells|1982|p=34}} Kinokonsiderang bahagi ng Pangkalahatang Amerikano ang mga barayti ng [[wikang Ingles ng Canada]] maliban sa [[Atlantikong Canada|rehiyong Atlantiko]] ng bansa gayundin sa [[Québec|Quebec]], bagamat may mga maliliit na pagkakaiba sila sa mga aksent ng Estados Unidos kagaya ng pagtaas ng mga patinig na {{IPAc-en|aɪ}} at {{IPAc-en|aʊ}} bago ang mga [[Tunog (ponetika)|di-matutunog na katinig]] at mga pagkakaiba sa pagsusulat at pagbigkas sa mga salita.{{sfn|Boberg|2010}} Kabilang sa [[Ingles ng Atlantikong Canada]] ang [[Maritime (aksent)|Maritime]] at [[Ingles ng Newfoundland|Newfoundland]], at naimpluwensiyahan ng wikang Ingles ng Britanya at Irlanda, gayundin ng mga [[wikang Irlandes]], [[Wikang Gaeliko|Gaeliko]], at [[Wikang Pranses|Pranses]], partikular na ang barayti na [[Wikang Pranses ng Acadia|Acadia]].<ref>{{Cite book |last=Labov |first=William |title=The Atlas of North American English |last2=Ash |first2=Sharon |last3=Boberg |first3=Charles |publisher=De Gruyter |year=2006 |location=Berlin |language=en |trans-title=Ang Atlas ng Ingles ng Hilagang Amerika}}</ref> Karamihan sa mga aksent ng Hilagang Amerika ay pawang mga [[Katinig na tunog-R|rotiko]]; ibig sabihin, binibigkas nila ang tunog na ''r''. Di tulad ng sitwasyon sa Britanya, itinuturing itong prestihiyoso lalo na sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]],{{sfn|Labov|1972}} kung saan hinahanay ang di pagbigkas sa ''r'' sa mga mababang uri at di nakapagtapos. Sa kasalukuyan, nananaig na ang rotosidad sa [[Ingles ng Katimugang Amerika]], mula sa [[Lumang wikang Ingles ng Katimugang Estados Unidos|historikal na pagkaprestihiyoso]] ng di pagbigkas sa ''r''.{{sfn|Levine|Crockett|1966}}{{sfn|Schönweitz|2001}} Karaniwang inilalarawan ang mga aksent nito bilang {{Lang|en|twang}} (may katangian ng [[Nasalisasyon|pailong]]) o {{Lang|en|drawl}} (pinapahaba),{{sfn|Montgomery|1993}} at natutukoy agad dahil sa [[Monoptonggo|pagbubura ng patinig]] na {{IPA|/aɪ/}} sa pagbigkas sa mga salitang tulad ng {{Lang|en|spy}} ("espiya"), na binibigkas na parang {{Lang|en|spa}}, ang paghahati sa mga [[harapang patinig]] bilang mga [[Malapatinig|madudulas na patinig]] o maging dalawang hiwalay na pantig (hal. {{Lang|en|press}} "midya" na binibigkas na parang ''prey-us''),{{sfn|Thomas|2008|pp=95–96}} ang [[Pag-iisa ng bigkas sa pen at pin|pag-iisa ng bigkas]] sa {{Lang|en|pen}} ("panulat") at {{Lang|en|pin}} ("pantusok"), at iba pa. Karamihan sa mga pagbabagong ito ay nagsimula lamang noong ika-19 na siglo.{{sfn|Bailey|1997}} Samantala, ginagamit naman ng nagtatrabaho at gitnang uri ng [[Aprikanong Amerikano|mga Aprikanong Amerikano]] ang [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles]] (AAVE). Di tulad ng karamihan ng mga aksent sa kontinente, karaniwan itong di-rotiko. Nagmula ito sa mga inaliping Aprikano at Aprikanong Amerikano na naimpluwensiyahan ng mga di-pamantayang aksent ng Katimugang Estados Unidos. Gayunpaman, pinaniniwalaan ng ilang mga lingwista na nagmula ito sa mga wikang Aprikano na sinasalita ng mga alipin na napilitang gumawa ng isang [[Wikang pidgin|pidgin]] o [[Mga wikang creole na nakabatay sa wikang Ingles|creole ng wikang Ingles]] upang magkaintindihan sila sa ibang mga aliping nagmula sa ibang lugar.{{sfn|Bailey|2001}} Dahil sa mga karaniwang katangian nito sa ibang mga aksent sa rehiyon, mabilis itong kumalat at ginamit sa lugar upang maging isa sa mga pangunahing aksent nito simula noong ika-19 at ika-20 siglo. Karaniwang hinahanay ang AAVE bilang isang anyo ng "pangit" na Ingles na sinasalita ng mga hindi edukado (kasama rin ang mga katimugang aksent ng [[Mga taong puti|mga Puti]]), bagamat unti-unti na itong kinikilala bilang isang ganap na barayti ng wikang Ingles.{{sfn|Green|2002}}{{sfn|Patrick|2006b}} === Australia at Nueva Selanda === <gallery mode="packed"> File:AustraliaPart2.ogg|Boses ng isang lalaki na may [[Ponolohiya ng wikang Ingles ng Australia|pangkalahatang aksent na Australia]]. File:Prime_Minister_Gillard_of_Australia_at_News_Conference_with_President_Obama.flac|Boses ni [[Julia Gillard]], na may [[Pangkaraniwang aksent ng wikang Ingles ng Australia|pangkaraniwang aksent na Australia]]. File:Geoffrey_Rush_bbc_radio4_front_row_01_05_2013.flac|Boses ni [[Geoffrey Rush]], na may [[Pangmayamang aksent ng wikang Ingles ng Australia|pangmayamang aksent na Australia]]. File:Eleanor_catton_bbc_radio4_womans_hour_09_09_2013.flac|Boses ni [[Eleanor Catton]], na may [[Ingles ng Nueva Selanda|aksent na Nueva Selanda]]. File:H.E._Mr._John_Key_Prime_Minister,_New_Zealand_-_speech_at_Connect_Asia-Pacific_2013_Summit.ogg|Boses ni [[John Key]], na may [[Ingles ng Nueva Selanda|aksent na Nueva Selanda]]. </gallery>Simula noong 1788, sinasalita na ang wikang Ingles sa kontinente ng [[Oseaniya]], at nadebelop ang [[wikang Ingles ng Australia]] bilang ang pangunahing wika ng mga naninirahan sa [[Australia]] sa ilalim ng [[Pangkalahatang aksent ng Australia|isang pangkalahatang aksent]]. Naging pangunahing wika rin [[Wikang Ingles ng Nueva Selanda|ang wikang Ingles]] sa [[Nueva Selanda]], bagamat hindi sa antas ng sa Australia.{{sfn|Eagleson|1982}} Magkaugnay ang dalawang uri ng wikang Ingles, na nag-impluwensiya sa isa't isa kasama ang mga [[wikang Ingles ng Timog Aprika]] at ng [[Wikang Ingles ng Timog-silangang Inglatera|Timog-silangang Inglatera]]. Tulad ng mga dayalektong ito, pawang mga di-rotiko rin ang mga wikang Ingles sa dalawang bansa, maliban sa [[pulong South]] sa Nueva Selanda. Partikular na kilala ang mga Ingles ng Australia at Nueva Selanda sa kanilang mga [[patinig]]: marami sa mga maiiksing patinig ang hinaharap o tinataas, habang nagiging mga [[diptonggo]] ang marami sa mga mahahabang patinig. Ipinapakita rin sa Ingles ng Australia ang pagtatangi sa mga maiiksi at mahahabang patinig, isang katangiang di nakikita sa ibang mga barayti ng wika. Humahanay rin ang balarila nito sa [[Britanikong Ingles|Britaniko]] at [[Amerikanong Ingles]]; kagaya ng sa Amerikanong Ingles, itinuturing ang mga [[Pangngalan|pangngalang]] kolektibo bilang isahan (hal. ginagamit sa pangngalang kolektibo na {{Lang|en|government}} ang [[Kopula|kopulang]] {{Lang|en|is}} imbes na ang katumbas nitong pangmaramihan na {{Lang|en|are}}).{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=16–21}}{{sfn|Burridge|2010}} Samantala, gumagamit naman ang Ingles ng Nueva Selanda ng mga [[harapang patinig]] na mas mataas pa kesa sa Ingles ng Australia.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=24–26}}{{sfn|Maclagan|2010}}{{sfn|Gordon|Campbell|Hay et al.|2004}} === Timog-silangang Asya === <gallery mode="packed"> File:Declaration_of_Independence_Part_1.ogg|Boses ng isang lalaking may [[Wikang Ingles ng Singapura|aksent na Singapura]]. File:Dr._Villaverde_on_Conflicts_of_Interest_in_Medicine_and_Dr._Dans_on_Evidence-Based_Medicine_in_INCLEN.flac|Boses ng isang lalaki at babaeng may [[Pilipinong Ingles|aksent na Pilipino]]. </gallery>Isa sa mga [[opisyal na wika]] ang [[Pilipinong Ingles|wikang Ingles sa Pilipinas]], kung saan talamak ang paggamit sa naturang wika lalo na sa industriya, negosyo, midya, at mga dokumento ng pamahalaan. Naging mahalaga ito sa bansa simula noong [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|panahon ng mga Amerikano]] mula 1898 hanggang 1946.<ref>{{cite book |last1=Dayag |first1=Danilo |title=Philippine English: Linguistic and Literary Perspectives |date=2008 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=978-962-209-947-0 |editor-last1=Bautista |editor-first=Ma. Lourdes |location=Hong Kong |pages=49–66 |language=en |trans-title=Pilipinong Ingles: Mga Pananaw sa Lingwistika at Panitikan |chapter=English-language media in the Philippines: Description and research |trans-chapter=Midya sa wikang Ingles sa Pilipinas: Paglalarawan at pananaliksik |doi=10.5790/hongkong/9789622099470.003.0004 |editor-last2=Bolton |editor-first2=Kingsley}}</ref> Ginagamit din ang [[Taglish]] bilang isang anyo ng [[pagpapalitang-kodigo]] sa pagitan ng [[wikang Tagalog]] at Ingles.<ref>{{cite journal |last1=Bautista |first1=Maria Lourdes S. |date=2004 |title=Tagalog-English Code-switching as a Mode of Discourse |trans-title=Pagpapalitang-kodigo sa Tagalog-Ingles bilang Paraan ng Diskurso |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ720543.pdf |url-status=live |journal=Asia Pacific Education Review |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=226–233 |doi=10.1007/BF03024960 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515012035/https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ720543.pdf |archive-date=15 May 2022 |s2cid=145684166}}</ref> === Aprika, Karibe, at Timog Asya === <gallery mode="packed"> Talaksan:South African English.ogg|Boses ng isang lalaki na may aksent na [[Ingles ng mga Puting Timog Aprikano|Timog Aprika]]. Talaksan:Chimamanda Ngozi Adichie bbc radio4 front row 03 05 2013.flac|Boses ni [[Chimamanda Ngozi Adichie]], na may edukadong aksent na [[Ingles ng Nigeria|Nigeria]]. Talaksan:Sylbourne Sydial with Nordia Teape on Integrated Diaspora Services.flac|Boses ng babae at lalaki na may aksent na [[Ingles ng Hamayka|Hamayka]]. Talaksan:Arundhati Roy BBC Radio4 Bookclub 2 Oct 2011 b015brn8.flac|Boses ni [[Arundhati Roy]], na may aksent na [[Ingles ng India|India]]. </gallery>Madalas na sinasalita ang wikang Ingles sa [[katimugang Aprika]], kung saan isa ito sa mga opisyal na wika ng mga bansa sa rehiyon. Sa [[Timog Aprika]], sinasalita na ang wikang Ingles simula pa noong 1820 kasama ng [[wikang Afrikaans]] at mga wikang Aprikanong tulad ng [[mga wikang Khoe]] at [[Mga wikang Bantu|Bantu]]. Sa kasalukuyan, tinatayang nasa 9% ng populasyon ng Timog Aprika ang nagsasalita ng [[wikang Ingles ng Timog Aprika]] (SAE) bilang kanilang unang wika. Isang di-rotikong barayti ang SAE na sumusunod madalas sa RP. Isa ito sa mga kaunting di-rotikong barayti ng wikang Ingles na walang [[Sumisingit na R|sumisingit na ''R'']]. Nakadepende sa mga katutubong wika ng mananalita ang mga barayti ng pangalawang wika sa bansa. Pawang mga patinig ang karamihan sa mga pagkakaiba sa ponolohiya mula sa RP.{{sfn|Lass|2002}} Kabilang sa mga pagkakaiba naman sa katinig ang tendensiya ng mga mananalita na bigkasin ang mga katinig na {{IPA|/p, t, t͡ʃ, k/}} nang walang [[Katinig na may paghinga|paghinga]] (hal. binibigkas ang {{Lang|en|pin}} ("pantusok") bilang {{IPA|[pɪn]}} imbes na {{IPA|[pʰɪn]}} tulad ng ibang mga barayti), habang [[Katinig na tunog-R|binibigkas naman ang ''r'']] bilang isang [[Simpleng katinig na pakatal|simpleng pakatal]] {{IPA|[ɾ]}} imbes bilang [[Katinig na pasutsot|pasutsot]].{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=30–31}} Sinasalita sa [[Nigeria]] ang [[Ingles ng Nigeria|isang barayti]] ng wikang Ingles, kung saan sinasalita ito sa iba't ibang antas ng humigit-kumulang 150 milyong katao. Bagamat tradisyonal na naimpluwensiyahan ng [[Britanikong Ingles]], unti-unti na'ng naiimpluwensiyahan rin ito ng [[Amerikanong Ingles]] simula noong ika-20 siglo. Umusbong din ang mga natatanging salita at konsepto sa naturang barayti na ito upang punan ang mga pangkulturang konsepto na natatangi sa bansa.<ref>{{cite journal |last1=Adegbija |first1=Efurosibina |date=1989 |title=Lexico-semantic variation in Nigerian English |url=https://archive.org/details/sim_world-englishes_summer-1989_8_2/page/165 |trans-title=Pagkakaibang leksikosemantiko sa Ingles ng Nigeria |journal=World Englishes |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=165–177 |doi=10.1111/j.1467-971X.1989.tb00652.x}}</ref> Kumalat ang mga barayti ng wikang Ingles sa mga dating sakop ng [[Imperyong Britaniko|Gran Britanya]] sa Karibe, kabilang na ang [[Jamaica|Hamayka]], [[kapuluang Leeward]] at [[Kapuluang Windward|Windward]], [[Trinidad at Tobago]], [[Barbados]], [[kapuluang Kayman]], at [[Belise]]. May mga sari-sariling barayti ng Ingles ang mga ito, gayundin ng mga wikang creole na nakabatay sa Ingles at mga wikang Aprikano. Pinakaprominente sa mga ito ang [[Ingles ng Hamayka]] at ang [[Wikang creole ng Hamayka|wikang creole]] nito. Sa [[Gitnang Amerika]], sinasalita ang mga wikang creole na nakabatay sa Ingles sa mga rehiyon ng [[Nicaragua]] at [[Panama]] na nakaharap sa Karibe.{{sfn|Lawton|1982}} Karaniwang bihasa ang mga mananalita sa mga ito sa parehong barayti ng Ingles at ng creole, at talamak ang [[pagpapalitang-kodigo]] sa mga ito. Inilalarawan ang sitwasyong ito bilang isang bahagi ng kontinuo kung saan itinuturing na pormal na [[Rehistro (sosyolingguwistika)|rehistro]] ang mga barayti ng Ingles habang di-pormal naman ang mga wikang creole.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|p=115}} Karamihan sa mga barayti ng wikang Ingles sa Karibe ay nakabatay sa Britanikong Ingles, kaya naman karamihan din sa mga ito ay pawang mga di-rotiko maliban sa pormal na rehistro ng wikang Ingles ng Hamayka, na karaniwang rotiko. Naiiba ang barayti na ito mula sa RP sa imbentaryo ng patinig nito, na itinatangi sa haba imbes sa diin tulad ng pamantayang wikang Ingles. Mga monoptonggo na {{IPA|[eː]}} at {{IPA|[oː]}} ang mga [[Diptonggo|diptonggong]] {{IPA|/ei/}} at {{IPA|/ou/}}. Minsan ding binibigkas ang {{IPA|[ie]}} at {{IPA|[uo]}} bilang kabaligtaran ng isa't isa (hal. binibigkas ang {{Lang|en|bay}} ("look") bilang {{IPA|[bʲeː]}}). Karaniwan ding tinatanggal ang huling bahagi ng isang [[kambal-katinig]] kung nasa dulo ito ng isang salita (hal. binibigkas ang {{Lang|en|child}} ("anak") bilang {{IPA|[t͡ʃail]}}),{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=117–118}}{{sfn|Lawton|1982|pp=256–260}}{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=115–116}} Samantala, sa [[Indiya|India]], karaniwang tinitingnan ang RP bilang ang "tamang" anyo ng wikang Ingles kaya ito rin ang ginagawang basehan para sa lokal na barayti nito. Matutukoy ang aksent ng Ingles ng India dahil sa pagbigkas sa mga ponemang tulad ng {{IPA|/t/}} at {{IPA|/d/}} bilang mga kaakibat nitong [[katinig sa dilang pulupot]] {{IPA|[ʈ]}} at {{IPA|[ɖ]}}, pagpapalit sa mga ponemang {{IPA|/θ/}} at {{IPA|/ð/}} sa katumbas nitong [[katinig sa ngipin]] {{IPA|[t̪]}} at {{IPA|[d̪]}}. Binibigkas din minsan ng ilang mga mananalita ng barayti ang mga salita ayon sa eksakto nitong pagbaybay (hal. binibigkas ang {{IPA|/gh/}} sa {{Lang|en|ghost}} bilang [[Tunog (ponetika)|matunog]] na [[Katinig na pasara|pasara]] na may paghinga {{IPA|[ɡʱ]}}, kahit na [[tahimik na titik]] ang ''h'' sa salitang ito).{{sfn|Sailaja|2009|pp=19–24}} === Di-katutubong barayti === <gallery mode="packed"> File:Non-native_English_reading_by_Spanish_native_speaker_003.ogg|Boses ng isang lalaking lumaki sa [[wikang Kastila]] na nagsasalita ng wikang Ingles. File:Japan_PM_Shinzo_Abe_addressing_US_Congress_2015.ogg|Boses ni [[Shinzo Abe]], isang [[Hapon|Hapones]], na nagsasalita ng wikang Ingles. File:Werner_Herzog_BBC_Radio4_Start_the_Week_26_March_2012_b01dtjcj.flac|Boses ni [[Werner Herzog]], isang [[Alemanya|Aleman]], na nagsalita ng wikang Ingles. </gallery>Maaaring iba ang pagbigkas sa mga salitang Ingles ang [[Wikang Ingles bilang pangalawa o banyagang wika|mga mananalitang hindi lumaki sa naturang wika]]. Dahil ito sa paglalapat nila sa [[ponolohiya]] ng kanilang [[Katutubong wika|wikang kinagisnan]] sa mga salitang ito o di kaya'y paggamit sa mga estratehiyang katulad sa mga paraan sa [[Pagtuto ng wika|pagtuto bilang pangunahing wika]]. Humahantong kalaunan ang mga ito sa mga di-karaniwang pagbigkas sa mga salita na hindi matatagpuan sa mga barayti ng wikang Ingles.<ref>{{cite book |last1=Bjarkman |first1=Peter C. |title=American Spanish Pronunciation |last2=Hammond |first2=Robert Matthew |date=1989 |publisher=Georgetown University Press |isbn=978-0-87840-099-7 |place=Washington, D.C. |page=226 |language=en |trans-title=Pagbigkas ng wikang Kastila ng Amerika}}</ref> == Ponolohiya == {{Main|Ponolohiya ng wikang Ingles}} {{IPA notice|bahaging|brackets=no}} Nagkakaiba ang [[ponolohiya ng wikang Ingles]] depende sa dayalekto, ngunit madalas pa ring nagkakaunawaan ang mga mananalita nito kahit ganito. Nakakapekto ang barayti ng [[ponolohiya]] sa imbentaryo ng mga [[ponema]], na siyang nagdidikta sa pagkakaiba sa [[ponetika]] at pagbigkas sa mga ponema. Inilalarawan ng bahaging ito ang mga [[Pamantayang wika|pamantayang barayti]] ng wikang Ingles: [[Received Pronunciation]] ng Reyno Unido at [[General American]] (GA, {{Literal|Pangkahalatang Amerikano}}) ng Estados Unidos. === Katinig === Nasa 24 na ponemang katinig ang marami sa mga dayalekto ng wikang Ingles; 26 kung isasama pati ang {{IPA|/x/}} at /ʔ/. Tumpak para sa Ingles ng California at sa RP ang sumusunod na imbentaryo. {| class="wikitable" style="text-align: center" |+Mga ponemang katinig ng wikang Ingles ! colspan="2" {{Diagonal split header|[[Paraan ng artikulasyon|Paraan]]|[[Lugar ng artikulasyon|Lugar]]}} ! colspan="2" |[[Katinig sa labi|Labi]] ! colspan="2" |[[Katinig sa labi–ngipin|Labi–ngipin]] ! colspan="2" |[[Katinig sa ngipin|Ngipin]] ! colspan="2" |[[Katinig sa gilagid|Gilagid]] ! colspan="2" |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] ! colspan="2" |[[Katinig sa paleta|Paleta]] ! colspan="2" |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] ! colspan="2" |[[Katinig sa tagukan|Tagukan]] |- ! colspan="2" |[[Katinig na pailong|Pailong]] | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|m}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|n}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ŋ}} | colspan="2" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasara|Pasara]] | style="border-right: 0;" |{{IPA link|p}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|b}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|t}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|d}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|k}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ɡ}} | style="border-right: 0;" |({{IPA link|ʔ}}) | style="border-left: 0;" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasara-sutsot|Pasara-sutsot]] | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|tʃ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|dʒ}} | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasutsot|Pasutsot]] | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|f}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|v}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|θ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ð}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|s}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|z}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|ʃ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ʒ}} | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |({{IPA link|x}}) | style="border-left: 0;" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|h}} | style="border-left: 0;" | |- ! rowspan="2" |[[Katinig na palapit|Palapit]] ![[Katinig na pagitna|Gitna]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ɹ}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|j}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|w}} | colspan="2" | |- ![[Katinig na pagilid|Gilid]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|l}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- |} Inilalarawan ang mga bawat pares ng mga [[tunog na may harang]] ([[Katinig na pasara|pasara]], [[Katinig na pasara-sutsot|pasara-sutsot]], [[Katinig na pasutsot|pasutsot]]) bilang [[Fortis at lenis|''fortis'' at ''lenis'']] ("malakas" at "mahina"). Sa bawat pares, una ang ''fortis'' habang pangalawa naman ang ''lenis''. Mas matindi ang pagpapalabas ng hangin sa mga katinig na ''fortis'' at palaging [[Kawalang-tunog|di-matunog]]. Bahagya namang [[Tunog (ponetika)|matunog]] ang mga katinig na ''lenis'' sa simula at dulo ng salita, at ganap na matunog kung nasa pagitan ng mga patinig. May mga karagdagang artikulasyon ang mga katinig na ''fortis'' sa ilang mga dayalekto, tulad halimbawa ng [[Katinig na may ihip|pag-ihip]] (hal. {{IPA|[pʰ]}}) kung mag-isa ito o nasa simula ng [[Diin (lingwistika)|nakadiin]] na pantig. Sa mga salitang may iisang [[pantig]], mas maiksi ang pagbigkas sa mga ito kumpara sa katumbas nitong ''lenis;'' halimbawa, mas mabilis bigkasin ang salitang {{Lang|en|nip}} ("kurot") kesa sa {{Lang|en|nib}} ("dulo ng panulat").{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=47–53}} May dalawang alopono ang [[katinig na palapit pagilid]] {{IPA|/l/}} sa RP: {{IPA|[l]}} (hal. {{Lang|en|light}} {{IPA|[laɪt]}} "liwanag") na inilalarawan bilang ''malinaw'', at {{IPA|[ɫ]}} (hal. {{Lang|en|full}} {{IPA|[fʊɫ]}} "puno [ng laman]") na inilalarawan naman bilang ''madilim''.{{Sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=13}} Samantala, mas madalas na madilim na anyo ang ginagamit sa GA.{{Sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=41}} Nawawalan ng tunog naman ang mga [[tunog na walang harang]] ([[malapatinig]], [[Katinig na pailong|pailong]], [[Likidong katinig|likido]]) kapag sumusunod sa isang di-matunog na tunog na may harang, at palaging silabiko ang mga ito kapag sumusunod sa isang katinig sa dulo ng mga salita.{{sfn|Brinton|Brinton|2010|pp=56–59}} === Patinig === {{stack begin}} {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+ Diptonggo sa dulo ! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita |- | colspan="2" | {{IPA|eɪ}} || {{lang|en|b'''ay'''}} |- | {{IPA|əʊ}} || {{IPA|oʊ}} || {{lang|en|r'''oa'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA|aɪ}} || {{lang|en|cr'''y'''}} |- | colspan="2" | {{IPA|aʊ}} || {{lang|en|c'''ow'''}} |- | colspan="2" | {{IPA|ɔɪ}} || {{lang|en|b'''oy'''}} |} {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+ Diptonggo sa gitna ! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita |- | {{IPA|ɪə}} || {{IPA|ɪɹ}} || {{lang|en|p'''eer'''}} |- | {{IPA link|ɛ|eə}} || {{IPA|ɛɹ}} || {{lang|en|p'''air'''}} |- | {{IPA|ʊə}} || {{IPA|ʊɹ}} || {{lang|en|p'''oor'''}} |} {{stack end}}{{stack begin}} {| class="wikitable floatright" style="text-align: center; margin-right: 1em;" |+ Monoptonggo ! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita |- | {{IPA link|iː}} || {{IPA link|i}} || {{lang|en|n'''ee'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|ɪ}} || b'''i'''d |- | {{IPA link|e̞|e}} || {{IPA link|ɛ}} || {{lang|en|b'''e'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|æ}}|| {{lang|en|b'''a'''ck}} |- | {{IPA link|ɑː}} || rowspan="2" | {{IPA link|ɑ}} || {{lang|en|br'''a'''}} |- | rowspan="2" | {{IPA link|ɒ}} || {{lang|en|b'''o'''x}} |- | rowspan="2" | {{IPA link|ɔ}}, {{IPA link|ɑ}} || {{lang|en|cl'''o'''th}} |- | {{IPA link|ɔ|ɔː}}|| {{lang|en|p'''aw'''}} |- | {{IPA link|uː}} || {{IPA link|u}} || {{lang|en|f'''oo'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|ʊ}}|| {{lang|en|g'''oo'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|ɐ|ʌ}} || {{lang|en|b'''u'''t}} |- | {{IPA link|ə|ɜː}} || {{IPA link|ɚ|ɜɹ}} || {{lang|en|b'''ir'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|ə}} || {{lang|en|comm'''a'''}} |} {{stack end}} Nakadepende sa dayalekto ang pagbigkas sa mga patinig, kaya isa ito sa mga pinakamapapansing aspeto ng aksent ng isang mananalita. Makikita sa talahanayan ang mga [[Ponema|ponemang]] patinig sa parehong RP at GA gamit ang mga [[pamantayang leksema]]. Ponemiko ang mga patinig sa RP; ibig sabihin, may mahahabang patinig sa barayti na ito. Walang ganitong pagtatangi sa GA.{{sfn|Cohen|2012|p=80}} Gayunpaman, sa parehong RP at GA, [[Pag-ikli (ponetika)|umiiksi]] sa haba ang mga patinig bago ang mga katinig na ''fortis'' sa parehong pantig, pero hindi bago ang mga katinig na ''lenis'' o sa mga bukas na pantig. Ibig sabihin, mas maiiksi ang pagbigkas sa mga patinig sa mga salitang tulad ng {{Lang|en|rich}} ("mayaman") kumpara sa mga salitang kagaya ng {{Lang|en|ridge}} ("[[Tagaytay (anyong-lupa)|tagaytay]]"). Dahil karaniwang di-matunog ang mga katinig na ''lenis'' sa dulo ng mga pantig, mahalagang pantukoy ang [[haba ng patinig]] para madetermina kung ang kasunod ba na katinig ay ''fortis'' o ''lenis''.{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=46–50}} Nakikita lamang ang patinig na {{IPA|/ə/}} sa mga walang diin na pantig at mas bukas sa kalidad kapag nasa dulo ng mga pantig.{{sfn|Cruttenden|2014|p=138}}{{sfn|Flemming|Johnson|2007}} Hindi itinatangi sa ilang mga dayalekto ang mga patinig na {{IPA|/ɪ/}} at {{IPA|/ə/}} sa mga bahaging walang diin, kagaya ng pagiging magkasingtunog ng mga salitang {{Lang|en|rabbit}} ("kuneho") at {{Lang|en|abbot}} ("abad"), sa prosesong tinatawag na [[pagsasama ng mga mahihinang patinig]].{{sfn|Wells|1982|p=167}} Nagiging [[Patinig na tunog-R|patinig na tunog-''R'']] {{IPA|[ɚ]}} ang mga diptonggong {{IPA|/ɜr/}} at {{IPA|/ər/}} sa GA, kagaya halimbawa ng salitang {{Lang|en|further}} ("higit pa"), na binibigkas bilang {{IPA|[ˈfɚðɚ]}} imbes na {{IPA|/ˈfɜrðər/}}, habang {{IPA|[ˈfəːðə]}} naman sa RP.{{sfn|Wells|1982|p=121}} === Ponotaktika === Nagtataglay ang mga pantig sa wikang Ingles ng patinig bilang gitna nito. Opsyonal lamang ang simula at dulo ng pantig. Maaaring magsimula ang mga pantig nang hanggang sa tatlong katinig (hal. {{Lang|en|sprint}} "takbo"), at magtapos nang hanggang sa lima (hal. {{Lang|en|angsts}} "pagkabalisa"). Pinagpapalagay na ang salitang {{Lang|en|strengths}} ("mga lakas") ang pinakamalapit sa pinakakomplikadong posibleng pantig na maaaring mabuo sa wika. May mga limitasyon sa mga katinig na pwedeng maging magkatabi sa isa't isa depende kung nasa simula o dulo ito ng isang pantig. Maaaring maging isa sa apat na uri ng mga [[kambal-katinig]] ang mga katinig sa simula: [[Katinig na pasara|pasara]] at [[Katinig na palapit|palapit]] (hal. {{Lang|en|play}} "maglaro"), di-matunog na [[Katinig na pasutsot|pasutsot]] at palapit (hal. {{Lang|en|sly}} "tuso") o di-matunog na pasara (hal. {{Lang|en|stay}} "manatili"), o ang titik na ''s'', di-matunog na pasara, at palapit (hal. {{Lang|en|string}} "tali").{{sfn|Brinton|Brinton|2010|page=60}} Pinapayagan lamang ang kambal-katinig na [[Katinig na pailong|pailong]] at pasara sa dulo. Palaging sumasang-ayon ang mga magkakatabing [[tunog na may harang]] sa [[Tunog (ponetika)|tunog]], at bawal ang mga [[Matinis na katinig|matitinis na katinig]] at pasara na nasa parehong [[lugar ng artikulasyon]]. May mga katinig na limitado lamang ang paggamit: maaari lamang sa simula ng pantig ang tunog na {{IPA|/h/}} habang maaari lamang sa dulo ng pantig ang tunog na {{IPA|/ŋ/}}.{{sfn|König|1994|pp=537–538}} === Diin, ritmo, at intonasyon === Mahalaga ang [[Diin (lingguwistika)|diin]] sa wikang Ingles. May mga pantig na dinidiinan, habang hindi naman sa iba. Kombinasyon ang diin ng haba, tindi, kalidad ng patinig, at minsan, pagbabago sa tinis. Mas mahaba at malakas ang pagbigkas sa mga dinidiinang pantig, habang madalas na [[Pagbabawas sa patinig|binabawasan ng mga patinig]] ang mga di-dinidiinang pantig.{{sfn|International Phonetic Association|1999|p=42}} [[Ponema|Ponemiko]] ang diin sa wikang Ingles. Halimbawa, ang salitang {{Lang|en|contract}} ay maaaring maging [[pangngalan]] ("kontrata") o [[pandiwa]] ("paliitin" o "magkasakit") depende sa kung saang pantig ang diin: pangngalan ito kung nasa unang pantig ({{IPAc-en|ˈ|k|ɒ|n|t|r|æ|k|t}} {{respell|KON|trakt}}) at pandiwa naman kung nasa pangalawa ({{IPAc-en|k|ə|n|ˈ|t|r|æ|k|t}} {{respell|kən|TRAKT|'}}).{{sfn|Oxford Learner's Dictionary|2015|loc=Entry "contract"}}{{sfn|Merriam Webster|2015|loc=Entry "contract"}}{{sfn|Macquarie Dictionary|2015|loc=Entry "contract"}} Ginagamit din ang diin para itangi ang mga salita mula sa mga [[parirala]]; halimbawa, {{Lang|en|hotdog}} ({{IPAc-en|ˈ|h|ɒ|t|d|ɒ|g}}, isang uri ng pagkain) kumpara sa {{Lang|en|hot dog}} {{{IPAc-en|ˈ|h|ɒ|t|_|ˈ|d|ɒ|g}}, "mainit na aso").{{sfn|Brinton|Brinton|2010|p=66}} Pagdating sa [[ritmo]], inilalarawan ang wikang Ingles bilang isang [[wikang pa-diin ang tayming]]; ibig sabihin, madalas na parehas lang ang haba ng oras sa pagitan ng mga dinidiinang pantig.<ref>{{cite journal |last1=Lunden |first1=Anya |year=2017 |title=Duration, vowel quality, and the rhythmic pattern of English |trans-title=Haba, kalidad ng patinig, at patern ng ritmo sa wikang Ingles |journal=Laboratory Phonology |language=en |volume=8 |page=27 |doi=10.5334/labphon.37 |doi-access=free}}</ref> === Pagkakaiba === {| class="wikitable mw-collapsible" |+ Mga katangiang ponolohikal sa mga pamantayanag barayti ng wikang Ingles{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=4–6}} ! !! scope="col" | [[Amerikanong Ingles|Estados Unidos]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Canada|Canada]] !! scope="col" | [[Hiberno-Ingles|Irlanda]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Ulster|Hilagang Irlanda]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Eskosya|Eskosya]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Inglatera|Inglatera]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Gales|Gales]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Timog Aprika|Timog Aprika]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Australia|Australia]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Nueva Selanda|Nueva Selanda]] |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pag-iisa sa bigkas ng father at bother|Pag-iisa sa bigkas ng ''father'' at ''bother'']] | {{yes}} || {{yes}} || || || || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pagkabilog|Di-mabilog]] ang {{IPA|/ɒ/}} | {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || || || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | Pagbigkas sa {{IPA|/ɜr/}} bilang {{IPA|[ɚ]}} | {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pag-iisa sa bigkas ng cot at caught|Pag-iisa sa bigkas ng ''cot'' at ''caught'']] | {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{yes}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{yes}} || {{yes}} || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pag-iisa sa bigkas ng full at fool|Pag-iisa sa bigkas ng ''full'' at ''fool'']] | || || || {{yes}} || {{yes}} || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pagpapalitang t at d|Pagpapalitan]] ng {{IPA|/t, d/}} | {{yes}} || {{yes}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{usually|Madalas}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{yes}} || {{usually|Madalas}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pag-iiba sa bigkas ng trap at bath|Pag-iiba sa bigkas ng ''trap'' at ''bath'']] | || || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || || {{usually|Madalas}} || {{yes}} || {{yes}} || {{usually|Madalas}} || {{yes}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Katinig na tunog-R|Kawalang-rotisidad]] | || || || || || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | Mga nakasarang patinig sa {{IPA|/æ, ɛ/}} | || || || || || || || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | Posibleng bigkasin ang {{IPA|/l/}} bilang {{IPA|[ɫ]}} | {{yes}} || {{yes}} || || {{yes}} || {{yes}} || || || || {{yes}} || {{yes}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Paghaharap (ponetika)|Hinaharap]] ang {{IPA|/ɑː/}} bago ang {{IPA|/r/}} | || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || || || || || || {{yes}} || {{yes}} |} {|class="wikitable floatright" |+ Mga dayalekto at mababang patinig ! scope="col" style="text-align:right" | [[Pangkat ng leksema|Leksema]] !! scope="col" | RP || scope="col" | GA !! scope="col" | CanE !! scope="col" | Pagbabago |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|THOUGHT}} | {{IPA|/ɔː/}} || rowspan="2" | {{IPA|/ɔ/}} o {{IPA|/ɑ/}} || rowspan="4" | {{IPA|/ɑ/}} || [[Pag-iisa sa bigkas ng cot at caught|Pag-iisa sa bigkas ng ''cot'' at ''caught'']] |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|CLOTH}} | rowspan="2" | {{IPA|/ɒ/}} || [[Pag-iiba sa bigkas ng lot at cloth|Pag-iiba sa bigkas ng ''lot'' at ''cloth'']] |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|LOT}} | rowspan="2" | {{IPA|/ɑ/}} || rowspan="2" | [[Pag-iisa sa bigkas ng father at bother|Pag-iisa sa bigkas ng ''father'' at ''bother'']] |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|PALM}} | rowspan="2" | {{IPA|/ɑː/}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|BATH}} | rowspan="2" | {{IPA|/æ/}} || rowspan="2" | {{IPA|/æ/}} || rowspan="2" | [[Pag-iiba sa bigkas ng trap at bath|Pag-iiba sa bigkas ng ''trap'' at ''bath'']] |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|TRAP}} | {{IPA|/æ/}} |} Pinakamalaki ang pagkakaiba ng mga barayti ng wikang Ingles pagdating sa pagbigkas sa mga patinig. Dumaan ang wikang Ingles sa napakaraming mga pagbabago sa pagbigkas sa paglipas ng panahon, na nakaapekto sa marami o ilan sa mga barayti nito. Pinakakilala sa mga pagbabagong ito ang tinatawag na [[Malawakang Paglilipat ng Patinig]] ({{Lang|en|Great Vowel Shift}}) na nakaapekto sa maraming barayti nito partikular sa mga mahahabang patinig, bagamat iba ang naging epekto nito sa ilang mga barayti. Samantala, nakaranas ng dalawang malawakang pagbabago ang [[wikang Ingles sa Hilagang Amerika]], ang [[Paglilipat ng Patinig sa mga Hilagang Lungsod]] ({{Lang|en|Northern Cities Vowel Shift}}) at ang [[Paglilipat ng Patinig sa Canada]] ({{Lang|en|Canadian Vowel Shift}}).{{sfnm|Lass|1992|Lass|2000|1pp=90, 118, 610|2pp=80, 656}} May mga barayti na mas malaki ang imbentaryo ng mga ponema kesa sa karaniwang pamantayang barayti. May iilang mga konserbatibong barayti ng wika kagaya ng sa [[Wikang Ingles ng Eskosya|Eskosya]] na may di-matunog na katinig na {{IPA|[ʍ]}} na makikita sa salitang {{Lang|en|whine}} ("umangal") na itinatangi nila sa salitang {{Lang|en|wine}} ("alak"), na may matunog na katinig naman na {{IPA|[w]}}; walang pagtatanging ganito sa ibang mga barayti kung saan kinokonsiderang magkasingtunog ang dalawang salita, isang katangiang tinatawag na [[Pag-iisa sa bigkas ng whine at wine|pag-iisa sa bigkas ng ''whine'' at ''wine'']]. Makikita rin ang tunog na {{IPA|[x]}} sa Ingles ng Eskosya, kung saan itinatangi ito sa salitang {{Lang|en|loch}} ("lawa") at {{Lang|en|lock}} ("kandado"). Wala namang tunog na {{IPA|[h]}} sa ilang mga barayti kagaya ng sa [[Cockney (aksent)|Cockney]] sa prosesong tinatawag na [[Pagtatanggal sa h|pagtatanggal sa ''h'']]. Samantala, wala namang mga [[katinig na pasutsot sa ngipin]] {{IPA|[θ ð]}} ang ilang mga dayalektong may [[Pagpipigil sa th|pagpipigil]] at [[Paghaharap sa th|paghaharap sa ''th'']] kagaya ng sa [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles|Aprikanong Amerikanong Bernakular]] at [[Estuaryong Ingles]]; pinalitan nila ang mga ito mga [[katinig na pasara sa ngipin]] o [[Katinig na pasara sa gilagid|gilagid]] {{IPA|[t d]}}o maging mga [[Katinig na pasutsot sa labi-ngipin|pasutsot sa labi-ngipin]] {{IPA|[f v]}}.{{sfn|Roach|2009|p=53}}{{sfn|Giegerich|1992|p=36}} Bukod sa mga ito, sumailalim rin ang ibang mga barayti sa mga pagbabago sa pagbigkas kagaya ng [[Pagsasama o pagtatanggal sa yod|pagsasama o pagtatanggal sa ''yod'']] gayundin sa pagbabawas sa mga kambal-katinig.{{sfn|Wells|1982}} Nagkakaiba ang RP at GA sa pagbigkas nila sa tunog na {{IPA|/r/}} pagkatapos ng isang patinig sa dulo ng isang pantig. [[Katinig na tunog-R|Rotiko]] ang GA, ibig sabihin, binibigkas nila ang tunog na ito sa mga dulo ng pantig, habang di-rotiko naman ang RP kung saan pawang [[Pagpapadulas (lingguwistika)|pinapadulas]] lamang nila ang patinig imbes na bigkasin ang tunog na {{IPA|/r/}}.{{sfn|Lass|2000|p=114}} Komplikado ang pagkakaiba sa mga salitang may [[Nakabukang harapang patinig|nakabukang patinig sa harap]] at [[Nakabukang likurang patinig|likod]] {{IPA|/æ ɑː ɒ ɔː/}}. Itinatangi ang lahat ng apat na tunog na ito sa RP, Australia, Nueva Selanda, at Timog Aprika. Sa GA, tatlo lamang ang itinatangi, {{IPA|/æ ɑ ɔ/}},{{sfn|Wells|1982|pp=xviii–xix}} habang dalawa lamang ito sa Canada, {{IPA|/æ ɑ/}}.{{sfn|Wells|1982|p=493}} == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} === Pinagkunan === <!-- The entries in this bibliography are in alphabetical order. Comments show the names of named references. --> {{refbegin|30em}} <!-- AartsHaegeman2006 -->* {{cite book |first1=Bas |last1=Aarts |first2=Liliane |last2=Haegeman |date=2006 |chapter=English Word classes and Phrases |trans-chapter=Mga klase ng salita at parirala sa Ingles|title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Handbook sa Lingguwistikang Ingles|lang=en|editor1-last=Aarts |editor1-first=Bas |editor2-first=April |editor2-last=McMahon |publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- AbercrombieDaniels2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04878-1 |chapter=Spelling Reform Proposals: English |trans-chapter=Mga Mungkahing Reporma sa Pagbaybay: Ingles|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Abercrombie |first1=D. |last2=Daniels |first2=P. T. |pages=72–75 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- AitkenMcArthur1979 -->* {{cite book |editor1-last=Aitken |editor1-first=A. J. |editor2-last=McArthur |editor2-first=Tom |date=1979 |title=Languages of Scotland|lang=en|trans-title=Mga Wika ng Eskosya |location=Edinburgh, Reyno Unido |publisher=Chambers |series=Occasional paper – Association for Scottish Literary Studies |volume=4 |isbn=978-0-550-20261-1}} <!-- Alcaraz-ArizaNavarro2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/02351-8 |chapter=Medicine: Use of English|trans-chapter=Medisina: Paggamit sa Ingles|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Alcaraz Ariza |first1=M. Á. |last2=Navarro |first2=F. |pages=752–759 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Ammon2006 -->* {{cite journal |last=Ammon |first=Ulrich |s2cid=142692741 |title=Language Conflicts in the European Union: On finding a politically acceptable and practicable solution for EU institutions that satisfies diverging interests|trans-title=Mga Hidwaan sa Wika sa Unyong Europeo: Ukol sa paghahanap sa isang politikal na pagsang-ayon at praktikal na solusyon para sa mga institusyon ng EU nang nagagampanan ang mga nagkakaibang interes|lang=en|journal=International Journal of Applied Linguistics |volume=16 |issue=3 |pages=319–338 |date=2006 |doi=10.1111/j.1473-4192.2006.00121.x |s2cid-access=free |via=DYLAN project |url=http://www.dylan-project.org/Dylan_en/presentation/dissemination/articles/assets/UDE-Ammon-LanguageConflictsInTheEuropeanUnion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102074109/http://www.dylan-project.org/Dylan_en/presentation/dissemination/articles/assets/UDE-Ammon-LanguageConflictsInTheEuropeanUnion.pdf |archive-date=2 January 2011}} <!-- Ammon2008 -->* {{cite book |last=Ammon |first=Ulrich |chapter=Pluricentric and Divided Languages |lang=en|trans-chapter=Mga Plurisentro at Nakahating Wika|editor1-last=Ammon |editor1-first=Ulrich N. |editor2-last=Dittmar |editor2-first=Norbert |editor3-last=Mattheier |editor3-first=Klaus J. |display-editors=3 |editor4-last=Trudgill |editor4-first=Peter |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |trans-title=Sosyolingguwistika: Pandaigdigang Handbook ng Agham ng Wika at Lipunan|volume=2 |date=2008 |edition=2nd |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-019425-8 |series=Handbooks of Linguistics and Communication Science}} <!-- Annamalai2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04611-3 |chapter=India: Language Situation |lang=en|trans-chapter=India: Sitwasyon sa Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Annamalai |first1=E. |pages=610–613 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Australian Bureau of Statistics2013 official census of Australia -->* {{cite web |author=Australian Bureau of Statistics |title=2011 Census QuickStats: Australia|trans-title=QuickStats sa Senso ng 2011: Australia |lang=en|date=28 March 2013 |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106221006/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 |archive-date=6 November 2015}} <!-- Bailey2001 -->* {{cite book |last=Bailey |first=Guy |chapter=The relationship between African American and White Vernaculars|trans-chapter=Ang kaugnayan ng Aprikanong Amerikano at Puting Bernakular|editor-last=Lanehart |editor-first=Sonja L. |title=Sociocultural and historical contexts of African American English |trans-title=Sosyokultural at historikal na konteksto ng Aprikanong Amerikanong Ingles|url=https://archive.org/details/socioculturalhis00lane |url-access=limited |date=2001 |pages=[https://archive.org/details/socioculturalhis00lane/page/n71 53]–84 |publisher=John Benjamins |lang=en|series=Varieties of English around the World |isbn=978-1-58811-046-6}} <!-- Bailey1997 -->* {{cite book |last=Bailey |first=G. |date=1997 |chapter=When did southern American English begin|trans-chapter=Kailan nagsimula ang katimugang Amerikanong Ingles|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zvFtOr5_BZAC&pg=PA255 |title=Englishes around the world|trans-title=Mga Ingles sa iba't-ibang panig ng mundo|lang=en|pages=255–275 |editor=Edgar W. Schneider |publisher=John Benjamins |isbn=9789027248763}} <!-- Bao2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04257-7 |chapter=Variation in Nonnative Varieties of English |trans-chapter=Baryasyon sa mga hindi Katutubong Barayti ng Ingles|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Bao |first1=Z. |pages=377–380 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Barry1982 -->* {{cite book |last=Barry |first=Michael V. |chapter=English in Ireland |trans-chapter=Ingles sa Irlanda|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=84–134 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- BaughCable2002 -->* {{cite book |last1=Baugh |first1=Albert C. |last2=Cable |first2=Thomas |title=A History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles|edition=5|lang=en |publisher=Longman |date=2002 |isbn=978-0-13-015166-7 |url=https://archive.org/details/historyofenglish02baug}} <!-- Bazelmans2009 -->* {{cite book |last=Bazelmans |first=Jos |chapter=The Early-Medieval Use of Ethnic Names from Classical Antiquity: the Case of the Frisians |trans-chapter=Ang Maagang Medyebal na Paggamit sa mga Etnikong Pangalan mula sa Klasikong Antigong Panahon: ang Kaso ng mga Prisyano|pages=321–338 |editor-last1=Derks |editor-first1=Ton |editor-last2=Roymans |editor-first2=Nico |title=Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition|trans-title=Mga Etnikong Gawa sa Antigong Panahon: Ang Gampanin ng Kapangyarihan at Tradisyon|lang=en|publisher=Amsterdam University Press |series=Amsterdam Archaeological Studies |volume=13 |date=2009 |isbn=978-90-485-0791-7 |jstor=j.ctt46n1n2.1 |jstor-access=free}} <!-- Bermudez-OteroMcMahon2006 -->* {{cite encyclopedia |last1=Bermúdez-Otero |first1=Ricardo |first2=April |last2=McMahon |date=2006 |title=English phonology and morphology |trans-title=Ponolohiya at morpolohiya ng Ingles|lang=en|editor-first=Bas |editor-last=Aarts |editor-first2=April |editor-last2=McMahon |encyclopedia=The Handbook of English Linguistics |location=Oxford |publisher=Wiley–Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2 |doi=10.1002/9780470753002.ch17 |series=Blackwell Handbooks in Linguistics |pages=382–410}} <!-- BlenchSpriggs1999 -->* {{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |title=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Linguistic Hypotheses|trans-title=Arkeolohiya at Wika: Pagsasama sa mga Arkeolohiko at Lingguwistikong Palagay|lang=en|pages=285–286 |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-11761-6 |url=https://books.google.com/books?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286}} * {{cite book |editor-last=Blake |editor-first=Norman |title=Cambridge History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|volume=2|publisher=Cambridge University Press |date=1992 |doi=10.1017/CHOL9780521264754.003 |isbn=978-1-139-05553-6}} ** {{Harvc |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |in=Blake |year=1992 |pages=23–154}} <!-- Boberg2010 -->* {{cite book |last=Boberg |first=Charles |author-link=Charles Boberg |date=2010 |title=The English language in Canada: Status, history and comparative analysis|url=https://archive.org/details/englishlanguagei0000bobe |trans-title=Ang Wikang Ingles sa Kanada: Katayuan, kasaysayan, at pagsusuring komparatibo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49144-0 |series=Studies in English Language}} <!-- BosworthToller1921 -->* {{cite web |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link1=Joseph Bosworth|last2=Toller |first2=T. Northcote |title=Engla land |work=[[An Anglo-Saxon Dictionary]] (Online)|lang=en |date=1921 |url=http://bosworth.ff.cuni.cz/009427 |publisher=[[Charles University]] |archive-date=21 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221212612/http://bosworth.ff.cuni.cz/009427 |url-status=live}} <!-- BrintonBrinton2010 -->* {{cite book |last1=Brinton |first1=Laurel J. |last2=Brinton |first2=Donna M. |date=2010 |title=The linguistic structure of modern English |trans-title=Ang lingguwistikong estraktura ng modernong Ingles|lang=en|publisher=John Benjamins |isbn=978-90-272-8824-0 |url=https://benjamins.com/#catalog/books/z.156/main}} <!-- Brutt-Griffler2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00644-1 |chapter=Languages of Wider Communication|trans-chapter=Mga Wika ng mas Malawak na Komunikasyon|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Brutt-Griffler |first1=J. |pages=690–697 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Burridge2010 -->* {{cite book |last=Burridge |first=Kate |chapter=English in Australia|trans-chapter=Ingles sa Australia|editor-last=Kirkpatrick |editor-first=Andy |date=2010 |title=Routledge Handbook of World Englishes |trans-title=Handbook ng Routledge ukol sa mga Ingles ng Mundo|lang=en|url=https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk_142 |url-access=limited |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62264-6 |pages=[https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk_142/page/n154 132]–151}} <!-- Campbell1959 -->* {{cite book |last=Campbell |first=Alistair |author-link=Alistair Campbell|title=Old English Grammar|url=https://archive.org/details/oldenglishgramma0000camp_o0r3 |trans-title=Balarila ng Lumang Ingles |location=Oxford, Inglatera |publisher=[[Oxford University Press]] |date=1983 |orig-date=1959|lang=en |isbn=978-0-19-811943-2 |ref={{sfnref|Campbell|1959}}}} <!-- CarrHoneybone2007 -->* {{cite journal |last1=Carr |first1=Philip |last2=Honeybone |first2=Patrick |date=2007 |title=English phonology and linguistic theory: an introduction to issues, and to 'Issues in English Phonology'|trans-title=Ponolohiya at lingguwistikong teorya ng Ingles: panimula sa mga isyu, at sa 'Mga Isyu sa Ponolohiya ng Ingles'|lang=en|journal=Language Sciences |volume=29 |issue=2 |pages=117–153 |doi=10.1016/j.langsci.2006.12.018}} <!-- Cassidy1982 -->* {{cite book |last=Cassidy |first=Frederic G. |chapter=Geographical Variation of English in the United States|lang=en|trans-chapter=Heograpikong Baryasyon ng Ingles sa Estados Unidos|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=177–210 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Cercignani1981 -->* {{cite book |last=Cercignani |first=Fausto |title=Shakespeare's works and Elizabethan pronunciation|trans-title=Mga gawa ni Shakespeare at ang Isabel na pagbigkas|lang=en|date=1981 |publisher=Clarendon |url=https://books.google.com/books?id=_JBlAAAAMAAJ |jstor=3728688 |isbn=978-0-19-811937-1}} <!-- Clark2013 -->* {{cite book |first1=Urszula |last1=Clark |first2=Esther |last2=Asprey |date=2013 |title=West Midlands English: Birmingham and the Black Country|trans-title=Ingles ng Kanlurang Midlands: Birmingham at ang Black Country|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-4169-7}} <!-- CollingwoodMyres1936 -->* {{cite book |last1=Collingwood |first1=Robin George |author-link=R. G. Collingwood |last2=Myres |first2=J. N. L. |chapter=The Sources for the period: Angles, Saxons, and Jutes on the Continent |trans-chapter=Ang mga Pinagmulan para sa panahon: Mga Anglo, Saxon, at Jute sa Kontinente|title=Roman Britain and the English Settlements|trans-title=Romanong Britanya at ang mga Tirahang Ingles|volume=5 |publisher=Clarendon |location=Oxford, Inglatera|lang=en|date=1936 |lccn=37002621 |jstor=2143838}} * {{cite book |last=Cohen |first=Antonie |title=The Phonemes of English: A Phonemic Study of the Vowels and Consonants of Standard English |trans-title=Ang mga Ponema ng Ingles: Isang Ponemikong Pag-aaral sa mga Patinig at Katinig ng Pamantayang Ingles|lang=en|publisher=Springer |date=2012 |orig-date=1952 |isbn=978-94-010-2969-8}} <!-- CollinsMees2003 -->* {{cite book |last1=Collins |first1=Beverley |last2=Mees |first2=Inger M. |year=2003 |orig-date=1981 |title=The Phonetics of English and Dutch|trans-title=Ang Ponetika ng Ingles at Olandes |edition=5 |place=Leiden, Olanda|lang=en |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10340-5}} <!-- Connell2006 -->* {{cite encyclopedia |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01655-2 |title=Nigeria: Language Situation|trans-title=Nigeria: Sitwasyon sa Wika|lang=en|encyclopedia=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Connell |first1=B. A. |pages=635–637 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- ConradRubal-Lopez1996 -->* {{cite book |last1=Conrad |first1=Andrew W. |last2=Rubal-Lopez |first2=Alma |title=Post-Imperial English: Status Change in Former British and American Colonies, 1940–1990|trans-title=Imperyong Ingles: Pagbabago sa Katayuan sa mga Dating Kolonya ng Britanya at Amerika, 1940–1990|lang=en|date=1996 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-087218-7 |url=http://www.degruyter.com/viewbooktoc/product/143492 |page=261 |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Cruttenden |first=Alan |date=2014 |title=Gimson's Pronunciation of English|trans-title=Pagbigkas sa Ingles ng Gimson|edition=8 |lang=en|publisher=Routledge |isbn=978-1-4441-8309-2}} <!-- CrystalLanguageDeath2002 -->* {{cite book |doi=10.1017/CBO9781139106856 |title=Language Death |url=https://archive.org/details/languagedeath0000crys |trans-title=Pagkamatay ng Wika|lang=en|date=2000 |last=Crystal |first=David |isbn=978-0-521-65321-3}} <!-- CrystalGlobalLanguage2003a -->* {{Cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|author-link=David Crystal |edition=2 |publisher=Cambridge University Press |page=69 |date=2003a |url=https://books.google.com/books?id=d6jPAKxTHRYC |isbn=978-0-521-53032-3}} <!-- CrystalEncyclopedia2003b -->* {{cite book |last=Crystal |first=David |title=Cambridge Encyclopedia of the English Language|trans-title=Ensiklopediya ng Cambridge ukol sa Wikang Ingles|author-link=David Crystal |edition=2|lang=en |publisher=Cambridge University Press |date=2003b |isbn=978-0-521-53033-0 |url=https://books.google.com/books?id=A3b3ngEACAAJ}} <!-- CrystalSubcontinent2004b -->* {{cite news |last=Crystal |first=David |title=Subcontinent Raises Its Voice|trans-title=Itinaas ng Subkontinente ang Kanyang Boses|lang=en|year=2004 |url=https://www.theguardian.com/education/2004/nov/19/tefl |newspaper=The Guardian |archive-date=17 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417171455/http://education.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html |url-status=live}} <!-- DanielsBright1996 -->* {{cite book |editor1-last=Daniels |editor1-first=Peter T. |editor2-last=Bright |editor2-first=William |title=The World's Writing Systems|trans-title=Ang mga Sistema ng Oagsulat ng Mundo|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=621jAAAAMAAJ |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7}} <!-- Dehaene2009 -->* {{cite book |last=Dehaene |first=Stanislas |title=Reading in the Brain: The Science and Evolution of a Human Invention|trans-title=Pagbabasa sa Utak: Ang Agham at Ebolusyon ng isang Imbensiyon ng Tao|lang=en|date=2009 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-02110-9 |url=https://books.google.com/books?id=6Z2hjwEACAAJ}} <!-- DenningKesslerLeben2007 -->* {{cite book |last1=Denning |first1=Keith |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |title=English Vocabulary Elements|trans-title=Mga Elemento sa Bokabularyo ng Ingles|lang=en|date=17 February 2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516803-7 |url=https://books.google.com/books?id=jz76l9RAccQC}} <!-- Deumert2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01294-3 |chapter=Migration and Language |trans-chapter=Migrasyon at Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Deumert |first1=A. |pages=129–133 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Dixon 1982 -->* {{cite journal |last=Dixon |first=R. M. W. |date=1982 |title=The grammar of English phrasal verbs|url=https://archive.org/details/australian-journal-of-linguistics_1982-06_2_1/page/1 |trans-title=Ang balarila ng mga pariralang pandiwa ng Ingles|lang=en|journal=Australian Journal of Linguistics |volume=2 |issue=1 |doi=10.1080/07268608208599280 |pages=1–42}} <!-- Donoghue2008 -->* {{cite book |last=Donoghue |first=D. |title=Old English Literature: A Short Introduction|trans-title=Panitikan ng Lumang Ingles: Maikling Panimula|lang=en|publisher=Wiley |date=2008 |isbn=978-0-631-23486-9 |doi=10.1002/9780470776025 |editor-last=Donoghue |editor-first=Daniel}} <!-- Durrell2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/02189-1 |chapter=Germanic Languages|trans-chapter=Mga Wikang Hermaniko |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Durrell |first1=M. |pages=53–55 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Eagleson1982 -->* {{cite book |last=Eagleson |first=Robert D. |chapter=English in Australia and New Zealand|trans-chapter=Ingles sa Australia at Nueva Selanda|lang=en|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=415–438 |isbn=978-3-12-533872-2 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press}} <!-- Ethnologue -->* {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size|trans-title=Buod batay sa laki ng wika |lang=en|website=Ethnologue: Languages of the World |ref={{harvid|Ethnologue|2010}} |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226040016/https://www.ethnologue.com/statistics/size |url-status=live}} <!-- European Commission2012 -->* {{cite report |publisher=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages|trans-title=Mga Natatanging Eurobarometer 386: Mga Europeo at ang Kanilang Wika|lang=en|date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date=6 January 2016 |ref={{sfnref|European Commission|2012}}}} <!--FasoldConnor-Linton2014 -->* {{cite book |editor1-last=Fasold |editor1-first=Ralph W. |editor2-last=Connor-Linton |editor2-first=Jeffrey |title=An Introduction to Language and Linguistics|trans-title=Panimula sa Wika at Lingguwistika |edition=2|lang=en|date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-06185-5}} * {{cite journal |last1=Flemming |first1=Edward |last2=Johnson |first2=Stephanie |year=2007 |title=''Rosa's roses'': reduced vowels in American English |trans-title=''Mga rosas ni Rosa'': pagbawas sa mga patinig sa Amerikanong Ingles|lang=en|journal=[[Journal of the International Phonetic Association]] |volume=37 |issue=1 |pages=83–96 |doi=10.1017/S0025100306002817 |url=http://web.mit.edu/flemming/www/paper/rosasroses.pdf |citeseerx=10.1.1.536.1989 |s2cid=145535175 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919182406/http://web.mit.edu/flemming/www/paper/rosasroses.pdf |url-status=live}} <!-- Giegerich1992 -->* {{cite book |title=English Phonology: An Introduction|url=https://archive.org/details/englishphonology0000gieg|trans-title=Ponolohiya ng Ingles: Panimula|lang=en |first=Heinz J. |last=Giegerich |publisher=Cambridge University Press |date=1992 |isbn=978-0-521-33603-1 |series=Cambridge Textbooks in Linguistics}} <!-- Gneuss2013 -->* {{cite book |last=Gneuss |first=Helmut |chapter=The Old English Language|lang=en|trans-chapter=Ang Lumang Wikang Ingles |editor1-last=Godden |editor1-first=Malcolm |editor2-last=Lapidge |editor2-first=Michael |date=2013 |title=Cambridge Companion to Old English Literature|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000malc |trans-title=Pantulong ng Cambridge ukol sa Panitikan ng Lumang Ingles|edition=2 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15402-4 |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000malc/page/18 19]–49}} <!-- Görlach1991 -->* {{cite book |last=Görlach |first=Manfred |title=Introduction to Early Modern English|lang=en|trans-title=Panimula sa Maagang Modernong Ingles|date=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-32529-5}} <!-- Gordin2015 -->* {{cite magazine |last=Gordin |first=Michael D. |title=Absolute English|trans-title=Ingles Lamang|lang=en |url=http://aeon.co/magazine/science/how-did-science-come-to-speak-only-english/ |magazine=[[Aeon (digital magazine)|Aeon]] |date=4 February 2015 |archive-date=7 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207162247/http://aeon.co/magazine/science/how-did-science-come-to-speak-only-english/ |url-status=dead}} <!-- GordonCampbellHay et al.2004 -->* {{cite book |last1=Gordon |first1=Elizabeth |last2=Campbell |first2=Lyle |last3=Hay |first3=Jennifer |last4=Maclagan |first4=Margaret |last5=Sudbury |first5=Angela |last6=Trudgill |first6=Peter |author-link6=Peter Trudgill |date=2004 |title=New Zealand English: its origins and evolution|url=https://archive.org/details/newzealandenglis0000unse_b8r3 |trans-title=Ingles ng Nueva Selanda : mga pinagmulan at ebolusyon nito|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-10895-9 |series=Studies in English Language |ref={{sfnref|Gordon|Campbell|Hay et al.|2004}}}} <!-- Gottlieb2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04455-2 |chapter=Linguistic Influence|trans-chapter=Impluwensiya ng Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Gottlieb |first1=H. |pages=196–206 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Graddol2006 -->* {{cite book |last=Graddol |first=David |title=English Next: Why global English may mean the end of 'English as a Foreign Language'|trans-title=Susunod Ingles: Bakit maaaring matapos ang 'Ingles bilang Banyagang Wika' dahil sa pandaigdigang Ingles|author-link=David Graddol |url=http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next.pdf |lang=en|date=2006 |publisher=The British Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212042939/http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next.pdf |archive-date=12 February 2015}} <!-- Graddol2010 -->* {{cite book |last=Graddol |first=David |title=English Next India: The future of English in India |trans-title=Susunod Ingles sa India: Ang hinaharap ng Ingles sa India|author-link=David Graddol |url=http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next-india-2010.pdf|lang=en |date=2010 |publisher=The British Council |isbn=978-0-86355-627-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212042654/http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next-india-2010.pdf |archive-date=12 February 2015}} <!-- GraddolLeithSwann et al.2007 -->* {{cite book |editor1-last=Graddol |editor1-first=David |editor2-last=Leith |editor2-first=Dick |editor3-last=Swann |editor3-first=Joan |editor4-last=Rhys |editor4-first=Martin |editor5-last=Gillen |editor5-first=Julia |title=Changing English |trans-title=Nagbabagong Ingles|lang=en|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415376792/ |date=2007 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-37679-2 |ref={{sfnref|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}}} <!--Green2002 -->* {{cite book |last=Green |first=Lisa J. |date=2002 |title=African American English: a linguistic introduction |trans-title=Ingles ng Aprikanong Amerikano: panimula sa wika|lang=en|url=https://archive.org/details/isbn_9780521891387 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press}} <!-- Greenbaum -->* {{cite book |last1=Greenbaum |first1=S. |last2=Nelson |first2=G. |title=An introduction to English grammar |trans-title=Panimula sa balarila ng Ingles|lang=en|date=2002 |edition=2|publisher=Longman |isbn=978-0-582-43741-8}} <!-- Halliday & Hasan 1976 -->* {{cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |last2=Hasan |first2=Ruqaiya |date=1976 |title=Cohesion in English |url=https://archive.org/details/cohesioninenglis0000hall |trans-title=Pagkakaisa sa Ingles|lang=en |publisher=Pearson |isbn=978-0-582-55041-4}} <!-- Harbert2006 -->* {{cite book |doi=10.1017/CBO9780511755071 |title=The Germanic Languages |trans-title=Mga Wikang Hermaniko|lang=en|date=2006 |last1=Harbert |first1=Wayne |isbn=978-0-521-80825-5}} <!-- Hickey 2007 -->* {{cite book |last=Hickey |first=R. |date=2007 |title=Irish English: History and present-day forms |url=https://archive.org/details/irishenglishhist0000hick |trans-title=Ingles ng Irlanda: Kasaysayan at mga kasalukuyang anyo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85299-9}} <!-- Hogg1992 -->* {{cite book |date=1992 |chapter=The Place of English in Germanic and Indo-European|trans-title=Ang Lugar ng Ingles sa Hermaniko at Indo-Europeo|lang=en |title=Cambridge History of the English Language |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|volume=1|editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26474-7}} ** {{Harvc |last=Bammesberger |first=Alfred |year=1992 |chapter=The Place of English in Germanic and Indo-European |url=https://books.google.com/books?id=Y83EPUUWnQkC&pg=PA26 |in=Hogg |pages=26–66}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |chapter=Phonology and Morphology |in=Hogg |year=1992 |pages=67–168 |id={{sfnref|Hogg|1992a}}}} ** {{Harvc |last=Kastovsky |first=Dieter |chapter=Semantics and Morphology |in=Hogg |year=1992 |pages=290–408}} ** {{Harvc |last=Toon |first=Thomas E. |chapter=Old English Dialects |in=Hogg |year=1992 |pages=409–451}} <!-- HoggDenison2006 -->* {{cite book |editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |editor-last2=Denison |editor-first2=David |title=A History of the English language |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |isbn=978-0-521-71799-1}} ** {{Harvc |last=Crystal |first=David |chapter=English worldwide |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=420–439}} ** {{Harvc |last=Fischer |first=Olga |last2=van der Wurff |first2=Wim |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |chapter=Syntax |pages=109–198}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |last2=Denison |first2=David |in=Hogg |in2=Denison |chapter=Overview |pages=1–30 |year=2006 |id={{sfnref|Hogg|Denison|2006a}}}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |chapter=English in Britain |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=352–383}} ** {{Harvc |last=Kastovsky |first=Dieter |chapter=Vocabulary |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=199–270}} ** {{Harvc |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=43–108}} ** {{Harvc |last=Nevalainen |first=Terttu |last2=Tieken-Boon van Ostade |first2=Ingrid |chapter=Standardization |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=271–311}} <!--How English evolved into a global language -->* {{cite news |title=How English evolved into a global language |trans-title=Paano naging pandaigdigang wika ang Ingles|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753 |date=20 December 2010 |work=BBC News |lang=en |ref={{harvid|How English evolved into a global language|2010}} |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925173407/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753 |url-status=live}} <!-- HuddlestonPullum2002 -->* {{cite book |last1=Huddleston |first1=Rodney |last2=Pullum |first2=Geoffrey K. |title=Cambridge Grammar of the English Language |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |trans-title=Balarila ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|isbn=978-0-521-43146-0 |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/languages-linguistics/grammar-and-syntax/cambridge-grammar-english-language}} <!-- Hughes & Trudgill 1996 -->* {{cite book |first1=Arthur |last1=Hughes |last2=Trudgill |first2=Peter |author-link2=Peter Trudgill |date=1996 |title=English Accents and Dialects |trans-title=Mga Asento at Dayalekto ng Ingles|lang=en|edition=3 |publisher=Arnold |isbn=978-0-340-61445-7}} <!-- International Civil Aviation Organization -->* {{cite web |title=Personnel Licensing FAQ |trans-title=Mga Madalas Itanong sa Personal na Lisensiya|lang=en|url=http://www.icao.int/safety/airnavigation/pages/peltrgfaq.aspx#anchor14 |publisher=International Civil Aviation Organization – Air Navigation Bureau |date=2011 |at=In which languages does a licence holder need to demonstrate proficiency? |quote=Controllers working on stations serving designated airports and routes used by international air services shall demonstrate language proficiency in English as well as in any other language(s) used by the station on the ground. |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220003044/http://www.icao.int/safety/airnavigation/pages/peltrgfaq.aspx#anchor14 |url-status=live |ref={{sfnref|International Civil Aviation Organization|2011}}}} <!-- International Maritime Organization2011 -->* {{cite web |publisher=International Maritime Organization |title=IMO Standard Marine Communication Phrases|lang=en|trans-title=Pamantayang Parirala sa Komunikasyon sa Dagat ng IMO|date=2011 |url=http://www.imo.org/OurWork/Safety/Navigation/Pages/StandardMarineCommunicationPhrases.aspx |archive-date=3 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003233938/http://www.imo.org/OurWork/Safety/Navigation/Pages/StandardMarineCommunicationPhrases.aspx |url-status=dead |ref={{sfnref|International Maritime Organization|2011}}}} <!-- International Phonetics Association1999 -->* {{Cite book |publisher=[[International Phonetic Association]], Cambridge University Press |author-link=International Phonetic Association |date=1999 |title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet |trans-title=Handbook ng Pandaigdigang Ponetikong Asosasyon: Gabay sa paggamit sa Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto|lang=en|isbn=978-0-521-65236-0 |ref={{sfnref|International Phonetic Association|1999}}}} <!-- Jambor2007 -->* {{cite journal |last=Jambor |first=Paul Z. |title=English Language Imperialism: Points of View|lang=en|trans-title=Imperyalismo ng Wikang Ingles: Mga Pananaw|journal=Journal of English as an International Language |date=2007 |volume=2 |pages=103–123 |url=https://www.eilj.com/wp-content/uploads/2013/12/2-december%202007.pdf#page=103 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211184023/https://www.eilj.com/wp-content/uploads/2013/12/2-december%202007.pdf#page=103 |url-status=live}} <!-- Jespersen 2007 -->* {{cite book |last=Jespersen |first=Otto |title=The Philosophy of Grammar |chapter=Case: The number of English cases|lang=en|trans-title=Ang Pilosopiya ng Balarila|trans-chapter=Kaso: Ang bilang ng mga kaso sa Ingles|publisher=Routledge |orig-date=1924 |date=2007}} <!-- Kachru2006 -->* {{cite encyclopedia |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00645-3 |title=English: World Englishes|trans-title=Ingles: Mga Ingles ng Mundo|lang=en |encyclopedia=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Kachru |first1=B. |pages=195–202 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- KönigvanderAuwera1994 -->* {{cite book |editor-last=König |editor-first=Ekkehard |editor2-last=van der Auwera |editor2-first=Johan |title=The Germanic Languages|trans-title=Mga Hermanikong Wika|lang=en|date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28079-2 |series=Routledge Language Family Descriptions |url=http://www.routledge.com/books/details/9780415280792/ |jstor=4176538}} <!-- König 1994 -->* {{cite book |last=König |first=Ekkehard |chapter=English |pages=532–562 |editor1-last=König |editor1-first=Ekkehard |editor2-last=van der Auwera |editor2-first=Johan |title=The Germanic Languages|trans-title=Mga Hermanikong Wika|lang=en|date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28079-2 |series=Routledge Language Family Descriptions |chapter-url=http://www.routledge.com/books/details/9780415280792/}} <!-- Labov 1972 -->* {{cite book |last=Labov |first=W. |author-link=William Labov |date=1972 |title=Sociolinguistic patterns|trans-title=Mga patern sa sosyolingguwistika|lang=en|publisher=University of Pennsylvania Press |chapter=The Social Stratification of (r) in New York City Department Stores|trans-chapter=Ang Panlipunang Pagsasagrupo sa (r) sa mga Pamilihan ng Lungsod ng New York|pages=168–178 |doi=10.1007/978-1-349-25582-5_14 |isbn=978-0-333-61180-7 |s2cid=107967883}} <!-- Labov 2012 -->* {{cite book |last=Labov |first=W. |date=2012 |title=Dialect Diversity in America: The Politics of Language Change |url=https://archive.org/details/dialectdiversity0000labo |trans-title=Dibersidad ng Dayalekto sa Amerika: Sng Politika ng Pagbabago ng Wika|lang=en|publisher=University of Virginia Press |chapter=About Language and Language Change|trans-chapter=Ukol sa Wika at Pagbabago ng Wika|isbn=978-0-8139-3327-6}} <!-- Lanham 1982 -->* {{cite book |last=Lanham |first=L. W. |chapter=English in South Africa |trans-chapter=Ingles sa Timog Aprika|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=324–352 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Lass2000 -->* {{cite book |editor-first=Roger |editor-last=Lass |title=Cambridge History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge |lang=en|volume=3 |publisher=Cambridge University Press |date=2000}} ** {{Harvc |in=Lass |date=2000 |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |year=2000 |pages=56–186 |id={{sfnref|Lass|2000a}}}} <!-- Lass 2002 -->* {{citation |last=Lass |first=Roger |chapter=South African English|trans-chapter=Ingles sa Timog Aprika|editor-last=Mesthrie |editor-first=Rajend |date=2002 |title=Language in South Africa|trans-title=Wika sa Timog Aprika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-79105-2}} <!-- Lawler2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04573-9 |chapter=Punctuation |trans-chapter=Bantas|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Lawler |first1=J. |pages=290–291 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Lawton 1982 -->* {{cite book |last=Lawton |first=David L. |chapter=English in the Caribbean|trans-chapter=Ingles sa Karibe |editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=251–280 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Leech 2006 -->* {{cite book |last=Leech |first=G. N. |author-link=Geoffrey Leech |date=2006 |title=A glossary of English grammar |url=https://archive.org/details/glossaryofenglis0000leec |trans-title=Glosaryo ng balarila ng Ingles|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-2406-6}} <!-- LeechHundtMairSmith2009 -->* {{cite book |url=http://english.fullerton.edu/publications/clnarchives/2012winter/angus-chng%20contemp_eng.pdf |last1=Leech |first1=Geoffrey |last2=Hundt |first2=Marianne |last3=Mair |first3=Christian |last4=Smith |first4=Nicholas |title=Change in contemporary English: a grammatical study|trans-title=Pagbabago sa kontemporaryong Ingles: gramatikao na pag-aaral|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=978-0-521-86722-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140536/http://english.fullerton.edu/publications/clnarchives/2012winter/angus-chng%20contemp_eng.pdf |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}} <!-- LevineCrocket1966 -->* {{cite journal |last1=Levine |first1=L. |last2=Crockett |first2=H. J. |date=1966 |title=Speech Variation in a Piedmont Community: Postvocalic r*|trans-title=Baryasyon sa Pagbigkas sa isang Pamayanang Piedmont: Posbokalikong r*|lang=en|journal=Sociological Inquiry |volume=36 |issue=2 |pages=204–226 |doi=10.1111/j.1475-682x.1966.tb00625.x}} <!-- Li2003 -->* {{cite journal |last1=Li |first1=David C. S. |title=Between English and Esperanto: what does it take to be a world language? |trans-title=Sa Pagitan ng Ingles at Esperanto: paano maging isang pandaigdigang wika?|lang=en|journal=International Journal of the Sociology of Language |issue=164 |pages=33–63 |date=2003 |issn=0165-2516 |doi=10.1515/ijsl.2003.055}} <!-- LimAnsaldo2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01701-6 |chapter=Singapore: Language Situation|trans-chapter=Singapura: Sitwasyon sa Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Lim |first1=L. |last2=Ansaldo |first2=U. |pages=387–389 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Maclagan 2010 -->* {{cite book |last=Maclagan |first=Margaret |chapter=The English(es) of New Zealand|trans-chapter=Ang (mga) Ingles ng Nueva Selanda|lang=en|editor-last=Kirkpatrick |editor-first=Andy |date=2010 |title=Routledge Handbook of World Englishes |trans-title=Handbook ng Routledge ukol sa mga Ingles ng Mundo|url=https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk |url-access=limited |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk/page/n173 151]–164 |isbn=978-0-203-84932-3}} <!--MacMahon 2006 -->* {{cite book |last=MacMahon |first=M. K. |date=2006 |chapter=English Phonetics |trans-chapter=Ponetika ng Ingles|lang=en|editor1=Bas Aarts |editor-first2=April |editor-last2=McMahon |title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Ang Handbook ng Lingguwistika ng Ingles|location=Oxford, Inglatera|publisher=Blackwell |pages=359–382 |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- Macquarie Dictionary2015 -->* {{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url=https://www.macquariedictionary.com.au/ |title=Macquarie Dictionary|lang=en |website=Australia's National Dictionary & Thesaurus Online &#124; Macquarie Dictionary |date=2015 |publisher=Macmillan Publishers Group Australia |url-access=registration |ref={{harvid|Macquarie Dictionary|2015}} |archive-date=21 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721141547/https://www.macquariedictionary.com.au/ |url-status=live}} <!-- Mair & Leech 2006 -->* {{cite book |last1=Mair |first1=C. |last2=Leech |first2=G. |date=2006 |chapter=Current Changes in English Syntax|trans-chapter=Mga Kasalukuyang Pagbabago sa Sintaksis ng Ingles|title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Ang Handbook ng Lingguwistika ng Ingles|lang=en|publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- Mair 2006 -->* {{cite book |last=Mair |first=Christian |date=2006 |title=Twentieth-century English: History, variation and standardization|url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000mair | trans-title=Ingles ng Ikadalawampung Siglo: Kasaysayan, baryasyon, at pagsasapamantayan|lang=en|publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S1360674307002420 |s2cid=120824612}} <!-- MazruiMazrui1998 -->* {{cite book |last1=Mazrui |first1=Ali A. |last2=Mazrui |first2=Alamin |title=The Power of Babel: Language and Governance in the African Experience |lang=en|trans-title=Ang Kapangyarihan ng Babel: Wika at Pamamahala sa Karanasang Aprikano|date=1998 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-51429-1 |url=https://books.google.com/books?id=6lQTPxdYx8kC}} <!-- McArthur1992 -->* {{cite book |editor-last=McArthur |editor-first=Tom |title=Oxford Companion to the English Language |trans-title=Pantulong ng Oxford sa Wikang Ingles|lang=en|publisher=Oxford University Press |date=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |doi=10.1093/acref/9780192800619.001.0001 |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar}} <!-- McCrumMacNeilCran2003 -->* {{Cite book |last1=McCrum |first1=Robert |last2=MacNeil |first2=Robert |last3=Cran |first3=William |title=The Story of English |url=https://archive.org/details/storyofenglish0000mccr_c8l9 |trans-title=Ang Kuwento ng Ingles|lang=en|location=London |date=2003 |edition=3 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-200231-5}} <!-- McGuinness1997 -->* {{cite book |last=McGuinness |first=Diane |title=Why Our Children Can't Read, and what We Can Do about it: A Scientific Revolution in Reading|trans-title=Bakit Hindi Makapagbasa ang Ating mga Anak, at Ano ang Magagawa Natin: Rebolusyong Maagham sa Pagbabasa|lang=en|author-link=Diane McGuinness |date=1997 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-83161-9 |url=https://books.google.com/books?id=F-q02ZBKh3wC}} <!-- Meierkord2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00641-6 |chapter=Lingua Francas as Second Languages |trans-chapter=Mga Lingua Franca bilang mga Pangalawang Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Meierkord |first1=C. |pages=163–171 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- MerriamWebster2015 -->* {{cite dictionary |title=English - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |entry=English |dictionary=Merriam Webster |date=26 February 2015 |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/English |ref={{harvid|Merriam Webster|2015}} |archive-date=25 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325140932/http://www.merriam-webster.com/dictionary/english |url-status=live}} <!-- Methrie2006 -->* {{cite journal |last1=Mesthrie |first1=Rajend |title=New Englishes and the native speaker debate|url=https://archive.org/details/sim_language-sciences_2010-11_32_6/page/594 |trans-title=Mga Bagong Ingles at ang debate sa katutubong mananalita|lang=en|journal=Language Sciences |date=November 2010 |volume=32 |issue=6 |pages=594–601 |doi=10.1016/j.langsci.2010.08.002}} <!-- Miller 2002 -->* {{cite book |last=Miller |first=Jim |date=2002 |title=An Introduction to English Syntax |trans-title=Panimula sa Sintaksis ng Ingles|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-1254-8}} <!-- Montgomery -->* {{cite journal |last=Montgomery |first=M. |date=1993 |title=The Southern Accent—Alive and Well|trans-title=Ang Asento ng Katimugan–Buhay at Maayos|lang=en|journal=Southern Cultures |volume=1 |issue=1 |pages=47–64 |doi=10.1353/scu.1993.0006 |s2cid=143984864}} <!-- Mountford2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05018-5 |chapter=English Spelling: Rationale|trans-chapter=Pagbabaybay sa Ingles: Paliwanag|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Mountford |first1=J. |pages=156–159 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Mufwene2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01291-8 |chapter=Language Spread |trans-chapter=Pagkalat ng Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Mufwene |first1=S. S. |pages=613–616 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Mugglestone2012 -->* {{cite book |editor-last=Mugglestone |editor-first=Lynda |title=Oxford History of English|trans-title=Kasaysayan ng Ingles ng Oxford|publisher=Oxford University Press |date=2012 |orig-date=2006 |isbn=978-0-19-966016-2}} ** {{Harvc |in=Mugglestone |year=2012 |first=April |last=McMahon |pages=180–218 |c=Restructuring Renaissance English}} ** {{Harvc |in=Mugglestone |year=2012 |first=Matthew |last=Townend |pages=75–105 |c=Contacts and Conflicts: Latin, Norse, and French}} * {{cite book |last=Müller |first=Stefan |title=Grammatical theory |trans-title=Teorya sa balarila|lang=en|publisher=Language Science Press |date=2020 |isbn=978-3-96110-273-0}} <!-- Nation2001 needs more verification -->* {{Cite book |last=Nation |first=I. S. P. |title=Learning Vocabulary in Another Language|trans-title=Matuto ng Bokabularyo sa Ibang Wika|lang=en|author-link=Paul Nation |publisher=Cambridge University Press |date=2001 |url=https://books.google.com/books?id=sKqx8k8gYTkC |page=477 |isbn=978-0-521-80498-1}} <!-- National Records of Scotland2013 -->* {{cite web |publisher=National Records of Scotland |title=Census 2011: Release 2A|lang=en |series=Scotland's Census 2011 |date=26 September 2013 |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-release-2a |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152137/http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-release-2a |url-status=live |ref={{sfnref|National Records of Scotland|2013}}}} <!-- Neijt2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04574-0 |chapter=Spelling Reform |trans-chapter=Reporma sa Pagbaybay|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Neijt |first1=A. |pages=68–71 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Northern Ireland Statistics and Research Agency2012 -->* {{cite web |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |title=Census 2011: Key Statistics for Northern Ireland December 2012 |trans-title=Senso 2011: Mga Pangunahing Estadistika para sa Hilagang Irlanda Disyembre 2012|lang=en|periodical=Statistics Bulletin |date=2012 |url=http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |at=Table KS207NI: Main Language |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224033625/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |archive-date=24 December 2012 |ref={{sfnref|Northern Ireland Statistics and Research Agency|2012}}}} <!-- Northrup2013 -->* {{cite book |last=Northrup |first=David |title=How English Became the Global Language|trans-title=Paano Naging Pandaigdigang Wika ang Ingles|lang=en|date=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-30306-6 |url=https://books.google.com/books?id=YPAlPeB6IvQC}} <!-- O'Dwyer 2006 -->* {{cite book |last=O'Dwyer |first=Bernard |title=Modern English Structures: Form, Function, and Position |trans-title=Estraktura ng Modernong Ingles: Anyo, Gamit, at Posisyon|lang=en|edition=2 |publisher=Broadview |publication-place=Canada |year=2006 |isbn=978-1-55111-763-8}} <!-- Office for National Statistics official census figures for England and Wales -->* {{cite web |publisher=Office for National Statistics |title=Language in England and Wales, 2011|trans-title=Mga Wika sa Inglatera at Gales, 2011|lang=en|date=4 March 2013 |periodical=2011 Census Analysis |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census-analysis/language-in-england-and-wales-2011/rpt---language-in-england-and-wales--2011.html|archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115009/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census-analysis/language-in-england-and-wales-2011/rpt---language-in-england-and-wales--2011.html |url-status=live |ref={{sfnref|Office for National Statistics|2013}}}} <!-- OxfordLearner'sDictionary -->* {{cite web |title=Oxford Learner's Dictionaries |url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |access-date=25 February 2015 |publisher=Oxford |ref={{harvid|Oxford Learner's Dictionary|2015}} |archive-date=9 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209040312/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |url-status=live|lang=en}} <!-- Patrick2006aJamaica -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01760-0 |chapter=Jamaica: Language Situation|trans-chapter=Hamayka: Sitwasyon ss Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006a |last1=Patrick |first1=P. L. |pages=88–90 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Patrick2006bAAVE -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05092-6 |chapter=English, African-American Vernacular|trans-chapter=Ingles, Aprikanong Amerikano Bernakular|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006b |last1=Patrick |first1=P. L. |pages=159–163 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Payne & Huddleston 2002 -->* {{cite book |last1=Payne |last2=Huddleston |first1=John |first2=Rodney |editor1-last=Huddleston |editor2-last=Pullum |editor1-first=R. |editor2-first=G. K. |date=2002 |title=Cambridge Grammar of English |url=https://archive.org/details/cambridgegrammar0000hudd |trans-title=Balarila ng Ingles ng Cambridge|lang=en|publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316423530.006 |isbn=978-0-521-43146-0}} * {{cite book |last=Peters |first=Pam |title=The Cambridge Guide to English Usage|url=https://archive.org/details/cambridgeguideto00pete_0 |trans-title=Ang Gabay ng Cambridge sa Paggamit sa Ingles|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-62181-6}} <!-- Phillipson2004 -->* {{cite book |last=Phillipson |first=Robert |title=English-Only Europe?: Challenging Language Policy|trans-title=Patakarang Ingles Lamang sa Europa? Paghamon sa Patakaran sa Wika|lang=en|date=28 April 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-44349-9 |url=https://books.google.com/books?id=9HiCAgAAQBAJ&pg=PA47}} <!-- Richter2012 -->* {{cite book |last=Richter |first=Ingo |chapter=Introduction |trans-chapter=Panimula|editor1-last=Richter |editor1-first=Dagmar |editor2-last=Richter |editor2-first=Ingo |editor3-last=Toivanen |editor3-first=Reeta |display-editors=3 |editor4-last=Ulasiuk |editor4-first=Iryna |title=Language Rights Revisited: The challenge of global migration and communication|trans-title=Pagbisita muli sa mga Karapatan sa Wika: Ang hamon ng pandaigdigang migrasyon at komunikasyon|lang=en|date=2012 |publisher=BWV Verlag |isbn=978-3-8305-2809-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3u9kBAAAQBAJ&pg=PA29}} <!-- Roach1999 -->* {{cite book |last=Roach |first=Peter |title=English Phonetics and Phonology|trans-title=Ponetika at Ponolohiya ng Ingles|lang=en|date=2009 |publisher=Cambridge |edition=4}} <!-- Robinson1992 -->* {{cite book |last=Robinson |first=Orrin |author-link=Orrin W. Robinson |title=Old English and Its Closest Relatives: A Survey of the Earliest Germanic Languages |trans-title=Lumang Ingles at ang Pinakamalapit Nitong Kamag-anak: Sarbey sa mga Pinakaunang Wikang Hermaniko|lang=en|publisher=Stanford University Press |date=1992 |isbn=978-0-8047-2221-6 |url=https://archive.org/details/oldenglishitsclo0000robi |url-access=registration}} <!-- Romaine1982 -->* {{cite book |last=Romaine |first=Suzanne |chapter=English in Scotland|trans-chapter=Ingles sa Eskosya|lang=en |editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language |trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=56–83 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Romaine1999 -->* {{cite book |title=Cambridge History of the English Language |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|volume=4|editor-last=Romaine |editor-first=Suzanne |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=978-0-521-26477-8 |doi=10.1017/CHOL9780521264778.002}} ** {{Harvc |last=Algeo |first=John |chapter=Vocabulary |url=https://books.google.com/books?id=NxHuNOvwt7wC&pg=PA57 |in=Romaine |year=1999 |pages=57–91}} ** {{Harvc |last=Romaine |first=Suzanne |chapter=Introduction |in=Romaine |year=1999 |pages=1–56 |id={{sfnref|Romaine|1999a}}}} <!-- Romaine2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00646-5 |chapter=Language Policy in Multilingual Educational Contexts|trans-chapter=Patakaran sa Wika sa mga Konteksto ng Multilingwal na Edukasyon |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last=Romaine |first=Suzanne |pages=584–596 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Routes of English -->* {{cite news |title=The Routes of English |trans-title=Ang Mga Ruta ng Ingles|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/radio4/routesofenglish/storysofar/programme4_6.shtml |date=1 August 2015 |work=BBC |ref={{harvid|The Routes of English}} |archive-date=24 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024081346/http://www.bbc.co.uk/radio4/routesofenglish/storysofar/programme4_6.shtml |url-status=live}} <!-- Rowicka2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01848-4 |chapter=Canada: Language Situation |trans-chapter=Kanada: Sitwasyon sa Wika|lang=en|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Rowicka |first1=G. J. |pages=194–195 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Rubino2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01736-3 |chapter=Philippines: Language Situation |trans-chapter=Pilipinas: Sitwasyon sa Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Rubino |first1=C. |pages=323–326 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Ryan2013 an official report of the United States Census -->* {{cite web |last=Ryan |first=Camille |title=Language Use in the United States: 2011|trans-title=Paggamit ng Wika sa Estados Unidos: 2011|lang=en|periodical=American Community Survey Reports |date=August 2013 |page=1 |url=https://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205101044/http://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-date=5 February 2016 |url-status=dead}} <!-- Sailaja 2009 -->* {{cite book |last=Sailaja |first=Pingali |title=Indian English|trans-title=Ingles ng India|lang=en |publisher=Edinburgh University Press |date=2009 |isbn=978-0-7486-2595-6 |series=Dialects of English |url=https://books.google.com/books?id=ntxWxuoRBiwC}} <!-- Schiffrin 1988 -->* {{cite book |last=Schiffrin |first=Deborah |date=1988 |title=Discourse Markers|trans-title=Mga Pananda sa Diskurso|lang=en |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-35718-0 |series=Studies in Interactional Sociolinguistics |url=https://books.google.com/books?id=hs7J-WqPtPAC}} <!-- Schneider2007 -->* {{cite book |last=Schneider |first=Edgar |title=Postcolonial English: Varieties Around the World|trans-title=Poskolonyal na Ingles: Mga Barayti sa Iba't-ibang Panig ng Mundo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2007 |isbn=978-0-521-53901-2 |url=https://books.google.com/books?id=QIE6zGSd8okC}} <!-- Schonweitz2001 -->* {{cite journal |last=Schönweitz |first=Thomas |title=Gender and Postvocalic /r/ in the American South: A Detailed Socioregional Analysis |url=https://archive.org/details/sim_american-speech_fall-2001_76_3/page/258 |trans-title=Kasarian at ang Posbokalikong /r/ sa Katimugang Amerika: Detalyadong Sosyorehiyonal na Pagsusuri|lang=en|journal=American Speech |volume=76 |issue=3 |date=2001 |pages=259–285 |doi=10.1215/00031283-76-3-259 |s2cid=144403823}} <!-- Shaywitz2003 -->* {{cite book |last=Shaywitz |first=Sally E. |title=Overcoming Dyslexia: A New and Complete Science-based Program for Reading Problems at Any Level |trans-title=Pagtagumpayan ang Dyslexia: Isang Bago at Kumpletong Programang Nakaayon sa Agham para sa mga Problema sa Pagbabasa|lang=en|date=2003 |publisher=A. A. Knopf |isbn=978-0-375-40012-4 |url=https://books.google.com/books?id=hXbZ1QInSF0C}} <!-- Smith2009 -->* {{cite book |last=Smith |first=Jeremy J. |title=Old English: A Linguistic Introduction|trans-title=Lumang Ingles: Panimula sa Lingguwistika |lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=978-0-521-86677-4}} <!-- Statistics Canada2014 -->* {{cite web |publisher=Statistics Canada |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2011 counts, for Canada, provinces and territories |trans-title=Populasyon batay sa inang wika at grupo ng edad (kabuuan), bilang noong 2011, para sa Kanada, mga lalawigan, at teritoryo|lang=en|date=22 August 2014 |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/lang/Pages/highlight.cfm?TabID=1&Lang=E&Asc=0&PRCode=01&OrderBy=2&View=1&tableID=401&queryID=1&Age=1#TableSummary |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726032921/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/lang/Pages/highlight.cfm?TabID=1&Lang=E&Asc=0&PRCode=01&OrderBy=2&View=1&tableID=401&queryID=1&Age=1#TableSummary |url-status=live |ref={{sfnref|Statistics Canada|2014}}}} <!-- Statistics New Zealand2014 -->* {{cite web |publisher=Statistics New Zealand |title=2013 QuickStats About Culture and Identity|trans-title=2013 QuickStats ukol sa Kultura at Pagkakakilanlan|lang=en|date=April 2014 |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/quickstats-culture-identity.pdf |page=23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115195639/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/quickstats-culture-identity.pdf |archive-date=15 January 2015 |ref={{sfnref|Statistics New Zealand|2014}}}} <!-- Statistics South Africa2012 official census of South Africa -->* {{cite book |publisher=Statistics South Africa |title=Census 2011: Census in Brief|lang=en |id=Report No. 03‑01‑41 |date=2012 |isbn=978-0-621-41388-5 |url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |chapter=Population by first language spoken and province |ref={{sfnref|Statistics South Africa|2012}} |page=23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113164744/http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-date=13 November 2015 |url-status=live |chapter-url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf#page=28 |editor-first=Pali |editor-last=Lehohla |location=Pretoria}} <!-- Stiles2018 -->* {{Cite book |last=Stiles |first=Patrick |date=2018 |title=Friesische Studien II: Beiträge des Föhrer Symposiums zur Friesischen Philologie vom 7.–8. April 1994 |trans-title=Araling Prisyano II: Mga Artikulo mula sa Föhr Symposium ukol sa Pilolohiyang Prisyano na ginanap noong ika-7 at ika-8 ng Abril 1994F0|url=https://www.academia.edu/37163852 |series=NOWELE Supplement Series |volume=12 |doi=10.1075/nss.12 |isbn=9789027272843 |language=de}} <!-- SvartikLeech2006 -->* {{cite book |last1=Svartvik |first1=Jan |last2=Leech |first2=Geoffrey |title=English: One Tongue, Many Voices |trans-title=Ingles: Isang Dila, Maraming Boses|lang=en|date=2006 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-1830-7 |url=https://archive.org/details/englishonetongue0000svar_y3z3 |url-access=registration}} <!-- Swan2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05058-6 |chapter=English in the Present Day (Since ca. 1900)|trans-chapter=Ingles sa Kasalukuyang Panahon (simula c. 1900)|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Swan |first1=M. |pages=149–156 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Sweet1892 -->* {{cite book |last=Sweet |first=Henry |title=A new English grammar |trans-title=Isang bagong balarilang Ingles|lang=en|url=https://archive.org/details/anewenglishgram01sweegoog |publisher=Cambridge University Press |date=2014 |orig-date=1892}} <!-- Thomas 2008 -->* {{cite book |last=Thomas |first=Erik R. |date=2008 |chapter=Rural Southern white accents|trans-chapter=Mga asento ng mga puti sa rural na Katimugan|trans-title=Mga Barayti ng Ingles |title=Varieties of English |volume=2|lang=en |pages=87–114 |editor=Edgar W. Schneider |publisher=de Gruyter |doi=10.1515/9783110208405.1.87 |isbn=978-3-11-020840-5}} <!-- ThomasonKaufman1988 -->* {{cite book |last1=Thomason |first1=Sarah G. |author-link=Sarah Thomason |last2=Kaufman |first2=Terrence |author-link2=Terrence Kaufman |title=Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics |trans-title=Kontak sa Wika, Pagsasa-creole, at Lingguwistikang Henetiko|lang=en|url=https://archive.org/details/rosettaproject_afr_detail-2 |publisher=University of California Press |date=1988 |isbn=978-0-520-91279-3}} <!-- Toon1982 -->* {{cite book |last=Toon |first=Thomas E. |chapter=Variation in Contemporary American English|trans-chapter=Baryasyon sa Kontemporaryong Amerikanong Ingles|lang=en|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=210–250 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- TraskTrask2010 -->* {{cite book |last=Trask |first=Robert Lawrence |author-link=Larry Trask |title=Why Do Languages Change?|trans-title=Bakit Nagbabago ang mfa Wika?|lang=en |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83802-3 |url=https://books.google.com/books?id=9qoZzBgCmFMC}} <!-- Trudgill 1999 -->* {{cite book |last=Trudgill |first=Peter |date=1999 |title=The Dialects of England|url=https://archive.org/details/dialectsofenglan0000trud_f6f5 |trans-title=Mga Dayalekto ng Inglatera|lang=en |edition=2 |publisher=Blackwell |location=Oxford |isbn=978-0-631-21815-9}} <!-- Trudgill2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01506-6 |chapter=Accent |trans-chapter=Asento|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Trudgill |first1=P. |page=14 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Trudgill & Hannah 2002 replace with 2008 5th edition -->* {{cite book |last1=Trudgill |first1=Peter |first2=Jean |last2=Hannah |date=2002 |title=International English: A Guide to the Varieties of Standard English|trans-title=Pandaigdigang Ingles: Gabay sa mga Barayti ng Pamantayang Ingles|lang=en|edition=4 |location=London |publisher=Hodder |isbn=978-0-340-80834-4}} <!-- Trudgill & Hannah 2008 -->* {{cite book |last1=Trudgill |first1=Peter |first2=Jean |last2=Hannah |date=2008 |title=International English: A Guide to the Varieties of Standard English|trans-title=Pandaigdigang Ingles: Gabay sa mga Barayti ng Pamantayang Ingles|lang=en |edition=5 |location=London |publisher=Arnold |isbn=978-0-340-97161-1 |url=https://books.google.com/books?id=e8u8MR8MNaEC}} <!-- United Nations2008 -->* {{cite web |publisher=United Nations |title=Everything You Always Wanted to Know About the United Nations|trans-title=Lahat ng mga Gusto Mong Malaman Tungkol sa Mga Nagkakaisang Bansa|lang=en|date=2010 |url=https://digitallibrary.un.org/record/705254/files/everything_un.pdf?ln=en |quote=The working languages at the UN Secretariat are English and French. |ref={{sfnref|United Nations|2010}}}} <!-- Versloot2017 -->* {{Cite book |last=Versloot |first=Arjen P. |author-link=:fy:Arjen Versloot |chapter=Traces of a North Sea Germanic Idiom in the Fifth–Seventh Centuries AD|trans-chapter=Mga Bakas ng isang Dagat Hilagang Hermanikong Idiyoma noong Ikalima hanggang Ikapitong Siglo KP |pages=339–373 |url=https://www.cambridge.org/core/books/frisians-and-their-north-sea-neighbours/3E63327F4D3842542B0E1DD40129BE3B |title=Frisians and their North Sea Neighbours: From the Fifth Century to the Viking Age|trans-title=Mga Prisyano at ang Kanilang mga Kapitbahay sa Dagat Hilaga: Mula Ikalimang Siglo hanggang sa Panahon ng mga Viking|lang=en|date=2017 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-78744-063-0 |doi=10.1017/9781787440630 |url-access=subscription |editor-last1=Hines |editor-first1=John |editor-last2=IJssennagger |editor-first2=Nelleke |location=Woodbridge, Inglatera}} <!-- Wardhaugh2010 -->* {{cite book |last=Wardhaugh |first=Ronald |title=An Introduction to Sociolinguistics|trans-title=Panimula sa Sosyolingguwistika |lang=en|edition=6 |publisher=Wiley-Blackwell |date=2010 |isbn=978-1-4051-8668-1 |series=Blackwell textbooks in Linguistics |volume=4}} <!-- Watts2011 -->* {{cite book |last=Watts |first=Richard J. |title=Language Myths and the History of English|url=https://archive.org/details/languagemythshis0000watt_r7c2 |trans-title=Mga Mito sa Wika at ang Kasaysayan ng Ingles|lang=en|date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-532760-1 |doi=10.1093/acprof:oso/9780195327601.001.0001}} <!--Wells 1982 -->* {{Accents of English}} <!-- Wojcik2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05081-1 |chapter=Controlled Languages|trans-chapter=Mga Kontroladong Wika|lang=en |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Wojcik |first1=R. H. |pages=139–142 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Wolfram2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04256-5 |chapter=Variation and Language: Overview|trans-chapter=Baryasyon at Wika: Buod|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Wolfram |first1=W. |pages=333–341 |isbn=978-0-08-044854-1|lang=en}} {{refend}} == Link sa labas == {{Library resources box |about=yes |by=no }} * [http://www.lel.ed.ac.uk/research/gsound/Eng/Database/Phonetics/Englishes/Home/HomeMainFrameHolder.htm Mga asento ng wikang Ingles mula sa ibat-ibang panig ng mundo] (Pamantasan ng Edinburgh) – mga maiikling rekord ng pagbigkas sa 110 piling salitang Ingles sa 50 asento ng wika. * [http://www.dialectsarchive.com/ International Dialects of English Archive] – mga rekord ng mga asento ng katutubo at pandaigdigang pananalitang L2 ng wikang Ingles. *[http://www.britishcouncil.ph British Council Philippines] *[http://www.tesol.ph TESOL Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402170304/http://www.tesol.ph/ |date=2015-04-02 }} {{Mga wika ng Pilipinas}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Ingles, Wikang}} [[Kategorya:Mga wika ng Pilipinas]] [[Kategorya:Wikang Ingles|*]] 8a6zxv6jvzz3r1dfmfydzhhcw3uqmwn 2212935 2212803 2026-06-23T06:47:33Z GinawaSaHapon 102500 2212935 wikitext text/x-wiki {{redirect|Ingles|mga tao mula Inglatera|Mga Ingles}} {{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{Other uses|Ingles (paglilinaw)}} {{Infobox language | name = Ingles | altname = Inggles | nativename = {{lang|en|English}} | pronunciation = {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}} | states = Ang [[mundong Anglopono]], kabilang na ang {{enum|[[Reyno Unido]]|[[Estados Unidos]]|[[Kanada]]|[[Australia]]|[[Irlanda]]|[[Nueva Selanda]]|[[Karibeng Komonwelt]]|[[Timog Aprika]]|[[Talaan ng mga bansa at teritoryo kung saan opisyal na wika ang wikang Ingles|iba pa]]}} | speakers = [[Katutubong wika|L1]]: {{nowrap|380 milyon}} | date = 2021 | ref = <ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages?|trans-title=Ano-ano ang 200 pinaka-sinasalitang wika? |website=Ethnologue |date=2023 |lang=en|archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618002011/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |url-status=live}}</ref> | speakers2 = {{plainlist| * [[Ikalawang wika|L2]]: {{nowrap|1.077 bilyon}} (2021)<ref name="Ethnologue26">{{e26}}</ref> * [[Mundong Anglopono|Kabuuan]]: 1.457 billion}} | familycolor = Indo-Europeo | fam2 = [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] | fam3 = [[Kanlurang wikang Hermaniko|Kanlurang Hermaniko]] | fam4 = [[Mga wikang Ingaeboniko|Ingaeboniko]] | fam5 = [[Mga wikang Angliko|Angliko]] | ancestor = [[Proto-Ingles]] | ancestor2 = [[Lumang Ingles]] | ancestor3 = [[Gitnang Ingles]] | ancestor4 = [[Maagang Modernong Ingles]] | script = {{plainlist| * [[Sulat Latin|Latin]] ([[Alpabetong Ingles]]) * [[Futhorc]] (noon) * [[Braille ng Ingles]], [[Pinagsanib na Braille ng Ingles]] }} | nation = {{ubli |57 bansa at 30 dependensiya| Mga organisasyon kabilang na ang {{enum | [[Mga Nagkakaisang Bansa|UN]] | [[Unyong Europeo|EU]] | [[Komonwelt ng mga Bansa|Komonwelt]] | [[Pandaigdigang Hukumang Pangkrimen|ICC]] | [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig|IMF]] | [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko|IOC]] | [[Organisasyong Pandaigdig para sa Pagsasapamantayan|ISO]] | [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]] | [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|WTO]] | [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya|ASEAN]] | [[Organisasyon ng mga Estadong Amerikano|OAS]] }} }} | iso1 = en | iso2 = eng | iso3 = eng | lingua = 52-ABA | notice = IPA | sign = [[Manually coded English]] (iba-iba) | glotto = stan1293 | glottorefname = English | mapscale = 1.25 | map = English language distribution.svg | mapcaption = {{legend|#346699|Mga rehiyon kung saan katutubong wika ng mayorya ang wikang Ingles}} {{legend|#99ccff|Mga rehiyon kung saan opisyal o malawakang ginagamit ang wikang Ingles, pero hindi isang katutubong wika ng mayorya}} | dialects = {{hlist |class=inline |[[Britanikong Ingles]]|[[Ingles ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]]|[[Ingles ng Karibe|Karibe]]|[[Ingles ng Australia|Australia]]|[[Ingles ng Nueva Selanda|Nueva Selanda]]|[[Ingles ng Timog Aprika|Timog Aprika]]|[[Ingkes ng Irlandiya|Irlandiya]]|[[Ingles ng Pilipinas|Pilipinas]]}} ([[Talaan ng mga dayalekto ng wikang Ingles|talaan]]) }} '''Inglés''',{{Efn|{{langx|en|English}} {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}}}} binabaybay ding '''Ingglés''', ang [[kanlurang wikang Hermaniko]] na nagmula sa [[Inglatera]] at ang pandaigdigang ''[[lingua franca]]'' sa kasalukuyan. Nagmula ang pangalan ng wika mula sa [[mga Anglo]], isa sa mga sinaunang [[Lahing Hermaniko|grupong Hermaniko]] na [[Paglipat ng mga Anglo-Saxon sa Britanya|lumipat sa Britanya]] sa [[Pagtatapos ng panahong Romano sa Britanya|pagtatapos ng panahong Romano sa naturang lugar]]. Ingles ang [[Talaan ng mga wika batay sa dami ng nagsasalita|pinakaginagamit na wika sa mundo]], dahil na rin sa matinding impluwensiya ng [[Imperyong Britaniko]] noon (na pinalitan ng [[Komonwelt ng mga Bansa]] sa kasalukuyan) gayundin ng [[Estados Unidos]] sa kasalukuyan. Ito rin ang may pinakamaraming gumagamit bilang [[pangalawang wika]], mas marami pa kesa sa mga katutubong mananalita nito. Gayunpaman, ikatlo lamang ang Ingles sa may [[Talaan ng mga wika batay sa dami ng katutubong mananalita|pinakamaraming katutubong mananalita]], pagkatapos ng [[wikang Mandarin]] at [[Wikang Espanyol|Espanyol]]. Ingles ang opisyal o isa sa mga opisyal na wika ng [[Talaan ng mga bansa kung saan opisyal na wika ang Ingles|57 bansa at 30 dependensiya]], ang pinakamarami para sa kahit anong wika. Sa mga bansang tulad ng [[Estados Unidos]], [[Reyno Unido]], [[Australia]], at [[Nueva Selanda]], ito ang pinakaginagamit na wika dahil na rin sa kasaysayan bagamat hindi ito isang opisyal na wika. Isa rin ito sa mga [[Mga opisyal na wika ng Mga Nagkakaisang Bansa|opisyal na wika]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]], [[Unyong Europeo]], at iba pang mga pandaigdigan at panrehiyong organisasyon. Ito rin ang ''de facto'' na wika ng [[diplomasya]], agham at teknolohiya, pandaigdigang kalakalan, turismo, libangan, at ng [[internet]]. Ayon sa isang pagtataya ng ''[[Ethnologue]]'' noong 2021, meron itong 1.4 na bilyong mananalita. Nagmula ang [[Lumang Ingles]] mula sa mga dayalekto ng mga kanlurang wikang Hermaniko na sinasalita ng [[mga Anglo-Saxon]]. Nakasulat sa mga ''[[rune]]'' (''futhorc'') ang wika bago ito gumamit ng [[Alpabetong Ingles|isang alpabetong nagmula sa wikang Latin]]. Hiniram kalaunan ng Lumang Ingles ang ilang balarila at pangunahing bokabularyo mula sa [[Lumang Nordiko]], isang [[hilagang wikang Hermaniko]]. Nalinang nang husto ang alpabeto at tuluyang pinalitan nito ang paggamit sa mga ''rune'', kasabay ng pag-usbong ng [[Gitnang Ingles]] matapos [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|masakop]] ng [[mga Normando]] ang Inglatera [[Labanan ng Hastings|simula noong 1066]]. Sa panahong ito matinding nanghiram ng mga salita ang Ingles mula sa [[wikang Pranses]], na ngayo'y bumubuo ng 28% ng lahat ng mga salita sa wika sa kasalukuyan, gayundin sa [[wikang Latin]], na bumubuo sa karagdagang 28%. Bagamat pawang nagmula sa Latin at iba pang [[mga wikang Romanse]] ang malaking bahagdan ng bokabularyo ng Ingles, nananatili pa ring Hermaniko ang pang-araw-araw na bokabularyo, balarila at ponolohiya nito. Umusbong naman ang [[Modernong Ingles]] matapos ng isang [[Malawakang Paglipat ng Patinig|malawakang pagbabago sa mga patinig nito]]. Ilan sa mga malapit na kamag-anak ng kasalukuyang anyo ng wika ang [[wikang Scots]], na nasa isang [[kontinuo ng mga dayalekto]] sa Ingles, gayundin ang [[mga wikang Prisyano]] at [[Mababang Aleman]]. == Klasipikasyon == Bahagi ng [[Mga wikang Indo-Europeo|pamilyang Indo-Europeo]] ang wikang Ingles, partikular na sa [[Mga kanlurang wikang Hermaniko|Kanlurang Hermanikong]] sangay ng [[Mga wikang Hermaniko|mga Hermanikong wika]].{{sfn|Bammesberger|1992|pp=29–30}} Dahil pare-parehong nagmula ang Ingles at ng ibang mga wikang Hermaniko kagaya ng mga [[wikang Olandes]] at [[Wikang Aleman|Aleman]] sa iisang ninuno na tinatawag na [[Proto-Hermaniko]], nagtataglay ang mga ito ng mga magkakatulad na tampok kagaya ng paghahati sa mga [[pandiwa]] bilang [[Malakas na pandiwa (mga wikang Hermaniko)|malakas]] o [[Mahinang pandiwa (mga wikang Hermaniko)|mahinang klase]], ang paggamit sa mga [[pandiwang modal]], at pagsasailalim sa serye ng pagbabago sa pagbigkas sa mga [[katinig]] ng [[Proto-Indo-Europeo]] na kilala ngayon bilang mga [[batas Grimm]] at [[Batas Verner|Verner]].{{sfn|König|van der Auwera|1994}} Isa ang [[Lumang Ingles]] sa napakaraming [[mga wikang Ingaeboniko]] na umusbong sa isang [[Kontinuo ng mga dayalekto|kontinuo ng mga dayalektong]] sinasalita ng mga Kanlurang Hermaniko simula noong ikalimang siglo sa [[Prisya]], partikular na sa baybayin ng [[Dagat Hilaga]]. Umusbong ang Lumang Ingles mula sa mga mananalita ng mga wikang ito na lumisan sa lugar at nanirahan sa [[kapuluang Britaniko]].{{sfn|Bazelmans|2009|pp=325–326}} Kalaunan, umusbong ang [[Gitnang Ingles]], na sinundan naman ng Modernong Ingles.{{sfn|Robinson|1992}} May ilang mga dayalekto ng Luma at Gitnang Ingles na hiwalay na nalinang at naging [[mga wikang Angliko]], lalo na ang [[wikang Scots]].{{sfn|Romaine|1982|pp=56–65}} Dahil nakahiwalay ang wikang Ingles mula sa ibang mga wikang Hermaniko sa kontinente, nalinang ang sarili nitong [[bokabularyo]], [[sintaksis]], at [[ponolohiya]]. Hindi naiintindihan ang Ingles ng mga mananalita ng kahit anong wikang Hermaniko, bagamat may iilang wika katulad ng wikang Olandes at [[Wikang Prisyano|Prisyano]] na may malaki-laking antas ng kaugnayan.{{sfn|Harbert|2006}} Tradisyonal na [[Mga wikang Anglo-Prisyano|iniuugnay]] ang Ingles sa Prisyano, na madalas na ipinagpapalagay na pinakamalapit na kamag-anak ng Ingles sa mga wikang Hermaniko. Gayunpaman, ipinapakita ng modernong pananaliksik sa dalawang wika na kaunti lamang ang pagkakapareho nito sa Ingles.<ref>{{multiref2|{{harvnb|Bazelmans|2009|p=326|loc="According to most researchers, this means that there cannot have been an 'original' Anglo-Frisian entity ..."}}|{{harvnb|Stiles|2018|p=31|loc="... It is not possible to construct the exclusive common relative chronology that is necessary in order to be able to establish a node on a family tree. The term and concept of 'Anglo-Frisian' should be banished to the historiography of the subject."}}}}</ref> Bagamat parehong sumailalim ang dalawa sa magkaparehong serye ng pagbabago sa tunog, hindi ito naganap nang sabay upang masabing may matindi silang kaugnayan sa isa't-isa.{{sfn|Versloot|2017|pp=341–342}}{{sfn|Stiles|2018|pp=5–6}} == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng wikang Ingles}} === Proto-Hermaniko patungong Lumang Ingles === [[File:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|thumb|Manuskritong nakasulat sa [[panulatang unsiyal]] ng [[epikong tula]] na ''[[Beowulf]]'' sa [[Lumang Ingles]], isinulat noong bandang taong 975 hanggang 1025.{{pb}} Nagsimula ang tula sa: {{lang|ang|Hƿæt ƿē Gārde{{\}}na ingēar dagum þēod cyninga{{\}}þrym ge frunon ...}}[Pakinggan! Ating narinig ang kadakilaan ng nagdaang panahon ng mga katutubong hari ng mga {{Lang|ang|Gār-Dene}} [isang maalamat na tribo ng [[mga Danes]]<nowiki>] ...]</nowiki>]] [[Lumang Ingles]], o Anglo-Sahon, ang pinakaunang anyo ng wikang Ingles na ginamit mula bandang taong 450 hanggang 1150. Nagmula ito sa mga dayalekto ng [[mga kanlurang wikang Hermaniko]], minsang tinutukoy bilang [[mga wikang Anglo-Prisyano]] o di kaya'y [[mga wikang Hermaniko ng Dagat Hilaga]], na sinasalita sa rehiyon ng [[Prisya]], [[Mababang Sahonya]], at katimugang [[Jutland]] (sakop ngayon ng [[Dinamarka]] at [[Alemanya]]) ng mga Hermanikong kilala sa kasaysayan bilang [[mga Anglo]], [[Mga Sahon|Sahon]], at [[Mga Yuto|Yuto]].<ref>{{Cite book |last=Baugh |first=Albert |title=A History of the English Language |date=1951 |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |pages=60–83, 110–130 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles}}</ref> Simula noong ikalimang siglo, [[Paninirahan ng mga Anglo-Sahon sa Britanya|tumira]] ang mga Anglo-Sahon sa Britanya matapos itong [[Pagtatapos ng panahon ng mga Romano sa Britanya|lisanin ng mga Romano]]. Pagsapit ng ikapitong siglo, Lumang Ingles na ang pangunahing wikang sinasalita sa lugar at pinalitan ang mga [[wikang Karaniwang Britoniko]] at [[Britanikong Latin]] na sinalita noong [[Romanong Britanya|panahon ng mga Romano]].{{sfn|Collingwood|Myres|1936}}{{sfn|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}{{sfn|Blench|Spriggs|1999}} Ang wika gayundin sa lugar ng [[Inglatera]] ay parehong pinangalan mula sa mga Anglo.{{sfn|Bosworth|Toller|1921}} Nahahati ang Lumang Ingles sa dalawang dayalektong Angliko ([[Mersiyano]] at [[Nortumbriyo]]) at dalawang dayalektong Sahon ([[Kentiko]] at [[Kanlurang Sahon]]).{{sfn|Campbell|1959|p=4}} Dahil sa impluwensiya ng [[kaharian ng Wessex]] at ang reporma sa edukasyon noong panahon ni [[Alfredo ang Dakila|haring Alfredo]] noong ikasiyam na siglo, Kanlurang Sahon ang siyang naging [[Pamantayang wika|pamantayan]] sa pagsusulat sa Lumang Ingles.{{sfn|Toon|1992|loc=Chapter: Old English Dialects}} Nakasulat ang [[Panulaang epiko|epikong tula]] na ''[[Beowulf]]'' sa Kanlurang Sahon, habang nakasulat naman sa Nortumbriyo ang pinakalumang [[tula]] sa wikang Ingles na ''[[Himno ni Caedmon]]''.{{sfn|Donoghue|2008}} Gayunpaman, nalinang ang Modernong Ingles mula sa dayalektong Mersiyano habang nalinang naman ang [[wikang Scots]] mula sa Nortumbriyo. Isinulat ang ilang mga pinakamaagang tala ng Lumang Ingles gamit ng [[alpabetong runiko]],{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} bagamat ginamit kalaunan ang [[alpabetong Latin]] pagsapit ng ikapitong siglo; gumamit ito ng mga [[Panulatang unsiyal|kalahating unsiyal]] na titik at may kasama ring mga runikong titik na ''[[wynn]]'' {{angbr|{{lang|ang|ƿ}}}}, ''[[Thorn (titik)|thorn]]'' {{angbr|{{lang|ang|þ}}}}, at mga binagong titik Latin na ''[[eth]]'' {{angbr|{{lang|ang|ð}}}} at ''[[Æ|ash]]'' {{angbr|{{lang|ang|æ}}}}.{{sfn|Gneuss|2013|p=23}}{{sfn|Hogg|Denison|2006a|pp=30–31}} Malaki ang pagkakaiba ng Lumang Ingles sa modernong anyo ng wika. Hindi ito mauunawaan ng isang mananalita ng Ingles sa ika-21 siglo nang walang pagsasanay. Halos kapareho ang [[Balarila ng Lumang Wikang Ingles|balarila nito]] sa [[Balarila ng wikang Aleman|balarila]] ng [[wikang Aleman]]: maraming mga [[impleksiyon]] sa dulo ng salita at anyo ang mga [[pangngalan]], [[pang-uri]], [[panghalip]], at [[pandiwa]], at mas malaya ang [[ayos ng salita]] nito kesa sa modernong anyo nito. May mga anyo ang Modernong Ingles para sa [[Kaukulan (balarila)|kaukulan]] ({{Lang|en|grammatical case}}) ng panghalip (halimbawa [panlalaki] 'siya': {{Lang|en|he, him, his}}) at may iilan din para naman sa mga pandiwa (halimbawa 'magsalita': {{Lang|en|speak, speaks, speaking, spoke, spoken}}), pero sa Lumang Ingles, meron ding mga kaukulan para sa mga pangngalan at may mga dagdag na impleksiyon din ang mga pandiwa para sa [[Katauhan (balarila)|katauhan]] at [[kailanan]].{{sfn|Hogg|1992a}}{{sfn|Smith|2009}}{{sfn|Trask|2010}} === Impluwensiya ng Lumang Nordiko === Sa pagitan ng ikawalo hanggang ika-11 siglo, sumailalim ang Ingles na sinasalita sa ilang mga rehiyon sa impluwensiya ng [[Lumang Nordiko]], na isang [[Hilagang wikang Hermaniko]]. Dahil sa sunod-sunod na pagkolonisa ng [[mga Nordiko]] sa ilang bahagi ng Britanya noong panahong ito, nakakasalamuha ng mga mananalita ng Lumang Ingles sa mga mananalita ng Lumang Nordiko. Pinakamatindi ang interaksyon sa dalawang wika sa mga barayti ng wikang sinasalita sa hilagang-silangan na sakop noon ng [[Danelaw]] sa rehiyon ng [[York]]. Sa kasalukuyan, pinakamakikita ang impluwensiyang ito sa wikang Scots at sa [[Hilagang Ingles]]. Nakasentro ang impluwensiya ng mga Nordiko sa [[Lindsey]] sa [[Midlands]]. Matapos mapasailalim ang Lindsey sa kapangyarihan ng mga Anglo-Sahon noong taong 920, mabilis na kumalat ang Ingles sa naturang rehiyon. Sa modernong Ingles, ang impluwensiya ng mga Nordiko ay makikita sa [[panghalip]] sa ikatlong katauhan na nagsisimula sa ''th-'' ('sila', 'nila', 'kanila': {{Lang|en|they, them, their}}), na siyang pumalit sa mga orihinal na panghalip ng Anglo-Sahon na nagsisimula naman sa ''h-'' ({{Lang|ang|hie, him, hera}}).{{sfn|Thomason|Kaufman|1988|pp=284–290}} Makikita rin ito sa mga hiram na salita na pumalit sa mga katutubong Lumang Ingles kagaya ng {{Lang|en|give}} ('magbigay'), {{Lang|en|get}} ('kumuha'), {{Lang|en|sky}} ('langit'), {{Lang|en|skirt}} ('palda'), at {{Lang|en|egg}} ('itlog'). Mauunawaan ang Lumang Nordiko nang maayos-ayos ng mga mananalita ng ilang mga dayalekto ng Lumang Ingles, lalo na sa may hilaga.{{sfn|Kastovsky|1992|pp=320, 332}} === Gitnang Ingles === {{Quote box||align=right|quoted=true|salign=right|quote={{lang|enm|Englischmen þeyz hy hadde fram þe bygynnyng þre manner speche, Souþeron, Northeron, and Myddel speche in þe myddel of þe lond, ... Noþeles by comyxstion and mellyng, furst wiþ Danes, and afterward wiþ Normans, in menye þe contray longage ys asperyed, and som vseþ strange wlaffyng, chyteryng, harryng, and garryng grisbytting.}}{{pb}}[Bagamat sa simula pa lamang, may tatlong paraan na ang mga Ingles sa pagsasalita, yaong nasa Katimugan, nasa Hilaga, at nasa Midlands sa gitna ng bansa, ... Gayunpaman, dahil sa pakikihalubilo at paghahalo, umusbong ang wika ng bansa mula sa mga ito, habang may iilan na gumagamit pa rin ng kakaibang pag-uutal, daldalan, ungol, at nakakarinding ngitngitan.]|source=[[Juan ng Trevisa]], {{circa|1385}}{{sfn|Hogg|2006|pp=360–361}}|width=300px}} Karaniwang pinepetsahan ang pagsisimula ng [[Gitnang Ingles]] sa [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|pananakop ng mga Normando]] sa Britanya mula noong 1066. Sa mga sumunod na siglo pagkatapos, sumailalim ang Ingles sa matinding impluwensiya ng anyo ng [[Lumang Pranses]] na sinasalita ng mga Normando na nanirahan sa Inglatera at naging bago nitong namumunong uri; kilala ito ngayon bilang [[Lumang Normando]]. Sa paglipas ng mga dekada, pawang mga naging bihasa sa dalawang wika ang parehong gitna at nakatataas na uri ng lipunan, mapa-Ingles man o Normando. Pagsapit ng 1150, bihira na lang sa panahong ito ang mga miyembro ng aristokrasya na marunong lamang ng Pranses.{{sfn|Townend|2012|pp=81–82}} Kalaunan, nalinang ang wikang Pranses na ginagamit ng mga Normando bilang [[wikang Anglo-Normando]].<ref>{{cite book |last=Short |first=Ian |title=A Companion to the Anglo-Norman World|trans-title=Gabay sa Mundong Anglo-Normando |chapter=Language and Literature|trans-chapter=Wika at Panitikan |lang=en|publisher=Boydell and Brewer |date=2002 |isbn=978-1-84615-046-3 |doi=10.1017/9781846150463.011 |pages=191–214}}</ref> Matuturo rin ang paghihiwalay ng Luma sa Gitnang Ingles sa kapanahunan ng paggawa sa komposisyong ''[[Orculum]]'' ng [[Mga Agustino|Agustinong kanon]] na si [[Orrm]] noong ika-12 siglo, na nagtatampok sa paghahalo ng mga elemento ng Lumang Ingles at Anglo-Normando sa kauna-unahang pagkakataon.{{sfn|Townend|2012|pp=99–100}} Samantala, nanatili pa ring marunong lamang sa Ingles ang mababang uri, na kumakatawan sa napakalaking bahagdan ng populasyon. Sa panahong ito, maraming hiram na salita ang ginamit nila na may kinalaman sa politika, batas, at iba pang mga prestihiyosong gawain.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=39}} Halimbawa, nagmula sa Pranses na {{Lang|fr|trône}} ang salitang Ingles na {{Lang|en|throne}}, na tumutukoy sa pisikal na inuupuan ng isang hari gayundin sa metaporikal na kapangyarihan nito.<ref>{{cite journal |url=https://scholarworks.harding.edu/tenor/vol5/iss1/5 |title=Effects of the Norman Conquest on the English Language|trans-title=Mga Epekto ng Pananakop ng mga Normando sa Wikang Ingles|lang=en|first=Curt |last=Baker |date=Spring 2016 |journal=Tenor Times |volume=5}}</ref> Naging simple rin sa panahong ito ang mga impleksiyon ng Ingles, maaaring dahil sa paghahalo ng Lumang Nordiko at Lumang Ingles, na pawang parehas sa [[Morpolohiya (lingguwistika)|morpolohiya]] ngunit magkaiba ng impleksiyon. Nawala rin ang pagkakaiba ng [[kaukulang palagyo]] (nominatibo) at [[Kaukulang palayon|palayon]] (akusatibo) maliban sa mga [[panghalip panao]], nawala rin ang [[kaukulang pagamit]] (instrumental), at naging para lamang sa [[Pag-aari (balarila)|pag-aari]] ang [[kaukulang paari]] (henetibo). Naging regular din ang maraming mga di-regular na anyo ng impleksiyon,{{sfn|Lass|1992|pp=103–123} at naging payak rin ang sistema ng [[Kasunduan (balarila)|kasunduan]] sa mga pangungusap, na humantong sa isang hindi gaanong malayang [[ayos ng salita]].{{sfn|Fischer|van der Wurff|2006|pp=111–113}} Ilan sa mga sikat na panitikang naisulat sa Gitnang Ingles ang ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ({{Circa|1400}}) ni [[Geoffrey Chaucer]] at [[Ang Kamatayan ni Arturo|''Ang Kamatayan ni Arturo'']] (1485) ni [[Thomas Malory]]. Naging talamak sa panahong ito ang paggamit sa panitikan ng [[dayalekto]] ng mga rehiyon, kagaya sa mga gawa ni Chaucer.<ref>{{cite web |last1=Horobin |first1=Simon |title=Chaucer's Middle English |trans-title=Gitnang Ingles ni Chaucer|lang=en|url=https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |website=The Open Access Companion to the Canterbury Tales |publisher=Louisiana State University|quote=The only appearances of their and them in Chaucer's works are in the Reeve's Tale, where they form part of the Northern dialect spoken by the two Cambridge students, Aleyn and John, demonstrating that at this time they were still perceived to be Northernisms |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203092713/https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |url-status=live}}</ref> Mababasa sa [[Bibliya ni Wycliffe|unang salin sa Ingles]] ni [[John Wycliffe]] sa [[Bibliya]] noong 1382 ang [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] 8:20 bilang: "{{Lang|enm|Foxis han dennes, and briddis of heuene han nestis}}" ('May mga lungga ang mga [[soro]], at may mga pugad ang mga [[ibon]] sa langit').<ref>{{cite web |last=Wycliffe |first=John |url=http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |publisher=Wesley NNU |title=Bible|trans-title=Bibliya |lang=en |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202202047/http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |url-status=live}}</ref> Mapapansin rito na may [[Panlapi|hulaping]] ''-n'' pa rin sa [[Pandiwa|pandiwang]] {{Lang|en|have}} ('magkaroon') pero wala na sa mga [[pangngalan]]. : === Maagang Modernong Ingles === [[File:Great_Vowel_Shift2a.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great_Vowel_Shift2a.svg|thumb|Ang [[Malawakang Pagbabago ng Patinig]] na naganap sa mga mahahabang patinig ng Maagang Modernong Ingles. Matapos naging mga diptonggo {{IPA|/ai au/}} ang mga [[nakabukang patinig]] {{IPA|/iː uː/}}, umangat nang isang antas kalaunan ang bawat [[nakasarang patinig]] upang matumbasan ang pagbabago.]] Saklaw ng [[Maagang Modernong Ingles]] ng ika-14 hanggang ika-18 siglo ang pagsimple pa lalo na sistema ng impleksiyon, pagsasakodigo sa wika, at ang tinatawag na [[Malawakang Pagbabago sa Patinig]], kung saan nagsimulang lumipat ang mga [[patinig]] sa mga salitang Ingles patungo sa modernong bigkas nito. [[Pag-angat (lingguwistika)|Umangat]] ang mga [[Gitnang patinig|gitna]] at [[nakabukang patinig]] at [[Paghahati sa patinig|nahati]] bilang mga [[diptonggo]] ang mga [[nakasarang patinig]]. Halimbawa, binibigkas noon ang salitang Ingles na {{Lang|en|bite}} ('kagat', binabasa ''bayt'') bilang {{Lang|en|beet}} ('[[remolatsa]]') sa kasalukuyan, at binibigkas naman noon ang {{Lang|en|bout}} sa {{Lang|en|about}} ('tungkol', binabasa ''abawt'') bilang {{Lang|en|boot}} ('bota') sa kasalukuyan. Ito ang dahilan kung bakit may malaking pinagkaiba ang pagbigkas sa mga salitang Ingles at sa pagbaybay sa mga ito; ito rin ang dahilan bakit maraming pwedeng maging tunog ang bawat patinig ng Ingles kumpara sa ibang mga wika.{{sfn|Lass|2000a}}{{sfn|Görlach|1991|pp=66–70}} Nagsimula maging prestihiyoso ang paggamit sa wikang Ingles, kumpara sa Normandong Pranses, sa kasagsagan ng kapanahunan ni [[Enrique V ng Inglatera]]. Sinimulang gamitin ng [[Court of Chancery]] sa [[Westminster, London|Westminster]] ang Ingles sa mga [[Writ|opisyal na dokumento]] nito noong bandang 1430, at nabuo dahil rito ang isang bagong pamantayang anyo ng Gitnang Ingles na tinatawag na [[Pamantayang Chancery]] mula sa mga dayalekto ng [[London]] at [[Silangang Midlands]]. Noong 1476, ipinakilala ni [[William Caxton]] sa Inglatera ang [[palimbagan]], na lalong nagpalawak pa sa impluwensiya ng naturang pamantayan ng Ingles.{{sfn|Nevalainen|Tieken-Boon van Ostade|2006|pp=274–279}} Kabilang sa mga panitikang nakasulat sa Maagang Modernong Ingles ang mga gawa ni [[William Shakespeare]] gayundin ang [[King James Version|Bersiyon ni Haring Jaime]] (KJV) ng Bibliya noong 1611. Bagamat halos katulad na ng modernong bigkas at baybay ang mga salita sa puntong ito, may mga pagkakaiba pa rin sa bigkas mula sa modernong Ingles, kagaya ng pagbigkas pa rin sa mga kumpol-katinig na {{IPA|/kn ɡn sw/}} sa {{Lang|en|knight}} ('[[kabalyero]]'), {{Lang|en|gnat}} ('[[niknik]]'), at {{Lang|en|sword}} ('[[espada]]'), na sa ngayo'y pawang mga di na binibigkas ang isa sa mga katinig nito.{{Efn|Hindi na binibigkas ang ''k'' at ''g'' sa {{IPA|/kn/}} at {{IPA|/gn/}}, habang di naman binibigkas na ang ''w'' sa {{IPA|/sw/}}.}} Ilan sa mga tampok ng Maagang Modernong Ingles na ginamit ni Shakespeare ay maituturing na'ng laos o makaluma sa modernong mambabasa nito.{{sfn|Cercignani|1981}} Mababasa ang [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] 8:20 sa KJV bilang: "{{Lang|en|The Foxes have holes and the birds of the ayre have nests.}}" ('May mga lungga ang mga soro habang may mga pugad ang mga ibon ng himpapawid.') Dito, mapapansin ang pagkawala ng mga [[Kaukulan (lingguwistika)|kaukulan]] at ang resulta nito tulad halimbawa ng paggamit sa ayos na [[paksa–pandiwa–layon]] ({{Lang|en|subject–verb–object}}) at sa salitang {{Lang|en|of}} bilang pamalit sa nawalang [[kaukulang paari]]. Makikita rin dito ang mga hiram na salitang nagmula sa Pranses kagaya ng {{Lang|en|ayre}} (ngayo'y {{Lang|en|air}}, 'himpapawid') at sa ibang mga kaso, nagpalit mismo sa katutubong salita nito tulad ng {{Lang|en|bird}} ('ibon') na pumalit sa Lumang Ingles na {{Lang|ang|fugol}}.{{sfn|Lass|2006|pp=46–47}} === Pagkalat === Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 siglo, naipakalat ng [[Imperyong Britaniko]] ang wikang Ingles sa mga teritoryo at nasasakupan nito. Dahil sa paggamit sa kalakalan, agham at teknolohiya, diplomasya, sining, at pormal na edukasyon, Ingles ang naging pinakaunang tunay na pandaigdigang wika, na ginagamit sa pandaigdigang komunikasyon.{{sfn|How English evolved into a global language|2010}}{{sfn|The Routes of English}} Ginamit ito sa Hilagang Amerika, ilang bahagi ng Aprika, Oseaniya, at iba pang mga rehiyon. Nang lumaya ang mga bansang may maraming [[katutubong wika]], Ingles ang ginamit nilang [[opisyal na wika]] upang maiwasan ang mga politikal na balakid dahil sa paggamit sa isang katutubong wika kesa sa iba.{{sfn|Romaine|2006|p=586}}{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} Bumilis pa lalo ang pagkalat ng wika dahil sa mabilis na paglaki ng impluwensiya sa kultura at politika ng [[Estados Unidos]] matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], gayundin sa pagbobrodkast sa buong mundo sa wikang Ingles ng mga brodkaster tulad ng [[BBC]] ng [[Reyno Unido]].{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} Ingles ang pinakaginagamit na wika sa ika-21 siglo.{{sfn|McCrum|MacNeil|Cran|2003|pp=9–10}} Habang nalilinang ang modernong Ingles, nabuo ang mga pamantayang gabay para sa wika, na ginamit kalaunan sa opisyal na paraan kagaya halimbawa sa pampublikong edukasyon at pahayagan. Noong 1755, nilathala ni [[Samuel Johnson]] ang ''[[Dictionary of the English Language]]'', na nagpakilala sa pamantayang pagbaybay at paggamit sa mga salita. Samantala, nilathala naman ng Amerikanong si [[Noah Webster]] noong 1828 ang isang [[Diksiyonaryong Webster|diksiyonaryo]] na may layuning makapagtatag ng isang pamantayang anyo sa pagsusulat at pagsasalita ng [[Amerikanong Ingles]] na hiwalay sa pamantayan ng Britanya. Sa Britanya, unti-unting bumaba ang tingin sa mga dayalekto at barayti ng [[Britanikong Ingles]] na wala sa pamantayan, na nagpabilis sa paggamit ng mga prestihiyosong dayalekto ng mga nasa gitnang uri.{{sfn|Romaine|1999a}} Sa modernong Ingles, wala na halos mga kaukulan; tanging makikita na lang ito sa mga [[panghalip]]. Halos matatag na rin ang [[paksa–pandiwa–layon]] (SVO) na [[ayos ng salita]].{{sfn|Romaine|1999a}} Naging talamak na rin ang paggamit sa ilang mga pagbabago sa wika kagaya ng [[Do-support|paggamit ng salitang ''do'']] para sa mga kaso kung saan kinakailangang [[Pagbaliktad sa paksa at pantulong|baliktarin]] ang mga [[sugnay]] tulad sa mga tanong.{{Efn|Isang halimbawa nito ang paggawa ng mga tanong sa pamamagitan ng pagbaliktad sa [[pandiwang pantulong]] ({{lang|en|auxiliary verb}}, hal. {{lang|en|is, are, am}}) at sa paksa: ang "{{lang|en|He will laugh}}" ('Tatawa siya') ay nagiging "{{lang|en|Will he laugh?}}" ('Tatawa ba siya?') sa anyong patanong nito. Gayunpaman, kung walang pandiwang pantulong, ginagamit ang salitang {{lang|en|do}} bilang pamalit sa nawawalang pandiwa: ang "{{lang|en|He laughs.}}" ('Tumawa siya') ay nagiging "{{lang|en|Did he laugh}}" ('Tumawa ba siya?'). Pansinin na nasa anyong pangnakaraan ang pandiwang {{lang|en|do}} ({{lang|en|did}}) rito.}} Dumami rin ang mga kaso ng paggamit sa anyong progresibo (mga nagtatapos sa hulaping {{Lang|en|–ing}} ng [[pandiwa]], at tuloy-tuloy ring nagiging regular ang mga pandiwang may di-regular na anyo (hal. {{Lang|en|dreamed}} ('napanaginipan') imbes na {{Lang|en|dreamt}}) gayundin sa paggamit pa lalo sa mga analitikal na alternatibo sa mga impleksiyon (hal. {{Lang|en|more polite}} ('mas magalang') imbes na {{Lang|en|politer}}). Dahil sa tindi ng presensiya sa midya ng Amerikanong Ingles, naiimpluwensiyahan na rin pati ang Britanikong Ingles.{{sfn|Leech|Hundt|Mair|Smith|2009|pp=18–19}}{{sfn|Mair|Leech|2006}}{{sfn|Mair|2006}} == Heograpiya == [[File:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|thumb|{{legend|#045a8d|Katutubong wika ng mayorya}} {{legend|#0674b6|Katutubong wika ng mayorya at isa sa mga opisyal na wika}} {{legend|#439dd4|Opisyal na wika pero katutubong wika ng minorya}} {{legend|#9bbae1|Pangalawang wika: sinasalita ng lagpas 20% ng populasyon, ''de facto'' na wika ng trabaho, pamahalaan, edukasyon, atbp.<ref name="Ethnologue26" />}}]] Ayon sa isang ulat noong 2016, tinatayang nasa 400 milyong katao ang [[Katutubong wika|katutubong mananalita]] ng wikang Ingles, at nasa 1.1 bilyong katao naman ang nagsasalita nito bilang [[pangalawang wika]].<ref>{{cite web |last1=Breene |first1=Keith |date=15 November 2019 |title=Which countries are best at English as a second language? |trans-title=Ano-anong mga bansa at pinakamagaling mag-Ingles bilang pangalawang wika? |url=https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125144549/https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b/ |archive-date=25 November 2016 |access-date= |publisher=World Economic Forum |language=en}}</ref> Ingles ang wika na may pinakamaraming mananalita sa kabuuan, na sinasalita sa lahat ng kontinente.{{sfn|Crystal|2003b|p=106}} Nakadepende ang dami ng mga mananalita bilang pangalawang wika o bilang banyagang wika sa antas ng kagalingan, mula 400 milyon hanggang lagpas 1 bilyon.{{sfn|Crystal|2003b|pp=108–109}} Tinataya naman noong 2003 na mas marami ang mananalita ng Ingles bilang pangalawang wika kumpara sa mga katutubong mananalita nito nang tatlo sa isa.{{sfn|Crystal|2003a|p=69}} === Tatlong bilog ng Ingles === [[File:EF_English_Proficiency_Index_2019_Europe.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:EF_English_Proficiency_Index_2019_Europe.svg|thumb|Kagalingan sa wikang Ingles ng piling mga bansa sa [[Europa]] at [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]] ayon sa isang ulat noong 2019:<ref>{{cite web |title=EF English Proficiency Index 2019 |url=https://www.ef.com/assetscdn/WIBIwq6RdJvcD9bc8RMd/cefcom-epi-site/reports/2019/ef-epi-2019-english.pdf |pages=6–7 |language=en}}</ref> {{legend|#407294|Napakataas (63.07–70.27)}} {{legend|#5A857D|Mataas (58.26–61.86)}} {{legend|#9DBB88|Katamtaman (52.50–57.38)}} {{legend|#E7CB5B|Mababa (48.69–52.39)}} {{legend|#F47B4B|Napakababa (40.87–48.19)}} {{legend|#c0c0c0|Hindi kasama sa ulat}}]] Grinupo ng [[Lingguwistika|lingwistang]] si [[Braj Kachru]] ang mga bansa sa mundo sa tatlong bilog ayon sa antas ng paggamit sa wikang Ingles rito. Ipinapakita ng modelong ito ang pagkalat ng Ingles mula sa mga katutubong bansa nito patungo sa iba, gayundin sa dami ng gumagamit nito sa isang partikular na bansa. Tinatawag ang tatlong bilog bilang "loob", "labas", at "lumalawak". Maaaring gumalaw ang mga bansa papaloob o papalabas depende sa magiging kahihinatnan ng wika rito sa hinaharap.{{sfn|Kachru|2006|p=196}}{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=2}} * '''Loobang bilog''' ({{Lang|en|inner circle}}) ang mga bansa na may malaking porsyento ng populasyon ang katutubong mananalita ng Ingles. Kabilang rito ang [[Reyno Unido]], [[Estados Unidos]], [[Canada|Kanada]], [[Australia]], [[Nueva Selanda]], [[Irlanda]], at [[Timog Aprika]].{{sfn|Kachru|2006|p=196}} * '''Labas na bilog''' ({{Lang|en|outer circle}}) ang mga bansa na may mas maliit na bilang ng mga katutubong mananalita ng Ingles ngunit ginagamit bilang pangalawang wika para sa mga pang-araw-araw na gawain at institusyon kagaya sa edukasyon, pamahalaan, at negosyo. Kabilang rito ang [[Pilipinas]], gayundin ang [[Nigeria]], [[Indiya|India]], [[Pakistan]], [[Malaysia|Malasya]], [[Singapore|Singapura]], at [[Jamaica|Hamayka]].{{sfn|Bao|2006|p=377}} * '''Lumalawak na bilog''' ({{Lang|en|expanding circle}}) ang mga bansa kung saan hindi karaniwang sinasalita ang Ingles at tinuturo bilang isang banyagang wika. Sa mga bansang ito kumakalat ang wikang Ingles dahil sa katayuan nito bilang isang pandaigdigang wika.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=5}} === Plurisentrikong wika === Isang [[plurisentrikong wika]] ang Ingles; ibig sabihin, wala itong iisang pambansang otoridad na namamahala sa pamantayan ng wika.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=2}}{{sfn|Romaine|1999}}{{sfn|Baugh|Cable|2002}} Madalas na sinusundan ng sinasalitang Ingles lalo na sa brodkasting ang mga pambansang pamantayan sa pagbigkas na kinagisnan imbes na isinakodigo. Karaniwang malalaman sa kanilang [[aksent]] kung saan nagmula ang mga brodkaster,{{sfn|Trudgill|2006}} pero madalas na sinusulat ang iskrip sa mga balita sa isang [[Ortograpiya ng wikang Ingles|pandaigdigang anyo ng pamantayang Ingles]]. Tipikal na dinidikta ng konsenso mula sa mga iskolar ng wika ang mga karaniwang gawi sa pagsusulat sa Ingles, hindi mula sa isang pamahalaan o pandaigdigang organisasyon.{{sfn|Ammon|2008|pp=1537–1539}} Maiintindihan ng mga Amerikanong tagapakinig ang maraming brodkast na nagmula sa Britanya at kabaligtaran. Maiintindihan ng mga mananalita ng Ingles ang karamihan sa kahit anong mga programa sa radyo at telebisyon gayundin sa mga pelikulang nagmula sa mga [[Anglospero|bansang nagsasalita ng Ingles]].{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=122}} Parehong may pormal at di-pormal na estilo ang pamantayan at panrehiyong barayti ng Ingles, at tanging nagkakaiba lamang sa mga salitang ginagamit (hal. {{Lang|en|lift}} sa Britanya habang {{Lang|en|elevator}} sa Amerika), sintaksis (hal. {{Lang|en|on the weekend}} sa Amerika habang {{Lang|en|at the weekend}} sa Britanya), at paggamit sa teknikal at di-teknikal na rehistro.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|pp=5–6}} Dahil sa kasaysayan ng paninirahan sa mga bansang nasa loobang bilog, nagawang maipantay ng Britanya ang pagkakaiba sa dayalekto at makagawa ng mga anyong [[koine]] ng Ingles sa [[Timog Aprika]], [[Australya|Australia]], at [[Nueva Selanda]].{{sfn|Deumert|2006|p=130}} Mabilis na natutong mag-Ingles ang marami sa mga migranteng nanirahan sa Estados Unidos. Sa kasalukuyan, malaking bahagdan ng populasyon ng Estados Unidos ngayon ay kaya lamang magsalita ng iisang wika.{{sfn|Deumert|2006|p=131}}{{sfn|Ryan|2013|loc=Table 1}} Ukol sa pambansang katayuan ng wikang Ingles sa mga piling bansa, * Sa Australia, walang itinalagang opisyal na wika sa parehong pambansa at pang-estadong lebel.<ref>{{Cite journal |last=Ward |first=Rowena |date=2019 |title='National' and 'Official' Languages Across the Independent Asia-Pacific |trans-title='Pambansa' at 'Opisyal' na mga Wika ng Malayang Asya-Pasipiko|lang=en|journal=Journal of Multidisciplinary International Studies |volume=16 |issue=1/2 |pages=83–84 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |doi-access=free}}</ref> * Sa [[Kanada]], parehong opisyal na wika sa pambansang lebel ang Ingles at [[Wikang Pranses|Pranses]].<ref>{{cite web |url=http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&nid=480459 |archive-url=https://archive.today/20130410031606/http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&nid=480459 |url-status=dead |archive-date=10 April 2013 |title=40 Years of the Official Languages Act |publisher=Department of Justice Canada |lang=en|trans-title=40 Taon ng Official Languages Act}}</ref> Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) rin sa anim na lalawigan at tatlong teritoryo ang Ingles, habang wala namang itinalagang opisyal na wika sa tatlong lalawigan. Sa [[Québec|Quebec]], Pranses lamang ang tanging opisyal na wika nito.<ref>{{cite web |url=https://www.legisquebec.gouv.qc.ca/en/tdm/cs/C-11 |title=Charter of the French language |last= |first= |date=26 March 2024 |website=Légis Québec |publisher=Québec Official Publisher |lang=en|trans-title=Karta ng Wikang Pranses}}</ref> * Sa [[Republika ng Irlanda|Irlanda]], Ingles ang itinalagang pangalawang wika ng bansa, habang [[Wikang Irlandes|Irlandes]] naman ang itinalagang unang wika.<ref>{{cite web |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html#part2 |title=Article 8 of the Constitution of Ireland|trans-title=Artikulo 8 ng Saligang-batas ng Irlanda|lang=en|last= |first= |date=January 2020 |website=Irish Statute Book}}</ref> * Bagamat mayorya ng populasyon ng Nueva Selanda ang nagsasalita ng Ingles, tanging [[Wikang Māori|Maori]] at ang [[Wikang nakasenyas ng Nueva Selanda|pambansang wikang nakasenyas]] nito ang itinalagang opisyal na wika ng bansa.<ref>{{cite web |title=Maori Language Act 1987 |url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1987/0176/latest/DLM124116.html |lang=en}}</ref> <ref>{{cite news |url=http://tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |title=Recognition for sign language |date=6 April 2006 |work=[[Television New Zealand]] |trans-title=Pagkilala sa wikang nakasenyas |lang=en |access-date=21 Enero 2026 |archive-date=15 Mayo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515221254/http://tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |url-status=dead }}</ref> * Walang itinalagang opisyal na wika sa [[Reyno Unido]]. Gayunpaman, sa [[Gales]] at [[Hilagang Irlanda]], Ingles ang isa sa mga opisyal na wika nito.<ref>{{cite journal |last1=Huws |first1=Catrin Fflur |title=The Welsh Language Act 1993: A Measure of Success?|trans-title=Ang Welsh Language Act 1993: Panukat sa Tagumpay?|lang=en |journal=Language Policy |date=June 2006 |volume=5 |issue=2 |pages=141–160 |doi=10.1007/s10993-006-9000-0}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 October 2022 |title=Irish language and Ulster Scots bill clears final hurdle in Parliament|trans-title=Nalampasan na ng panukalang Irish language at Ulster Scots ang huling balakid nito sa Parlamento|lang=en|work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63402597}}</ref> Walang itinalagang opisyal na wika sa [[Eskosya]] at [[Inglatera]]. * Sa [[Estados Unidos]], Ingles ang itinalagang opisyal na wika ng bansa sa bisa ng isang kautusang tagapagpaganap noong 2025.<ref>{{Cite news |last1=Ho |first1=Vivian |last2=Pannett |first2=Rachel |date=1 March 2025 |title=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |trans-title=Ginawa sa bisa ng isang utos ni Trump ang wikang Ingles bilang opisyal na wika ng Estados Unidos. Ano'ng ibig sabihin nito?|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) ang Ingles sa 32 estado at limang teritoryo. Walang itinalagang opisyal na wika sa natitirang 18 estado at sa [[Distrito ng Columbia]].<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#people-and-society |title=United States |date=29 May 2024 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |trans-title=Estados Unidos |lang=en |access-date=21 Enero 2026 |archive-date=12 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> === Pandaigdigang wika === [[File:Countries_in_which_English_Language_is_a_Mandatory_or_an_Optional_Subject.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Countries_in_which_English_Language_is_a_Mandatory_or_an_Optional_Subject.svg|thumb|Katayuan ng wikang Ingles sa pampublikong edukasyon sa bawat rehiyon:<ref>{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |trans-title=Mga Bansa kung saan isang Kinakailangan o Mapipiling Asignatura ang Wikang Ingles |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031000038/https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |archive-date=31 October 2022 |access-date= |publisher=The University of Winnipeg |language=en}}</ref>{{legend|#00a2e8|Kinakailangang asignatura}}{{legend|#ffc90e|Mapipiling asignatura}}{{legend|#ababab|Walang datos}}]] Inilalarawan minsan ang wikang Ingles bilang ang pinakaunang pandaigdigang ''[[lingua franca]]'',{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Meierkord|2006|p=165}} o di kaya'y bilang ang pinakaunang [[pandaigdigang wika]].{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=690–691}}{{sfn|Northrup|2013}} Pinakaginagamit na wika ang Ingles pagdating sa paglalathala, telekomunikasyon, kalakalan, libangan, at diplomasya.{{sfn|Northrup|2013}} Nakamit nito ang pagkapantay sa [[wikang Pranses]] noong 1919 sa kasagsagan ng negosasyon sa [[Kasunduan sa Versailles]].{{sfn|Phillipson|2004|p=47}} Pagsapit ng pagtatag sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] noong 1945, naging pangunahing wika na ang Ingles;{{sfn|Conrad|Rubal-Lopez|1996|p=261}} isa ito sa anim na opisyal na wika ng naturang organisasyon at ang kasalukuyang pinakaginagamit na wika sa pandaigdigang diplomasya at pakikipag-ugnayan.{{sfn|United Nations|2010}}{{sfn|Richter|2012|p=29}} Nakatalaga ang Ingles bilang isang opisyal na wika o di kaya'y wika ng trabaho sa maraming mga pandaigdigang organisasyon kagaya ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] (IOC), Ginagamit rin ito bilang wika ng trabaho kahit maging sa mga panrehiyong organisasyon kagaya ng [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]] (ASEAN) at [[Ekonomikong Kooperasyon sa Asya-Pasipiko]] (APEC), kung saan hindi gaanong kalaganap ang paggamit sa naturang wika sa mga kasaping bansa nito. Sa [[Unyong Europeo]] (EU), Ingles ang karaniwang ginagamit na wika ng trabaho ng mga kasaping bansa nito kahit na pinapayagan ng unyon na gumamit ang mga kasapi nito ng kahit anong wika.{{sfn|Ammon|2006|p=321}} Ingles ang ginagamit na basehan sa mga [[kontroladong likas na wika]],{{sfn|Wojcik|2006|p=139}} gayundin bilang ang wikang ginagamit sa larangan ng [[paglalayag]] at [[Abyasyon|pagpapalipad]].{{sfn|International Maritime Organization|2011}}{{sfn|International Civil Aviation Organization|2011}} [[File:English_Proficiency_Index_by_country_as_of_2014.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:English_Proficiency_Index_by_country_as_of_2014.svg|thumb|English Proficiency Index noong 2014:<ref>{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |trans-title=Mga Bansa kung saan isang Kinakailangan o Mapipiling Asignatura ang Wikang Ingles |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031000038/https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |archive-date=31 October 2022 |access-date= |publisher=The University of Winnipeg |language=en}}</ref> {{legend|#225500|Napakataas (80–100%)}} {{legend|#44aa00|Mataas (60–80%)}} {{legend|#66ff00|Katamtaman (40–60%)}} {{legend|#99ff55|Mababa (20–40%)}} {{legend|#ccffaa|Napakababa (0.1–20%)}} {{legend|#c0c0c0|Walang datos}}]] Wikang Ingles ang pinaka-inaaral na banyagang wika sa mundo.{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} Nag-aaral ang karamihan sa mga tao ng Ingles dahil sa praktikal na kadahilanan at hindi sa ideolohiya.{{sfn|Kachru|2006|p=195}} Sa EU, Ingles ang pinakasinasalitang banyagang wika sa 19 sa 25 kasaping bansa nito kung saan hindi opisyal na wika ito. Ayon sa isang opisyal na poll noong 2012 (noong kasapi pa ang [[Reyno Unido]]) sa mga kasaping bansa na hindi opisyal na wika ang Ingles, 38% ng mga sumagot ay nagsabing kaya nilang makapagsalita ng Ingles sa antas ng pakikipag-usap sa iba.{{sfn|European Commission|2012|pp=21, 19}} Kinokonekta ang matinding impluwensiya ng Ingles sa pagbilis ng [[Kamatayan ng wika|kamatayan ng ibang mga maliliit na wika]];{{sfn|Crystal|2000}} dahil rito, inaakusahan din ang wika ng [[Imperyalismong pangwika|imperyalismo]] at marami rin ang aktibong tumututol sa paggamit nito.{{sfn|Jambor|2007}} Gayunpaman, patuloy pa ring dumadami ang mga mananalita ng Ingles dahil sa paniniwalang nagdadala ng kaginhawaan at mas mabuting buhay ang paggamit nito.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|loc=Chapter 12: English into the Future}} Kinakailangang marunong sa wikang Ingles sa maraming mga larangan kagaya ng sa [[medisina]] at [[kompyuting]]. Bagamat magkasingpantay noon ang Ingles sa Pranses at [[Wikang Aleman|Aleman]] pagdating sa pananaliksik, Ingles na ang natatanging nananaig na wika sa kasalukuyan.{{sfn|Gordin|2015}} Makikita ang dominasyon nito sa [[maagham na paglalathala]] sa mga [[indeks]] ng mga [[siyentipikong dyornal]] kagaya ng ''Chemical Abstracts'': noong 1998, nasa lagpas 80% ng lahat na naka-indeks na siyentipikong artikulo ng dyornal ang nakasulat sa Ingles, 90% sa mga [[likas na agham]] noong 1996, at 82% sa [[araling pantao]] noong 1995.{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=694–695}} Sa kasagsagan ng [[dekolonisasyon]] sa [[Imperyong Britaniko]] noong dekada 1950s at 1960s, patuloy na ginamit ng mga lumayang kolonya ang wikang Ingles imbes na alisin ito sa mga wika ng kanilang bansa.{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} Halimbawa, patuloy na ginagamit sa [[India]] ang Ingles matapos nitong lumaya sa Reyno Unido. India ngayon ang ikatlong may pinakamaraming inilalathalang aklat sa naturang wika matapos ng [[Estados Unidos]] at Reyno Unido,{{sfn|Sailaja|2009|pp=2–9}} kahit na di lalagpas sa 5% ng populasyon nito ang marunong magsalita ng Ingles nang maayos. Noong 2004, ipinagpalagay ng iskolar na si David Crystal na India ang may pinakamalaking populasyon na kayang magsalita o makaunawa ng Ingles sa mundo,{{sfn|Crystal|2004}} bagamat marami ring iskolar na naniniwalang Estados Unidos pa rin ang may hawak sa naturang titulo.{{sfn|Graddol|2010}} Marami sa mga mananalita ng Ingles Aprika ang bahagi ng pamayanang "Apro-Sakson" ng kontinente.{{sfn|Mazrui|Mazrui|1998}} Pinaniniwalaan na mananatili ang Ingles bilang isang wikang [[koine]] sa hinaharap.{{sfn|Crystal|2006}} == Dayalekto, aksent, at barayti == Maraming [[Talaan ng mga dayalekto ng wikang Ingles|mga dayalekto]] ng wikang Ingles ang natukoy ng mga [[Dayalektolohiya|dayalektologo]], na kumakatawan sa panrehiyong pagkakaiba pagdating sa balarila, bokabularyo, at pagbigkas. Naiiba ito sa [[Mga panrehiyong aksent ng wikang Ingles|mga panrehiyong aksent]], na tanging tumutukoy lamang sa pagkakaiba sa pagbigkas. Karaniwang hinahati ng mga lingwista ang wikang Ingles sa dalawang malalawak na kategorya, [[Britanikong Ingles]] (BrE) at [[Hilagang Amerikanong Ingles]] (NAE).{{sfn|Crystal|2003b|p=107}} === Britanya at Irlanda === <gallery mode="packed"> File:Alain_de_Botton_on_Fear_of_Failure_at_Cannes_Lions_2012.flac|Boses ni [[Alain de Botton]], na may modernong aksent na RP. File:Danny_Baker_BBC_Radio4_Desert_Island_Discs_31_Jul_2007_b012wcl4.flac|Boses ni [[Danny Baker]], na may aksent na [[Cockney (aksent)|Cockney]]. File:Russell_brand_bbc_radio4_desert_island_discs_21_07_2013.flac|Boses ni [[Russell Brand]], na lumaki sa [[Essex]] at may aksent na [[Estuaryong Ingles]]. File:Damien_hirst_bbc_radio4_desert_island_discs_13_05_2013_b01sd0hy.flac|Boses ni [[Damien Hirst]], na may aksent na kanlurang [[Yorkshire (dayalekto)|Yorkshire]]. File:John_bishop_bbc_radio4_desert_island_discs_24_06_2012.flac|Boses ni [[John Bishop]], na may aksent na [[Scouse]]. File:Rob_Brydon_BBC_Radio4_Front_Row_18_Mar_2012_b01dhl11.flac|Boses ni [[Rob Brydon]], na may aksent na katimugang [[Ingles ng Gales|Gales]]. File:Alex_Salmond_BBC_Radio4_Desert_Island_Discs_16_January_2011_b00xgs41.flac|Boses ni [[Alex Salmond]], na gumagamit ng isa sa mga aksent ng [[Ingles ng Eskosya|Eskosya]]. File:George_Best_-_The_New_Elizabethans_-20_Jul_2012_-_b01kt7cs.flac|Boses ni [[George Best]], na may aksent na [[Ingles ng Ulster|Hilagang Irlanda]]. File:Mary_Robinson_-_Desert_Island_Discs_-_28_July_2013.flac|Boses ni [[Mary Robinson]], na gumagamit ng isa sa mga aksent ng [[Hiberno-Ingles|Irlanda]]. </gallery> [[File:Dialects_of_English_in_UK_and_Ireland.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dialects_of_English_in_UK_and_Ireland.svg|thumb|Mga pangunahing rehiyon ng mga dayalekto ng wikang Ingles sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]] at [[Irlanda (pulo)|Irlanda]].]] Dahil sinasalita na ang wikang Ingles sa Britanya sa nakalipas na humigit-kumulang 1,500 taon, maraming mga dayalekto ng wika ang nabuo rito.{{sfn|Trudgill|1999|p=10}} Sa [[United Kingdom|Reyno Unido]], itinuturing ang [[Received Pronunciation]] (RP, {{Literal|Tamang Pagbigkas}}), isang edukadong aksent na nagmula sa [[Timog-silangang Inglatera]], bilang ang tradisyonal na pamantayang ginagamit sa [[brodkasting]] partikular na ang [[BBC]] (kaya tinatawag din itong {{Lang|en|BBC English}}, {{Literal|Ingles ng BBC}}) at kinokonsidera bilang pinaka-prestihiyoso sa lahat ng mga dayalekto ng bansa. Ang mabilis na pagkalat ng aksent na ito dahil sa midya ang siyang itinuturong dahilan sa mabilis ding pagbaba ng paggamit sa mga panlalawigang aksent. Napag-alaman sa [[Sarbey ng mga Dayalekto ng Ingles]] noong 1950 hanggang 1951 na bagamat may pagkakaiba pa rin sa balarila at bokabularyo ang mga dayalekto ng wikang Ingles sa Reyno Unido, mapapansing kumokonti ang pagkakaibang ito sa paglipas ng panahon.{{sfn|Trudgill|1999|p=125}} Gayunpaman, tanging naapektuhan lamang ang mga pagkakaiba ng mga dayalekto pagdating sa balarila at bokabularyo. Nasa 3% lamang ng mga Ingles ang aktuwal na gumagamit ng RP sa karaniwang usapan; ginagamit ng natirang 97% ang mga panrehiyong aksent na naimpluwensiyahan lamang ng RP sa iba't ibang antas.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=3}} Meron ding pagkakaiba sa mga gumagamit ng RP, lalo na sa [[panlipunang uri]] sa pagitan ng RP ng Mataas at Mababang Uri gayundin sa katutubong mananalita ng RP at sa mga gumagamit ng RP pero hindi lumaki sa naturang aksent.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=37}} Sa Britanya, may maituturing ding pagkakaiba sa pagitan ng mga panlipunang uri; kinokonsidera bilang taliwas sa pamantayan ang ilang mga katangian kahit na di-hamak na laganap ito na madalas ding idinidikit sa pananalita ng mabababang uri. Halimbawa nito sa kasaysayan ang [[Pagtatanggal ng h|pagtatanggal ng ''h'']] ng mga mabababang uring mananalita ng [[Ingles ng London]], lalo na ang Cockney, na ngayo'y isa na'ng karaniwang katangian ng naturang dayalekto. Gayunpaman, nananatili pa rin itong wala sa rehistro ng mga matatataas na uri ng lipunang Britaniko.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=40}} Mahahati sa apat na pangunahing rehiyon ng dayalekto ang Ingles sa Inglatera: Timog-silangan, Timog-kanluran (kilala ring [[Ingles ng West Country]]), Midlands, at Hilaga. Sa bawat rehiyon na ito, meron ding mga dayalekto: nahahati ang Hilaga sa mga dayalektong [[Yorkshire (dayalekto)|Yorkshire]], [[Geordie]] (sinasalita sa [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]]), at [[Lanchashire (dayalekto)|Lanchashire]], na kinabibilangan ng mga suburbanong dayalekto ng [[Manchester]] ([[Manchester (dayalekto)|Mancunian]]) at [[Liverpool]] ([[Scouse]]). Dahil sa pagiging sentro ng [[Danelaw|pananakop ng mga Danes]] noong kapanahunan ng [[mga Viking]] sa Inglatera, nanatili ang mga Nordikong katangian sa wika sa mga dayalektong ito kesa sa ibang mga rehiyon, lalo na sa dayalektong Yorkshire.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=31}} Samantala, sa [[Kanlurang Midlands]], naipreserba naman sa mga dayalektong tulad ng [[Black Country]] ([[Black Country (dayalekto)|Yam Yam]]) at sa [[Birmingham]] ([[Brummie]]) ang mga arkaikong katangian mula sa [[Maagang modernong Ingles|maagang moderno]] at [[Gitnang Ingles]] kagaya ng mga Hermanikong elemento sa balarila at bokabularyo.{{sfn|Clark|Asprey|2013}} Simula noong ika-15 siglo, nakasentro sa London ang mga dayalekto ng Timog-silangang Inglatera. Tradisyonal na ginagamit doon ang dayalektong [[Cockney (dayalekto)|Cockney]] ng mga mabababang uri kaya mababa rin ang tingin dito. Dahil sa pagkalat ng mga katangian ng Cockney sa ibang mga dayalekto sa rehiyon, kinokonsidera ng midya ito bilang isang bagong dayalekto ng Estuaryong Ingles, bagamat tutol dito ang ilang mga lingwista dahil sa impluwensiya ng London sa karatig-lugar nito noon pa man.{{sfn|Roach|2009|p=4}}{{sfn|Trudgill|1999|p=80}} Ilan sa mga katangiang kumalat mula London ang mga sumusunod:{{sfn|Trudgill|1999|pp=80–81}} * [[Sumisingit na R|sumisingit na ''R'']]'','' pagbigkas ng salitang {{Lang|en|drawing}} ("pagguhit") bilang {{Lang|en|drawring}} {{IPA|/ˈdrɔːrɪŋ/}} kung saan sumisingit sa isang bahagi ng salita ang [[Katinig na tunog-R|tunog na ''r'']]. * [[Glotalisasyon ng t|glotalisasyon ng ''t'']]'','' pagbigkas sa {{Lang|en|[[Harry Potter|Potter]]}} bilang {{Lang|en|Po'er}} {{IPA|/ˈpɒʔə/}} kung saan pinapalitan ang tunog na ''t'' ng [[impit]]) * [[Paghaharap ng th|paghaharap ng ''th'']], pagbigkas sa {{Lang|en|thanks}} ("salamat") bilang {{Lang|en|fanks}} o {{Lang|en|bother}} ("abala") bilang {{Lang|en|bover}} kung saan nagiging ''f'' o ''v'' ang tunog na ''th''. Kinokonsidera na ngayon bilang hiwalay na wika ang [[wikang Scots]], pero nagmula ito sa maagang Hilagang Gitnang Ingles,{{sfn|Aitken|McArthur|1979|p=81}} at nadebelop at naimpluwensiyahan kalaunan ng ibang mga wika kagaya ng [[wikang Gaeliko]] at [[Wikang Lumang Nordiko|Lumang Nordiko]]. Nagtataglay din ng maraming dayalekto ang wikang Scots. Bukod dito, kabilang ang [[Ingles ng Eskosya]] sa mga barayti ng pamantayang Ingles sa [[Eskosya]]; karamihan sa mga ito ay mga dayalekto ng hilagang Inglatera na naimpluwensiyahan ng wikang Scots.{{sfn|Romaine|1982}} Samantala, sa [[Irlanda (pulo)|Irlanda]], maraming mga anyo ng wikang Ingles ang nagsimulang gamitin matapos ang [[Pananakop ng mga Anglo-Norman sa Irlanda|pananakop ng mga Anglo-Norman sa naturang rehiyon]] noong ika-11 siglo. Sa [[kondado ng Wexford]] at sa rehiyong pumapalibot sa [[Dublin]] nadebelop ang dalawang dayalekto na ngayo'y wala na, [[Yola (dayalekto)|Forth and Bargy]] at [[Fingallian]]. Parehong nagmula ito sa [[Maagang Modernong Ingles]] at ginamit hanggang noong ika-19 na siglo. Gayunpaman, nagmula ang modernong anyo ng [[Hiberno-Ingles|wikang Ingles sa Irlanda]] sa kolonisasyon ng mga Ingles simula noong ika-17 siglo. Sa kasalukuyan, nahahati ang Ingles ng Irlanda sa [[Ingles ng Ulster]], [[Ingles ng Hilagang Irlanda]] na naimpluwensiyahan nang matindi ng wikang Scots, at marami pang mga dayalekto sa Irlanda. Kagaya ng dayalekto ng Eskosya gayundin ng karamihan sa mga dayalekto ng Hilagang Amerika, nananatili ang [[Katinig na tunog-R|rotosidad]] sa halos lahat ng mga dayalekto sa naturang rehiyon di tulad ng mga dayalektong naimpluwensiyahan ng RP.{{sfn|Barry|1982|pp=86–87}}{{sfn|Hickey|2007}} === Hilagang Amerika === <gallery mode="packed"> File:Emery_Emery_Voice.ogg|Boses ni [[Emery Emery]], na lumaki sa [[Midwest (Estados Unidos)|Midwest]] sa Estados Unidos at may aksent na [[Pangkalahatang Amerikanong Ingles|Pangkalahatang Amerikano]]. File:Rep._Martha_Roby's_"Roller_Coaster"_Speech_Sound_Bite.flac|Boses ni [[Martha Roby]], na lumaki sa [[Alabama]] na may aksent na [[Katimugang Estados Unidos (aksent)|Timog Amerikano]]. File:Chuck_Zito_on_Becoming_a_Hells_Angel.flac|Boses ni [[Chuck Zito]], na may aksent na [[New York (aksent)|New York]]. File:Sec._Walsh_on_Construction_Jobs_in_Infrastructure_Bill_v2.flac|Boses ni [[Marty Walsh]], na may aksent na [[Boston (aksent)|Boston]]. File:On_the_phone-_Russell_Gage.ogg|Boses nina [[D.J. Shockley]] at [[Russell Gage]], na parehong may aksent na [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles|Aprikanong Amerikano]]. File:Margaret_atwood_bbc_radio4_front_row_27_07_2007_b007tjpb.flac|Boses ni [[Margaret Atwood]], na may aksent na [[Pamantayang Ingles ng Canada|Pamantayang Canada]]. </gallery> [[File:Population_speaking_English_at_home_by_PUMA.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Population_speaking_English_at_home_by_PUMA.png|thumb|Bahagdan ng mga Amerikanong edad lima pataas sa [[Estado ng Estados Unidos|50 estado]], [[Washington, D.C.|Washington DC]], at [[Puerto Rico]] na nagsasalita ng wikang Ingles sa tahanan, ayon sa [[American Community Survey]], isang sarbey na isinagawa noong 2016 hanggang 2021]] Dahil sa mataas-taas na antas ng paghahalo, akomodasyon, at [[Wikang koine|koinesasyon]] na naganap noong panahong kolonyal sa [[Hilagang Amerika]], itinuturing ang [[Wikang Ingles ng Hilagang Amerika|mga dayalekto ng wikang Ingles]] sa kontinente bilang walang pinagkaiba sa isa't isa kumpara sa [[Inglatera]]. Gayunpaman, ipinapakita sa modernong pananaliksik na may mga pagkakaiba rin ang mga dayalekto at barayti ng wika sa Hilagang Amerika. Tumataas ang baryasyon sa aksent sa Estados Unidos sa panrehiyong antas pero bumababa sa lokal na antas,{{sfn|Labov|2012}} bagamat nananatili pa rin itong nasa isang kontinuo ng mga magkakaparehong aksent na kilala sa tawag na [[Pangkalahatang Amerikano]] (GA).{{sfn|Wells|1982|p=34}} Kinokonsiderang bahagi ng Pangkalahatang Amerikano ang mga barayti ng [[wikang Ingles ng Canada]] maliban sa [[Atlantikong Canada|rehiyong Atlantiko]] ng bansa gayundin sa [[Québec|Quebec]], bagamat may mga maliliit na pagkakaiba sila sa mga aksent ng Estados Unidos kagaya ng pagtaas ng mga patinig na {{IPAc-en|aɪ}} at {{IPAc-en|aʊ}} bago ang mga [[Tunog (ponetika)|di-matutunog na katinig]] at mga pagkakaiba sa pagsusulat at pagbigkas sa mga salita.{{sfn|Boberg|2010}} Kabilang sa [[Ingles ng Atlantikong Canada]] ang [[Maritime (aksent)|Maritime]] at [[Ingles ng Newfoundland|Newfoundland]], at naimpluwensiyahan ng wikang Ingles ng Britanya at Irlanda, gayundin ng mga [[wikang Irlandes]], [[Wikang Gaeliko|Gaeliko]], at [[Wikang Pranses|Pranses]], partikular na ang barayti na [[Wikang Pranses ng Acadia|Acadia]].<ref>{{Cite book |last=Labov |first=William |title=The Atlas of North American English |last2=Ash |first2=Sharon |last3=Boberg |first3=Charles |publisher=De Gruyter |year=2006 |location=Berlin |language=en |trans-title=Ang Atlas ng Ingles ng Hilagang Amerika}}</ref> Karamihan sa mga aksent ng Hilagang Amerika ay pawang mga [[Katinig na tunog-R|rotiko]]; ibig sabihin, binibigkas nila ang tunog na ''r''. Di tulad ng sitwasyon sa Britanya, itinuturing itong prestihiyoso lalo na sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]],{{sfn|Labov|1972}} kung saan hinahanay ang di pagbigkas sa ''r'' sa mga mababang uri at di nakapagtapos. Sa kasalukuyan, nananaig na ang rotosidad sa [[Ingles ng Katimugang Amerika]], mula sa [[Lumang wikang Ingles ng Katimugang Estados Unidos|historikal na pagkaprestihiyoso]] ng di pagbigkas sa ''r''.{{sfn|Levine|Crockett|1966}}{{sfn|Schönweitz|2001}} Karaniwang inilalarawan ang mga aksent nito bilang {{Lang|en|twang}} (may katangian ng [[Nasalisasyon|pailong]]) o {{Lang|en|drawl}} (pinapahaba),{{sfn|Montgomery|1993}} at natutukoy agad dahil sa [[Monoptonggo|pagbubura ng patinig]] na {{IPA|/aɪ/}} sa pagbigkas sa mga salitang tulad ng {{Lang|en|spy}} ("espiya"), na binibigkas na parang {{Lang|en|spa}}, ang paghahati sa mga [[harapang patinig]] bilang mga [[Malapatinig|madudulas na patinig]] o maging dalawang hiwalay na pantig (hal. {{Lang|en|press}} "midya" na binibigkas na parang ''prey-us''),{{sfn|Thomas|2008|pp=95–96}} ang [[Pag-iisa ng bigkas sa pen at pin|pag-iisa ng bigkas]] sa {{Lang|en|pen}} ("panulat") at {{Lang|en|pin}} ("pantusok"), at iba pa. Karamihan sa mga pagbabagong ito ay nagsimula lamang noong ika-19 na siglo.{{sfn|Bailey|1997}} Samantala, ginagamit naman ng nagtatrabaho at gitnang uri ng [[Aprikanong Amerikano|mga Aprikanong Amerikano]] ang [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles]] (AAVE). Di tulad ng karamihan ng mga aksent sa kontinente, karaniwan itong di-rotiko. Nagmula ito sa mga inaliping Aprikano at Aprikanong Amerikano na naimpluwensiyahan ng mga di-pamantayang aksent ng Katimugang Estados Unidos. Gayunpaman, pinaniniwalaan ng ilang mga lingwista na nagmula ito sa mga wikang Aprikano na sinasalita ng mga alipin na napilitang gumawa ng isang [[Wikang pidgin|pidgin]] o [[Mga wikang creole na nakabatay sa wikang Ingles|creole ng wikang Ingles]] upang magkaintindihan sila sa ibang mga aliping nagmula sa ibang lugar.{{sfn|Bailey|2001}} Dahil sa mga karaniwang katangian nito sa ibang mga aksent sa rehiyon, mabilis itong kumalat at ginamit sa lugar upang maging isa sa mga pangunahing aksent nito simula noong ika-19 at ika-20 siglo. Karaniwang hinahanay ang AAVE bilang isang anyo ng "pangit" na Ingles na sinasalita ng mga hindi edukado (kasama rin ang mga katimugang aksent ng [[Mga taong puti|mga Puti]]), bagamat unti-unti na itong kinikilala bilang isang ganap na barayti ng wikang Ingles.{{sfn|Green|2002}}{{sfn|Patrick|2006b}} === Australia at Nueva Selanda === <gallery mode="packed"> File:AustraliaPart2.ogg|Boses ng isang lalaki na may [[Ponolohiya ng wikang Ingles ng Australia|pangkalahatang aksent na Australia]]. File:Prime_Minister_Gillard_of_Australia_at_News_Conference_with_President_Obama.flac|Boses ni [[Julia Gillard]], na may [[Pangkaraniwang aksent ng wikang Ingles ng Australia|pangkaraniwang aksent na Australia]]. File:Geoffrey_Rush_bbc_radio4_front_row_01_05_2013.flac|Boses ni [[Geoffrey Rush]], na may [[Pangmayamang aksent ng wikang Ingles ng Australia|pangmayamang aksent na Australia]]. File:Eleanor_catton_bbc_radio4_womans_hour_09_09_2013.flac|Boses ni [[Eleanor Catton]], na may [[Ingles ng Nueva Selanda|aksent na Nueva Selanda]]. File:H.E._Mr._John_Key_Prime_Minister,_New_Zealand_-_speech_at_Connect_Asia-Pacific_2013_Summit.ogg|Boses ni [[John Key]], na may [[Ingles ng Nueva Selanda|aksent na Nueva Selanda]]. </gallery>Simula noong 1788, sinasalita na ang wikang Ingles sa kontinente ng [[Oseaniya]], at nadebelop ang [[wikang Ingles ng Australia]] bilang ang pangunahing wika ng mga naninirahan sa [[Australia]] sa ilalim ng [[Pangkalahatang aksent ng Australia|isang pangkalahatang aksent]]. Naging pangunahing wika rin [[Wikang Ingles ng Nueva Selanda|ang wikang Ingles]] sa [[Nueva Selanda]], bagamat hindi sa antas ng sa Australia.{{sfn|Eagleson|1982}} Magkaugnay ang dalawang uri ng wikang Ingles, na nag-impluwensiya sa isa't isa kasama ang mga [[wikang Ingles ng Timog Aprika]] at ng [[Wikang Ingles ng Timog-silangang Inglatera|Timog-silangang Inglatera]]. Tulad ng mga dayalektong ito, pawang mga di-rotiko rin ang mga wikang Ingles sa dalawang bansa, maliban sa [[pulong South]] sa Nueva Selanda. Partikular na kilala ang mga Ingles ng Australia at Nueva Selanda sa kanilang mga [[patinig]]: marami sa mga maiiksing patinig ang hinaharap o tinataas, habang nagiging mga [[diptonggo]] ang marami sa mga mahahabang patinig. Ipinapakita rin sa Ingles ng Australia ang pagtatangi sa mga maiiksi at mahahabang patinig, isang katangiang di nakikita sa ibang mga barayti ng wika. Humahanay rin ang balarila nito sa [[Britanikong Ingles|Britaniko]] at [[Amerikanong Ingles]]; kagaya ng sa Amerikanong Ingles, itinuturing ang mga [[Pangngalan|pangngalang]] kolektibo bilang isahan (hal. ginagamit sa pangngalang kolektibo na {{Lang|en|government}} ang [[Kopula|kopulang]] {{Lang|en|is}} imbes na ang katumbas nitong pangmaramihan na {{Lang|en|are}}).{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=16–21}}{{sfn|Burridge|2010}} Samantala, gumagamit naman ang Ingles ng Nueva Selanda ng mga [[harapang patinig]] na mas mataas pa kesa sa Ingles ng Australia.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=24–26}}{{sfn|Maclagan|2010}}{{sfn|Gordon|Campbell|Hay et al.|2004}} === Timog-silangang Asya === <gallery mode="packed"> File:Declaration_of_Independence_Part_1.ogg|Boses ng isang lalaking may [[Wikang Ingles ng Singapura|aksent na Singapura]]. File:Dr._Villaverde_on_Conflicts_of_Interest_in_Medicine_and_Dr._Dans_on_Evidence-Based_Medicine_in_INCLEN.flac|Boses ng isang lalaki at babaeng may [[Pilipinong Ingles|aksent na Pilipino]]. </gallery>Isa sa mga [[opisyal na wika]] ang [[Pilipinong Ingles|wikang Ingles sa Pilipinas]], kung saan talamak ang paggamit sa naturang wika lalo na sa industriya, negosyo, midya, at mga dokumento ng pamahalaan. Naging mahalaga ito sa bansa simula noong [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|panahon ng mga Amerikano]] mula 1898 hanggang 1946.<ref>{{cite book |last1=Dayag |first1=Danilo |title=Philippine English: Linguistic and Literary Perspectives |date=2008 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=978-962-209-947-0 |editor-last1=Bautista |editor-first=Ma. Lourdes |location=Hong Kong |pages=49–66 |language=en |trans-title=Pilipinong Ingles: Mga Pananaw sa Lingwistika at Panitikan |chapter=English-language media in the Philippines: Description and research |trans-chapter=Midya sa wikang Ingles sa Pilipinas: Paglalarawan at pananaliksik |doi=10.5790/hongkong/9789622099470.003.0004 |editor-last2=Bolton |editor-first2=Kingsley}}</ref> Ginagamit din ang [[Taglish]] bilang isang anyo ng [[pagpapalitang-kodigo]] sa pagitan ng [[wikang Tagalog]] at Ingles.<ref>{{cite journal |last1=Bautista |first1=Maria Lourdes S. |date=2004 |title=Tagalog-English Code-switching as a Mode of Discourse |trans-title=Pagpapalitang-kodigo sa Tagalog-Ingles bilang Paraan ng Diskurso |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ720543.pdf |url-status=live |journal=Asia Pacific Education Review |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=226–233 |doi=10.1007/BF03024960 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515012035/https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ720543.pdf |archive-date=15 May 2022 |s2cid=145684166}}</ref> === Aprika, Karibe, at Timog Asya === <gallery mode="packed"> Talaksan:South African English.ogg|Boses ng isang lalaki na may aksent na [[Ingles ng mga Puting Timog Aprikano|Timog Aprika]]. Talaksan:Chimamanda Ngozi Adichie bbc radio4 front row 03 05 2013.flac|Boses ni [[Chimamanda Ngozi Adichie]], na may edukadong aksent na [[Ingles ng Nigeria|Nigeria]]. Talaksan:Sylbourne Sydial with Nordia Teape on Integrated Diaspora Services.flac|Boses ng babae at lalaki na may aksent na [[Ingles ng Hamayka|Hamayka]]. Talaksan:Arundhati Roy BBC Radio4 Bookclub 2 Oct 2011 b015brn8.flac|Boses ni [[Arundhati Roy]], na may aksent na [[Ingles ng India|India]]. </gallery>Madalas na sinasalita ang wikang Ingles sa [[katimugang Aprika]], kung saan isa ito sa mga opisyal na wika ng mga bansa sa rehiyon. Sa [[Timog Aprika]], sinasalita na ang wikang Ingles simula pa noong 1820 kasama ng [[wikang Afrikaans]] at mga wikang Aprikanong tulad ng [[mga wikang Khoe]] at [[Mga wikang Bantu|Bantu]]. Sa kasalukuyan, tinatayang nasa 9% ng populasyon ng Timog Aprika ang nagsasalita ng [[wikang Ingles ng Timog Aprika]] (SAE) bilang kanilang unang wika. Isang di-rotikong barayti ang SAE na sumusunod madalas sa RP. Isa ito sa mga kaunting di-rotikong barayti ng wikang Ingles na walang [[Sumisingit na R|sumisingit na ''R'']]. Nakadepende sa mga katutubong wika ng mananalita ang mga barayti ng pangalawang wika sa bansa. Pawang mga patinig ang karamihan sa mga pagkakaiba sa ponolohiya mula sa RP.{{sfn|Lass|2002}} Kabilang sa mga pagkakaiba naman sa katinig ang tendensiya ng mga mananalita na bigkasin ang mga katinig na {{IPA|/p, t, t͡ʃ, k/}} nang walang [[Katinig na may paghinga|paghinga]] (hal. binibigkas ang {{Lang|en|pin}} ("pantusok") bilang {{IPA|[pɪn]}} imbes na {{IPA|[pʰɪn]}} tulad ng ibang mga barayti), habang [[Katinig na tunog-R|binibigkas naman ang ''r'']] bilang isang [[Simpleng katinig na pakatal|simpleng pakatal]] {{IPA|[ɾ]}} imbes bilang [[Katinig na pasutsot|pasutsot]].{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=30–31}} Sinasalita sa [[Nigeria]] ang [[Ingles ng Nigeria|isang barayti]] ng wikang Ingles, kung saan sinasalita ito sa iba't ibang antas ng humigit-kumulang 150 milyong katao. Bagamat tradisyonal na naimpluwensiyahan ng [[Britanikong Ingles]], unti-unti na'ng naiimpluwensiyahan rin ito ng [[Amerikanong Ingles]] simula noong ika-20 siglo. Umusbong din ang mga natatanging salita at konsepto sa naturang barayti na ito upang punan ang mga pangkulturang konsepto na natatangi sa bansa.<ref>{{cite journal |last1=Adegbija |first1=Efurosibina |date=1989 |title=Lexico-semantic variation in Nigerian English |url=https://archive.org/details/sim_world-englishes_summer-1989_8_2/page/165 |trans-title=Pagkakaibang leksikosemantiko sa Ingles ng Nigeria |journal=World Englishes |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=165–177 |doi=10.1111/j.1467-971X.1989.tb00652.x}}</ref> Kumalat ang mga barayti ng wikang Ingles sa mga dating sakop ng [[Imperyong Britaniko|Gran Britanya]] sa Karibe, kabilang na ang [[Jamaica|Hamayka]], [[kapuluang Leeward]] at [[Kapuluang Windward|Windward]], [[Trinidad at Tobago]], [[Barbados]], [[kapuluang Kayman]], at [[Belise]]. May mga sari-sariling barayti ng Ingles ang mga ito, gayundin ng mga wikang creole na nakabatay sa Ingles at mga wikang Aprikano. Pinakaprominente sa mga ito ang [[Ingles ng Hamayka]] at ang [[Wikang creole ng Hamayka|wikang creole]] nito. Sa [[Gitnang Amerika]], sinasalita ang mga wikang creole na nakabatay sa Ingles sa mga rehiyon ng [[Nicaragua]] at [[Panama]] na nakaharap sa Karibe.{{sfn|Lawton|1982}} Karaniwang bihasa ang mga mananalita sa mga ito sa parehong barayti ng Ingles at ng creole, at talamak ang [[pagpapalitang-kodigo]] sa mga ito. Inilalarawan ang sitwasyong ito bilang isang bahagi ng kontinuo kung saan itinuturing na pormal na [[Rehistro (sosyolingguwistika)|rehistro]] ang mga barayti ng Ingles habang di-pormal naman ang mga wikang creole.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|p=115}} Karamihan sa mga barayti ng wikang Ingles sa Karibe ay nakabatay sa Britanikong Ingles, kaya naman karamihan din sa mga ito ay pawang mga di-rotiko maliban sa pormal na rehistro ng wikang Ingles ng Hamayka, na karaniwang rotiko. Naiiba ang barayti na ito mula sa RP sa imbentaryo ng patinig nito, na itinatangi sa haba imbes sa diin tulad ng pamantayang wikang Ingles. Mga monoptonggo na {{IPA|[eː]}} at {{IPA|[oː]}} ang mga [[Diptonggo|diptonggong]] {{IPA|/ei/}} at {{IPA|/ou/}}. Minsan ding binibigkas ang {{IPA|[ie]}} at {{IPA|[uo]}} bilang kabaligtaran ng isa't isa (hal. binibigkas ang {{Lang|en|bay}} ("look") bilang {{IPA|[bʲeː]}}). Karaniwan ding tinatanggal ang huling bahagi ng isang [[kambal-katinig]] kung nasa dulo ito ng isang salita (hal. binibigkas ang {{Lang|en|child}} ("anak") bilang {{IPA|[t͡ʃail]}}),{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=117–118}}{{sfn|Lawton|1982|pp=256–260}}{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=115–116}} Samantala, sa [[Indiya|India]], karaniwang tinitingnan ang RP bilang ang "tamang" anyo ng wikang Ingles kaya ito rin ang ginagawang basehan para sa lokal na barayti nito. Matutukoy ang aksent ng Ingles ng India dahil sa pagbigkas sa mga ponemang tulad ng {{IPA|/t/}} at {{IPA|/d/}} bilang mga kaakibat nitong [[katinig sa dilang pulupot]] {{IPA|[ʈ]}} at {{IPA|[ɖ]}}, pagpapalit sa mga ponemang {{IPA|/θ/}} at {{IPA|/ð/}} sa katumbas nitong [[katinig sa ngipin]] {{IPA|[t̪]}} at {{IPA|[d̪]}}. Binibigkas din minsan ng ilang mga mananalita ng barayti ang mga salita ayon sa eksakto nitong pagbaybay (hal. binibigkas ang {{IPA|/gh/}} sa {{Lang|en|ghost}} bilang [[Tunog (ponetika)|matunog]] na [[Katinig na pasara|pasara]] na may paghinga {{IPA|[ɡʱ]}}, kahit na [[tahimik na titik]] ang ''h'' sa salitang ito).{{sfn|Sailaja|2009|pp=19–24}} === Di-katutubong barayti === <gallery mode="packed"> File:Non-native_English_reading_by_Spanish_native_speaker_003.ogg|Boses ng isang lalaking lumaki sa [[wikang Kastila]] na nagsasalita ng wikang Ingles. File:Japan_PM_Shinzo_Abe_addressing_US_Congress_2015.ogg|Boses ni [[Shinzo Abe]], isang [[Hapon|Hapones]], na nagsasalita ng wikang Ingles. File:Werner_Herzog_BBC_Radio4_Start_the_Week_26_March_2012_b01dtjcj.flac|Boses ni [[Werner Herzog]], isang [[Alemanya|Aleman]], na nagsalita ng wikang Ingles. </gallery>Maaaring iba ang pagbigkas sa mga salitang Ingles ang [[Wikang Ingles bilang pangalawa o banyagang wika|mga mananalitang hindi lumaki sa naturang wika]]. Dahil ito sa paglalapat nila sa [[ponolohiya]] ng kanilang [[Katutubong wika|wikang kinagisnan]] sa mga salitang ito o di kaya'y paggamit sa mga estratehiyang katulad sa mga paraan sa [[Pagtuto ng wika|pagtuto bilang pangunahing wika]]. Humahantong kalaunan ang mga ito sa mga di-karaniwang pagbigkas sa mga salita na hindi matatagpuan sa mga barayti ng wikang Ingles.<ref>{{cite book |last1=Bjarkman |first1=Peter C. |title=American Spanish Pronunciation |last2=Hammond |first2=Robert Matthew |date=1989 |publisher=Georgetown University Press |isbn=978-0-87840-099-7 |place=Washington, D.C. |page=226 |language=en |trans-title=Pagbigkas ng wikang Kastila ng Amerika}}</ref> == Ponolohiya == {{Main|Ponolohiya ng wikang Ingles}} {{IPA notice|bahaging|brackets=no}} Nagkakaiba ang [[ponolohiya ng wikang Ingles]] depende sa dayalekto, ngunit madalas pa ring nagkakaunawaan ang mga mananalita nito kahit ganito. Nakakapekto ang barayti ng [[ponolohiya]] sa imbentaryo ng mga [[ponema]], na siyang nagdidikta sa pagkakaiba sa [[ponetika]] at pagbigkas sa mga ponema. Inilalarawan ng bahaging ito ang mga [[Pamantayang wika|pamantayang barayti]] ng wikang Ingles: [[Received Pronunciation]] ng Reyno Unido at [[General American]] (GA, {{Literal|Pangkahalatang Amerikano}}) ng Estados Unidos. === Katinig === Nasa 24 na ponemang katinig ang marami sa mga dayalekto ng wikang Ingles; 26 kung isasama pati ang {{IPA|/x/}} at /ʔ/. Tumpak para sa Ingles ng California at sa RP ang sumusunod na imbentaryo. {| class="wikitable" style="text-align: center" |+Mga ponemang katinig ng wikang Ingles ! colspan="2" {{Diagonal split header|[[Paraan ng artikulasyon|Paraan]]|[[Lugar ng artikulasyon|Lugar]]}} ! colspan="2" |[[Katinig sa labi|Labi]] ! colspan="2" |[[Katinig sa labi–ngipin|Labi–ngipin]] ! colspan="2" |[[Katinig sa ngipin|Ngipin]] ! colspan="2" |[[Katinig sa gilagid|Gilagid]] ! colspan="2" |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] ! colspan="2" |[[Katinig sa paleta|Paleta]] ! colspan="2" |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] ! colspan="2" |[[Katinig sa tagukan|Tagukan]] |- ! colspan="2" |[[Katinig na pailong|Pailong]] | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|m}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|n}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ŋ}} | colspan="2" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasara|Pasara]] | style="border-right: 0;" |{{IPA link|p}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|b}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|t}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|d}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|k}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ɡ}} | style="border-right: 0;" |({{IPA link|ʔ}}) | style="border-left: 0;" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasara-sutsot|Pasara-sutsot]] | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|tʃ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|dʒ}} | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasutsot|Pasutsot]] | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|f}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|v}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|θ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ð}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|s}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|z}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|ʃ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ʒ}} | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |({{IPA link|x}}) | style="border-left: 0;" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|h}} | style="border-left: 0;" | |- ! rowspan="2" |[[Katinig na palapit|Palapit]] ![[Katinig na pagitna|Gitna]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ɹ}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|j}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|w}} | colspan="2" | |- ![[Katinig na pagilid|Gilid]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|l}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- |} Inilalarawan ang mga bawat pares ng mga [[tunog na may harang]] ([[Katinig na pasara|pasara]], [[Katinig na pasara-sutsot|pasara-sutsot]], [[Katinig na pasutsot|pasutsot]]) bilang [[Fortis at lenis|''fortis'' at ''lenis'']] ("malakas" at "mahina"). Sa bawat pares, una ang ''fortis'' habang pangalawa naman ang ''lenis''. Mas matindi ang pagpapalabas ng hangin sa mga katinig na ''fortis'' at palaging [[Kawalang-tunog|di-matunog]]. Bahagya namang [[Tunog (ponetika)|matunog]] ang mga katinig na ''lenis'' sa simula at dulo ng salita, at ganap na matunog kung nasa pagitan ng mga patinig. May mga karagdagang artikulasyon ang mga katinig na ''fortis'' sa ilang mga dayalekto, tulad halimbawa ng [[Katinig na may ihip|pag-ihip]] (hal. {{IPA|[pʰ]}}) kung mag-isa ito o nasa simula ng [[Diin (lingwistika)|nakadiin]] na pantig. Sa mga salitang may iisang [[pantig]], mas maiksi ang pagbigkas sa mga ito kumpara sa katumbas nitong ''lenis;'' halimbawa, mas mabilis bigkasin ang salitang {{Lang|en|nip}} ("kurot") kesa sa {{Lang|en|nib}} ("dulo ng panulat").{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=47–53}} May dalawang alopono ang [[katinig na palapit pagilid]] {{IPA|/l/}} sa RP: {{IPA|[l]}} (hal. {{Lang|en|light}} {{IPA|[laɪt]}} "liwanag") na inilalarawan bilang ''malinaw'', at {{IPA|[ɫ]}} (hal. {{Lang|en|full}} {{IPA|[fʊɫ]}} "puno [ng laman]") na inilalarawan naman bilang ''madilim''.{{Sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=13}} Samantala, mas madalas na madilim na anyo ang ginagamit sa GA.{{Sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=41}} Nawawalan ng tunog naman ang mga [[tunog na walang harang]] ([[malapatinig]], [[Katinig na pailong|pailong]], [[Likidong katinig|likido]]) kapag sumusunod sa isang di-matunog na tunog na may harang, at palaging silabiko ang mga ito kapag sumusunod sa isang katinig sa dulo ng mga salita.{{sfn|Brinton|Brinton|2010|pp=56–59}} === Patinig === {{stack begin}} {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+ Diptonggo sa dulo ! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita |- | colspan="2" | {{IPA|eɪ}} || {{lang|en|b'''ay'''}} |- | {{IPA|əʊ}} || {{IPA|oʊ}} || {{lang|en|r'''oa'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA|aɪ}} || {{lang|en|cr'''y'''}} |- | colspan="2" | {{IPA|aʊ}} || {{lang|en|c'''ow'''}} |- | colspan="2" | {{IPA|ɔɪ}} || {{lang|en|b'''oy'''}} |} {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+ Diptonggo sa gitna ! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita |- | {{IPA|ɪə}} || {{IPA|ɪɹ}} || {{lang|en|p'''eer'''}} |- | {{IPA link|ɛ|eə}} || {{IPA|ɛɹ}} || {{lang|en|p'''air'''}} |- | {{IPA|ʊə}} || {{IPA|ʊɹ}} || {{lang|en|p'''oor'''}} |} {{stack end}}{{stack begin}} {| class="wikitable floatright" style="text-align: center; margin-right: 1em;" |+ Monoptonggo ! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita |- | {{IPA link|iː}} || {{IPA link|i}} || {{lang|en|n'''ee'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|ɪ}} || b'''i'''d |- | {{IPA link|e̞|e}} || {{IPA link|ɛ}} || {{lang|en|b'''e'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|æ}}|| {{lang|en|b'''a'''ck}} |- | {{IPA link|ɑː}} || rowspan="2" | {{IPA link|ɑ}} || {{lang|en|br'''a'''}} |- | rowspan="2" | {{IPA link|ɒ}} || {{lang|en|b'''o'''x}} |- | rowspan="2" | {{IPA link|ɔ}}, {{IPA link|ɑ}} || {{lang|en|cl'''o'''th}} |- | {{IPA link|ɔ|ɔː}}|| {{lang|en|p'''aw'''}} |- | {{IPA link|uː}} || {{IPA link|u}} || {{lang|en|f'''oo'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|ʊ}}|| {{lang|en|g'''oo'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|ɐ|ʌ}} || {{lang|en|b'''u'''t}} |- | {{IPA link|ə|ɜː}} || {{IPA link|ɚ|ɜɹ}} || {{lang|en|b'''ir'''d}} |- | colspan="2" | {{IPA link|ə}} || {{lang|en|comm'''a'''}} |} {{stack end}} Nakadepende sa dayalekto ang pagbigkas sa mga patinig, kaya isa ito sa mga pinakamapapansing aspeto ng aksent ng isang mananalita. Makikita sa talahanayan ang mga [[Ponema|ponemang]] patinig sa parehong RP at GA gamit ang mga [[pamantayang leksema]]. Ponemiko ang mga patinig sa RP; ibig sabihin, may mahahabang patinig sa barayti na ito. Walang ganitong pagtatangi sa GA.{{sfn|Cohen|2012|p=80}} Gayunpaman, sa parehong RP at GA, [[Pag-ikli (ponetika)|umiiksi]] sa haba ang mga patinig bago ang mga katinig na ''fortis'' sa parehong pantig, pero hindi bago ang mga katinig na ''lenis'' o sa mga bukas na pantig. Ibig sabihin, mas maiiksi ang pagbigkas sa mga patinig sa mga salitang tulad ng {{Lang|en|rich}} ("mayaman") kumpara sa mga salitang kagaya ng {{Lang|en|ridge}} ("[[Tagaytay (anyong-lupa)|tagaytay]]"). Dahil karaniwang di-matunog ang mga katinig na ''lenis'' sa dulo ng mga pantig, mahalagang pantukoy ang [[haba ng patinig]] para madetermina kung ang kasunod ba na katinig ay ''fortis'' o ''lenis''.{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=46–50}} Nakikita lamang ang patinig na {{IPA|/ə/}} sa mga walang diin na pantig at mas bukas sa kalidad kapag nasa dulo ng mga pantig.{{sfn|Cruttenden|2014|p=138}}{{sfn|Flemming|Johnson|2007}} Hindi itinatangi sa ilang mga dayalekto ang mga patinig na {{IPA|/ɪ/}} at {{IPA|/ə/}} sa mga bahaging walang diin, kagaya ng pagiging magkasingtunog ng mga salitang {{Lang|en|rabbit}} ("kuneho") at {{Lang|en|abbot}} ("abad"), sa prosesong tinatawag na [[pagsasama ng mga mahihinang patinig]].{{sfn|Wells|1982|p=167}} Nagiging [[Patinig na tunog-R|patinig na tunog-''R'']] {{IPA|[ɚ]}} ang mga diptonggong {{IPA|/ɜr/}} at {{IPA|/ər/}} sa GA, kagaya halimbawa ng salitang {{Lang|en|further}} ("higit pa"), na binibigkas bilang {{IPA|[ˈfɚðɚ]}} imbes na {{IPA|/ˈfɜrðər/}}, habang {{IPA|[ˈfəːðə]}} naman sa RP.{{sfn|Wells|1982|p=121}} === Ponotaktika === Nagtataglay ang mga pantig sa wikang Ingles ng patinig bilang gitna nito. Opsyonal lamang ang simula at dulo ng pantig. Maaaring magsimula ang mga pantig nang hanggang sa tatlong katinig (hal. {{Lang|en|sprint}} "takbo"), at magtapos nang hanggang sa lima (hal. {{Lang|en|angsts}} "pagkabalisa"). Pinagpapalagay na ang salitang {{Lang|en|strengths}} ("mga lakas") ang pinakamalapit sa pinakakomplikadong posibleng pantig na maaaring mabuo sa wika. May mga limitasyon sa mga katinig na pwedeng maging magkatabi sa isa't isa depende kung nasa simula o dulo ito ng isang pantig. Maaaring maging isa sa apat na uri ng mga [[kambal-katinig]] ang mga katinig sa simula: [[Katinig na pasara|pasara]] at [[Katinig na palapit|palapit]] (hal. {{Lang|en|play}} "maglaro"), di-matunog na [[Katinig na pasutsot|pasutsot]] at palapit (hal. {{Lang|en|sly}} "tuso") o di-matunog na pasara (hal. {{Lang|en|stay}} "manatili"), o ang titik na ''s'', di-matunog na pasara, at palapit (hal. {{Lang|en|string}} "tali").{{sfn|Brinton|Brinton|2010|page=60}} Pinapayagan lamang ang kambal-katinig na [[Katinig na pailong|pailong]] at pasara sa dulo. Palaging sumasang-ayon ang mga magkakatabing [[tunog na may harang]] sa [[Tunog (ponetika)|tunog]], at bawal ang mga [[Matinis na katinig|matitinis na katinig]] at pasara na nasa parehong [[lugar ng artikulasyon]]. May mga katinig na limitado lamang ang paggamit: maaari lamang sa simula ng pantig ang tunog na {{IPA|/h/}} habang maaari lamang sa dulo ng pantig ang tunog na {{IPA|/ŋ/}}.{{sfn|König|1994|pp=537–538}} === Diin, ritmo, at intonasyon === Mahalaga ang [[Diin (lingguwistika)|diin]] sa wikang Ingles. May mga pantig na dinidiinan, habang hindi naman sa iba. Kombinasyon ang diin ng haba, tindi, kalidad ng patinig, at minsan, pagbabago sa tinis. Mas mahaba at malakas ang pagbigkas sa mga dinidiinang pantig, habang madalas na [[Pagbabawas sa patinig|binabawasan ng mga patinig]] ang mga di-dinidiinang pantig.{{sfn|International Phonetic Association|1999|p=42}} [[Ponema|Ponemiko]] ang diin sa wikang Ingles. Halimbawa, ang salitang {{Lang|en|contract}} ay maaaring maging [[pangngalan]] ("kontrata") o [[pandiwa]] ("paliitin" o "magkasakit") depende sa kung saang pantig ang diin: pangngalan ito kung nasa unang pantig ({{IPAc-en|ˈ|k|ɒ|n|t|r|æ|k|t}} {{respell|KON|trakt}}) at pandiwa naman kung nasa pangalawa ({{IPAc-en|k|ə|n|ˈ|t|r|æ|k|t}} {{respell|kən|TRAKT|'}}).{{sfn|Oxford Learner's Dictionary|2015|loc=Entry "contract"}}{{sfn|Merriam Webster|2015|loc=Entry "contract"}}{{sfn|Macquarie Dictionary|2015|loc=Entry "contract"}} Ginagamit din ang diin para itangi ang mga salita mula sa mga [[parirala]]; halimbawa, {{Lang|en|hotdog}} ({{IPAc-en|ˈ|h|ɒ|t|d|ɒ|g}}, isang uri ng pagkain) kumpara sa {{Lang|en|hot dog}} {{{IPAc-en|ˈ|h|ɒ|t|_|ˈ|d|ɒ|g}}, "mainit na aso").{{sfn|Brinton|Brinton|2010|p=66}} Pagdating sa [[ritmo]], inilalarawan ang wikang Ingles bilang isang [[wikang pa-diin ang tayming]]; ibig sabihin, madalas na parehas lang ang haba ng oras sa pagitan ng mga dinidiinang pantig.<ref>{{cite journal |last1=Lunden |first1=Anya |year=2017 |title=Duration, vowel quality, and the rhythmic pattern of English |trans-title=Haba, kalidad ng patinig, at patern ng ritmo sa wikang Ingles |journal=Laboratory Phonology |language=en |volume=8 |page=27 |doi=10.5334/labphon.37 |doi-access=free}}</ref> === Pagkakaiba === {| class="wikitable mw-collapsible" |+ Mga katangiang ponolohikal sa mga pamantayanag barayti ng wikang Ingles{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=4–6}} ! !! scope="col" | [[Amerikanong Ingles|Estados Unidos]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Canada|Canada]] !! scope="col" | [[Hiberno-Ingles|Irlanda]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Ulster|Hilagang Irlanda]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Eskosya|Eskosya]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Inglatera|Inglatera]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Gales|Gales]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Timog Aprika|Timog Aprika]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Australia|Australia]] !! scope="col" | [[Wikang Ingles ng Nueva Selanda|Nueva Selanda]] |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pag-iisa sa bigkas ng father at bother|Pag-iisa sa bigkas ng ''father'' at ''bother'']] | {{yes}} || {{yes}} || || || || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pagkabilog|Di-mabilog]] ang {{IPA|/ɒ/}} | {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || || || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | Pagbigkas sa {{IPA|/ɜr/}} bilang {{IPA|[ɚ]}} | {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pag-iisa sa bigkas ng cot at caught|Pag-iisa sa bigkas ng ''cot'' at ''caught'']] | {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{yes}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{yes}} || {{yes}} || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pag-iisa sa bigkas ng full at fool|Pag-iisa sa bigkas ng ''full'' at ''fool'']] | || || || {{yes}} || {{yes}} || || || || || |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pagpapalitang t at d|Pagpapalitan]] ng {{IPA|/t, d/}} | {{yes}} || {{yes}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{usually|Madalas}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{yes}} || {{usually|Madalas}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Pag-iiba sa bigkas ng trap at bath|Pag-iiba sa bigkas ng ''trap'' at ''bath'']] | || || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || || {{usually|Madalas}} || {{yes}} || {{yes}} || {{usually|Madalas}} || {{yes}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Katinig na tunog-R|Kawalang-rotisidad]] | || || || || || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | Mga nakasarang patinig sa {{IPA|/æ, ɛ/}} | || || || || || || || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | Posibleng bigkasin ang {{IPA|/l/}} bilang {{IPA|[ɫ]}} | {{yes}} || {{yes}} || || {{yes}} || {{yes}} || || || || {{yes}} || {{yes}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | [[Paghaharap (ponetika)|Hinaharap]] ang {{IPA|/ɑː/}} bago ang {{IPA|/r/}} | || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || || || || || || {{yes}} || {{yes}} |} {|class="wikitable floatright" |+ Mga dayalekto at mababang patinig ! scope="col" style="text-align:right" | [[Pangkat ng leksema|Leksema]] !! scope="col" | RP || scope="col" | GA !! scope="col" | CanE !! scope="col" | Pagbabago |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|THOUGHT}} | {{IPA|/ɔː/}} || rowspan="2" | {{IPA|/ɔ/}} o {{IPA|/ɑ/}} || rowspan="4" | {{IPA|/ɑ/}} || [[Pag-iisa sa bigkas ng cot at caught|Pag-iisa sa bigkas ng ''cot'' at ''caught'']] |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|CLOTH}} | rowspan="2" | {{IPA|/ɒ/}} || [[Pag-iiba sa bigkas ng lot at cloth|Pag-iiba sa bigkas ng ''lot'' at ''cloth'']] |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|LOT}} | rowspan="2" | {{IPA|/ɑ/}} || rowspan="2" | [[Pag-iisa sa bigkas ng father at bother|Pag-iisa sa bigkas ng ''father'' at ''bother'']] |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|PALM}} | rowspan="2" | {{IPA|/ɑː/}} |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|BATH}} | rowspan="2" | {{IPA|/æ/}} || rowspan="2" | {{IPA|/æ/}} || rowspan="2" | [[Pag-iiba sa bigkas ng trap at bath|Pag-iiba sa bigkas ng ''trap'' at ''bath'']] |- ! scope="row" style="text-align:right" | {{sc2|TRAP}} | {{IPA|/æ/}} |} Pinakamalaki ang pagkakaiba ng mga barayti ng wikang Ingles pagdating sa pagbigkas sa mga patinig. Dumaan ang wikang Ingles sa napakaraming mga pagbabago sa pagbigkas sa paglipas ng panahon, na nakaapekto sa marami o ilan sa mga barayti nito. Pinakakilala sa mga pagbabagong ito ang tinatawag na [[Malawakang Paglilipat ng Patinig]] ({{Lang|en|Great Vowel Shift}}) na nakaapekto sa maraming barayti nito partikular sa mga mahahabang patinig, bagamat iba ang naging epekto nito sa ilang mga barayti. Samantala, nakaranas ng dalawang malawakang pagbabago ang [[wikang Ingles sa Hilagang Amerika]], ang [[Paglilipat ng Patinig sa mga Hilagang Lungsod]] ({{Lang|en|Northern Cities Vowel Shift}}) at ang [[Paglilipat ng Patinig sa Canada]] ({{Lang|en|Canadian Vowel Shift}}).{{sfnm|Lass|1992|Lass|2000|1pp=90, 118, 610|2pp=80, 656}} May mga barayti na mas malaki ang imbentaryo ng mga ponema kesa sa karaniwang pamantayang barayti. May iilang mga konserbatibong barayti ng wika kagaya ng sa [[Wikang Ingles ng Eskosya|Eskosya]] na may di-matunog na katinig na {{IPA|[ʍ]}} na makikita sa salitang {{Lang|en|whine}} ("umangal") na itinatangi nila sa salitang {{Lang|en|wine}} ("alak"), na may matunog na katinig naman na {{IPA|[w]}}; walang pagtatanging ganito sa ibang mga barayti kung saan kinokonsiderang magkasingtunog ang dalawang salita, isang katangiang tinatawag na [[Pag-iisa sa bigkas ng whine at wine|pag-iisa sa bigkas ng ''whine'' at ''wine'']]. Makikita rin ang tunog na {{IPA|[x]}} sa Ingles ng Eskosya, kung saan itinatangi ito sa salitang {{Lang|en|loch}} ("lawa") at {{Lang|en|lock}} ("kandado"). Wala namang tunog na {{IPA|[h]}} sa ilang mga barayti kagaya ng sa [[Cockney (aksent)|Cockney]] sa prosesong tinatawag na [[Pagtatanggal sa h|pagtatanggal sa ''h'']]. Samantala, wala namang mga [[katinig na pasutsot sa ngipin]] {{IPA|[θ ð]}} ang ilang mga dayalektong may [[Pagpipigil sa th|pagpipigil]] at [[Paghaharap sa th|paghaharap sa ''th'']] kagaya ng sa [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles|Aprikanong Amerikanong Bernakular]] at [[Estuaryong Ingles]]; pinalitan nila ang mga ito mga [[katinig na pasara sa ngipin]] o [[Katinig na pasara sa gilagid|gilagid]] {{IPA|[t d]}}o maging mga [[Katinig na pasutsot sa labi-ngipin|pasutsot sa labi-ngipin]] {{IPA|[f v]}}.{{sfn|Roach|2009|p=53}}{{sfn|Giegerich|1992|p=36}} Bukod sa mga ito, sumailalim rin ang ibang mga barayti sa mga pagbabago sa pagbigkas kagaya ng [[Pagsasama o pagtatanggal sa yod|pagsasama o pagtatanggal sa ''yod'']] gayundin sa pagbabawas sa mga kambal-katinig.{{sfn|Wells|1982}} Nagkakaiba ang RP at GA sa pagbigkas nila sa tunog na {{IPA|/r/}} pagkatapos ng isang patinig sa dulo ng isang pantig. [[Katinig na tunog-R|Rotiko]] ang GA, ibig sabihin, binibigkas nila ang tunog na ito sa mga dulo ng pantig, habang di-rotiko naman ang RP kung saan pawang [[Pagpapadulas (lingguwistika)|pinapadulas]] lamang nila ang patinig imbes na bigkasin ang tunog na {{IPA|/r/}}.{{sfn|Lass|2000|p=114}} Komplikado ang pagkakaiba sa mga salitang may [[Nakabukang harapang patinig|nakabukang patinig sa harap]] at [[Nakabukang likurang patinig|likod]] {{IPA|/æ ɑː ɒ ɔː/}}. Itinatangi ang lahat ng apat na tunog na ito sa RP, Australia, Nueva Selanda, at Timog Aprika. Sa GA, tatlo lamang ang itinatangi, {{IPA|/æ ɑ ɔ/}},{{sfn|Wells|1982|pp=xviii–xix}} habang dalawa lamang ito sa Canada, {{IPA|/æ ɑ/}}.{{sfn|Wells|1982|p=493}} == Ortograpiya == Sinusulat ang wikang Ingles gamit ang [[alpabetong Ingles]] na nakabatay sa [[sulat Latin]] mula pa noong ika-9 na siglo. Ginamit din ang [[mga runiko ng mga Anglo-Sahon]] para isulat ang [[Lumang Ingles]], bagamat nakita lamang ito sa mga maiikling tala; ipinapakita sa mga dokumentong sinulat sa panahong yon na mas laganap ang paggamit sa alpabetong Latin para isulat ang Lumang Ingles.{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} Komplikado ang [[Ortograpiya ng wikang Ingles|ortograpiyang Ingles]], na nagtataglay ng mga elemento ng [[wikang Pranses]], [[Wikang Latin|Latin]], at [[Wikang Griyego|Griyego]] bukod sa katutubong sistemang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]].{{sfn|Swan|2006|p=149}} Dahil sa mga pagbabago sa pagbigkas, hindi tumutugma ang ortograpiya ng mga salita sa kung paano ito binibigkas.{{sfn|Lass|2000a}} Kumpara sa mga wika sa Europa kung saan aktibong pinalaganap ang mga [[reporma sa pagbaybay]] sa kani-kanilang wika, hindi indikasyon ang pagbaybay sa isang salita sa magiging bigkas nito.{{sfn|Mountford|2006}} Meron ding [[Pagkakaiba sa pagbaybay sa Britaniko at Amerikanong Ingles|sistematikong pagkakaiba]] sa pagbaybay sa [[Britanikong Ingles|Britaniko]] at [[Amerikanong Ingles]]. Dahil sa mga ito, marami ang [[Reporma sa pagbaybay sa wikang Ingles|nagmungkahi ng reporma]] sa pagbaybay sa wika.{{sfn|Neijt|2006}} Bagamat hindi nagtataglay ng iisang bigkas ang bawat titik sa pamantayang anyo ng wikang Ingles, ginagamit ang mga tuntunin sa pagbaybay upang malaman kung ano ang magiging bigkas ng mga ito.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=653}} Pinaniniwalaan nina [[Noam Chomsky]] at [[Morris Halle]] noong 1968 na ang sistema ng pagbaybay ng wikang Ingles ay "halos maayos",{{sfn|Swan|2006|p=149}} bagamat kaunting lingwista lamang ang sumasang-ayon sa pananaw na ito; itinuturing ng maraming lingwista na may katuwiran ang kasalukuyang pagbaybay sa mga salitang Ingles.{{sfn|Abercrombie|Daniels|2006}} Pinakaginagamit na [[Sistema ng pagsulat|sistema ng panulat]] sa mundo ang pamantayang ortograpiya ng wikang Ingles.{{sfn|Mountford|2006|p=156}} Madalas na dumedepende ang mga mambabasa ng wikang Ingles sa mga karaniwang bigkas ng mga [[katinig]]; halimbawa, ang titik na ''b'' ay binibigkas na {{IPA|/b/}}. Gayunpaman, may mga titik na may iba ring tunog depende sa kaso: ang titik na ''c'' ay [[Malambot at matigas na c|maaaring bigkasin]] nang {{IPA|/k/}} ("matigas", hal. {{Lang|en|cat}} "pusa") o {{IPA|/s/}} ("malambot", hal. {{Lang|en|cell}} "[[selula]]"), habang ang titik na ''g'' ay [[Malambot at matigas na g|maaaring bigkasin]] nang {{IPA|/g/}} ("matigas", hal. {{Lang|en|gun}} "baril") o {{IPA|/dʒ/}} ("malambot", hal. {{Lang|en|gem}} "[[Batong-hiyas|hiyas]]"). Nakadepende madalas ang magiging tunog ng mga titik na ito sa sumusunod na titik sa pamantayang pagbaybay sa mga ito. Bukod dito, gumagamit din ang wikang Ingles ng mga [[kambal-katinig]] upang maisulat ang ilang mga karagdagang tunog: ''ch'' para sa {{IPA|/tʃ/}} (hal. {{Lang|en|church}} "simbahan"), ''sh'' para sa {{IPA|/ʃ/}} (hal. {{Lang|en|show}} "ipakita" o "palabas"), ''th'' para sa {{IPA|/θ/}} (hal. {{Lang|en|think}} "mag-isip") o {{IPA|/ð/}} (hal. {{Lang|en|this}} "ito"), ''ng'' para sa {{IPA|/ŋ/}} (hal. {{Lang|en|sing}} "umawit"), at ''ph'' para sa {{IPA|/f/}} sa mga salitang-hiram mula sa wikang Griyego. Ginagamit din ang digrapong ''qu'' para sa tunog na {{IPA|/kw/}} (hal. {{Lang|en|queen}} "reyna"). Binibigkas naman ang titik na ''x'' bilang {{IPA|/z/}} kung nasa simula ito (hal. {{Lang|en|[[xylophone]]}}, isang uri ng instrumento) o bilang {{IPA|/ks/}} sa ibang posisyon (hal. {{Lang|en|tax}} "buwis"). May mga salitang hindi sumusunod sa mga tuntuning ito, na karaniwang mga salitang-hiram na pinatili ang pagbaybay at pagbigkas nito sa orihinal nitong wika,{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=653}} o di kaya'y dahil sa mga mungkahi ng mga iskolar noong unang bahagi ng Modernong Ingles na sundin ang mga tuntunin sa pagbaybay ng wikang Latin para sa mga salitang Ingles na may Hermanikong pinagmulan.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=654}} Di tulad ng mga katinig, pawang iba-iba ang bigkas at pagbaybay sa mga tunog na [[patinig]] ng wikang Ingles. Mas marami ang tunog na patinig sa wika kesa sa mga titik na patinig (''a'', ''e'', ''i'', ''o'', ''u, y'', at minsan ''w'') nito. Dahil dito, pinagpapares ang mga titik na patinig sa isa't isa upang kumatawan sa ilang mga [[mahahabang patinig]] tulad ng ''oa'' sa salitang {{Lang|en|boat}} ("bangka"), ''ow'' sa {{Lang|en|how}} ("paano"), at ''ay'' sa {{Lang|en|stay}} ("manatili"). Bukod dito, meron ding tinatawag na [[Tahimik na e|"tahimik" na ''e'']] na resulta ng pagbabago ng mga tunog sa paglipas ng panahon.{{sfn|Abercrombie|Daniels|2006}} == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} === Pinagkunan === <!-- The entries in this bibliography are in alphabetical order. Comments show the names of named references. --> {{refbegin|30em}} <!-- AartsHaegeman2006 -->* {{cite book |first1=Bas |last1=Aarts |first2=Liliane |last2=Haegeman |date=2006 |chapter=English Word classes and Phrases |trans-chapter=Mga klase ng salita at parirala sa Ingles|title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Handbook sa Lingguwistikang Ingles|lang=en|editor1-last=Aarts |editor1-first=Bas |editor2-first=April |editor2-last=McMahon |publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- AbercrombieDaniels2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04878-1 |chapter=Spelling Reform Proposals: English |trans-chapter=Mga Mungkahing Reporma sa Pagbaybay: Ingles|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Abercrombie |first1=D. |last2=Daniels |first2=P. T. |pages=72–75 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- AitkenMcArthur1979 -->* {{cite book |editor1-last=Aitken |editor1-first=A. J. |editor2-last=McArthur |editor2-first=Tom |date=1979 |title=Languages of Scotland|lang=en|trans-title=Mga Wika ng Eskosya |location=Edinburgh, Reyno Unido |publisher=Chambers |series=Occasional paper – Association for Scottish Literary Studies |volume=4 |isbn=978-0-550-20261-1}} <!-- Alcaraz-ArizaNavarro2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/02351-8 |chapter=Medicine: Use of English|trans-chapter=Medisina: Paggamit sa Ingles|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Alcaraz Ariza |first1=M. Á. |last2=Navarro |first2=F. |pages=752–759 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Ammon2006 -->* {{cite journal |last=Ammon |first=Ulrich |s2cid=142692741 |title=Language Conflicts in the European Union: On finding a politically acceptable and practicable solution for EU institutions that satisfies diverging interests|trans-title=Mga Hidwaan sa Wika sa Unyong Europeo: Ukol sa paghahanap sa isang politikal na pagsang-ayon at praktikal na solusyon para sa mga institusyon ng EU nang nagagampanan ang mga nagkakaibang interes|lang=en|journal=International Journal of Applied Linguistics |volume=16 |issue=3 |pages=319–338 |date=2006 |doi=10.1111/j.1473-4192.2006.00121.x |s2cid-access=free |via=DYLAN project |url=http://www.dylan-project.org/Dylan_en/presentation/dissemination/articles/assets/UDE-Ammon-LanguageConflictsInTheEuropeanUnion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102074109/http://www.dylan-project.org/Dylan_en/presentation/dissemination/articles/assets/UDE-Ammon-LanguageConflictsInTheEuropeanUnion.pdf |archive-date=2 January 2011}} <!-- Ammon2008 -->* {{cite book |last=Ammon |first=Ulrich |chapter=Pluricentric and Divided Languages |lang=en|trans-chapter=Mga Plurisentro at Nakahating Wika|editor1-last=Ammon |editor1-first=Ulrich N. |editor2-last=Dittmar |editor2-first=Norbert |editor3-last=Mattheier |editor3-first=Klaus J. |display-editors=3 |editor4-last=Trudgill |editor4-first=Peter |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |trans-title=Sosyolingguwistika: Pandaigdigang Handbook ng Agham ng Wika at Lipunan|volume=2 |date=2008 |edition=2nd |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-019425-8 |series=Handbooks of Linguistics and Communication Science}} <!-- Annamalai2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04611-3 |chapter=India: Language Situation |lang=en|trans-chapter=India: Sitwasyon sa Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Annamalai |first1=E. |pages=610–613 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Australian Bureau of Statistics2013 official census of Australia -->* {{cite web |author=Australian Bureau of Statistics |title=2011 Census QuickStats: Australia|trans-title=QuickStats sa Senso ng 2011: Australia |lang=en|date=28 March 2013 |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106221006/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 |archive-date=6 November 2015}} <!-- Bailey2001 -->* {{cite book |last=Bailey |first=Guy |chapter=The relationship between African American and White Vernaculars|trans-chapter=Ang kaugnayan ng Aprikanong Amerikano at Puting Bernakular|editor-last=Lanehart |editor-first=Sonja L. |title=Sociocultural and historical contexts of African American English |trans-title=Sosyokultural at historikal na konteksto ng Aprikanong Amerikanong Ingles|url=https://archive.org/details/socioculturalhis00lane |url-access=limited |date=2001 |pages=[https://archive.org/details/socioculturalhis00lane/page/n71 53]–84 |publisher=John Benjamins |lang=en|series=Varieties of English around the World |isbn=978-1-58811-046-6}} <!-- Bailey1997 -->* {{cite book |last=Bailey |first=G. |date=1997 |chapter=When did southern American English begin|trans-chapter=Kailan nagsimula ang katimugang Amerikanong Ingles|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zvFtOr5_BZAC&pg=PA255 |title=Englishes around the world|trans-title=Mga Ingles sa iba't-ibang panig ng mundo|lang=en|pages=255–275 |editor=Edgar W. Schneider |publisher=John Benjamins |isbn=9789027248763}} <!-- Bao2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04257-7 |chapter=Variation in Nonnative Varieties of English |trans-chapter=Baryasyon sa mga hindi Katutubong Barayti ng Ingles|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Bao |first1=Z. |pages=377–380 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Barry1982 -->* {{cite book |last=Barry |first=Michael V. |chapter=English in Ireland |trans-chapter=Ingles sa Irlanda|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=84–134 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- BaughCable2002 -->* {{cite book |last1=Baugh |first1=Albert C. |last2=Cable |first2=Thomas |title=A History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles|edition=5|lang=en |publisher=Longman |date=2002 |isbn=978-0-13-015166-7 |url=https://archive.org/details/historyofenglish02baug}} <!-- Bazelmans2009 -->* {{cite book |last=Bazelmans |first=Jos |chapter=The Early-Medieval Use of Ethnic Names from Classical Antiquity: the Case of the Frisians |trans-chapter=Ang Maagang Medyebal na Paggamit sa mga Etnikong Pangalan mula sa Klasikong Antigong Panahon: ang Kaso ng mga Prisyano|pages=321–338 |editor-last1=Derks |editor-first1=Ton |editor-last2=Roymans |editor-first2=Nico |title=Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition|trans-title=Mga Etnikong Gawa sa Antigong Panahon: Ang Gampanin ng Kapangyarihan at Tradisyon|lang=en|publisher=Amsterdam University Press |series=Amsterdam Archaeological Studies |volume=13 |date=2009 |isbn=978-90-485-0791-7 |jstor=j.ctt46n1n2.1 |jstor-access=free}} <!-- Bermudez-OteroMcMahon2006 -->* {{cite encyclopedia |last1=Bermúdez-Otero |first1=Ricardo |first2=April |last2=McMahon |date=2006 |title=English phonology and morphology |trans-title=Ponolohiya at morpolohiya ng Ingles|lang=en|editor-first=Bas |editor-last=Aarts |editor-first2=April |editor-last2=McMahon |encyclopedia=The Handbook of English Linguistics |location=Oxford |publisher=Wiley–Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2 |doi=10.1002/9780470753002.ch17 |series=Blackwell Handbooks in Linguistics |pages=382–410}} <!-- BlenchSpriggs1999 -->* {{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |title=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Linguistic Hypotheses|trans-title=Arkeolohiya at Wika: Pagsasama sa mga Arkeolohiko at Lingguwistikong Palagay|lang=en|pages=285–286 |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-11761-6 |url=https://books.google.com/books?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286}} * {{cite book |editor-last=Blake |editor-first=Norman |title=Cambridge History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|volume=2|publisher=Cambridge University Press |date=1992 |doi=10.1017/CHOL9780521264754.003 |isbn=978-1-139-05553-6}} ** {{Harvc |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |in=Blake |year=1992 |pages=23–154}} <!-- Boberg2010 -->* {{cite book |last=Boberg |first=Charles |author-link=Charles Boberg |date=2010 |title=The English language in Canada: Status, history and comparative analysis|url=https://archive.org/details/englishlanguagei0000bobe |trans-title=Ang Wikang Ingles sa Kanada: Katayuan, kasaysayan, at pagsusuring komparatibo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49144-0 |series=Studies in English Language}} <!-- BosworthToller1921 -->* {{cite web |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link1=Joseph Bosworth|last2=Toller |first2=T. Northcote |title=Engla land |work=[[An Anglo-Saxon Dictionary]] (Online)|lang=en |date=1921 |url=http://bosworth.ff.cuni.cz/009427 |publisher=[[Charles University]] |archive-date=21 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221212612/http://bosworth.ff.cuni.cz/009427 |url-status=live}} <!-- BrintonBrinton2010 -->* {{cite book |last1=Brinton |first1=Laurel J. |last2=Brinton |first2=Donna M. |date=2010 |title=The linguistic structure of modern English |trans-title=Ang lingguwistikong estraktura ng modernong Ingles|lang=en|publisher=John Benjamins |isbn=978-90-272-8824-0 |url=https://benjamins.com/#catalog/books/z.156/main}} <!-- Brutt-Griffler2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00644-1 |chapter=Languages of Wider Communication|trans-chapter=Mga Wika ng mas Malawak na Komunikasyon|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Brutt-Griffler |first1=J. |pages=690–697 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Burridge2010 -->* {{cite book |last=Burridge |first=Kate |chapter=English in Australia|trans-chapter=Ingles sa Australia|editor-last=Kirkpatrick |editor-first=Andy |date=2010 |title=Routledge Handbook of World Englishes |trans-title=Handbook ng Routledge ukol sa mga Ingles ng Mundo|lang=en|url=https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk_142 |url-access=limited |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62264-6 |pages=[https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk_142/page/n154 132]–151}} <!-- Campbell1959 -->* {{cite book |last=Campbell |first=Alistair |author-link=Alistair Campbell|title=Old English Grammar|url=https://archive.org/details/oldenglishgramma0000camp_o0r3 |trans-title=Balarila ng Lumang Ingles |location=Oxford, Inglatera |publisher=[[Oxford University Press]] |date=1983 |orig-date=1959|lang=en |isbn=978-0-19-811943-2 |ref={{sfnref|Campbell|1959}}}} <!-- CarrHoneybone2007 -->* {{cite journal |last1=Carr |first1=Philip |last2=Honeybone |first2=Patrick |date=2007 |title=English phonology and linguistic theory: an introduction to issues, and to 'Issues in English Phonology'|trans-title=Ponolohiya at lingguwistikong teorya ng Ingles: panimula sa mga isyu, at sa 'Mga Isyu sa Ponolohiya ng Ingles'|lang=en|journal=Language Sciences |volume=29 |issue=2 |pages=117–153 |doi=10.1016/j.langsci.2006.12.018}} <!-- Cassidy1982 -->* {{cite book |last=Cassidy |first=Frederic G. |chapter=Geographical Variation of English in the United States|lang=en|trans-chapter=Heograpikong Baryasyon ng Ingles sa Estados Unidos|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=177–210 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Cercignani1981 -->* {{cite book |last=Cercignani |first=Fausto |title=Shakespeare's works and Elizabethan pronunciation|trans-title=Mga gawa ni Shakespeare at ang Isabel na pagbigkas|lang=en|date=1981 |publisher=Clarendon |url=https://books.google.com/books?id=_JBlAAAAMAAJ |jstor=3728688 |isbn=978-0-19-811937-1}} <!-- Clark2013 -->* {{cite book |first1=Urszula |last1=Clark |first2=Esther |last2=Asprey |date=2013 |title=West Midlands English: Birmingham and the Black Country|trans-title=Ingles ng Kanlurang Midlands: Birmingham at ang Black Country|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-4169-7}} <!-- CollingwoodMyres1936 -->* {{cite book |last1=Collingwood |first1=Robin George |author-link=R. G. Collingwood |last2=Myres |first2=J. N. L. |chapter=The Sources for the period: Angles, Saxons, and Jutes on the Continent |trans-chapter=Ang mga Pinagmulan para sa panahon: Mga Anglo, Saxon, at Jute sa Kontinente|title=Roman Britain and the English Settlements|trans-title=Romanong Britanya at ang mga Tirahang Ingles|volume=5 |publisher=Clarendon |location=Oxford, Inglatera|lang=en|date=1936 |lccn=37002621 |jstor=2143838}} * {{cite book |last=Cohen |first=Antonie |title=The Phonemes of English: A Phonemic Study of the Vowels and Consonants of Standard English |trans-title=Ang mga Ponema ng Ingles: Isang Ponemikong Pag-aaral sa mga Patinig at Katinig ng Pamantayang Ingles|lang=en|publisher=Springer |date=2012 |orig-date=1952 |isbn=978-94-010-2969-8}} <!-- CollinsMees2003 -->* {{cite book |last1=Collins |first1=Beverley |last2=Mees |first2=Inger M. |year=2003 |orig-date=1981 |title=The Phonetics of English and Dutch|trans-title=Ang Ponetika ng Ingles at Olandes |edition=5 |place=Leiden, Olanda|lang=en |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10340-5}} <!-- Connell2006 -->* {{cite encyclopedia |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01655-2 |title=Nigeria: Language Situation|trans-title=Nigeria: Sitwasyon sa Wika|lang=en|encyclopedia=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Connell |first1=B. A. |pages=635–637 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- ConradRubal-Lopez1996 -->* {{cite book |last1=Conrad |first1=Andrew W. |last2=Rubal-Lopez |first2=Alma |title=Post-Imperial English: Status Change in Former British and American Colonies, 1940–1990|trans-title=Imperyong Ingles: Pagbabago sa Katayuan sa mga Dating Kolonya ng Britanya at Amerika, 1940–1990|lang=en|date=1996 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-087218-7 |url=http://www.degruyter.com/viewbooktoc/product/143492 |page=261 |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Cruttenden |first=Alan |date=2014 |title=Gimson's Pronunciation of English|trans-title=Pagbigkas sa Ingles ng Gimson|edition=8 |lang=en|publisher=Routledge |isbn=978-1-4441-8309-2}} <!-- CrystalLanguageDeath2002 -->* {{cite book |doi=10.1017/CBO9781139106856 |title=Language Death |url=https://archive.org/details/languagedeath0000crys |trans-title=Pagkamatay ng Wika|lang=en|date=2000 |last=Crystal |first=David |isbn=978-0-521-65321-3}} <!-- CrystalGlobalLanguage2003a -->* {{Cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|author-link=David Crystal |edition=2 |publisher=Cambridge University Press |page=69 |date=2003a |url=https://books.google.com/books?id=d6jPAKxTHRYC |isbn=978-0-521-53032-3}} <!-- CrystalEncyclopedia2003b -->* {{cite book |last=Crystal |first=David |title=Cambridge Encyclopedia of the English Language|trans-title=Ensiklopediya ng Cambridge ukol sa Wikang Ingles|author-link=David Crystal |edition=2|lang=en |publisher=Cambridge University Press |date=2003b |isbn=978-0-521-53033-0 |url=https://books.google.com/books?id=A3b3ngEACAAJ}} <!-- CrystalSubcontinent2004b -->* {{cite news |last=Crystal |first=David |title=Subcontinent Raises Its Voice|trans-title=Itinaas ng Subkontinente ang Kanyang Boses|lang=en|year=2004 |url=https://www.theguardian.com/education/2004/nov/19/tefl |newspaper=The Guardian |archive-date=17 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417171455/http://education.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html |url-status=live}} <!-- DanielsBright1996 -->* {{cite book |editor1-last=Daniels |editor1-first=Peter T. |editor2-last=Bright |editor2-first=William |title=The World's Writing Systems|trans-title=Ang mga Sistema ng Oagsulat ng Mundo|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=621jAAAAMAAJ |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7}} <!-- Dehaene2009 -->* {{cite book |last=Dehaene |first=Stanislas |title=Reading in the Brain: The Science and Evolution of a Human Invention|trans-title=Pagbabasa sa Utak: Ang Agham at Ebolusyon ng isang Imbensiyon ng Tao|lang=en|date=2009 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-02110-9 |url=https://books.google.com/books?id=6Z2hjwEACAAJ}} <!-- DenningKesslerLeben2007 -->* {{cite book |last1=Denning |first1=Keith |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |title=English Vocabulary Elements|trans-title=Mga Elemento sa Bokabularyo ng Ingles|lang=en|date=17 February 2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516803-7 |url=https://books.google.com/books?id=jz76l9RAccQC}} <!-- Deumert2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01294-3 |chapter=Migration and Language |trans-chapter=Migrasyon at Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Deumert |first1=A. |pages=129–133 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Dixon 1982 -->* {{cite journal |last=Dixon |first=R. M. W. |date=1982 |title=The grammar of English phrasal verbs|url=https://archive.org/details/australian-journal-of-linguistics_1982-06_2_1/page/1 |trans-title=Ang balarila ng mga pariralang pandiwa ng Ingles|lang=en|journal=Australian Journal of Linguistics |volume=2 |issue=1 |doi=10.1080/07268608208599280 |pages=1–42}} <!-- Donoghue2008 -->* {{cite book |last=Donoghue |first=D. |title=Old English Literature: A Short Introduction|trans-title=Panitikan ng Lumang Ingles: Maikling Panimula|lang=en|publisher=Wiley |date=2008 |isbn=978-0-631-23486-9 |doi=10.1002/9780470776025 |editor-last=Donoghue |editor-first=Daniel}} <!-- Durrell2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/02189-1 |chapter=Germanic Languages|trans-chapter=Mga Wikang Hermaniko |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Durrell |first1=M. |pages=53–55 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Eagleson1982 -->* {{cite book |last=Eagleson |first=Robert D. |chapter=English in Australia and New Zealand|trans-chapter=Ingles sa Australia at Nueva Selanda|lang=en|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=415–438 |isbn=978-3-12-533872-2 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press}} <!-- Ethnologue -->* {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size|trans-title=Buod batay sa laki ng wika |lang=en|website=Ethnologue: Languages of the World |ref={{harvid|Ethnologue|2010}} |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226040016/https://www.ethnologue.com/statistics/size |url-status=live}} <!-- European Commission2012 -->* {{cite report |publisher=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages|trans-title=Mga Natatanging Eurobarometer 386: Mga Europeo at ang Kanilang Wika|lang=en|date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date=6 January 2016 |ref={{sfnref|European Commission|2012}}}} <!--FasoldConnor-Linton2014 -->* {{cite book |editor1-last=Fasold |editor1-first=Ralph W. |editor2-last=Connor-Linton |editor2-first=Jeffrey |title=An Introduction to Language and Linguistics|trans-title=Panimula sa Wika at Lingguwistika |edition=2|lang=en|date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-06185-5}} * {{cite journal |last1=Flemming |first1=Edward |last2=Johnson |first2=Stephanie |year=2007 |title=''Rosa's roses'': reduced vowels in American English |trans-title=''Mga rosas ni Rosa'': pagbawas sa mga patinig sa Amerikanong Ingles|lang=en|journal=[[Journal of the International Phonetic Association]] |volume=37 |issue=1 |pages=83–96 |doi=10.1017/S0025100306002817 |url=http://web.mit.edu/flemming/www/paper/rosasroses.pdf |citeseerx=10.1.1.536.1989 |s2cid=145535175 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919182406/http://web.mit.edu/flemming/www/paper/rosasroses.pdf |url-status=live}} <!-- Giegerich1992 -->* {{cite book |title=English Phonology: An Introduction|url=https://archive.org/details/englishphonology0000gieg|trans-title=Ponolohiya ng Ingles: Panimula|lang=en |first=Heinz J. |last=Giegerich |publisher=Cambridge University Press |date=1992 |isbn=978-0-521-33603-1 |series=Cambridge Textbooks in Linguistics}} <!-- Gneuss2013 -->* {{cite book |last=Gneuss |first=Helmut |chapter=The Old English Language|lang=en|trans-chapter=Ang Lumang Wikang Ingles |editor1-last=Godden |editor1-first=Malcolm |editor2-last=Lapidge |editor2-first=Michael |date=2013 |title=Cambridge Companion to Old English Literature|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000malc |trans-title=Pantulong ng Cambridge ukol sa Panitikan ng Lumang Ingles|edition=2 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15402-4 |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000malc/page/18 19]–49}} <!-- Görlach1991 -->* {{cite book |last=Görlach |first=Manfred |title=Introduction to Early Modern English|lang=en|trans-title=Panimula sa Maagang Modernong Ingles|date=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-32529-5}} <!-- Gordin2015 -->* {{cite magazine |last=Gordin |first=Michael D. |title=Absolute English|trans-title=Ingles Lamang|lang=en |url=http://aeon.co/magazine/science/how-did-science-come-to-speak-only-english/ |magazine=[[Aeon (digital magazine)|Aeon]] |date=4 February 2015 |archive-date=7 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207162247/http://aeon.co/magazine/science/how-did-science-come-to-speak-only-english/ |url-status=dead}} <!-- GordonCampbellHay et al.2004 -->* {{cite book |last1=Gordon |first1=Elizabeth |last2=Campbell |first2=Lyle |last3=Hay |first3=Jennifer |last4=Maclagan |first4=Margaret |last5=Sudbury |first5=Angela |last6=Trudgill |first6=Peter |author-link6=Peter Trudgill |date=2004 |title=New Zealand English: its origins and evolution|url=https://archive.org/details/newzealandenglis0000unse_b8r3 |trans-title=Ingles ng Nueva Selanda : mga pinagmulan at ebolusyon nito|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-10895-9 |series=Studies in English Language |ref={{sfnref|Gordon|Campbell|Hay et al.|2004}}}} <!-- Gottlieb2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04455-2 |chapter=Linguistic Influence|trans-chapter=Impluwensiya ng Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Gottlieb |first1=H. |pages=196–206 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Graddol2006 -->* {{cite book |last=Graddol |first=David |title=English Next: Why global English may mean the end of 'English as a Foreign Language'|trans-title=Susunod Ingles: Bakit maaaring matapos ang 'Ingles bilang Banyagang Wika' dahil sa pandaigdigang Ingles|author-link=David Graddol |url=http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next.pdf |lang=en|date=2006 |publisher=The British Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212042939/http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next.pdf |archive-date=12 February 2015}} <!-- Graddol2010 -->* {{cite book |last=Graddol |first=David |title=English Next India: The future of English in India |trans-title=Susunod Ingles sa India: Ang hinaharap ng Ingles sa India|author-link=David Graddol |url=http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next-india-2010.pdf|lang=en |date=2010 |publisher=The British Council |isbn=978-0-86355-627-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212042654/http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next-india-2010.pdf |archive-date=12 February 2015}} <!-- GraddolLeithSwann et al.2007 -->* {{cite book |editor1-last=Graddol |editor1-first=David |editor2-last=Leith |editor2-first=Dick |editor3-last=Swann |editor3-first=Joan |editor4-last=Rhys |editor4-first=Martin |editor5-last=Gillen |editor5-first=Julia |title=Changing English |trans-title=Nagbabagong Ingles|lang=en|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415376792/ |date=2007 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-37679-2 |ref={{sfnref|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}}} <!--Green2002 -->* {{cite book |last=Green |first=Lisa J. |date=2002 |title=African American English: a linguistic introduction |trans-title=Ingles ng Aprikanong Amerikano: panimula sa wika|lang=en|url=https://archive.org/details/isbn_9780521891387 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press}} <!-- Greenbaum -->* {{cite book |last1=Greenbaum |first1=S. |last2=Nelson |first2=G. |title=An introduction to English grammar |trans-title=Panimula sa balarila ng Ingles|lang=en|date=2002 |edition=2|publisher=Longman |isbn=978-0-582-43741-8}} <!-- Halliday & Hasan 1976 -->* {{cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |last2=Hasan |first2=Ruqaiya |date=1976 |title=Cohesion in English |url=https://archive.org/details/cohesioninenglis0000hall |trans-title=Pagkakaisa sa Ingles|lang=en |publisher=Pearson |isbn=978-0-582-55041-4}} <!-- Harbert2006 -->* {{cite book |doi=10.1017/CBO9780511755071 |title=The Germanic Languages |trans-title=Mga Wikang Hermaniko|lang=en|date=2006 |last1=Harbert |first1=Wayne |isbn=978-0-521-80825-5}} <!-- Hickey 2007 -->* {{cite book |last=Hickey |first=R. |date=2007 |title=Irish English: History and present-day forms |url=https://archive.org/details/irishenglishhist0000hick |trans-title=Ingles ng Irlanda: Kasaysayan at mga kasalukuyang anyo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85299-9}} <!-- Hogg1992 -->* {{cite book |date=1992 |chapter=The Place of English in Germanic and Indo-European|trans-title=Ang Lugar ng Ingles sa Hermaniko at Indo-Europeo|lang=en |title=Cambridge History of the English Language |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|volume=1|editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26474-7}} ** {{Harvc |last=Bammesberger |first=Alfred |year=1992 |chapter=The Place of English in Germanic and Indo-European |url=https://books.google.com/books?id=Y83EPUUWnQkC&pg=PA26 |in=Hogg |pages=26–66}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |chapter=Phonology and Morphology |in=Hogg |year=1992 |pages=67–168 |id={{sfnref|Hogg|1992a}}}} ** {{Harvc |last=Kastovsky |first=Dieter |chapter=Semantics and Morphology |in=Hogg |year=1992 |pages=290–408}} ** {{Harvc |last=Toon |first=Thomas E. |chapter=Old English Dialects |in=Hogg |year=1992 |pages=409–451}} <!-- HoggDenison2006 -->* {{cite book |editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |editor-last2=Denison |editor-first2=David |title=A History of the English language |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |isbn=978-0-521-71799-1}} ** {{Harvc |last=Crystal |first=David |chapter=English worldwide |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=420–439}} ** {{Harvc |last=Fischer |first=Olga |last2=van der Wurff |first2=Wim |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |chapter=Syntax |pages=109–198}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |last2=Denison |first2=David |in=Hogg |in2=Denison |chapter=Overview |pages=1–30 |year=2006 |id={{sfnref|Hogg|Denison|2006a}}}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |chapter=English in Britain |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=352–383}} ** {{Harvc |last=Kastovsky |first=Dieter |chapter=Vocabulary |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=199–270}} ** {{Harvc |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=43–108}} ** {{Harvc |last=Nevalainen |first=Terttu |last2=Tieken-Boon van Ostade |first2=Ingrid |chapter=Standardization |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=271–311}} <!--How English evolved into a global language -->* {{cite news |title=How English evolved into a global language |trans-title=Paano naging pandaigdigang wika ang Ingles|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753 |date=20 December 2010 |work=BBC News |lang=en |ref={{harvid|How English evolved into a global language|2010}} |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925173407/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753 |url-status=live}} <!-- HuddlestonPullum2002 -->* {{cite book |last1=Huddleston |first1=Rodney |last2=Pullum |first2=Geoffrey K. |title=Cambridge Grammar of the English Language |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |trans-title=Balarila ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|isbn=978-0-521-43146-0 |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/languages-linguistics/grammar-and-syntax/cambridge-grammar-english-language}} <!-- Hughes & Trudgill 1996 -->* {{cite book |first1=Arthur |last1=Hughes |last2=Trudgill |first2=Peter |author-link2=Peter Trudgill |date=1996 |title=English Accents and Dialects |trans-title=Mga Asento at Dayalekto ng Ingles|lang=en|edition=3 |publisher=Arnold |isbn=978-0-340-61445-7}} <!-- International Civil Aviation Organization -->* {{cite web |title=Personnel Licensing FAQ |trans-title=Mga Madalas Itanong sa Personal na Lisensiya|lang=en|url=http://www.icao.int/safety/airnavigation/pages/peltrgfaq.aspx#anchor14 |publisher=International Civil Aviation Organization – Air Navigation Bureau |date=2011 |at=In which languages does a licence holder need to demonstrate proficiency? |quote=Controllers working on stations serving designated airports and routes used by international air services shall demonstrate language proficiency in English as well as in any other language(s) used by the station on the ground. |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220003044/http://www.icao.int/safety/airnavigation/pages/peltrgfaq.aspx#anchor14 |url-status=live |ref={{sfnref|International Civil Aviation Organization|2011}}}} <!-- International Maritime Organization2011 -->* {{cite web |publisher=International Maritime Organization |title=IMO Standard Marine Communication Phrases|lang=en|trans-title=Pamantayang Parirala sa Komunikasyon sa Dagat ng IMO|date=2011 |url=http://www.imo.org/OurWork/Safety/Navigation/Pages/StandardMarineCommunicationPhrases.aspx |archive-date=3 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003233938/http://www.imo.org/OurWork/Safety/Navigation/Pages/StandardMarineCommunicationPhrases.aspx |url-status=dead |ref={{sfnref|International Maritime Organization|2011}}}} <!-- International Phonetics Association1999 -->* {{Cite book |publisher=[[International Phonetic Association]], Cambridge University Press |author-link=International Phonetic Association |date=1999 |title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet |trans-title=Handbook ng Pandaigdigang Ponetikong Asosasyon: Gabay sa paggamit sa Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto|lang=en|isbn=978-0-521-65236-0 |ref={{sfnref|International Phonetic Association|1999}}}} <!-- Jambor2007 -->* {{cite journal |last=Jambor |first=Paul Z. |title=English Language Imperialism: Points of View|lang=en|trans-title=Imperyalismo ng Wikang Ingles: Mga Pananaw|journal=Journal of English as an International Language |date=2007 |volume=2 |pages=103–123 |url=https://www.eilj.com/wp-content/uploads/2013/12/2-december%202007.pdf#page=103 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211184023/https://www.eilj.com/wp-content/uploads/2013/12/2-december%202007.pdf#page=103 |url-status=live}} <!-- Jespersen 2007 -->* {{cite book |last=Jespersen |first=Otto |title=The Philosophy of Grammar |chapter=Case: The number of English cases|lang=en|trans-title=Ang Pilosopiya ng Balarila|trans-chapter=Kaso: Ang bilang ng mga kaso sa Ingles|publisher=Routledge |orig-date=1924 |date=2007}} <!-- Kachru2006 -->* {{cite encyclopedia |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00645-3 |title=English: World Englishes|trans-title=Ingles: Mga Ingles ng Mundo|lang=en |encyclopedia=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Kachru |first1=B. |pages=195–202 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- KönigvanderAuwera1994 -->* {{cite book |editor-last=König |editor-first=Ekkehard |editor2-last=van der Auwera |editor2-first=Johan |title=The Germanic Languages|trans-title=Mga Hermanikong Wika|lang=en|date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28079-2 |series=Routledge Language Family Descriptions |url=http://www.routledge.com/books/details/9780415280792/ |jstor=4176538}} <!-- König 1994 -->* {{cite book |last=König |first=Ekkehard |chapter=English |pages=532–562 |editor1-last=König |editor1-first=Ekkehard |editor2-last=van der Auwera |editor2-first=Johan |title=The Germanic Languages|trans-title=Mga Hermanikong Wika|lang=en|date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28079-2 |series=Routledge Language Family Descriptions |chapter-url=http://www.routledge.com/books/details/9780415280792/}} <!-- Labov 1972 -->* {{cite book |last=Labov |first=W. |author-link=William Labov |date=1972 |title=Sociolinguistic patterns|trans-title=Mga patern sa sosyolingguwistika|lang=en|publisher=University of Pennsylvania Press |chapter=The Social Stratification of (r) in New York City Department Stores|trans-chapter=Ang Panlipunang Pagsasagrupo sa (r) sa mga Pamilihan ng Lungsod ng New York|pages=168–178 |doi=10.1007/978-1-349-25582-5_14 |isbn=978-0-333-61180-7 |s2cid=107967883}} <!-- Labov 2012 -->* {{cite book |last=Labov |first=W. |date=2012 |title=Dialect Diversity in America: The Politics of Language Change |url=https://archive.org/details/dialectdiversity0000labo |trans-title=Dibersidad ng Dayalekto sa Amerika: Sng Politika ng Pagbabago ng Wika|lang=en|publisher=University of Virginia Press |chapter=About Language and Language Change|trans-chapter=Ukol sa Wika at Pagbabago ng Wika|isbn=978-0-8139-3327-6}} <!-- Lanham 1982 -->* {{cite book |last=Lanham |first=L. W. |chapter=English in South Africa |trans-chapter=Ingles sa Timog Aprika|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=324–352 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Lass2000 -->* {{cite book |editor-first=Roger |editor-last=Lass |title=Cambridge History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge |lang=en|volume=3 |publisher=Cambridge University Press |date=2000}} ** {{Harvc |in=Lass |date=2000 |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |year=2000 |pages=56–186 |id={{sfnref|Lass|2000a}}}} <!-- Lass 2002 -->* {{citation |last=Lass |first=Roger |chapter=South African English|trans-chapter=Ingles sa Timog Aprika|editor-last=Mesthrie |editor-first=Rajend |date=2002 |title=Language in South Africa|trans-title=Wika sa Timog Aprika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-79105-2}} <!-- Lawler2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04573-9 |chapter=Punctuation |trans-chapter=Bantas|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Lawler |first1=J. |pages=290–291 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Lawton 1982 -->* {{cite book |last=Lawton |first=David L. |chapter=English in the Caribbean|trans-chapter=Ingles sa Karibe |editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=251–280 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Leech 2006 -->* {{cite book |last=Leech |first=G. N. |author-link=Geoffrey Leech |date=2006 |title=A glossary of English grammar |url=https://archive.org/details/glossaryofenglis0000leec |trans-title=Glosaryo ng balarila ng Ingles|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-2406-6}} <!-- LeechHundtMairSmith2009 -->* {{cite book |url=http://english.fullerton.edu/publications/clnarchives/2012winter/angus-chng%20contemp_eng.pdf |last1=Leech |first1=Geoffrey |last2=Hundt |first2=Marianne |last3=Mair |first3=Christian |last4=Smith |first4=Nicholas |title=Change in contemporary English: a grammatical study|trans-title=Pagbabago sa kontemporaryong Ingles: gramatikao na pag-aaral|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=978-0-521-86722-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140536/http://english.fullerton.edu/publications/clnarchives/2012winter/angus-chng%20contemp_eng.pdf |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}} <!-- LevineCrocket1966 -->* {{cite journal |last1=Levine |first1=L. |last2=Crockett |first2=H. J. |date=1966 |title=Speech Variation in a Piedmont Community: Postvocalic r*|trans-title=Baryasyon sa Pagbigkas sa isang Pamayanang Piedmont: Posbokalikong r*|lang=en|journal=Sociological Inquiry |volume=36 |issue=2 |pages=204–226 |doi=10.1111/j.1475-682x.1966.tb00625.x}} <!-- Li2003 -->* {{cite journal |last1=Li |first1=David C. S. |title=Between English and Esperanto: what does it take to be a world language? |trans-title=Sa Pagitan ng Ingles at Esperanto: paano maging isang pandaigdigang wika?|lang=en|journal=International Journal of the Sociology of Language |issue=164 |pages=33–63 |date=2003 |issn=0165-2516 |doi=10.1515/ijsl.2003.055}} <!-- LimAnsaldo2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01701-6 |chapter=Singapore: Language Situation|trans-chapter=Singapura: Sitwasyon sa Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Lim |first1=L. |last2=Ansaldo |first2=U. |pages=387–389 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Maclagan 2010 -->* {{cite book |last=Maclagan |first=Margaret |chapter=The English(es) of New Zealand|trans-chapter=Ang (mga) Ingles ng Nueva Selanda|lang=en|editor-last=Kirkpatrick |editor-first=Andy |date=2010 |title=Routledge Handbook of World Englishes |trans-title=Handbook ng Routledge ukol sa mga Ingles ng Mundo|url=https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk |url-access=limited |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk/page/n173 151]–164 |isbn=978-0-203-84932-3}} <!--MacMahon 2006 -->* {{cite book |last=MacMahon |first=M. K. |date=2006 |chapter=English Phonetics |trans-chapter=Ponetika ng Ingles|lang=en|editor1=Bas Aarts |editor-first2=April |editor-last2=McMahon |title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Ang Handbook ng Lingguwistika ng Ingles|location=Oxford, Inglatera|publisher=Blackwell |pages=359–382 |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- Macquarie Dictionary2015 -->* {{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url=https://www.macquariedictionary.com.au/ |title=Macquarie Dictionary|lang=en |website=Australia's National Dictionary & Thesaurus Online &#124; Macquarie Dictionary |date=2015 |publisher=Macmillan Publishers Group Australia |url-access=registration |ref={{harvid|Macquarie Dictionary|2015}} |archive-date=21 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721141547/https://www.macquariedictionary.com.au/ |url-status=live}} <!-- Mair & Leech 2006 -->* {{cite book |last1=Mair |first1=C. |last2=Leech |first2=G. |date=2006 |chapter=Current Changes in English Syntax|trans-chapter=Mga Kasalukuyang Pagbabago sa Sintaksis ng Ingles|title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Ang Handbook ng Lingguwistika ng Ingles|lang=en|publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- Mair 2006 -->* {{cite book |last=Mair |first=Christian |date=2006 |title=Twentieth-century English: History, variation and standardization|url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000mair | trans-title=Ingles ng Ikadalawampung Siglo: Kasaysayan, baryasyon, at pagsasapamantayan|lang=en|publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S1360674307002420 |s2cid=120824612}} <!-- MazruiMazrui1998 -->* {{cite book |last1=Mazrui |first1=Ali A. |last2=Mazrui |first2=Alamin |title=The Power of Babel: Language and Governance in the African Experience |lang=en|trans-title=Ang Kapangyarihan ng Babel: Wika at Pamamahala sa Karanasang Aprikano|date=1998 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-51429-1 |url=https://books.google.com/books?id=6lQTPxdYx8kC}} <!-- McArthur1992 -->* {{cite book |editor-last=McArthur |editor-first=Tom |title=Oxford Companion to the English Language |trans-title=Pantulong ng Oxford sa Wikang Ingles|lang=en|publisher=Oxford University Press |date=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |doi=10.1093/acref/9780192800619.001.0001 |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar}} <!-- McCrumMacNeilCran2003 -->* {{Cite book |last1=McCrum |first1=Robert |last2=MacNeil |first2=Robert |last3=Cran |first3=William |title=The Story of English |url=https://archive.org/details/storyofenglish0000mccr_c8l9 |trans-title=Ang Kuwento ng Ingles|lang=en|location=London |date=2003 |edition=3 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-200231-5}} <!-- McGuinness1997 -->* {{cite book |last=McGuinness |first=Diane |title=Why Our Children Can't Read, and what We Can Do about it: A Scientific Revolution in Reading|trans-title=Bakit Hindi Makapagbasa ang Ating mga Anak, at Ano ang Magagawa Natin: Rebolusyong Maagham sa Pagbabasa|lang=en|author-link=Diane McGuinness |date=1997 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-83161-9 |url=https://books.google.com/books?id=F-q02ZBKh3wC}} <!-- Meierkord2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00641-6 |chapter=Lingua Francas as Second Languages |trans-chapter=Mga Lingua Franca bilang mga Pangalawang Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Meierkord |first1=C. |pages=163–171 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- MerriamWebster2015 -->* {{cite dictionary |title=English - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |entry=English |dictionary=Merriam Webster |date=26 February 2015 |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/English |ref={{harvid|Merriam Webster|2015}} |archive-date=25 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325140932/http://www.merriam-webster.com/dictionary/english |url-status=live}} <!-- Methrie2006 -->* {{cite journal |last1=Mesthrie |first1=Rajend |title=New Englishes and the native speaker debate|url=https://archive.org/details/sim_language-sciences_2010-11_32_6/page/594 |trans-title=Mga Bagong Ingles at ang debate sa katutubong mananalita|lang=en|journal=Language Sciences |date=November 2010 |volume=32 |issue=6 |pages=594–601 |doi=10.1016/j.langsci.2010.08.002}} <!-- Miller 2002 -->* {{cite book |last=Miller |first=Jim |date=2002 |title=An Introduction to English Syntax |trans-title=Panimula sa Sintaksis ng Ingles|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-1254-8}} <!-- Montgomery -->* {{cite journal |last=Montgomery |first=M. |date=1993 |title=The Southern Accent—Alive and Well|trans-title=Ang Asento ng Katimugan–Buhay at Maayos|lang=en|journal=Southern Cultures |volume=1 |issue=1 |pages=47–64 |doi=10.1353/scu.1993.0006 |s2cid=143984864}} <!-- Mountford2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05018-5 |chapter=English Spelling: Rationale|trans-chapter=Pagbabaybay sa Ingles: Paliwanag|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Mountford |first1=J. |pages=156–159 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Mufwene2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01291-8 |chapter=Language Spread |trans-chapter=Pagkalat ng Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Mufwene |first1=S. S. |pages=613–616 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Mugglestone2012 -->* {{cite book |editor-last=Mugglestone |editor-first=Lynda |title=Oxford History of English|trans-title=Kasaysayan ng Ingles ng Oxford|publisher=Oxford University Press |date=2012 |orig-date=2006 |isbn=978-0-19-966016-2}} ** {{Harvc |in=Mugglestone |year=2012 |first=April |last=McMahon |pages=180–218 |c=Restructuring Renaissance English}} ** {{Harvc |in=Mugglestone |year=2012 |first=Matthew |last=Townend |pages=75–105 |c=Contacts and Conflicts: Latin, Norse, and French}} * {{cite book |last=Müller |first=Stefan |title=Grammatical theory |trans-title=Teorya sa balarila|lang=en|publisher=Language Science Press |date=2020 |isbn=978-3-96110-273-0}} <!-- Nation2001 needs more verification -->* {{Cite book |last=Nation |first=I. S. P. |title=Learning Vocabulary in Another Language|trans-title=Matuto ng Bokabularyo sa Ibang Wika|lang=en|author-link=Paul Nation |publisher=Cambridge University Press |date=2001 |url=https://books.google.com/books?id=sKqx8k8gYTkC |page=477 |isbn=978-0-521-80498-1}} <!-- National Records of Scotland2013 -->* {{cite web |publisher=National Records of Scotland |title=Census 2011: Release 2A|lang=en |series=Scotland's Census 2011 |date=26 September 2013 |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-release-2a |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152137/http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-release-2a |url-status=live |ref={{sfnref|National Records of Scotland|2013}}}} <!-- Neijt2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04574-0 |chapter=Spelling Reform |trans-chapter=Reporma sa Pagbaybay|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Neijt |first1=A. |pages=68–71 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Northern Ireland Statistics and Research Agency2012 -->* {{cite web |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |title=Census 2011: Key Statistics for Northern Ireland December 2012 |trans-title=Senso 2011: Mga Pangunahing Estadistika para sa Hilagang Irlanda Disyembre 2012|lang=en|periodical=Statistics Bulletin |date=2012 |url=http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |at=Table KS207NI: Main Language |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224033625/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |archive-date=24 December 2012 |ref={{sfnref|Northern Ireland Statistics and Research Agency|2012}}}} <!-- Northrup2013 -->* {{cite book |last=Northrup |first=David |title=How English Became the Global Language|trans-title=Paano Naging Pandaigdigang Wika ang Ingles|lang=en|date=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-30306-6 |url=https://books.google.com/books?id=YPAlPeB6IvQC}} <!-- O'Dwyer 2006 -->* {{cite book |last=O'Dwyer |first=Bernard |title=Modern English Structures: Form, Function, and Position |trans-title=Estraktura ng Modernong Ingles: Anyo, Gamit, at Posisyon|lang=en|edition=2 |publisher=Broadview |publication-place=Canada |year=2006 |isbn=978-1-55111-763-8}} <!-- Office for National Statistics official census figures for England and Wales -->* {{cite web |publisher=Office for National Statistics |title=Language in England and Wales, 2011|trans-title=Mga Wika sa Inglatera at Gales, 2011|lang=en|date=4 March 2013 |periodical=2011 Census Analysis |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census-analysis/language-in-england-and-wales-2011/rpt---language-in-england-and-wales--2011.html|archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115009/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census-analysis/language-in-england-and-wales-2011/rpt---language-in-england-and-wales--2011.html |url-status=live |ref={{sfnref|Office for National Statistics|2013}}}} <!-- OxfordLearner'sDictionary -->* {{cite web |title=Oxford Learner's Dictionaries |url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |access-date=25 February 2015 |publisher=Oxford |ref={{harvid|Oxford Learner's Dictionary|2015}} |archive-date=9 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209040312/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |url-status=live|lang=en}} <!-- Patrick2006aJamaica -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01760-0 |chapter=Jamaica: Language Situation|trans-chapter=Hamayka: Sitwasyon ss Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006a |last1=Patrick |first1=P. L. |pages=88–90 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Patrick2006bAAVE -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05092-6 |chapter=English, African-American Vernacular|trans-chapter=Ingles, Aprikanong Amerikano Bernakular|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006b |last1=Patrick |first1=P. L. |pages=159–163 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Payne & Huddleston 2002 -->* {{cite book |last1=Payne |last2=Huddleston |first1=John |first2=Rodney |editor1-last=Huddleston |editor2-last=Pullum |editor1-first=R. |editor2-first=G. K. |date=2002 |title=Cambridge Grammar of English |url=https://archive.org/details/cambridgegrammar0000hudd |trans-title=Balarila ng Ingles ng Cambridge|lang=en|publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316423530.006 |isbn=978-0-521-43146-0}} * {{cite book |last=Peters |first=Pam |title=The Cambridge Guide to English Usage|url=https://archive.org/details/cambridgeguideto00pete_0 |trans-title=Ang Gabay ng Cambridge sa Paggamit sa Ingles|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-62181-6}} <!-- Phillipson2004 -->* {{cite book |last=Phillipson |first=Robert |title=English-Only Europe?: Challenging Language Policy|trans-title=Patakarang Ingles Lamang sa Europa? Paghamon sa Patakaran sa Wika|lang=en|date=28 April 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-44349-9 |url=https://books.google.com/books?id=9HiCAgAAQBAJ&pg=PA47}} <!-- Richter2012 -->* {{cite book |last=Richter |first=Ingo |chapter=Introduction |trans-chapter=Panimula|editor1-last=Richter |editor1-first=Dagmar |editor2-last=Richter |editor2-first=Ingo |editor3-last=Toivanen |editor3-first=Reeta |display-editors=3 |editor4-last=Ulasiuk |editor4-first=Iryna |title=Language Rights Revisited: The challenge of global migration and communication|trans-title=Pagbisita muli sa mga Karapatan sa Wika: Ang hamon ng pandaigdigang migrasyon at komunikasyon|lang=en|date=2012 |publisher=BWV Verlag |isbn=978-3-8305-2809-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3u9kBAAAQBAJ&pg=PA29}} <!-- Roach1999 -->* {{cite book |last=Roach |first=Peter |title=English Phonetics and Phonology|trans-title=Ponetika at Ponolohiya ng Ingles|lang=en|date=2009 |publisher=Cambridge |edition=4}} <!-- Robinson1992 -->* {{cite book |last=Robinson |first=Orrin |author-link=Orrin W. Robinson |title=Old English and Its Closest Relatives: A Survey of the Earliest Germanic Languages |trans-title=Lumang Ingles at ang Pinakamalapit Nitong Kamag-anak: Sarbey sa mga Pinakaunang Wikang Hermaniko|lang=en|publisher=Stanford University Press |date=1992 |isbn=978-0-8047-2221-6 |url=https://archive.org/details/oldenglishitsclo0000robi |url-access=registration}} <!-- Romaine1982 -->* {{cite book |last=Romaine |first=Suzanne |chapter=English in Scotland|trans-chapter=Ingles sa Eskosya|lang=en |editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language |trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=56–83 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Romaine1999 -->* {{cite book |title=Cambridge History of the English Language |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|volume=4|editor-last=Romaine |editor-first=Suzanne |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=978-0-521-26477-8 |doi=10.1017/CHOL9780521264778.002}} ** {{Harvc |last=Algeo |first=John |chapter=Vocabulary |url=https://books.google.com/books?id=NxHuNOvwt7wC&pg=PA57 |in=Romaine |year=1999 |pages=57–91}} ** {{Harvc |last=Romaine |first=Suzanne |chapter=Introduction |in=Romaine |year=1999 |pages=1–56 |id={{sfnref|Romaine|1999a}}}} <!-- Romaine2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00646-5 |chapter=Language Policy in Multilingual Educational Contexts|trans-chapter=Patakaran sa Wika sa mga Konteksto ng Multilingwal na Edukasyon |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last=Romaine |first=Suzanne |pages=584–596 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Routes of English -->* {{cite news |title=The Routes of English |trans-title=Ang Mga Ruta ng Ingles|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/radio4/routesofenglish/storysofar/programme4_6.shtml |date=1 August 2015 |work=BBC |ref={{harvid|The Routes of English}} |archive-date=24 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024081346/http://www.bbc.co.uk/radio4/routesofenglish/storysofar/programme4_6.shtml |url-status=live}} <!-- Rowicka2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01848-4 |chapter=Canada: Language Situation |trans-chapter=Kanada: Sitwasyon sa Wika|lang=en|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Rowicka |first1=G. J. |pages=194–195 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Rubino2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01736-3 |chapter=Philippines: Language Situation |trans-chapter=Pilipinas: Sitwasyon sa Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Rubino |first1=C. |pages=323–326 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Ryan2013 an official report of the United States Census -->* {{cite web |last=Ryan |first=Camille |title=Language Use in the United States: 2011|trans-title=Paggamit ng Wika sa Estados Unidos: 2011|lang=en|periodical=American Community Survey Reports |date=August 2013 |page=1 |url=https://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205101044/http://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-date=5 February 2016 |url-status=dead}} <!-- Sailaja 2009 -->* {{cite book |last=Sailaja |first=Pingali |title=Indian English|trans-title=Ingles ng India|lang=en |publisher=Edinburgh University Press |date=2009 |isbn=978-0-7486-2595-6 |series=Dialects of English |url=https://books.google.com/books?id=ntxWxuoRBiwC}} <!-- Schiffrin 1988 -->* {{cite book |last=Schiffrin |first=Deborah |date=1988 |title=Discourse Markers|trans-title=Mga Pananda sa Diskurso|lang=en |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-35718-0 |series=Studies in Interactional Sociolinguistics |url=https://books.google.com/books?id=hs7J-WqPtPAC}} <!-- Schneider2007 -->* {{cite book |last=Schneider |first=Edgar |title=Postcolonial English: Varieties Around the World|trans-title=Poskolonyal na Ingles: Mga Barayti sa Iba't-ibang Panig ng Mundo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2007 |isbn=978-0-521-53901-2 |url=https://books.google.com/books?id=QIE6zGSd8okC}} <!-- Schonweitz2001 -->* {{cite journal |last=Schönweitz |first=Thomas |title=Gender and Postvocalic /r/ in the American South: A Detailed Socioregional Analysis |url=https://archive.org/details/sim_american-speech_fall-2001_76_3/page/258 |trans-title=Kasarian at ang Posbokalikong /r/ sa Katimugang Amerika: Detalyadong Sosyorehiyonal na Pagsusuri|lang=en|journal=American Speech |volume=76 |issue=3 |date=2001 |pages=259–285 |doi=10.1215/00031283-76-3-259 |s2cid=144403823}} <!-- Shaywitz2003 -->* {{cite book |last=Shaywitz |first=Sally E. |title=Overcoming Dyslexia: A New and Complete Science-based Program for Reading Problems at Any Level |trans-title=Pagtagumpayan ang Dyslexia: Isang Bago at Kumpletong Programang Nakaayon sa Agham para sa mga Problema sa Pagbabasa|lang=en|date=2003 |publisher=A. A. Knopf |isbn=978-0-375-40012-4 |url=https://books.google.com/books?id=hXbZ1QInSF0C}} <!-- Smith2009 -->* {{cite book |last=Smith |first=Jeremy J. |title=Old English: A Linguistic Introduction|trans-title=Lumang Ingles: Panimula sa Lingguwistika |lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=978-0-521-86677-4}} <!-- Statistics Canada2014 -->* {{cite web |publisher=Statistics Canada |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2011 counts, for Canada, provinces and territories |trans-title=Populasyon batay sa inang wika at grupo ng edad (kabuuan), bilang noong 2011, para sa Kanada, mga lalawigan, at teritoryo|lang=en|date=22 August 2014 |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/lang/Pages/highlight.cfm?TabID=1&Lang=E&Asc=0&PRCode=01&OrderBy=2&View=1&tableID=401&queryID=1&Age=1#TableSummary |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726032921/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/lang/Pages/highlight.cfm?TabID=1&Lang=E&Asc=0&PRCode=01&OrderBy=2&View=1&tableID=401&queryID=1&Age=1#TableSummary |url-status=live |ref={{sfnref|Statistics Canada|2014}}}} <!-- Statistics New Zealand2014 -->* {{cite web |publisher=Statistics New Zealand |title=2013 QuickStats About Culture and Identity|trans-title=2013 QuickStats ukol sa Kultura at Pagkakakilanlan|lang=en|date=April 2014 |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/quickstats-culture-identity.pdf |page=23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115195639/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/quickstats-culture-identity.pdf |archive-date=15 January 2015 |ref={{sfnref|Statistics New Zealand|2014}}}} <!-- Statistics South Africa2012 official census of South Africa -->* {{cite book |publisher=Statistics South Africa |title=Census 2011: Census in Brief|lang=en |id=Report No. 03‑01‑41 |date=2012 |isbn=978-0-621-41388-5 |url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |chapter=Population by first language spoken and province |ref={{sfnref|Statistics South Africa|2012}} |page=23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113164744/http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-date=13 November 2015 |url-status=live |chapter-url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf#page=28 |editor-first=Pali |editor-last=Lehohla |location=Pretoria}} <!-- Stiles2018 -->* {{Cite book |last=Stiles |first=Patrick |date=2018 |title=Friesische Studien II: Beiträge des Föhrer Symposiums zur Friesischen Philologie vom 7.–8. April 1994 |trans-title=Araling Prisyano II: Mga Artikulo mula sa Föhr Symposium ukol sa Pilolohiyang Prisyano na ginanap noong ika-7 at ika-8 ng Abril 1994F0|url=https://www.academia.edu/37163852 |series=NOWELE Supplement Series |volume=12 |doi=10.1075/nss.12 |isbn=9789027272843 |language=de}} <!-- SvartikLeech2006 -->* {{cite book |last1=Svartvik |first1=Jan |last2=Leech |first2=Geoffrey |title=English: One Tongue, Many Voices |trans-title=Ingles: Isang Dila, Maraming Boses|lang=en|date=2006 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-1830-7 |url=https://archive.org/details/englishonetongue0000svar_y3z3 |url-access=registration}} <!-- Swan2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05058-6 |chapter=English in the Present Day (Since ca. 1900)|trans-chapter=Ingles sa Kasalukuyang Panahon (simula c. 1900)|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Swan |first1=M. |pages=149–156 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Sweet1892 -->* {{cite book |last=Sweet |first=Henry |title=A new English grammar |trans-title=Isang bagong balarilang Ingles|lang=en|url=https://archive.org/details/anewenglishgram01sweegoog |publisher=Cambridge University Press |date=2014 |orig-date=1892}} <!-- Thomas 2008 -->* {{cite book |last=Thomas |first=Erik R. |date=2008 |chapter=Rural Southern white accents|trans-chapter=Mga asento ng mga puti sa rural na Katimugan|trans-title=Mga Barayti ng Ingles |title=Varieties of English |volume=2|lang=en |pages=87–114 |editor=Edgar W. Schneider |publisher=de Gruyter |doi=10.1515/9783110208405.1.87 |isbn=978-3-11-020840-5}} <!-- ThomasonKaufman1988 -->* {{cite book |last1=Thomason |first1=Sarah G. |author-link=Sarah Thomason |last2=Kaufman |first2=Terrence |author-link2=Terrence Kaufman |title=Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics |trans-title=Kontak sa Wika, Pagsasa-creole, at Lingguwistikang Henetiko|lang=en|url=https://archive.org/details/rosettaproject_afr_detail-2 |publisher=University of California Press |date=1988 |isbn=978-0-520-91279-3}} <!-- Toon1982 -->* {{cite book |last=Toon |first=Thomas E. |chapter=Variation in Contemporary American English|trans-chapter=Baryasyon sa Kontemporaryong Amerikanong Ingles|lang=en|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=210–250 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- TraskTrask2010 -->* {{cite book |last=Trask |first=Robert Lawrence |author-link=Larry Trask |title=Why Do Languages Change?|trans-title=Bakit Nagbabago ang mfa Wika?|lang=en |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83802-3 |url=https://books.google.com/books?id=9qoZzBgCmFMC}} <!-- Trudgill 1999 -->* {{cite book |last=Trudgill |first=Peter |date=1999 |title=The Dialects of England|url=https://archive.org/details/dialectsofenglan0000trud_f6f5 |trans-title=Mga Dayalekto ng Inglatera|lang=en |edition=2 |publisher=Blackwell |location=Oxford |isbn=978-0-631-21815-9}} <!-- Trudgill2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01506-6 |chapter=Accent |trans-chapter=Asento|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Trudgill |first1=P. |page=14 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Trudgill & Hannah 2002 replace with 2008 5th edition -->* {{cite book |last1=Trudgill |first1=Peter |first2=Jean |last2=Hannah |date=2002 |title=International English: A Guide to the Varieties of Standard English|trans-title=Pandaigdigang Ingles: Gabay sa mga Barayti ng Pamantayang Ingles|lang=en|edition=4 |location=London |publisher=Hodder |isbn=978-0-340-80834-4}} <!-- Trudgill & Hannah 2008 -->* {{cite book |last1=Trudgill |first1=Peter |first2=Jean |last2=Hannah |date=2008 |title=International English: A Guide to the Varieties of Standard English|trans-title=Pandaigdigang Ingles: Gabay sa mga Barayti ng Pamantayang Ingles|lang=en |edition=5 |location=London |publisher=Arnold |isbn=978-0-340-97161-1 |url=https://books.google.com/books?id=e8u8MR8MNaEC}} <!-- United Nations2008 -->* {{cite web |publisher=United Nations |title=Everything You Always Wanted to Know About the United Nations|trans-title=Lahat ng mga Gusto Mong Malaman Tungkol sa Mga Nagkakaisang Bansa|lang=en|date=2010 |url=https://digitallibrary.un.org/record/705254/files/everything_un.pdf?ln=en |quote=The working languages at the UN Secretariat are English and French. |ref={{sfnref|United Nations|2010}}}} <!-- Versloot2017 -->* {{Cite book |last=Versloot |first=Arjen P. |author-link=:fy:Arjen Versloot |chapter=Traces of a North Sea Germanic Idiom in the Fifth–Seventh Centuries AD|trans-chapter=Mga Bakas ng isang Dagat Hilagang Hermanikong Idiyoma noong Ikalima hanggang Ikapitong Siglo KP |pages=339–373 |url=https://www.cambridge.org/core/books/frisians-and-their-north-sea-neighbours/3E63327F4D3842542B0E1DD40129BE3B |title=Frisians and their North Sea Neighbours: From the Fifth Century to the Viking Age|trans-title=Mga Prisyano at ang Kanilang mga Kapitbahay sa Dagat Hilaga: Mula Ikalimang Siglo hanggang sa Panahon ng mga Viking|lang=en|date=2017 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-78744-063-0 |doi=10.1017/9781787440630 |url-access=subscription |editor-last1=Hines |editor-first1=John |editor-last2=IJssennagger |editor-first2=Nelleke |location=Woodbridge, Inglatera}} <!-- Wardhaugh2010 -->* {{cite book |last=Wardhaugh |first=Ronald |title=An Introduction to Sociolinguistics|trans-title=Panimula sa Sosyolingguwistika |lang=en|edition=6 |publisher=Wiley-Blackwell |date=2010 |isbn=978-1-4051-8668-1 |series=Blackwell textbooks in Linguistics |volume=4}} <!-- Watts2011 -->* {{cite book |last=Watts |first=Richard J. |title=Language Myths and the History of English|url=https://archive.org/details/languagemythshis0000watt_r7c2 |trans-title=Mga Mito sa Wika at ang Kasaysayan ng Ingles|lang=en|date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-532760-1 |doi=10.1093/acprof:oso/9780195327601.001.0001}} <!--Wells 1982 -->* {{Accents of English}} <!-- Wojcik2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05081-1 |chapter=Controlled Languages|trans-chapter=Mga Kontroladong Wika|lang=en |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Wojcik |first1=R. H. |pages=139–142 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Wolfram2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04256-5 |chapter=Variation and Language: Overview|trans-chapter=Baryasyon at Wika: Buod|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Wolfram |first1=W. |pages=333–341 |isbn=978-0-08-044854-1|lang=en}} {{refend}} == Link sa labas == {{Library resources box |about=yes |by=no }} * [http://www.lel.ed.ac.uk/research/gsound/Eng/Database/Phonetics/Englishes/Home/HomeMainFrameHolder.htm Mga asento ng wikang Ingles mula sa ibat-ibang panig ng mundo] (Pamantasan ng Edinburgh) – mga maiikling rekord ng pagbigkas sa 110 piling salitang Ingles sa 50 asento ng wika. * [http://www.dialectsarchive.com/ International Dialects of English Archive] – mga rekord ng mga asento ng katutubo at pandaigdigang pananalitang L2 ng wikang Ingles. *[http://www.britishcouncil.ph British Council Philippines] *[http://www.tesol.ph TESOL Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402170304/http://www.tesol.ph/ |date=2015-04-02 }} {{Mga wika ng Pilipinas}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Ingles, Wikang}} [[Kategorya:Mga wika ng Pilipinas]] [[Kategorya:Wikang Ingles|*]] ml98l0ngc2zw1h42fd4qgij0vvihywa 0 1163 2212833 2212067 2026-06-22T19:04:22Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212833 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates}} <!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit ng paksa. -->{{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=300|direction=horizontal|image1=Students at the Science Battle 2017 in Tartu 1.jpg|image2=Milwaukee Public Museum November 2022 022 (Rainforest--Today's Scientist- In the Museum).jpg|image3=Students and workers wrap new CubeSats in SSPF.jpg|image4=Assistant Pharmacist.jpg|footer=Ilan sa mga gawain na isinasagawa sa mga larangan ng agham}}'''Aghám''' o '''siyénsiyá''' ang [[pamamaraang makaagham|sistematikong]] [[Pananaliksik|pagsasagawa at pagsasaayos]] sa [[kaalaman]] ng [[sangkatauhan]] sa pamamagitan ng mga masusubukang [[Ipotesis|hinuha]] (ipotesis) at [[hula]] (prediksiyon) tungkol sa [[uniberso|sanlibutan]].<ref name="Heilbron2003">{{cite book |last=Heilbron |first=J. L. |author-link=J. L. Heilbron |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |location=New York |pages=vii–x |language=en |trans-title=Ang Pantulong Oxford ukol sa Kasaysayan ng Modernong Agham |chapter=Preface |trans-chapter=Panimula |quote= |display-authors=etal}}</ref> Sa kasalukuyang panahon, madalas na hinahati ito sa dalawa o tatlong sangay:<ref name="Cohen2021">{{cite book |last=Cohen |first=Eliel |url=https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |title=The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-0-367-56298-4 |location=New York |pages=14–41 |language=en |trans-title=Ang Pamantasan at ang Hangganan nito: Lumalago o Nanghihina sa Ika-21 Siglo |chapter=The boundary lens: theorising academic activity |trans-chapter=Ang lente ng hangganan: pagteorisa sa akademikong gawain |access-date=}}</ref> ang mga [[likas na agham]] tulad ng [[pisika]], [[kimika]], at [[biolohiya]], na pinag-aaralan ang [[pisikal na mundo]], at mga [[agham pang-ugali]] tulad ng [[ekonomika]], [[sikolohiya]], at [[sosyolohiya]], na nakatuon naman sa mga [[indibidwal]] at [[lipunan]].<ref name="Colander2019">{{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |last2=Hunt |first2=Elgin F. |publisher=Routledge |year=2019 |edition=17 |location=New York |pages=1–22 |language=en |trans-title=Agham Panlipunan: Panimula sa Pag-aaral sa Lipunan |chapter=Social science and its methods |trans-chapter=Agham panlipunan at ang mga kaparaanan nito}}</ref> Kinokonsidera din bilang ikatlong pangunahing sangay ang mga [[pormal na agham]] tulad ng [[matematika]], [[lohika]], at [[teoretikal na agham pangkompyuter]], na nakatuon naman sa mga [[sistemang pormal]] na pinamamahalaan ng mga [[aksoma]] at tuntunin;<ref name="Löwe2002">{{cite journal |last=Löwe |first=Benedikt |author-link=Benedikt Löwe |year=2002 |title=The formal sciences: their scope, their foundations, and their unity |trans-title=Mga pormal na agham: kanilang saklaw, pundasyon, at pagkakaisa |journal=Synthese |language=en |volume=133 |issue=1/2 |pages=5–11 |doi=10.1023/A:1020887832028 |issn=0039-7857 |s2cid=9272212}}</ref> gayunpaman, hindi ito kinokonsidera bilang sangay ng ilang akademiko dahil sa paggamit nito ng [[deduktibong pagdadahilan]] imbes ng [[pamamaraang makaagham]] o mga [[empirikal na ebidensiya]].<ref>{{cite book |last1=Nickles |first1=Thomas |title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |publisher=The University of Chicago Press |year=2013 |page=104 |language=en |trans-title=Ang Pilosopiya ng Seudosiyensiya: Muling Pagkonsidera sa Problema ng Demarkasyon |chapter=The Problem of Demarcation |trans-chapter=Ang Problema ng Demarkasyon}}</ref> Samantala, mga [[nalalapat na agham]] naman ang tawag sa mga agham na gumagamit aa kaalaman ng ibang bahagi ng agham para sa praktikal na mga bagay tulad ng [[inhinyeriya]] at [[medisina]].<ref name="Bunge1966">{{Cite book |last=Bunge |first=M. |title=Contributions to a Philosophy of Technology |publisher=Springer |year=1966 |isbn=978-94-010-2184-5 |editor-last=Rapp |editor-first=F. |location=Dordrecht |pages=19–39 |language=en |trans-title=Mga Ambag sa Pilosopiya ng Teknolohiya |chapter=Technology as Applied Science |trans-chapter=Teknolohiya bilang Nalalapat na Agham |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |s2cid=110332727}}</ref> Mahaba ang [[kasaysayan ng agham]], na nagsimula ayon sa kasalukuyang arkeolohiya sa [[sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]] noong [[Panahong Bronse]] tinatayang {{BCE|3000|link=yes}}. Malaki ang impluwensiya ng kanilang mga ambag sa [[astronomiya]], matematika, at medisina sa [[likas na pilosopiya]] ng [[Sinaunang Gresya|mga Griyego]], na sumubok na maipaliwanag ang mga pangyayari sa [[kalikasan]], habang nadebelop naman sa [[India]] ang [[Hindu-Arabong sistema ng pagbilang]].<ref name="Grant20072">{{cite book |last=Grant |first=Edward |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |location=New York |pages=1–26 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Likas na Pilosopiya: Mula sa Sinaunang Mundo hanggang sa Ika-19 na Siglo |chapter=Ancient Egypt to Plato |trans-chapter=Sinaunang Ehipto hanggang kay Plato |chapter-url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n16 |chapter-url-access=limited}}</ref><ref name="Lindberg20072">{{Cite book |last=Lindberg |first=David C. |title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context |url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 |publisher=University of Chicago Press |year=2007 |isbn=978-0226482057 |edition=2 |language=en |trans-title=Ang simula ng Kanluraning agham: ang maagham na tradisyon ng Europa sa kontekstong pampilosopiya, panrelihiyon, at pang-institusyon}}</ref> Bumagal ang [[pananaliksik]] sa agham sa [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|pagbagsak]] ang [[Imperyong Romano]] na nagpatuloy hanggang sa [[Gitnang Kapanahunan]], bagamat nakabawi naman ito pagsapit ng [[Renasimiyento ng ika-12 siglo]]. Marami sa mga manuskritong naisulat ng mga Griyego na nawala sa [[Kanlurang Europa]] ang naipreserba ng mga Muslim na iskolar noong [[Ginintuang Panahon ng Islam]],<ref name="Lindberg20072" /> gayundin ng mga Bizantinong Griyego na nagpreserba sa mga ito mula sa [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bizantino]] papunta sa mga bansa sa Kanlurang Europa na nagpasimula sa [[Renasimiyento]]. Sa panahong ito nagsimula ang paggamit sa pamamaraang makaagham, na resulta ng muling pagtaas ng interes sa likas na pilosopiya, at kalauna'y humantong sa [[Rebolusyong Makaagham]] noong ika-16 na siglo.<ref name="Lindberg20072" /> Pagsapit naman ng ika-18 siglo, nagsimulang maging isang propesyon ang pag-aaral sa mga agham, kasabay ng paglitaw ng mga institusyon at ng pagiging pormal ng mga pag-aaral.<ref>{{cite book |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |isbn=978-0-226-08928-7 |editor1-last=Cahan |editor1-first=David |language=en |trans-title=Mula Likas na Pilosopiya papuntang Agham: Pagsusulat sa Kasaysayan ng Agham noong Ika-19 na Siglo}}</ref> Sa kasalukuyan, nabubuo ang mga bagong kaalaman sa agham mula sa mga [[siyentipiko]] na may nilulutas na problema.<ref>{{cite book |last=Marder |first=Michael P. |url=https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |title=Research Methods for Science |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-14584-8 |location=New York |pages=1–17 |language=en |trans-title=Mga Paraan sa Pananaliksik sa Agham |chapter=Curiosity and research |trans-chapter=Kuryosidad at pananaliksik |access-date=5 May 2021}}</ref> Kalimitan na isinasagawa ang pananaliksik ngayon sa mga malalaking grupo ng mga siyentipiko sa ilalim ng mga [[akademikong institusyon]], ahensiya ng gobyerno, at ng mga pribadong kumpanya. Ang kanilang mga gawa ang nagsisilbing basehan sa paggawa sa mga [[polisiya sa agham]] ng mga bansa. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ''agham'' sa salitang [[Sanskrit]] na ''{{lang|sa|āgama}}'' ({{Langx|sa|आगम|translit=}}), na nangangahulugang "pag-aaral", "tradisyong pinagpasa-pasahan", o "pinagmulan".<ref>{{Cite web|url=https://sanskritdictionary.com/?iencoding=iast&q=%C4%81gama%22&lang=sans&action=Search|title=āgama|access-date=27 Marso 2025|website=Sanskrit Dictionary|language=en|archive-date=10 Mayo 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250510125736/https://sanskritdictionary.com/?q=%C4%81gama%22&lang=sans&action=Search&iencoding=iast|url-status=dead}}</ref> Tulad ng [[wikang Tagalog]], maraming salita sa ibang mga wika ng Pilipinas na nagmula dito ang nakarating sa kani-kanilang wika bilang ''agama'', na nangangahulugang "[[relihiyon]]" naman sa mga wika tulad ng [[wikang Maranao|Maranao]], [[wikang Tausug|Tausug]], at [[wikang Maguindanao|Maguindanao]]. Hindi malinaw kung paano narating ang modernong kahulugan ng naturang salitang ito sa wikang Tagalog, lalo na't iba ito sa kahulugan ng mga karatig-wika nito. Gayunpaman, malinaw na may lumang kahulugan ang salitang ito bilang isang [[pandiwa]] na nangangahulugang "pag-alam sa tunay na [[katauhan]]" ayon sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1613).<ref>{{Cite book |last=Noceda |first=Juan José de |url=https://archive.org/details/vocabulariodelal00noce/page/n37/mode/2up?view=theater |title=Vocabulario de la lengua Tagala, trabaxado por varios sugetos doctos, y graves, y ultimamente añadido, corregido y coordinado |date= |publisher=Imprenta de la Compañia de Iesus |others=John Carter Brown Library |year=1754 |location=Maynila |pages=38 |language=es |trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog, ginawa ng mga aral at seryosong nag-aaral, na kamakailang dinagdag, tinama, at isinaayos}}</ref> Bagamat di na ginagamit sa ganitong kahulugan, makikita ito sa mga salitang ''agam'' at ''agam-agam'', parehong nangangahulugang "kutob" o "pagduda". Samantala, nagmula naman ang salitang ''siyensiya'' sa [[salitang Kastila]] na ''{{lang|es|ciencia}}'', na nagmula naman sa [[lumang Wikang Kastila]] na ''{{lang|osp|çiençia}}''. Parehong nagmula ang salitang ito gayundin ng mga kaugnay na salita nito sa ibang mga [[wikang Romanse]] sa [[salitang Latin]] na ''{{lang|la|scientia}}'', ang anyong basal (sa pamamagitan ng hulaping ''-ia'') ng {{lang|la|sciēns}} ("alam, eksperto"), ang aktibong pangkasalukuyang partisipiyo ng {{lang|la|sciō}} ("kaya (gawin), pag-unawa, alam"). Ayon sa [[dalubwika]]ng si [[Michiel de Vaan]], maaaring nagmula ito sa isang salita sa [[protowikang Italiko]] na {{lang|ine-x-proto|skije-}} o {{lang|ine-x-proto|*skijo-}} ("alam"), na maaari namang nagmula sa salitang {{lang|ine-x-proto|*skh1-ie}}, {{lang|ine-x-proto|*skh1-io}} ("maghiwa") sa [[protowikang Indo-Europeo]]. Ayon naman sa ''[[Lexikon der indogermanischen Verben]]'', isang diksiyonaryong pang-[[etimolohiya]] sa naturang [[protowika]], maaaring nagmula ang salitang ito bilang isang [[pagbabaligtad]] (''back-formation'') ng salitang Latin na {{lang|la|nescīre}} ("hindi alam"), na nagmula naman sa {{lang|ine-x-proto|*sekH}}, na na nagmula sa {{lang|ine-x-proto|*skh2-}} (mula {{lang|ine-x-proto|*sḱʰeh2(i)-}}), na may kahulugan din na "maghiwa" o "maghati".<ref>{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=sciō |encyclopedia=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |url=https://archive.org/details/m-de-vaan-2008-etymological-dictionary-of-latin-and-the-other-italic-languages/page/544/ |last=Vaan |first=Michiel de |author-link=Michiel de Vaan |series=[[Indo-European Etymological Dictionary]] |pages=545 |language=en |trans-title= |isbn=978-90-04-16797-1}}</ref> == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng agham}} === Maagang kasaysayan === {{Main|Agham sa sinaunang mundo}} [[File:Plimpton_322.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plimpton_322.jpg|alt=Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals|thumb|Ang [[tabletang Plimpton 322]] na ginawa sa [[Babilonya]] at nagpapakita sa mga [[Tatluhan ni Pitagoras|tatluhan ni Pitagoras.]]]] Walang pinagmulan ang agham. Hiwa-hiwalay itong nadebelop sa iba't-ibang panig ng mundo, bagamat kaunti lang ang alam ukol rito sa kasalukuyan.<ref>{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2 May 2002 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |trans-title=Ang pinagmulan ng maagham na pagdadahilan: simulain, modularidad, at ang sining ng pagsisiyasat |publisher=Cambridge University Press |language=en |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |year=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |trans-title=Pagtunton sa Ebolusyon ng Pag-iisip ng Dahilan sa mga Tao |journal=Journal of Anthropological Sciences |language=en |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |issn=1827-4765 |pmid=28489015}}</ref> Gayunpaman, halos sigurado ang mga iskolar na malaki ang naging gampanin ng [[Kababaihan sa agham|kababaihan sa maagang kasaysayan ng agham]],<ref>{{cite book |last1=Graeber |first1=David |author-link1=David Graeber |title=The Dawn of Everything |title-link=The Dawn of Everything |last2=Wengrow |first2=David |author-link2=David Wengrow |year=2021 |page=[https://archive.org/details/dawnofeverything0000grae/page/n263 248] |language=en |trans-title=Ang Simula ng Lahat}}</ref> bukod sa mga ritwal ng kani-kanilang mga [[rehiliyon]]. Ginagamit ng ilang iskolar ang katagang "[[proto-agham]]" upang ilarawan ang estado ng agham bago ang modernong konsepto nito,<ref>{{cite book |last=Tuomela |first=Raimo |title=Rational Changes in Science |publisher=Springer |year=1987 |isbn=978-94-010-8181-8 |editor-last1=Pitt |editor-first1=J. C. |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |location=Dordrecht, [[Olanda]] |pages=83–101 |language=en |trans-title=Mga Pagbabagong Rasyonal sa Agham |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |trans-chapter=Agham, Proto-agham, at Seudosiyensiya |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4 |editor-last2=Pera |editor-first2=M.}}</ref> bagamat hindi lahat ng mga iskolar ay sang-ayon sa katagang ito.<ref>{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Science for the West, Myth for the Rest? |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |publisher=Duke University Press |location=Durham, [[Hilagang Karolina]], [[Estados Unidos]] |last=Scott |first=Colin |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |pages=175–197 |language=en |trans-title=Agham sa Kanluran, Mito sa Iba? |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 |isbn=978-0-8223-4936-5 |jstor=j.ctv11g96cc.16 |chapter=The Case of James Bay Cree Knowledge Construction |trans-chapter=Ang Kaso ng Paggawa ng Kaalaman ng mga James Bay Cree}}</ref> Matapos lumitaw ang mga pinakaunang sistema ng pagsulat sa iab't ibang panig ng mundo noong [[Panahong Bronse]], partikular na sa [[sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]], naging malinaw sa mga iskolar ang pagkakaroon ng mga panimulang pag-aaral ng mga sinaunang sibilisasyon sa agham.<ref name="McIntosh2005">{{cite book |last1=McIntosh |first1=Jane R. |author-link=Jane McIntosh |url=https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia |title=Ancient Mesopotamia: New Perspectives |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-57607-966-9 |location=Santa Barbara, [[California]], [[Estados Unidos]] |pages=273–276 |language=en |trans-title=Sinaunang Mesopotamia: Mga Bagong Pananaw |access-date=}}</ref> Karamihan sa mga ito ay ginawa sa kadahilanang praktikal, tulad ng [[medisina]], [[kalendaryo]], at [[heometriya]], bagamat may mga larangan din silang pinag-aralan dahil sa mga kadahilanang [[banal]] o [[Sobrenatural|supernatural]], kagaya ng [[astronomiya]].<ref name="McIntosh2005" /><ref>{{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |author-link=Asger Aaboe |date=2 May 1974 |title=Scientific Astronomy in Antiquity |trans-title=Maagham na Astronomiya sa Sinaunang Panahon |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |language=en |volume=276 |issue=1257 |pages=21–42 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |doi=10.1098/rsta.1974.0007 |jstor=74272 |s2cid=122508567}}</ref> === Panahong klasikal === {{Main|Agham noong panahong klasikal}} [[Talaksan:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|Ang ''[[Paaralan ng Atenas]]'' (1509-11), ipininta ni [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], at nagpapakita sa mga mahahalagang siyentipiko, pilosopo, at matematiko ng [[sinaunang Gresya]].]] Noong panahong klasikal sa Europa, tipikal na mga mayayamang kalalakihan lang ang nakakapagdaos ng kani-kanilang imbestigasyon sa kalikasan, madalas dahil sa kagustuhang maipaliwanag ang mga pangyayari sa paligid nila.<ref name=":0">{{cite book |last1=Lehoux |first1=Daryn |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=978-0-226-31783-0 |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |page=39 |language=en |trans-title=Pagbubuno sa Kalikasan: Mula Pamahiin papuntang Agham |chapter=Natural Knowledge in the Classical World |trans-chapter=Likas na Kaalaman sa Klasikal na Mundo |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter}}</ref> Halimbawa, inilarawan ng mga pilosopong namuhay sa [[sinaunang Gresya]] bago ang panahon ni [[Sokrates]] ang mga pangyayari sa [[kalikasan]] bilang mga natural na paraan na idinisenyo ng [[Mitolohiyang Griyego|mga diyos]].<ref>{{Cite book |last1=Strauss |first1=Leo |url=https://books.google.com/books?id=cpx2j0TumyIC |title=An Introduction to Political Philosophy: Ten Essays by Leo Strauss |last2=Gildin |first2=Hilail |publisher=[[Wayne State University Press]] |year=1989 |isbn=978-0814319024 |page=209 |language=en |trans-title=Panimula sa Pilosopiyang Pampolitika: Sampung Sanaysay ni Leo Strauss |chapter=Progress or Return? The Contemporary Crisis in Western Education |trans-chapter=Progreso o Pagbalik? Ang Kontemporaryong Krisis sa Edukasyon ng Kanluran |access-date=}}</ref> Samantala, ipinaliwanag naman ng mga pilosopong tagasunod ni [[Thales|Tales ng Miletus]] ang mga pangyayaring ito nang walang bahid ng supernatural.<ref>{{cite book |last1=O'Grady |first1=Patricia F. |author-link=Patricia O'Grady |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&q=Thales+of+Miletus+first+scientist&pg=PA245 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-0-7546-0533-1 |location=[[New York]] |page=245 |language=en |trans-title=Tales ng Miletus: Mga Simulain ng Agham at Pilosopiya ng Kanluran |access-date=}}</ref> Dinebelop naman ng mga tagasunod ni [[Pitagoras]] ang isang [[Pitagorasismo|mala-relihiyong sistema ng pilosopiya]] na sumesentro sa mga bilang.<ref name="Burkert1972">{{cite book |last=Burkert |first=Walter |author-link=Walter Burkert |url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&q=Pythagoreanism |title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism |date=1 June 1972 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-53918-1 |location=Cambridge, [[Massachusetts]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Alamat at Agham sa Sinaunang Pitagorasismo}}</ref> Ang simulain ng ideya ng [[atomo]] bilang ang pinakamaliit na yunit ng realidad ay nagsimula naman sa mga ideya ng [[atomismo]] nina [[Democritus|Demokritus]] at [[Epikuro]].<ref>{{Cite book |last1=Pullman |first1=Bernard |url=https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&q=Leucippus+Democritus+atom&pg=PA56 |title=The Atom in the History of Human Thought |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-515040-7 |pages=31–33 |language=en |trans-title=Ang Atomo sa Kasaysayan ng Kaisipan ng Tao |bibcode= |access-date=}}</ref> Nagpokus naman si [[Hippocrates|Hipokrates]] sa pormal na pag-aaral sa medisina; dahil rito, siya ngayon ang itinuturing na "ama ng medisina".<ref>{{cite book |last1=Leff |first1=Samuel |url=https://books.google.com/books?id=HjNrAAAAMAAJ |title=From Witchcraft to World Health |last2=Leff |first2=Vera |publisher=Macmillan |year=1956 |location=[[London]] |language=en |trans-title=Mula Kulam hanggang sa Pandaigdigang Kalusugan |access-date=}}</ref> Pinasimulan ni Sokrates ang imbestigasyon sa mga bagay-bagay sa pamamagitan ng unti-unting pagtanggal sa mga posibleng paliwanag patungkol sa isang bagay dahil sa [[kontradiksiyon]], hanggang sa maabot ang isang [[konklusyon]] na walang kontradiksiyon. Ang paraan na ito, na tinatawag na ngayon bilang ang [[paraang Sokratiko]], ay unang inilarawan ng kanyang estudyante na si [[Platon]] sa mga dayalogong isinulat nito.<ref>{{cite web |title=Plato, Apology |trans-title=Platon, Apolohiya |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |archive-date=29 January 2018 |access-date= |page=17 |language=en}}</ref> Noong {{BKP|ika-4 na siglo|link=yes}}, dinebelop ni [[Aristoteles]] ang isang sistematikong programa sa [[teleolohiya]].<ref>{{cite book |author1=[[Aristoteles]] |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0054%3Abekker%20page%3D1139b |title=Nicomachean Ethics |edition= |at=1139b |language=en |trans-title=Etikang Nikomakeno |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317140402/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc= |archive-date=17 March 2012 |url-status=live}}</ref> Iminungkahi naman ni [[Aristarco]] ang isang modelo ng kalangitan kung saan ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ang nasa sentro ([[heliosentrismo]]).<ref name="McClellan2015">{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&q=Aristarchus+heliocentrism&pg=PA99 |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2015 |isbn=978-1-4214-1776-9 |location=Baltimore |pages=99–100 |access-date=20 October 2020}}</ref> Gayunpaman, hindi ito nakakuha ng laganap na suporta dahil pinaniwalaan noon na labag ito sa mga batas ng pisika,<ref name="McClellan20152">{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&q=Aristarchus+heliocentrism&pg=PA99 |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2015 |isbn=978-1-4214-1776-9 |location=[[Baltimore]] |pages=99–100 |language=en |trans-title=Agham at Teknolohiya sa Kasaysayan ng Mundo: Panimula |access-date=}}</ref> at mas tinanggap ang mungkahi ni [[Ptolomeo]] na modelo kung saan nasa sentro ang [[Daigdig]] ([[heosentrismo]]), na una niyang inilarawan sa kanyang aklat na ''[[Almagest]]''; ito ang nanaig na modelo ng sansinukob hanggang sa [[Renasimiyento]].<ref>{{Cite book |last=Grasshoff |first=Gerd |title=The History of Ptolemy's Star Catalogue |publisher=Springer |year=1990 |isbn=978-1-4612-8788-9 |series=Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |volume=14 |location=[[New York]] |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Katalogo ng mga Bituin ni Ptolomeo |doi=10.1007/978-1-4612-4468-4}}</ref> Samantala, malaki naman ang ambag ng matematikong si [[Arkimedes|Arkimedes ng Syracuse]], kabilang na sa [[paglutang]] ng mga bagay sa tubig. Isinulat naman ng Romanong si [[Matandang Plinio]] ang aklat na ''[[Likas na Kasaysayan (Plinio)|Likas na Kasaysayan]]''.<ref>{{cite book |last1=Lawson |first1=Russell M. |url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&q=Pliny+the+Elder+encyclopedia&pg=PA190 |title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=978-1-85109-539-1 |location=Santa Barbara, [[California]], [[Estados Unidos]] |pages=190–191 |language=en |trans-title=Agham sa Sinaunang Mundo: Ensiklopedya |access-date=}}</ref> === Gitnang Kapanahunan === [[Talaksan:Maqamat hariri.jpg|thumb|Ang [[Tahanan ng Karunungan]] sa [[Baghdad]], itinuturing na isa sa mga sentro ng kaalaman ng panahong ito. Nasira ito noong kasagsagan ng mga [[Pagkubkob sa Baghdad (1258)|pag-atake]] ng [[Imperyong Monggol|mga Mongol]] sa lungsod noong 1258.]] Naging mabagal ang pag-usad ng agham sa Europa pagsapit ng [[Gitnang Kapanahunan]] mula noong [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|bumagsak ang Imperyong Romano]].<ref name="Lindberg20072" /> Gayunpaman, nagawang mapreserba ng ilang mga iskolar tulad ni [[Isidro ng Sevilla]] ang malaking bahagdan ng kaalaman noong panahong yon sa pamamagitan ng mano-manong pagkopya sa mga natitirang panitikan at pagtipon nito sa mga bolyum tulad ng 20 bolyum ng ''[[Etymologiae]]''.<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=https://books.google.com/books?id=YyvmEyX6rZgC |title=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-56762-6 |series=Cambridge Studies in the History of Science |pages=7–17 |language=en |trans-title=Ang mga Pundasyon ng Modernong Agham sa Gitnang Kapanahunan: Kanilang mga Kontekstong Panrelihiyon, Pang-institusyon, at Intelektuwal |access-date=}}</ref> Sa kabilang banda naman, ang relatibong katatagan ng [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bisantino]] noong panahong ito ang naging dahilan upang patuloy na magsagawa ng agham ang mga iskolar nito. Halimbawa, bagamat laganap ang mga [[Aristotelismo|ideya]] ni [[Aristoteles]] sa Europa kagaya ng heosentrismo at pisika, may mga ilang kritiko nito sa panahong ito tulad ni [[Juan Filopono]], na nagpakilala sa [[teorya ng impetus]], isang sinaunang teorya na sumubok ipaliwanag kung paano [[Mosyon|gumagalaw]] ang mga bagay. Ginamit ang kanyang kritisismo ng mga sumunod na iskolar hanggang sa pagsapit ng [[Renasimiyento]], nang ginamit ito ni [[Galileo Galilei]].<ref name="Lindberg20072" /> Madalas gamitin ang mga ideya ni Aristoteles sa pagpapaliwanag sa mga pangyayari sa paligid. Sentro sa mga ideya niya ang [[apat na sanhi]]: materyal, pormal, paggalaw, at huling sanhi.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2019 |title=Aristotle on Causality |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |access-date= |last=Falcon |first=Andrea |editor-last=Zalta |editor-first=Edward |edition= |language=en |trans-title=Aristoteles sa Kasanhian |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009032459/https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |archive-date=9 October 2020 |url-status=live}}</ref> Kristiyano (madalas [[Nestorianismo]] at [[Miapisismo]]) ang karamihan sa mga nakapagpreserba sa mga sinaunang panitikan, na nagsalin sa iba't-ibang wika. Sa ilalim ng mga [[Dinastiyang Abasida|Abasida]], pinahusay pa ang salin sa wikang Arabo ng mga Arabong siyentipiko.<ref>{{cite book |last=Grant |first=Edward |url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |pages=[https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n77 62–67] |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Likas na Pilosopiya: Mula sa Sinaunang Mundo hanggang Ika-19 na Siglo |chapter=Islam and the eastward shift of Aristotelian natural philosophy |trans-chapter=Islam at ang pasilangang paglipat ng likas na pilosopiya ni Aristoteles |url-access=limited}}</ref> Sa kabisera nito ng [[Baghdad]] makikita ang [[Tahanan ng Karunungan]], isa sa mga pinakamalalaking aklatan ng panahong ito at nagpatuloy hanggang sa [[Pagkubkob sa Baghdad (1258)|pagsalakay]] ng [[Imperyong Mongol|mga Mongol]] sa naturang lungsod noong 1258. Sa karatig na [[Imperyong Sasanida]] naman itinatag ang [[Akademiya ng Gondashipur]], na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang institusyon ng [[medisina]] ng sinaunang mundo. Pinasimulan naman ni [[Alhazen]] ang mga eksperimento bilang pangkumpirma sa isang hinuha, na kanyang ginamit sa mga eksperimento niya ukol sa [[paningin]]. Samantala, isinulat naman ni [[Avicenna]] ang ''[[Kanon ng Medisina]]'', isang komprehensibong ensiklopedya ng medisina na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang aklat sa larangan sa panahong ito.<ref>{{Cite book |last=Fisher |first=W. B. |title=The Cambridge history of Iran |date=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20093-6 |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Iran ng Cambridge}}</ref> Noong 1088, itinatag ang [[Unibersidad ng Bolonia|Pamantasan ng Bolonia]] sa [[Italya]], ang pinakaunang [[pamantasan]] sa Europa at aktibo magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Russell |first=Josiah C. |year=1959 |title=Gratian, Irnerius, and the Early Schools of Bologna |url=https://archive.org/details/sim_mississippi-quarterly_fall-1959_12_4/page/n14 |trans-title=Gratian, Ireneo, at ang mga Pinakaunang Paaralan ng Bolonia |journal=[[The Mississippi Quarterly]] |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=168–188 |jstor=26473232 |quote=}}</ref> Nagsimulang maglitawan ang mga institusyon at pamantasan sa kontinente, na nagpasimula sa [[Renasimiyento ng ika-12 siglo]] at nagbigay-daan sa pagtaas ng pangangailangan sa mga salin sa [[wikang Latin]] ng mga sinaunang teksto at aklat.<ref name="Lindberg20072" /> Lumaganap ang [[eskolastika]] sa Europa, at nagsimula ang mga iskolar na magkalap ng mga kaalaman sa maraming larangan.<ref>{{cite encyclopedia |title=St. Albertus Magnus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |access-date= |language=en |trans-title=San Alberto Magno |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028045424/https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |archive-date=28 October 2017 |url-status=live}}</ref> Noong ika-13 siglo, inilathala ni [[Mondino de Luzzi]] ang unang aklat ukol sa [[anatomiya]] base sa mga pagbukas ng mga iskolar sa [[Bolonia]] sa mga katawan ng mga [[bangkay]].<ref>{{cite book |last=Numbers |first=Ronald |url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03327-6 |page=45 |language=en |trans-title=Nakulong si Galileo at Iba pang mga Mito ukol sa Agham at Relihiyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120190509/https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |archive-date=20 January 2021 |url-status=live}}</ref> === Renasimiyento === {{Main|Rebolusyong Makaagham}} [[File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg|alt=Drawing of planets' orbit around the Sun|thumb|Pagguhit ni [[Nicolaus Copernicus]] sa ideya ng [[heliosentrismo]] sa kanyang aklat na ''[[De revolutionibus orbium coelestium]].'']] Malaki ang naging ambag ng mga pag-abante sa larangan ng [[optika]] sa paglunsad ng [[Renasimiyento]] sa Europa, tulad ng [[teleskopyo]] at ang [[camera obscura]]. Sa simula nito, inilatag ng mga pilosopong tulad ni [[Roger Bacon]], [[Vitelio|Vitello]], at [[John Peckham]] ang [[ontolohiya]] ng realidad na nakikita ng mga mata; humantong ito sa ideya ng [[perspektibismo]], na ginamit sa sining upang kopyahin ang kanilang nakikita sa kalikasan.<ref name="Smith2001">{{cite book |last=Smith |first=A. Mark |title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition |title-link=De Aspectibus |publisher=[[American Philosophical Society]] |year=2001 |isbn=978-0-87169-914-5 |series=Transactions of the American Philosophical Society |volume=91 |location=[[Philadelphia]], Estados Unidos |language=en |trans-title=Teorya ng Biswal na Persepsyon ni Alhacen: Kritikal na Edisyon |issue=4–5}}</ref> Samantala, noong ika-16 na siglo, inilatag ng paring siyentipiko na si [[Nicolaus Copernicus]] ang modelong [[heliosentrismo]] kung saan nasa gitna ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] at umiikot ang [[Daigdig]] dito. Bagamat taliwas ito sa nananaig na modelong [[heosentrismo]] sa panahong ito, ang pagtuklas ni [[Johannes Kepler]] sa mga [[Mga batas mosyon ng mga planeta ni Kepler|batas ng paggalaw ng mga planeta]] at ang mga ambag ni [[Galileo Galilei]] sa larangan ang nagpatunay kalaunan sa katotohanan ng heliosentrismo.<ref>{{Cite journal |last1=Goldstein |first1=Bernard R. |year=2016 |title=Copernicus and the Origin of his Heliocentric System |trans-title=Si Copernicus at ang Pinagmulan ng kanyang Sistemang Heliosentro |url=http://pdfs.semanticscholar.org/e610/194b7b608cab49e034a542017213d827fb70.pdf |url-status=dead |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=33 |issue=3 |pages=219–235 |doi=10.1177/002182860203300301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412211013/http://pdfs.semanticscholar.org/e610/194b7b608cab49e034a542017213d827fb70.pdf |archive-date=12 April 2020 |access-date= |s2cid=118351058}}</ref><ref>{{Cite book |last=Koestler |first=Arthur |author-link=Arthur Koestler |url=https://archive.org/details/sleepwalkershist00koes_0/page/1 |title=The Sleepwalkers: A History of Man's Changing Vision of the Universe |publisher=Penguin |year=1990 |isbn=0-14-019246-8 |location=[[Londres]], Reyno Unido |page=[https://archive.org/details/sleepwalkershist00koes_0/page/1 1] |language=en |trans-title=Ang Mga Naglalakad nang Tulog: Kasaysayan ng Nagbabagong Pagtanaw ng Sangkatauhan sa Sansinukob |orig-date=1959}}</ref> Ang pagkaimbento sa [[Limbagin|limbagan]] ang nagpabilis sa pagkalat ng impormasyon, kabilang na yung mga kinokonsiderang ipinagbabawal o hindi sumasang-ayon sa mga ideya ng panahong yon.<ref>{{cite journal |last=Gingerich |first=Owen |year=1975 |title=Copernicus and the Impact of Printing |trans-title=Si Copernicus at ang Epekto ng Paglilimbag |journal=Vistas in Astronomy |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=201–218 |bibcode=1975VA.....17..201G |doi=10.1016/0083-6656(75)90061-6}}</ref> Nagsimula namang kuwestyunin ng mga pilosopong siyentipiko tulad ni [[Francis Bacon]] at [[Rene Descartes]] ang mga ideya ni Aristoteles; pumabor sila sa paggamit ng mga eksperimento imbes ng kontemplasyon sa pag-aaral sa kalikasan.<ref>{{cite book |last1=Davis |first1=Philip J. |title=Descartes' Dream: The World According to Mathematics |url=https://archive.org/details/descartesdreamwo0000davi |last2=Hersh |first2=Reuben |publisher=[[Harcourt Brace Jovanovich]] |year=1986 |location=[[Cambridge]], [[Massachusetts]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Ang Pangarap ni Descartes: Ang Mundo ayon sa Matematika}}</ref> === Kaliwanagan === {{Main|Agham sa Panahon ng Kaliwanagan}} [[File:Newton's_Principia_title_page.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Newton's_Principia_title_page.png|thumb|Ang [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'']] ni [[Isaac Newton]], na unang inilimbag noong 1687.]] Sa simula ng [[Panahon ng Kaliwanagan]], nilimbag ni Isaac Newton ang [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'']], isa sa mga kinokonsiderang pinakamahahalagang aklat ng [[pisika]].<ref>{{cite book |last=Gribbin |first=John |title=Science: A History 1543–2001 |publisher=Allen Lane |year=2002 |isbn=978-0-7139-9503-9 |page=241 |language=en |trans-title=Agham: Isang Kasaysayan 1543–2001 |quote=}}</ref> Samantala, lumayo ang mga siyentipiko mula sa mga turo ni Aristoteles, kagaya ni [[Gottfried Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]], na tiningnan ang mga bagay bilang sumusunod sa mga batas ng kalikasan, hindi dahil may mga layunin ang mga ito.<ref>{{Cite web |title=Gottfried Leibniz – Biography |trans-title=Gottfried Leibniz – Talambuhay |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711221621/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Leibniz.html |archive-date=11 Hulyo 2017 |access-date= |website=Maths History |language=en}}</ref> Dinomina ng mga grupong nakatuon sa agham ang pag-aaral sa mga larangan sa panahong ito, di tulad ng mga nagdaang panahon kung saan nasa mga pamantasan nakasentro ang mga pag-aaral. Naging mabilis naman ang pag-unsad ng samu't saring mga larangan sa panahong ito, partikular na ang medisina, pisika, at biolohiya.<ref>{{Cite book |last=van Horn Melton |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |title=The Rise of the Public in Enlightenment Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0511819421 |pages=82–83 |language=en |trans-title=Ang Pag-angat ng Publiko sa Europa noong [Panahon ng] Kaliwanagan |doi=10.1017/CBO9780511819421 |access-date= |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120143805/https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |archive-date=20 January 2022 |url-status=live}}</ref> Sinimulan ni [[Carl Linnaeus|Carolus Linnaeus]] na pagpangkatin ang lahat ng buhay, na ngayo'y bahagi na ng larangan ng [[taksonomiya]].<ref>{{cite journal |last1=Calisher |first1=CH |author1-link=Charles Calisher |year=2007 |title=Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet? |trans-title=Taksonomiya: ano'ng meron sa pangalan? Sintamis ba ang amoy ng rosas sa ibang pangalan? |journal=Croatian Medical Journal |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=268–270 |pmc=2080517 |pmid=17436393}}</ref> Sa panahong ito nadiskubre at napag-aralan ang [[magnetismo]] at [[Daloy ng kuryente|kuryente]].<ref>{{cite book |last1=Darrigol |first1=Olivier |url=https://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr |title=Electrodynamics from Ampère to Einstein |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0198505949 |location=New York |language=en |trans-title=Elektrodinamika mula kay Ampère hanggang kay Einstein |url-access=registration}}</ref> Mabilis din ang pag-unsad sa kaalaman sa [[kimika]], [[ekonomika]], [[sosyolohiya]], at [[lipunan]]. Noong 1776, inilathala ni [[Adam Smith]] ang ''[[The Wealth of Nations|Kayamanan ng mga Bansa]]'', na kinokonsiderang pinakaunang aklat ng modernong ekonomika.<ref>{{Cite book |last=Fry |first=Michael |url=https://archive.org/details/adamsmithslegacy0000unse |title=Adam Smith's Legacy: His Place in the Development of Modern Economics |publisher=[[Routledge]] |others= |year=1992 |isbn=978-0-415-06164-3 |language=en |trans-title=Legasiya ni Adam Smith: Ang Kanyang Lugar sa Pagdebelop ng Modernong Ekonomika |url-access=registration}}</ref> === Ika-19 na siglo === Nagsimulang magkaroon ng mga katangian na masasabing "moderno" ang mga larangan pagsapit ng ika-19 na siglo. Kabilang sa mga ito ang pagiging isang ganap na propesyon ng [[siyentipiko]], gayundin ang pagbilis ng [[industriyalisasyon]] ng mga bansa. Nagsimulang magsilitawan ang mga [[Kathang-isip na pang-agham|sanaysay at panitikan]] na may kinalaman sa agham, gayundin ang mga pinakaunang [[Diyaryong akademiko|akademikong dyornal]].<ref name=":0" /> Magkahiwalay na iminungkahi nina [[Charles Darwin]] at [[Alfred Russel Wallace]] ang teorya ng ebolusyon sa pamamagitan ng [[likas na pagpili]], na nagpapaliwanag kung paano at saan nagmula ang mga hayop at halaman. Inilatag ito nang husto ni Darwin sa kanyang aklat na ''[[On the Origin of Species|Ukol sa Pinagmulan ng mga Espesye]]'' (1859).<ref>{{cite journal |last=Padian |first=Kevin |year=2008 |title=Darwin's enduring legacy |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-02-07_451_7179/page/632 |trans-title=Ang nananaig na legasiya ni Darwin |journal=Nature |language=en |volume=451 |issue=7179 |pages=632–634 |bibcode=2008Natur.451..632P |doi=10.1038/451632a |pmid=18256649 |doi-access=free}}</ref> Samantala, unang naipaliwanag ni [[Gregor Mendel]] ang mga prinsipyo ng [[Pagmamana ng katangian|mana sa mga buhay]], na nagpasimula sa larangan ng [[henetika]].<ref>{{Cite book |last=Henig |first=Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni |title=The monk in the garden: the lost and found genius of Gregor Mendel, the father of genetics |year=2000 |pages=134–138 |language=en |trans-title=Ang monghe sa hardin: ang nawala ngunit nakitang kahenyuhan ni Gregor Mendel, ang ama ng henetika}}</ref> Itinatag naman ni [[Wilhelm Wundt]] ang pinakaunang laboratoryo para sa [[sikolohiya]] noong 1879.<ref>{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-65242-2 |edition=8 |location=[[New York]] |pages=219–253 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Sikolohiya: Mula Sinaunang Panahon hanggang sa Ngayon |chapter=The psychology of consciousness |trans-chapter=Ang sikolohiys ng kamalayan}}</ref> Iminungkahi ni John Dalton ang [[Teorya ng atomo|teorya]] ng [[atomo]] mula sa ideya ng sinaunang Griyegong pilosopong si [[Democritus|Demokrito]].<ref>{{cite journal |last1=Rocke |first1=Alan J. |year=2005 |title=In Search of El Dorado: John Dalton and the Origins of the Atomic Theory |url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-2005_72_1/page/124 |trans-title=Ang Paghahanap sa El Dorado: Si John Dalton at ang mga Pinagmulan ng Teoryang Atomiko |journal=Social Research |language=en |volume=72 |issue=1 |pages=125–158 |doi=10.1353/sor.2005.0003 |jstor=40972005 |s2cid=141350239}}</ref> Nabuo rin sa siglong ito ang [[Elektromagnetismo|teorya ng elektromagnetika]], na nagpakita sa mga sitwasyong hindi madaling maipaliwanag sa [[Mga batas ng mosyon ni Newton|pisikang inilahad ni Newton]]. Samantala, ang aksidenteng pagkadiskubre naman ni [[Wilhelm Roentgen]] sa mga [[x-ray]] ang nagpasimula sa isang serye ng mga pagdiskubre sa iba't ibang anyo ng [[radyasyon]] at [[radyoaktibidad]], partikular na kay [[Marie Curie]] at ng asawa niyang si [[Pierre Curie]].<ref>{{cite book |last=Mould |first=Richard F. |title=A century of X-rays and radioactivity in medicine: with emphasis on photographic records of the early years |publisher=Inst. of Physics Publ. |year=1995 |isbn=978-0-7503-0224-1 |edition= |location=[[Bristol]], Reyno Unido |page=12 |language=en |trans-title=Isang siglo ng mga x-ray at radyoaktibidad sa medisina: na may diin sa mga naitalang larawan sa mga unang taon}}</ref> Si Roentgen ang unang nakatanggap ng [[Gantimpalang Nobel]], at si Marie Curie naman ang unang babaeng nanalo sa naturang premyo at ang unang nakatanggap ng dalawang magkahiwalay na parangal sa magkaibang larangan.<ref name="Estreicher1938">{{cite book |last=Estreicher |first=Tadeusz |author-link=Tadeusz Estreicher |title=Polski słownik biograficzny, vol. 4 |title-link=Polski słownik biograficzny |year=1938 |page=113 |language=pl |chapter=Curie, Maria ze Skłodowskich}}</ref> Nagtapos ang siglo sa pagkadiskubre sa [[elektron]], isang [[subatomikong partikulo]].<ref>{{cite journal |last=Thomson |first=J. J. |year=1897 |title=Cathode Rays |journal=[[Philosophical Magazine]] |language=en |volume=44 |issue=269 |pages=293–316 |doi=10.1080/14786449708621070}}</ref> === Ika-20 siglo === {{Main|Agham noong ika-20 siglo}} [[File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg|alt=Graph showing lower ozone concentration at the South Pole|thumb|Ang [[Pagkaubos ng osono|butas sa osono]] sa [[Antartika]] noong 1987.]] Pinahusay ng mga [[Antibiyotiko|antibiotiko]] at [[Pataba|artipisyal na pataba]] ang kalidad ng pamumuhay ng mga tao sa buong mundo.<ref>{{Cite journal |last=Goyotte |first=Dolores |year=2017 |title=The Surgical Legacy of World War II |trans-title=Ang Legasiyang Surhikal ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig |url=https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |url-status=live |journal=The Surgical Technologist |language=en |volume=109 |pages=257–264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180530/https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Erisman |first1=Jan Willem |last2=Sutton |first2=M. A. |last3=Galloway |first3=J. |last4=Klimont |first4=Z. |last5=Winiwarter |first5=W. |date=October 2008 |title=How a century of ammonia synthesis changed the world |trans-title=Paano binago ng isang siglo ng sintesis sa ammonia ang mundo |url=http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |url-status=dead |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=1 |issue=10 |pages=636–639 |bibcode=2008NatGe...1..636E |doi=10.1038/ngeo325 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723223052/http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |archive-date=23 July 2010 |access-date= |s2cid=94880859}}</ref> Sa kabilang banda, sa siglong ito nagsimulang tingnan ng mga siyentipiko ang mga isyu sa kalikasan na dulot ng tao, kagaya ng [[polusyon]], [[Pagbabago ng klima|pag-init ng Daigdig]], at ang [[Pagkaubos ng osono|pagbaba ng osono sa atmospera]], at humantong sa pagsimula sa pag-aaral ng agham pangkalikasan bilang isang ganap na larangan.<ref>{{cite journal |last1=Emmett |first1=Robert |last2=Zelko |first2=Frank |year=2014 |title=Minding the Gap: Working Across Disciplines in Environmental Studies |trans-title=Pagpapaliit sa Pagitan: Pagtrabaho sa Maraming Disiplina sa Araling Pangkalikasan |url=http://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |journal=Environment & Society Portal |series=RCC Perspectives no. 2 |language=en |doi=10.5282/rcc/6313 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121054306/https://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |archive-date=21 January 2022 |editor-last1=Emmett |editor-first1=Rob |editor-last2=Zelko |editor-first2=Frank}}</ref> Dahil sa dalawang digmaang pandaigdig sa siglong ito at ang sumunod na [[Digmaang Malamig|digmaang malamig]], bumilis ang pananaliksik at tumaas ang pagpopondo sa agham ng mga pamahalaan ng mundo.<ref>{{Cite journal |last=Furner |first=Jonathan |date=1 June 2003 |title=Little Book, Big Book: Before and After Little Science, Big Science |url=https://archive.org/details/journal-of-librarianship-and-information-science_2003-06_35_2/page/115 |trans-title=Maliit na Aklat, Malaking Aklat: Bago at Pagkatapos ng Maliit na Agham, Malaking Agham |journal=Journal of Librarianship and Information Science |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=115–125 |doi=10.1177/0961000603352006 |s2cid=34844169}}</ref> Halimbawa, nagsimula ang [[Karerang Pangkalawakan|Karera sa Kalawakan]] dahil sa kompetisyon ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyet]] matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]; humantong ito kalaunan sa paglunsad ng pinakaunang [[Satelayt|artipisyal na satelayt]], ang [[Sputnik]] ng Unyong Sobyet gayundin ang pagpapadala ng mga [[astronauta]] sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ng Estados Unidos simula noong 1969, nang lumapag sa kalupaan ng Buwan ang [[Apollo 11]].<ref>{{cite book |last1=Kraft |first1=Chris |author-link1=Christopher C. Kraft, Jr. |url=https://archive.org/details/flight00chri |title=Flight: My Life in Mission Control |last2=Schefter |first2=James |publisher=Dutton |year=2001 |isbn=0-525-94571-7 |location=New York |pages=3–5 |language=en |trans-title=Paglipad: Ang Buhay Ko sa Mission Control}}</ref> Gayunpaman, nagdulot rin ito ng pagdami ng mga [[Sandata ng malawakang pagkawasak|sandatang kayang makapinsala sa isang malawak na lugar]], tulad ng [[sandatang nukleyar]], na unang ginamit (at ang tanging paggamit sa kasalukuyan) sa digmaan noong 1945, nang [[Pagbombang nukleyar sa Hiroshima at Nagasaki|ginamit ito]] ng Estados Unidos kontra sa [[Imperyo ng Hapon|Imperyong Hapon]] sa mga lungsod ng [[Hiroshima]] at [[Nagasaki]].<ref>{{cite book |last=Kahn |first=Herman |author-link=Herman Kahn |title=Thinking about the Unthinkable |url=https://archive.org/details/thinkingaboutunt0000kahn |publisher=Horizon |year=1962 |language=en |trans-title=Pag-isip sa Hindi Maiisip}}</ref> Dumami rin ang [[kababaihan sa agham]], bagamat nananatili pa rin ang mga isyu sa kasarian magpahanggang ngayon sa ilang mga larangan.<ref>{{cite book |last=Rosser |first=Sue V. |title=Breaking into the Lab: Engineering Progress for Women in Science |date=12 March 2012 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7645-2 |page=7 |language=en |trans-title=Pagpasok sa mga Laboratoryo: Pagsasagawa sa Progreso para sa Kababaihan sa Agham}}</ref> Samantala, nadiskubre ang [[cosmic microwave background]] noong 1964,<ref>{{cite journal |last=Penzias |first=A. A. |year=2006 |title=The origin of elements |trans-title=Ang pinagmulan ng mga elemento |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |url-status=live |journal=Science |language=en |publisher=[[Nobel Foundation]] |volume=205 |issue=4406 |pages=549–554 |doi=10.1126/science.205.4406.549 |pmid=17729659 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117225210/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |archive-date=17 January 2011 |access-date=}}</ref> isang matinding ebidensiyang pumapabor sa [[Big Bang|teorya ng Big Bang]] na unang iminungkahi ng [[Belhika|Belhikanong]] pari na si [[Georges Lemaître]] noong 1931.<ref>{{cite book |last=Weinberg |first=S. |url=https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 |title=Gravitation and Cosmology |publisher=John Whitney & Sons |year=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |pages=[https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 464–495] |language=en |trans-title=Grabitasyon at Kosmolohiya |url-access=registration}}</ref> Nagawang maipagsama ang teorya ng [[Ebolusyon|ebolusyon ni Darwin]] sa [[Pagmamanang Mendeliano|henetika ni Mendel]].<ref>{{Cite book |last1=Futuyma |first1=Douglas J. |title=Evolution |url=https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3 |last2=Kirkpatrick |first2=Mark |publisher=Sinauer |year=2017 |isbn=978-1605356051 |edition=4 |pages=[https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3/page/n21 3]–26 |language=en |trans-title=Ebolusyon |chapter=Evolutionary Biology |trans-chapter=Biolohiyang Ebolusyonal}}</ref> Samantala, ang [[teorya ng pangkalahatang relatibidad]] na unang inilatag ni [[Albert Einstein]] noong unang dekada ng siglo ay napatunayan sa sumunod na dekada; nagpasimula ito sa larangan ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kwantum]] upang ilarawan ang pisikang nagaganap sa mga napakaliit na haba, oras, at grabidad. Ang pagkaimbento sa mga [[integradong sirkito]] ang isa sa mga nagpabilis sa komunikasyon sa mundo, at nagpasimula sa isang rebolusyon sa larangan ng [[teknolohiyang pang-impormasyon]] tulad halimbawa ng mga [[kompyuter]], [[smartphone]], at [[internet]].<ref>{{cite journal |last1=von Bertalanffy |first1=Ludwig |year=1972 |title=The History and Status of General Systems Theory |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_1972-12_15_4/page/n12 |trans-title=Ang Kasaysayan at Estado ng Teorya ng mga Pangkalahatang Sistema |journal=The Academy of Management Journal |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=407–426 |jstor=255139}}</ref> === Ika-21 siglo === [[File:Apjlab0e85f4_EHT-images-M87-four-teams.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Apjlab0e85f4_EHT-images-M87-four-teams.jpg|alt=|thumb|350x350px|Apat sa mga larawan ng [[itim na butas]] sa gitnang ng [[galaksiyang M87]] na nakuhanan sa apat na lokasyon.]] Nakumpleto ang [[Proyektong Henoma ng Tao]] noong 2003 matapos ng 13 taong pag-aaral upang imapa at tukuyin ang lahat ng mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] ng [[henoma ng tao]].<ref>{{Cite journal |last1=Naidoo |first1=Nasheen |last2=Pawitan |first2=Yudi |last3=Soong |first3=Richie |last4=Cooper |first4=David N. |last5=Ku |first5=Chee-Seng |date=October 2011 |title=Human genetics and genomics a decade after the release of the draft sequence of the human genome |trans-title=Henetika ng tao at henomika isang dekada pagkatapos ng paglabas sa unang sekwensiya ng henoma ng tao |journal=Human Genomics |language=en |volume=5 |issue=6 |pages=577–622 |doi=10.1186/1479-7364-5-6-577 |pmc=3525251 |pmid=22155605 |doi-access=free}}</ref> Samantala, nagawa ng isang grupo ng mga siyentipiko mula sa [[Hapon]] noong 2006 na maibalik ang mga matatandang [[selula]] patungo sa panimulang anyo nito ([[selulang madre]]).<ref>{{Cite journal |last1=Rashid |first1=S. Tamir |last2=Alexander |first2=Graeme J. M. |date=March 2013 |title=Induced pluripotent stem cells: from Nobel Prizes to clinical applications |trans-title=Inudyok na pluripotenteng selulang madre: mula sa mga Premyong Nobel hanggang sa mga aplikasyong klinikal |journal=Journal of Hepatology |language=en |volume=58 |issue=3 |pages=625–629 |doi=10.1016/j.jhep.2012.10.026 |issn=1600-0641 |pmid=23131523 |doi-access=free}}</ref> Natuklasan at nakumpirma ang pag-iral ng partikulong [[Higgs boson]] noong 2013, na nagpakumpleto sa mga partikulong hinuha ng [[Pamantayang Modelo]] ng pisika.<ref>{{cite press release|last=O'Luanaigh|first=C.|date=14 March 2013|title=New results indicate that new particle is a Higgs boson|publisher=[[CERN]]|url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|access-date=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020000722/http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|archive-date=20 October 2015|trans-title=Ipinapakita ng mga bagong resulta na ang bagong partikulo ay isang Higgs boson|lang=en}}</ref> Noong 2015 naman, [[Unang pagsagap sa alon ng grabitasyon|nasagap]] ang mga pinakaunang [[alon ng grabitasyon]] na inilarawan ng pangkalahatang relatibidad noong nagdaang siglo.<ref>{{cite journal |last1=Cho |first1=Adrian |year=2017 |title=Merging neutron stars generate gravitational waves and a celestial light show |trans-title=Gumagawa ng mga alon ng grabitasyon at ng isang pangkalawakang palabas ng liwanag ang mga nagsasanib na bituing neutron |journal=Science |language=en |doi=10.1126/science.aar2149}}</ref> Samantala, direktang nakuhanan ng larawan sa unang pagkakataon ang isang [[itim na butas]] sa pamamagitan ng [[Event Horizon Telescope|isang pandaigdigang kolaborasyon]].<ref>{{Cite web |date=20 April 2019 |title=Media Advisory: First Results from the Event Horizon Telescope to be Presented on April 10th |trans-title=Abiso sa Midya: Ipepresenta sa Ika-10 ng Abril ang mga Unang Resulta mula sa Event Horizon Telescope |url=https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420135254/https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-date=20 April 2019 |access-date= |publisher=[[Event Horizon Telescope]] |language=en}}</ref> == Sangay == {{Main|Sangay ng agham}}Kalimitang hinahati ang agham sa apat na sangay: [[Pormal na agham|pormal]], [[Likas na agham|likas]], [[Agham panlipunan|panlipunan]], at [[Nalalapat na agham|nalalapat]]. === Pormal na agham === {{Main|Pormal na agham}} [[Pormal na agham]] ang sangay ng agham na nakatuon sa mga [[sistemang pormal]], tulad ng [[matematika]], [[lohika]], [[estadistika]], at [[teoretikal na agham pangkompyuter]]. Di tulad ng ibang mga sangay ng agham, gumagamit ng mga [[Tuntunin ng imperensiya|tuntunin]] at [[Katuturan|kahulugan]] ang mga pormal na agham imbes na mga [[empirikal na ebidensiya]]; dahil dito, minsan din silang hindi itinuturing na mga ganap na agham. Ilan sa mga pangunahing sangay nito ang mga sumusunod: * [[Lohika]] ang pag-aaral sa mga tuntunin ng imperensiya, mga relasyon na humahantong sa isang [[konklusyon]] base sa mga [[sanhi]]. Sa malawak na kahulugan, ito ang pagsusuri sa mga [[argumento]]. Ginugrupo ito madalas sa [[pilosopiya]] at [[matematika]], bagamat ginagamit na rin ito sa [[agham pang-isipan]], [[agham pangkompyuter]], [[lingguwistika]], at [[sikolohiya]]. * [[Matematika]] ang pag-aaral sa mga bilang, estraktura, ekwasyon, hugis at iba pang mga bagay na basal. Kalimitan itong itinuturing bilang hiwalay sa agham dahil sa lawak ng saklaw nito, o di kaya'y ginagawang kasingkahulugan ng pormal na agham, kung ituring man ito bilang sangay ng agham. [[Aritmetika]], [[alhebra]], [[heometriya]], at [[kalkulo]] ang ilan sa mga pangunahing sangay nito. * [[Estadistika]] ang pag-aaral, pagkolekta, at pagsusuri sa mga nakalap na [[datos]]. Madalas itong tumutukoy sa pagsasagawa ng mga [[sarbey]] at [[panayam]], gayundin ng mga [[eksperimento]]. * [[Teoretikal na agham pangkompyuter]] ang bahagi ng [[agham pangkompyuter]] na nakatuon sa [[komputasyon]] at [[pagkukuwenta]]. Ilan sa mga larangang pumapailalim dito ay ang [[teorya ng automata]], [[artipisyal na katalinuhan]], [[teorya ng impormasyon]], at [[kriptograpiya]]. === Likas na agham === {{Main|Likas na agham}} [[Likas na agham]] ang mga agham na nakatuon sa [[kalikasan]] at sa pisikal na mundo kabilang na ang mga likas na pangyayari. Kalimitan itong nahahati sa dalawa: buhay at pisikal. [[Biolohiya]] ang pag-aaral sa [[buhay]], samantalang nahahati naman ang pisikal na agham sa apat na pangunahing sangay: [[pisika]], [[kimika]], [[astronomiya]], at [[agham pandaigdig]]. * [[Pisika]] ang pag-aaral sa [[materya]], mga [[pangunahing partikulo|partikulo]] nito, at ang mga ugali nito sa [[espasyo-panahon|espasyo at panahon]], [[enerhiya]], at [[puwersa]]. Isa ito sa mga pangunahing larangan ng agham, at isa rin sa mga pinakamatatanda. * [[Kimika]] ang pag-aaral sa pagbabagong nagaganap sa mga materya, lalo na ang komposisyon nito, reaksyon, ugali, estraktura, at katangian nito. Kabilang sa mga pinag-aaralan sa kimika ang mga [[sustansiyang kemikal|sustansiya]], [[atomo]], at [[molekulo]]. * [[Astronomiya]] ang pag-aaral sa mga bagay sa [[kalawakan]], kabilang na ang mga [[planeta]], [[bituin]], [[galaksiya]], [[nebula]], at [[itim na butas]]. Sa madaling salita, astronomiya ang pag-aaral sa mga bagay sa labas ng [[atmospera]] ng Daigdig. Kabilang rin sa larangan ang [[kosmolohiya]], ang larangan na nakatuon sa [[uniberso|sanlibutan]] sa pangkalahatan. * [[Agham pandaigdig]] ang katawagan para sa mga agham na nakatuon sa pag-aaral sa [[Daigdig]] at ang mga nagaganap na penomena at proseso sa loob nito. ** [[Meteorolohiya]] ang pag-aaral sa [[atmospera|himpapawid]] ng Daigdig at sa [[lagay ng panahon]]. ** [[Oseanograpiya]] ang pag-aaral sa [[idrospera|katubigan]] ng Daigdig, partikular na ang [[karagatan]], ang heograpiya, pisika, kimika, at biolohiya nito. ** [[Heolohiya]] ang pag-aaral sa [[heospera|kalupaan]] ng Daigdig, kabilang na ang mga prosesong tulad ng [[paggalaw ng mga kontinente]], mga [[bato (heolohiya)|bato]] nito, at ang mga [[siklo ng bato|pagbabago]] sa mga ito sa paglipas ng panahon. * [[Biolohiya]] ang pag-aaral sa lahat ng [[buhay]] sa Daigdig, kabilang na ang mga [[organismo]]. Kasama sa malawak na pag-aaral na ito ang pananaliksik ukol sa [[pinagmulan ng buhay]], [[ebolusyon]], at ang pagkalat nito. Sentro sa pag-aaral ang [[selula]], [[hene]], [[homeostatis]], at ang antas ng organisasyon ng buhay, na saklaw ng [[taksonomiya]]. ** [[Mikrobiolohiya]] ang pag-aaral sa mga [[mikrobyo]], kabilang ang mga [[birus]], [[protista]], [[fungus]], at [[parasito]]. ** [[Botanika]] ang pag-aaral sa mga [[halaman]], kabilang na ang mga prosesong nagaganap sa mga ito tulad halimbawa ng [[potosintesis]]. ** [[Soolohiya]] ang pag-aaral sa mga [[hayop]], kabilang na ang mga prosesong nagaganap sa mga ito. Kalimitang hindi isinasama sa pag-aaral ang mga [[tao]], ngunit hindi sa lahat ng pagkakataon. ** [[Ekolohiya]] ang pag-aaral sa mga nagaganap na interaksyon at proseso sa mga [[ekosistema]], lalo na sa kabuuang [[biospera]] ng Daigdig. === Agham panlipunan === {{Main|Agham panlipunan}}[[Agham panlipunan]] ang mga agham na may pangunahing pokus sa [[tao]] at sa mga [[lipunan]] ng tao. Una itong ginamit upang tumukoy sa ngayo'y sosyolohiya bago ang ika-18 siglo. Nahahati ang larangan sa dalawang pangunahing pananaw: [[positibismo]] na gumagamit ng mga pamamaraang kagaya ng sa [[agham pangkalikasan]], at [[antipositibismo]] na gumagamit naman ng mga simbolikong interpretasyon at kritisismo upang pag-aralan ang mga lipunan. * [[Antropolohiya]] ang agham na nakapokus sa mga tao, kabilang na ang mga [[kaugalian]], [[kultura]], at ibang mga aspeto na naghihiwalay sa mga tao mula sa ibang mga hayop. * [[Araling pangkomunikasyon]] ang agham na nakatuon sa proseso ng [[komunikasyon]] sa pagitan ng mga tao, parehong [[Lingguwistika|pasalita]] at [[Pagsusulat|pasulat]], kabilang na ang sikolohiya ng pakikipag-usap at ang paglalapat ng [[kahulugan]] sa mga simbolo tulad ng mga [[titik]], [[salita]], [[Senyas ng kamay|senyas]], at [[meme]]. * [[Ekonomika]] ang agham na nag-aaral sa produksiyon at daloy ng [[yaman]]. Kalimitan itong inilalarawan bilang ang pag-aaral sa relasyon ng [[kailangan]] at [[Kakapusan (ekonomiya)|kakapusan]], at ang ugali ng tao pagdating sa [[Salapi|pera]]. Nahahati ito sa dalawang pangunahing sangay: [[Makroekonomiya|makroekonomika]] na nag-aaral sa pangkalahatan, at [[Mikroekonomiya|mikroekonomika]] na nag-aaral naman sa isang partikular na grupo tulad ng [[pamilya]] o [[pamayanan]]. * [[Edukasyon]] ang larangan na nakatuon sa paglipat ng [[kaalaman]] ukol sa isang larangan patungo sa iba. Kabilang dito ang [[pedagohiya]], ang teoretikal nitong anyo. * [[Heograpiya]] ang agham na nakatuon sa pag-aaral sa [[litospera|kalupaan]] ng Daigdig, partikular na ang ibabaw nito. Isa itong malawak na larangan na saklaw din ang pag-aaral sa ginagalawang kapaligiran ng mga tao. * [[Kasaysayan]] ang pag-aaral sa [[nakaraan]] ng sangkatauhan. Kalimitang tumutukoy ito sa mga naisulat na pangyayari, bagamat saklaw rin ng pag-aaral ang mga pangyayari bago naimbento ang pagsusulat sa ilalim ng katawagang "[[prehistorya]]". * [[Batas]] ang larangan na nakatuon naman sa mga tuntunin na isinakodigo ng mga tao sa isang lugar. * [[Lingguwistika]] ang pag-aaral sa mga [[wika]] ng tao, kabilang na ang mga proseso sa pagbuo at pagkamatay ng mga wika, at ang mekanismo ng paggawa ng tunog na nagiging salitang naiintindihan ng iba. * [[Agham pampolitika]] ang maagham na pag-aaral sa [[politika]] ng isang lugar, at paano nakakaapekto ang mga [[ideolohiya]] at desisyon ng mga pinuno sa mga nasasakupan nito. * [[Sikolohiya]] ang agham na nakatuon sa [[isip|pag-isip]], partikular na ang mga mekanismo ng isip na nakakaapekto sa mga pang-araw-araw na gawain ng mga tao. * [[Sosyolohiya]] ang maagham na pag-aaral sa mga [[lipunan]], lalo na sa mga grupo ng tao. Kabilang dito ang pag-aaral sa mga pamayanan, samahan, pamilya, at iba pang mga estrakturang sosyal. === Nalalapat na agham === {{Main|Nalalapat na agham}} [[Nalalapat na agham]] ang tawag sa mga agham na gumagamit sa kaalaman mula sa ibang mga sangay ng agham sa praktikal na paraan. Madalas itong inihahambing sa ibang mga agham dahil sa paggamit nito ng kaalaman imbes na gumawa o kumalap ng kaalaman katulad sa ibang mga sangay. * [[Agrikultura]] ang agham ng pagtatanim at pagpapanatili sa mga ani upang maging pagkain. Tinatawag din ito bilang ''agrosiyensiya'', lalo na sa mga konteksto kung saan sinasama ang ibang mga paraan ng pagkalap ng pagkain kagaya ng [[pangingisda]] at [[pangangaso]]. * [[Arkitektura]] ang larangan na nakatuon sa pagdisenyo sa mga [[gusali]] at istrakturang tinitirhan o ginagamit ng mga tao. * [[Elektronika]] ang larangan na nakatuon naman sa paggamit sa [[kuryente]] upang makabuo ng mga bagay-bagay, tulad ng mga [[integradong sirkito]] at [[kompyuter]]. * [[Inhinyeriya]] ang agham na nakatuon sa pagbuo sa mga gusali, imprastraktura, at istraktura na ginagamit at tinitirhan ng mga tao. * [[Agham pangkapaligiran]] ang agham na nakatuon sa [[kapaligiran]] at paano ito mapapangalagaan. * [[Medisina]] ang agham ng panggagamot, kabilang na ang pagpapagaling, pagtuklas sa mga [[karamdaman]], at pagdisenyo sa nararapat na [[lunas]] at reseta para sa isang pasyente. == Pananaliksik == {{main|Pananaliksik}} Nagsasagawa ang mga siyentipiko ng [[pananaliksik]] upang makakuha ng kaalaman. Kalimitan itong hinahati sa dalawang anyo: [[pangunahing pananaliksik|pangunahin]] na nakatuon sa pagkalap ng kaalaman sa ngalan ng agham at kadalasa'y walang praktikal na gamit, at [[nalalapat na pananaliksik|nalalapat]], na nakatuon naman sa pagkalap ng kaalaman na may layunin na magamit ito sa praktikal na gamit.<ref>{{cite web |last=Dawkins |first=Richard |author-link=Richard Dawkins |date=10 May 2006 |title=To Live at All Is Miracle Enough |trans-title=Isang Himala na Buhay Tayo |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |access-date= |publisher=RichardDawkins.net |language=en}}</ref> === Pamamaraang makaagham === {{main|Pamamaraang makaagham}} [[Talaksan:The_Scientific_Method.svg|thumb|Mga pangunahing hakbang sa [[pamamaraang makaagham]].]] Ginagamit sa pananaliksik ang [[pamamaraang makaagham]], na may layunin na [[obhetibo (agham)|obhetibong]] maipaliwanag ang mga pangyayari sa [[kalikasan]] sa paraang [[magagawa muli]].<ref name="di Francia1976">{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |trans-chapter=Ang paraan ng pisika|trans-title=Ang Imbestigasyon sa Pisikal na Mundo |lang=en|title=The Investigation of the Physical World |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=1–52 |isbn=978-0-521-29925-1}}</ref> Sa pagsasagawa nito, may mga pangunahing kalagayan na itinuturing bilang totoo; sa madaling salita, may [[realidad]] na nararanasan ng lahat na dinidiktahan ng mga [[likas na batas]]. Natuklasan ang mga ito sa pamamagitan ng sistematikong [[obserbasyon]] at [[eksperimento]].<ref name="Heilbron2003" /> Mahalaga ang [[matematika]] sa pagsasagawa sa mga [[hinuha]] at [[teorya]], dahil ginagamit ito sa pagkalkula, pagsasagawa ng mga modelo, at pagkolekta sa mga tiyak na [[sukat]].<ref>{{cite book |last=Popper |first=Karl R. |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=2002e |isbn=978-0-415-27844-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |language=en |trans-title=Ang Lohika ng Maagham na Pagtuklas |chapter=The problem of the empirical basis |trans-chapter=Ang problema ng empirikal na basehan |orig-date=1959 |url-access=limited}}</ref> Kapwa ding mahalaga ang larangan ng [[estadistika]], na siyang nakatuon naman sa pagsusuri sa mga nakalap na [[datos]], na ginagamit naman ng mga siyentipiko upang matukoy kung mapagkakatiwalaan o mahalaga ba ang mga resultang nakalap mula sa mga eksperimento.<ref>{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=Peter Diggle |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |url=https://archive.org/details/statisticsscient0000digg |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=Amanda Chetwynd |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0199543182 |pages=[https://archive.org/details/statisticsscient0000digg/page/n17 1]–2 |language=en |trans-title=Estadistika at ang Pamamaraang Makaagham: Panimula para sa mga Estudyante at Mananaliksik}}</ref> [[Talaksan:Fata_Morgana_Example_Detail.jpg|thumb|Isa sa mga iniiwasan ng pamamaraang makaagham ang mga maling konklusyon dahil sa limitasyon ng tao. Halimbawa, nagmimistulang lumulutang sa ere ang [[barko]]ng ito dahil sa ilusyon ng ''[[fata morgana]]''.]] Nagsisimula ang pamamaraang makaagham sa pagsasagawa ng isang [[palaisipan]] o [[palagay]] bilang posibleng paliwanag sa isang naobserbahang pangyayari. Susubukang patunayan (o kabaligtaran depende sa [[disenyo ng eksperimento]]) ang isang palagay o paliwanag sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga [[eksperimento]] upang maiwasan sa mga bitag ng konklusyon tulad ng [[bitag ng korelasyon]].<ref>{{Cite journal |last=Aldrich |first=John |year=1995 |title=Correlations Genuine and Spurious in Pearson and Yule |url=https://archive.org/details/sim_statistical-science_1995-11_10_4/page/364 |trans-title=Mga Korelasyong Totoo at Nagkataon Lang sa Pearson and Yule |journal=Statistical Science |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=364–376 |doi=10.1214/ss/1177009870 |jstor=2246135 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, may mga ilang larangan na nangangailangan lamang ng palagay na obserbasyon dahil sa limitasyon ng tao, tulad halimbawa sa pagpapalagay sa hitsura ng isang planeta sa labas ng [[Sistemang Solar]] sa larangan ng [[astronomiya]], o di kaya'y sa hitsura ng mga napakaliit na bagay sa larangan naman ng [[mekanikang kwantum]]. Binabago minsan ang isang palagay kung hindi ito sumasalamin sa mga resulta, at magiging bahagi ito ng isang [[teorya]] kung ito ay napatunayang tama. Inilalarawan ng isang teorya ang mga magkakaparehong obserbasyong isinagawa, mula sa iba't-ibang mga palagay sa paglipas ng panahon. Maaari ding magkaroon ito ng kaakibat na [[pagmomodelong maagham|modelo]] na siyang gagamiting kinatawan ng mga siyentipiko upang ilarawan ang isang bahagi ng realidad.<ref>{{cite book |last1=Nola |first1=Robert |title=Philosophy, science, education and culture |last2=Irzik |first2=Gürol |publisher=Springer |year=2005 |isbn=978-1-4020-3769-6 |series= |volume=28 |pages=207–230 |language=en |trans-title=Pilosopiya, agham, edukasyon, at kultura}}</ref> Isa sa mga pinakamahalagang isyu sa pagsasagawa sa pananaliksik ay ang pagkiling ng mga siyentipiko tungo sa isang partikular na resulta.<ref>{{cite web |last=Pease |first=Craig |date=6 September 2006 |title=Deliberate bias: Conflict creates bad science |trans-title=Sinadyang pagkiling: Gumagawa ng pangit na agham ang tunggalian |url=http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619154617/http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-date=19 June 2010 |website=Science for Business, Law and Journalism |publisher=Vermont Law School |language=en}}</ref> Bagamat hindi maiaalis ang pagkiling na ito, nililimitahan ito ng pagproseso sa [[disenyo ng eksperimento]] at [[peer review]].<ref>{{cite book |last=Krimsky |first=Sheldon |url=https://archive.org/details/scienceinprivate0000krim |title=Science in the Private Interest: Has the Lure of Profits Corrupted the Virtue of Biomedical Research |publisher=Rowman & Littlefield |year=2003 |isbn=978-0-7425-1479-9 |language=en |trans-title=Agham sa Pribadong Interes: Kinorap ba ng Pagnanasang Kumita ang mga Birtud sa Biomedikal na Pananaliksik?}}</ref> Matapos ito, inilalathala ang mga resulta sa isang [[akademikong dyornal|siyentipikong dyornal]]. Tipikal din na dumadaan muna sa isa pang hakbang ang ilang mga pananaliksik upang masigurong tama ito, sa pamamagitan ng pag-ulit muli sa naturang eksperimento ng ibang grupo ng mga siyentipiko.<ref>{{cite book |last=Ziman |first=John |title=Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science |publisher=Cambridge University Press |year=1978c |isbn=978-0-521-22087-3 |pages=[https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42 42–76] |language=en |trans-title=Mapagkakatiwalaang kaalaman: Paglalakbay sa mga basehan ng paniniwala sa agham |chapter=Common observation |trans-chapter=Karaniwang obserbasyon |chapter-url=https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42}}</ref> === Paglalathala === {{main|Paglalathalang maagham}} [[Talaksan:Nature_cover,_November_4,_1869.jpg|thumb|Ang unang pahina ng unang edisyon ng ''[[Nature (akademikong dyornal)|Nature]]'' noong 1869.]] Inilalathala ang mga pananaliksik sa mga larangan sa agham sa mga [[akademikong dyornal]].<ref>{{cite journal |last=Ziman |first=J. M. |author-link=John Ziman |year=1980 |title=The proliferation of scientific literature: a natural process |url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/368 |trans-title=Ang pag-usbong ng panitikang maagham: isang likas na proseso |journal=Science |language=en |volume=208 |issue=4442 |pages=369–371 |bibcode=1980Sci...208..369Z |doi=10.1126/science.7367863 |pmid=7367863}}</ref> Dinodokumento sa mga ito ang mga resulta at nalaman ng mga grupo ng mga siyentipiko o mga institusyon. Pinakamatanda sa mga ito ang dyornal na ''[[Journal des sçavans]]'' sa [[Pransiya]] at ang ''[[Philosophical Transactions]]'' sa [[Reyno Unido]] noong 1665. Simula noon, dahan-dahang dumami ang mga dyornal sa mundo; ayon sa isang pagtataya noong 1981, nasa 11,500 dyornal ang aktibo.<ref>{{cite book |last1=Subramanyam |first1=Krishna |title=Scientific and Technical Information Resources |last2=Subramanyam |first2=Bhadriraju |publisher=CRC Press |year=1981 |isbn=978-0-8247-8297-9 |language=en |trans-title=Mga Mapagkukunan ng Impormasyong Maagham at Teknikal}}</ref> Bagamat may mga dyornal na tumatanggap ng mga pananaliksik sa samu't saring mga larangan, tipikal na nakatuon lamang sa isang larangan ang karamihan sa mga ito. Sa kasalukuyang panahon, naging karaniwan na ang mga balita at anunsyo ukol sa mga bagong kaalaman at natuklasan sa mga larangan.<ref name="Bush1945">{{cite web |last=Bush |first=Vannevar |date=July 1945 |title=Science the Endless Frontier |trans-title=Agham ang Walang Hanggang Hangganan |url=https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221306/https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |archive-date=7 November 2016 |access-date= |publisher=National Science Foundation |language=en}}</ref> === Hamon === {{main|Kritisismo sa agham|Pagkiling ng akademya}} Kasalukuyang nasa isang [[krisis sa paggaya]] ang maraming mga larangan ng agham, lalo na sa mga agham panlipunan at pambuhay. Napag-alaman sa maraming mga pag-aaral na isinagawa noong ika-21 siglo na marami sa mga nalathalang pananaliksik ay [[magagawa muli|hindi kayang maulit]].<ref>{{Cite journal |last1=Schooler |first1=J. W. |year=2014 |title=Metascience could rescue the 'replication crisis' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-11-06_515_7525/page/n19 |trans-title=Posibleng masalba ng meta-agham ang 'krisis sa paggaya' |journal=Nature |language=en |volume=515 |issue=7525 |page=9 |bibcode=2014Natur.515....9S |doi=10.1038/515009a |pmid=25373639 |doi-access=free}}</ref> Unang ginawa ang naturang salita noong dekada 2010s,<ref>{{Cite journal |last1=Pashler |first1=Harold |last2=Wagenmakers |first2=Eric Jan |year=2012 |title=Editors' Introduction to the Special Section on Replicability in Psychological Science: A Crisis of Confidence? |trans-title=Panimula ng mga patnugot ukol sa Espesyal na Bahagi sa Pagkamagagaya sa mga Agham Pangkaisipan: Isang Krisis sa Tiwala? |journal=Perspectives on Psychological Science |language=en |volume=7 |issue=6 |pages=528–530 |doi=10.1177/1745691612465253 |pmid=26168108 |doi-access=free |s2cid=26361121}}</ref> noong sumikat ang naturang problema. Mahalagang bahagi ng [[meta-agham]] ang paglutas sa krisis, na may layuning pataasin ang kalidad ng lahat ng mga pananaliksik sa agham nang walang masyadong itinatapon.<ref>{{Cite journal |last1=Ioannidis |first1=John P. A. |last2=Fanelli |first2=Daniele |last3=Dunne |first3=Debbie Drake |last4=Goodman |first4=Steven N. |date=2 October 2015 |title=Meta-research: Evaluation and Improvement of Research Methods and Practices |trans-title=Metapananaliksik: Ebalwasyon at Pagpapahusay sa mga Pamamaraan at Gawain sa Pananaliksik |journal=PLOS Biology |language=en |volume=13 |issue=10 |pages=–1002264 |doi=10.1371/journal.pbio.1002264 |issn=1545-7885 |pmc=4592065 |pmid=26431313 |doi-access=free}}</ref> Samantala, [[seudosiyensiya]] naman ang tawag sa mga pananaliksik na nagpapanggap na bahagi ng agham, kagaya halimbawa ng [[astrolohiya]]. Ayon kay [[Richard Feynman]], ''[[Kultong Kargo|cargo cult]]'' ang tawag sa mga agham kung saan naniniwalang ang mga mananaliksik na tama at walang butas ang kanilang pananaliksik, pero hindi nila kayang tanggapin ang mga kritisismo at kamalian na tinukoy ng iba ukol sa kanilang mga resulta.<ref>{{cite web |last=Feynman |first=Richard |author-link=Richard Feynman |year=1974 |title=Cargo Cult Science |trans-title=Agham na Cargo Cult |url=http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050304032544/http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |archive-date=4 March 2005 |access-date= |website=Center for Theoretical Neuroscience |publisher=Columbia University |language=en}}</ref> Bukod dito, problema din sa agham ang [[pagkiling]] ng mga mananaliksik. Itinuturing na "pangit na agham" ang agham na may mabuting layunin ngunit hindi tama, hindi kumpleto, o di kaya'y masyadong pinasimple. Meron ding mga kaso ng [[panloloko sa agham]], kung saan sadyang naglalathala ang mga mananaliksik ng mga maling datos at resulta, o di kaya'y bigyan ng kredit ang maling tao ukol sa isang natuklasan halimbawa.<ref>{{cite journal |title=Coping with fraud |trans-title=Pagkaya sa panloloko |url=http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |journal=The COPE Report 1999 |language=en |pages=11–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151119/http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |archive-date=28 September 2007 |access-date= |quote=}}</ref> == Pilosopiya == {{main|Pilosopiya ng agham}} [[Talaksan:Epicycle_and_deferent.svg|thumb|Ayon kay [[Thomas Kuhn]], normal lang ang pagdagdag ng [[episiklo]] sa [[heosentrismo]], samantalang rebolusyonaryo naman ang ideya na [[heliosentrismo|umiikot ang Daigdig sa Araw]] dahil direktang taliwas ito sa nananaig na pananaw.]] Maraming mga paaralan ng [[pilosopiya ng agham]]. Pinakasikat sa mga ito ang posisyon ng [[empirisismo]], na naniniwalang nabubuo ang kaalaman sa pamamagitan isang proseso na kinabibilangan ng obserbasyon, kung saan teorya ang paliwanag sa mga obserbasyon. Saklaw nito ang [[induktibismo]], ang posisyon na nagpapaliwanag sa kung paano kayang maipaliwanag ng mga teorya ang mga pangyayari gamit lamang ang limitadong pangkat ng mga empirikal na ebidensiya. Bukod dito, ginagamit rin ang ideya ang [[Bayesianismo]], na gumagamit ng risonableng pagtataya ukol sa mga obserbasyon, at [[pamamaraang hipotetikong deduktibo]], isang mungkahi sa [[pamamaraang makaagham]] kung saan gagawa muna ng isang palagay na maaaring mali at siyang papatunayan tama o mali sa pamamagitan ng mga eksperimento.<ref name="Godfrey-Smith2003a">{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=Peter |url=https://archive.org/details/theoryrealityint00godf |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |publisher=University of Chicago |year=2003c |isbn=978-0-226-30062-7 |pages=[https://archive.org/details/theoryrealityint00godf/page/n53 39]–56 |language=en |trans-title=Teorya at Realidad: Panimula sa Pilosopiya ng Agham |chapter= |trans-chapter= |url-access=limited}}</ref> Kabaligtaran naman ng empirisismo ang [[rasyonalismo]], na naniniwala naman sa ideyang nabubuo ang kaalaman sa isipan ng tao, hindi dahil sa obserbasyon. Kabilang rito ang [[kritikal na rasyonalismo]] na unang pinasimulan ni [[Karl Popper]]. Lubos siyang kumokontra sa pananaw ng empirisismo ukol sa paggawa ng kaalaman. Ayon sa kanya, hindi nabubuo ang kaalaman dahil sa obserbasyon, kundi dahil sa obserbasyon dahil may teoryang gustong patunayan o kabaligtaran.<ref name="Godfrey-Smith2003a" /> Samantala, ayon naman sa [[instrumentalismo]], pawang mga instrumento lamang ang mga teorya na siyang ginagamit upang ipaliwanag ang mga likas na pangyayari sa kalikasan. Mahalaga lang sa pananaw na ito ang sanhi at bunga; dapat isantabi ang lohika.<ref>{{cite book |last=Newton-Smith |first=W. H. |url=https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt |title=The Rationality of Science |publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-7100-0913-5 |location=London |page=[https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt/page/30 30] |language=en |trans-title=Ang Rasyonalidad ng Agham |url-access=registration}}</ref> Ayon kay [[Thomas Kuhn]], nagaganap ang obserbasyon at ebalwasyon sa isang paradigma, lohikal na pananaw sa mundo na konsistent din sa mga obserbasyong isinagawa. Ayon sa kanya, "normal na agham" ang agham na nagaganap sa loob ng kasalukuyang paradigma, o sa madaling salita, konsistent sa kasalukuyang pananaw. Masasabing rebolusyonaryong agham naman ang isang bagay kung ito ay taliwas sa paradigma. Halimbawa, ang pagdagdag ng [[episiklo]] upang ipaliwanag ang paggalaw ng mga planeta sa ilalim ng modelong [[heosentrismo]] ay matatawag na "normal" sa pananaw na yon, dahil hindi naman ito kumokontra sa ideya ng heosentrismo. Kaya naman, rebolusyonaryo ang ideya ng [[heliosentrismo]] dahil direktang taliwas ito sa ideya ng naturang paradigma.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2013 |title=Thomas Kuhn |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |access-date=26 October 2015 |last=Bird |first=Alexander |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715191833/https://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |archive-date=15 July 2020 |url-status=live}}</ref> == Tingnan din == * [[Kaalaman]] * [[Pamamaraang makaagham]] * [[Pananaliksik]] * [[Seudosiyensiya]] * [[Siyentipiko]] == Sanggunian == {{reflist}} {{Philosophy of science}} {{Science and technology studies}} [[Kategorya:Agham|*]] [[Kategorya:Mga disiplinang pang-akademiya]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] 2k30h5h09pm3c9vgocnh3zuyz9po5a6 0 1166 2212686 2208523 2026-06-22T17:30:01Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 7 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212686 wikitext text/x-wiki {{redirect|Mga tao|konsepto|taumbayan|pangkat-etniko sa Taiwan|Mga Tao (pangkat-etniko)}} {{For|relihiyon|Taoismo}} {{otheruses}} {{use dmy dates}} {{Speciesbox | name = Tao | fossil_range = {{Fossil range|0.3|0}} [[Chibano]] – [[Holoseno|ngayon]] | image = Akha cropped hires.JPG <!--The choice of image has been discussed at length. Please don't change it without first obtaining consensus. See FAQ on talk page. Also used at Akha people (section Dress)--> | image_caption = Taong lalaki (kaliwa) at babae (kanan) <!--T| status = LC | status_system = IUCN3.1--> | taxon = Homo sapiens | authority = [[Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Subspecies | range_map = World Population Density Map 2020.png | range_map_caption = Densidad ng ''Homo sapiens'' noong 2020 | synonyms = }} <!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> '''Táo''' ('''''Homo sapiens''''') o '''modérnong táo''' ang pinakakaraniwan at pinakalaganap na [[espesye]] ng [[Primata|primado]], at ang huling nabubuhay na espesye ng [[henus]] na ''[[Homo]]''. Bahagi ng [[pamilya (biyolohiya)|pamilyang]] [[Hominidae]], natatangi ang mga tao sa kanilang kawalan ng buhok kumpara sa kapamilya nila, paglalakad gamit ng [[bipedalismo|dalawang paa]], at mataas na antas ng [[katalinuhan]]. May mga malalaking [[utak]] ang mga tao, na nagbigay sa kanila ng kakayahang [[kognisyon|kognitibo]] na naging dahilan upang makatira sila sa iba't-ibang klase ng kapaligiran at makagawa ng mga [[kagamitan]], [[lipunan]], at [[sibilisasyon]]. Isang [[sosyalidad|nakikihalubilong hayop]] ang mga tao, kung saan ang bawat isang tao ay miyembro ng isang grupo na nagdidikta ng kani-kanilang relasyon sa iba, tulad halimbawa ng [[pamilya]], [[kaibigan]], [[korporasyon]], at [[estado|politikal na estado]]. Dahil rito, nakapagtatag ang mga tao ng napakaraming klase ng [[kaugalian]], [[wika]], at [[tradisyon]], mga pangunahing sangkap ng isang lipunan ng tao. May matinding ring [[kuryosidad]] ang mga tao; ang pagnanasang maunawaan at maimpluwensyahan ang mga [[penomena]] ang nag-udyok sa mga tao upang maidebelop ang [[agham]], [[teknolohiya]], [[pilosopiya]], [[mitolohiya]], [[relihiyon]], at iba pang mga [[larangan]] ng [[kaalaman]]. Bukod dito, pinag-aaralan din nila ang kani-kanilang sarili sa pamamagitan ng [[antropolohiya]], [[agham panlipunan]], [[kasaysayan]], [[sikolohiya]], at [[medisina]]. Sa kasalukuyan, tinatayang [[populasyon ng tao|nasa walong bilyon ang kabuuang populasyon]] ng mga tao sa [[Daigdig]]. Sa malaking bahagi ng kanilang kasaysayan, [[nomadiko]] ang pamumuhay ng mga tao, umaasa sa mga pagkain sa kapaligiran o manghuli ng ibang mga hayop para kainin. Nagsimula lamang maging [[modernong pag-uugali|moderno]] ang mga tao noong bandang 160,000 hanggang 60,000 taong ang nakalilipas. Naganap ang [[Rebolusyong Neolitiko]] sa iba't-ibang lugar nang halos sabay, una sa rehiyon ng [[Kanlurang Asya]] 13,000 taon ang nakaraan. Sa mga lugar na ito, nagsimulang [[tirahan ng mga tao|manatili]] ang mga tao [[agrikultura|upang magsaka]] imbes na mangalugad, na siyang nagbigay-daan upang maitatag ang mga pinakaunang [[sibilisasyon]] na minarkahan ng [[paglobo ng populasyon]] at pagbilis ng [[pagbabago sa teknolohiya]]. Simula noon, samu't saring mga sibilisasyon ang umangat at bumagsak, at nagsimula ring magbago ang pamumuhay ng mga tao. [[Omniboro]] ang mga tao; ibig sabihin, kumakain sila ng halaman at karne. Simula noong panahong ng mga ''[[Homo erectus]]'', ginagamit rin nila ang [[apoy]] upang [[pagluluto|lutuin]] ang mga pagkain nila, na nagpataas kalaunan sa kanilang nutrisyon at pagdami ng mga maaaring kainin. Maituturing na [[diurnal]] ang mga tao, [[pagtulog|natutulog]] nang tinatayang pito hanggang siyam na oras kada araw. May malaking epekto ang mga tao sa kalikasan. Mga [[superdepredador]] ({{lang|en|superpredator}}) sila, at kaunti at bihira lamang silang tugisin ng ibang mga hayop. Ang kanilang mabilis na pagdami, [[industriyalisasyon]], [[polusyon]], at pagkonsumo ang dahilan ng [[Malawakang pagkaubos sa Holoseno|kasalukuyang malawakang pagkaubos]] ng ibang mga nilalang. Sa nakalipas na siglo, narating ng mga tao ang mga pinakamasasamang kapaligiran para sa buhay, tulad ng [[Antartika]], [[kalawakan|labas ng Daigdig]] at ang kailaliman ng mga [[karagatan]], bagamat limitado lamang ang pananatili nila sa mga ito. Nakarating ang mga tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at nakapagpadala ng kanilang mga gawa sa iba't-ibang bahagi ng [[Sistemang Solar]]. Bagamat ginagamit din ang salitang "tao" upang tukuyin ang lahat ng mga miyembro ng henus na ''Homo'', madalas itong ginagamit sa ''Homo sapiens'', ang natitirang espesye nito. Ginagamit ang salitang "modernong tao" upang ihiwalay ang mga ito sa mga sinaunang tao. Unang lumitaw ang mga [[anatomikal na modernong tao]] sa [[Aprika]] 300,000 taon ang nakaraan, mula sa ''[[Homo heidelbergensis]]'' o kaparehong espesye. [[Kamakailang pinagmulang Aprikano|Mula Aprika]], unti-unti nilang nilahian at pinalitan ang ibang mga espesye ng tao sa mga lugar, tulad halimbawa ng mga [[Neandertal]], na pinaniniwalaang naubos dahil sa kompetisyon, alitan, at paglalahi ng mga ''Homo sapiens'' sa kanilang populasyon. Naimpluwensyahan ng kapaligiran at mga [[hene]] ang [[biyolohiyang pantao|biolohikal na pagkakaiba]] ng mga tao na makikita tulad halimbawa ng kulay ng balat, tangkad, at [[pisyolohiya]], gayundin ang mga namamanang sakit at katangian. Bagamat ganito, isa ang mga tao sa may pinakamakaunting pagkakaiba sa henetika sa mga primado, kung saan nasa 99% na magkapareho ang alinmang dalawang tao. May [[Dimorpismong pangkasarian|dalawang biolohikal na kasarian]] ang mga tao; sa pangkalahatan, mas malakas ang mga lalaking tao habang mas maraming taba naman ang mga babaeng tao. Nagsisimulang lumitaw ang mga [[sekondaryong katangiang pangkasarian]] pagsapit ng [[kabaguntauhan]]. Kayang manganak ng mga babaeng tao, simula sa pagsisimula ng kabaguntauhan hanggang sa [[layog|maglayog]] bandang 50 taong gulang. Delikado ang [[panganganak]], kung saan maraming komplikasyon ang maaaring kaharapin ng nanganganak na maaari ding humantong sa [[kamatayan]], bagamat nakadepende ito sa [[serbisyong medikal]]. Madalas na magkaparehong tatay at nanay ang nagpapalaki sa [[sanggol]], na [[prekosyalidad at altrisiyalidad|walang muwang pagkapanganak]] sa kanila. ==Pagpapangalan== {{main|Mga pangalan sa espesye ng tao|Taksonomiyang pantao}} Nagmula ang salitang "tao" sa [[lumang Tagalog]] na salitang "tawo", na ginagamit pa rin sa ibang mga wika sa Pilipinas partikular na sa [[Kabisayaan]]. Pare-parehong nagmula ito sa [[Protowikang Pilipino|Proto-Pilipinong]] salita na {{lang|tl|tau|proto=yes|italic=yes}}, na nagmula naman sa [[Protowikang Austronesyo|Proto-Austronesyong]] salitang na {{lang|tl|Cau|proto=yes|italic=yes}}.<ref>{{Cite web |last=Blust |first=Robert |last2=Trussel |first2=Stephen |last3=Smith |first3=Alexander |last4=Forkel |first4=Robert |title=*Cau person, human being |url=https://acd.clld.org/cognatesets/25883#5/7.758/121.239 |access-date=24 Hunyo 2025 |website=Austronesian Comparative Dictionary Online |language=en}}</ref> Isa sa mga deribatibo nito, "[[pagkatao]]", ay ginagamit upang tukuyin ang [[kondisyon ng tao|kondisyon ng pagiging tao]].<ref>{{Cite journal |last=Roman Jr, |first=Guillermo Q. |date=2010 |title=TAO: Being and Becoming Human |trans-title=TAO: Pagiging at Magiging Tao |url=https://po.pnuresearchportal.org/ejournal/index.php/normallights/article/view/61/51 |format=PDF |journal=[[Philippine Normal University|The Normal Lights]] |language=en |publisher=[[Philippine Normal University]] |volume=5 |issue=1 |doi=10.56278/tnl.v5i1.61 |access-date=24 Hunyo 2025 |archive-date=26 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250626035303/https://po.pnuresearchportal.org/ejournal/index.php/normallights/article/view/61/51 |url-status=dead }}</ref> Bagamat malinaw ang pagkakaibang ito sa wikang Tagalog, itinuturing ang dalawang ito bilang magkasingkahulugan sa ibang mga wika. Halimbawa, sa [[wikang Ingles]], itinuturing na magkapareho ang mga salitang {{lang|en|human}} at {{lang|en|person}} sa karaniwang diskurso. Gayunpaman, sa [[pilosopiya]], ginagamit ang {{lang|en|person}} sa kahulugan na "pagkatao".<ref>{{Cite web |title=Concept of Personhood |trans-title=Konsepto ng Pagkatao |url=https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304011726/https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood |archive-date=4 March 2021 |access-date= |website=[[University of Missouri School of Medicine]] |language=en}}</ref> [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723.tif|thumb|upright|Si [[Carl Linnaeus]] ang nagbigay ng pangalang ''Homo sapiens'' sa ''[[Systema Naturae]]''.]] Samantala, nagmula naman ang [[pangalang binomial]] ng tao, ''Homo sapiens'', mula sa ''[[Systema Naturae]]'' ni [[Carl Linnaeus]] noong 1735 na ang ibig sabihin ay "tao na may karunungan".<ref>{{cite journal |vauthors=Spamer EE |date=29 January 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |trans-title=Alamin ang Sarili: Responsableng Agham at ang Lektotipo ng Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |language=en |volume=149 |issue=1 |pages=109–114 |jstor=4065043}}</ref> Ang henus nito, ''[[Homo]]'', ay isang [[aral na hiram]] mula sa [[wikang Latin]] na {{lang|la|homō}}, na tumutukoy sa tao mapaanuman ang kasarian.<ref>{{cite dictionary |title=Homo |dictionary=Dictionary.com |publisher=Random House |url=https://dictionary.reference.com/browse/Homo |date=23 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/https://dictionary.reference.com/browse/homo |archive-date=27 September 2008 |url-status=live}}</ref> Maaaring gamitin ang salitang "tao" upang tukuyin ang lahat ng mga miyembro ng naturang henus; sa ganitong pananaw, ginagamit ang salitang "modernong tao" upang ihiwalay ito sa ibang mga miyembro ng henus. Sa kasalukuyan, may mga pagtatalo sa akademiya kung dapat bang ituring ang ilang patay na klase ng tao, tulad ng mga [[Neandertal]], bilang isang hiwalay na espesye o bilang isang sub-espesye sa ilalim ng ''Homo sapiens''.<ref name="Barras-20162">{{cite web |last=Barras |first=Colin |date=11 January 2016 |title=We don't know which species should be classed as 'human' |trans-title=Hindi natin alam kung ano-anong mga espesye ang dapat ituring bilang 'tao' |url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826223800/http://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else |archive-date=26 August 2021 |access-date= |website=BBC |language=en}}</ref> == Ebolusyon == {{main|Ebolusyon ng tao}}{{clade|{{clade |1=[[Hylobatidae]] |label2=[[Hominidae]] |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=[[Orangutan|Pongo]] |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=[[Gorilya|Gorilla]] |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=[[Pan (hayop)|Pan]]|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]]|1='''''Homo sapiens'''''}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]]}} Mga [[bakulaw]] ang mga tao; bahagi sila ng superpamilyang [[Bakulaw|Homonoidea]].<ref>{{Cite book |author-link=Russell Tuttle |title=International Encyclopedia of Biological Anthropology |vauthors=Tuttle RH |date=4 October 2018 |publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]] |isbn=978-1-118-58442-2 |veditors=Trevathan W, Cartmill M, Dufour D, Larsen C |place=[[New Jersey]], [[United States]] |pages=1–2 |language=en |trans-title=Pandaigdigang Ensiklopedya ng Antropolohiyang Biolohikal |chapter=Hominoidea: conceptual history |trans-chapter=Hominoidea: kasaysayan ng konsepto |doi=10.1002/9781118584538.ieba0246 |access-date= |chapter-url=https://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246 |s2cid=240125199}}</ref> Unang humiwalay ang mga ninuno ng modernong tao mula sa mga [[gibon]] (pamilyang Hylobatidae), tapos [[orangutan]] (henus ''Pongo''), tapos [[gorilya]] (henus ''Gorilla''), at panghuli, sa mga [[chimpanzee]] at [[bonobo]] (henus ''[[Pan (hayop)|Pan]]'').<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL |date=March 1990 |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |trans-title=Ebolusyon ng mga primado sa antas ng DNA at klasipikasyon ng mga hominoid |journal=[[Journal of Molecular Evolution]] |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=260–266 |bibcode=1990JMolE..30..260G |doi=10.1007/BF02099995 |pmid=2109087 |s2cid=2112935}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ruvolo M |date=March 1997 |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |trans-title=Piloheniyang molekular sa mga hominoid: mga hinuha mula sa iba't-ibang mga data set ng sekuwensiya ng DNA |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=248–265 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761 |pmid=9066793 |doi-access=free}}</ref> Ang panghuling hiwalayang ito ay naganap noong bandang 8–4 milyong taon ang nakaraan, sa huling bahagi ng kapanahunang [[Mioseno]]. Sa hiwalayang ito, nabuo ang [[kromosoma 2]] mula sa pagsasama ng dalawang kromosoma, na naging dahilan kung bakit may 23 pares lamang ang mga modernong tao kumpara sa 24 sa ibang mga bakulaw.<ref>{{cite web |title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes |trans-title=Pagsasama ng dalawang sinaunang kromosoma ang Kromosoma 2 ng Tao |url=https://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/https://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |archive-date=9 August 2011 |access-date= |work=Evolution Pages |language=en |vauthors=MacAndrew A}}</ref> Matapos nito, dumami ang mga [[hominin]] sa maraming espesye at di bababa sa dalawang henus. Gayunpaman, tanging mga tao, bahagi ng henus na ''[[Homo]]'', lamang ang natira sa kasalukuyan.<ref>{{Cite web |last=McNulty |first=Kieran P. |year=2016 |title=Hominin Taxonomy and Phylogeny: What's In A Name? |trans-title=Taksonomiya at Piloheniya ng Hominin: Anong Meron sa Pangalan? |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/hominin-taxonomy-and-phylogeny-what-s-in-142102877/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110013134/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/hominin-taxonomy-and-phylogeny-what-s-in-142102877/ |archive-date=10 January 2016 |access-date= |website=Nature Education Knowledge |language=en}}</ref> [[File:Lucy_Skeleton.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lucy_Skeleton.jpg|thumb|Isang rekonstruksiyon sa katawan ni [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]], isang [[Australopithecus afarensis|''Australopithecus afarensis'']].]] Nagmula ang ''Homo'' mula sa mga ''[[Australopithecus]]''.<ref>{{cite journal |vauthors=Strait DS |date=September 2010 |title=The Evolutionary History of the Australopiths |trans-title=Ang Kasaysayan ng Ebolusyon ng mga Australopiteko |journal=Evolution: Education and Outreach |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=341–352 |doi=10.1007/s12052-010-0249-6 |issn=1936-6434 |doi-access=free |s2cid=31979188}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dunsworth HM |date=September 2010 |title=Origin of the Genus Homo |trans-title=Pinagmulan ng Henus na Homo |journal=Evolution: Education and Outreach |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=353–366 |doi=10.1007/s12052-010-0247-8 |issn=1936-6434 |doi-access=free |s2cid=43116946}}</ref> Bagamat kaunti lamang ang mga [[posil]] sa hiwalayang ito, makikita sa mga kalansay ng mga pinakamatatandang posil ng ''Homo'' ang mga pagkakapareho sa mga ''Australopithecus''.<ref>{{cite journal |vauthors=Kimbel WH, Villmoare B |date=July 2016 |title=From Australopithecus to Homo: the transition that wasn't |trans-title=Mula Australopithecus patungong Homo: ang transisyon na hindi |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |language=en |volume=371 |issue=1698 |page=20150248 |doi=10.1098/rstb.2015.0248 |pmc=4920303 |pmid=27298460 |s2cid=20267830}}</ref><ref name="Villmoare201522">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE |date=March 2015 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |trans-title=Paleoantropolohiya. Mga unang Homo noong 2.8 Ma mula sa Ledi-Guraru, Afar, Etopiya |journal=[[Science (dyornal)|Science]] |language=en |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |doi-access=free}}</ref> Tinatayang naganap ang hiwalayan ng dalawang henus 4.3–2.6 na milyong taon ang nakaraan batay sa [[orasang molekular]], bagamat may mga ilang iskolar na nagtataya sa hiwalayan noong 1.87 milyong taon ang nakaraan kung tatanggalin ang ilan sa mga naunang posil na pinaniniwalaang namali ng lagay sa ''Homo''.<ref>{{cite journal |last1=Püschel |first1=Hans P. |last2=Bertrand |first2=Ornella C. |last3=O’Reilly |first3=Joseph E. |last4=Bobe |first4=René |last5=Püschel |first5=Thomas A. |date=June 2021 |title=Divergence-time estimates for hominins provide insight into encephalization and body mass trends in human evolution |trans-title=Nagbigay-linaw ang mga pagtataya sa paghihiwalay ng mga hominin sa trend ng ensepalisasyon at masa ng katawan sa ebolusyon ng tao |url=https://www.research.ed.ac.uk/en/publications/35151870-c7b5-477e-aca8-2c75c8382002 |journal=[[Nature Ecology & Evolution]] |language=en |volume=5 |issue=6 |pages=808–819 |bibcode=2021NatEE...5..808P |doi=10.1038/s41559-021-01431-1 |pmid=33795855 |hdl-access=free |s2cid=232764044 |hdl=20.500.11820/35151870-c7b5-477e-aca8-2c75c8382002}}</ref><ref name=":0">{{cite journal |last=Wood |first=Bernard |date=28 June 2011 |title=Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa? |trans-title=Lumipat ba "patungo" o "papuntang" Aprika ang mga unang Homo? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=108 |issue=26 |pages=10375–10376 |bibcode=2011PNAS..10810375W |doi=10.1073/pnas.1107724108 |issn=0027-8424 |pmc=3127876 |pmid=21677194 |doi-access=free}}</ref> Ang pinakamatandang tala ng ''Homo'' ay ang [[LD-350-1]] mula sa [[Etiopiya]] na tinatayang nasa 2.8 milyong taon ang tanda. Samantala, ang pinakamatatandang mga espesye na napangalanan ay ang ''[[Homo habilis]]'' at ''[[Homo rudolfensis]]'' na tinatayang nabuhay noong bandang 2.3 milyong taon ang nakaraan.<ref name="Villmoare20152">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE |date=March 2015 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |trans-title=Paleoantropolohiya. Mga unang Homo noong 2.8 Ma mula sa Ledi-Guraru, Afar, Etopiya |journal=[[Science (dyornal)|Science]] |language=en |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |doi-access=free}}</ref> Unang lumitaw naman sa mga tala ang ''[[Homo erectus]]'' bandang 2 milyong taon ang nakaraan, ang unang ''Homo'' na nakalabas sa kontinente ng [[Aprika]] at kumalat sa [[Eurasya]] at ang una na may katawang kahawig ng sa modernong tao.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Zhu Z, Dennell R, Huang W, Wu Y, Qiu S, Yang S, Rao Z, Hou Y, Xie J, Han J, Ouyang T |date=July 2018 |title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago |trans-title=Okupasyon ng mga hominin sa Talampas ng Loess sa Tsina simula noong 2.1 milyong taon ang nakaraan |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=559 |issue=7715 |pages=608–612 |bibcode=2018Natur.559..608Z |doi=10.1038/s41586-018-0299-4 |pmid=29995848 |s2cid=49670311}}</ref> Lumitaw naman ang mga ''Homo sapiens'' noing 300,000 taon ang nakaraan mula sa ''[[Homo heidelbergensis]]'' o ''[[Homo rhodesiensis]]'', mga espesye ng ''Homo erectus'' na nanatili sa Aprika.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Hublin JJ, Ben-Ncer A, Bailey SE, Freidline SE, Neubauer S, Skinner MM, Bergmann I, Le Cabec A, Benazzi S, Harvati K, Gunz P |date=June 2017 |title=New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens |trans-title=Mga bagong posil mula sa Jebel Irhoud, Moroko at ang pan-Aprikanomg pinagmulan ng Homo sapiens |url=https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=546 |issue=7657 |pages=289–292 |bibcode=2017Natur.546..289H |doi=10.1038/nature22336 |pmid=28593953 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108234003/https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |archive-date=8 January 2020 |access-date= |hdl=1887/74734 |s2cid=256771372}}</ref> Kagaya ng ''Homo erectus'', lumabas ang mga ''Homo sapiens'' sa Aprika kalaunan, at unti-unting pinalitan ang populasyon ng mga sinaunang tao sa lugar.<ref>{{cite journal |author-link=Chris Stringer |vauthors=Stringer C |date=June 2003 |title=Human evolution: Out of Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 |trans-title=Ebolusyon ng tao: Paglabas sa Etiopiya |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=423 |issue=6941 |pages=692–693, 695 |bibcode=2003Natur.423..692S |doi=10.1038/423692a |pmid=12802315 |s2cid=26693109}}</ref> Nagsimula maging moderno ang pag-uugali ng mga ''Homo sapiens'' bandang 160,000–70,000 taon ang nakaraan o mas maaga.<ref>{{cite journal |last1=Marean |first1=Curtis |display-authors=etal |date=2007 |title=Early human use of marine resources and pigment in South Africa during the Middle Pleistocene |trans-title=Paggamit ng mga unang tao sa yamang-tubig at tinta sa Timog Aprika noong kalagitnaan ng Pleistoseno |url=http://doc.rero.ch/record/15550/files/PAL_E2962.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=449 |issue=7164 |pages=905–908 |bibcode=2007Natur.449..905M |doi=10.1038/nature06204 |pmid=17943129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525103726/https://doc.rero.ch/record/15550/files/PAL_E2962.pdf |archive-date=25 May 2023 |access-date= |s2cid=4387442}}</ref> Umusbong ang katangian ito sa gitna ng nagaganap na [[pagbabago ng klima|likas na pagbabago ng klima]] noong kalagitnaan hanggang sa dulo ng kapanahunang [[Pleistoseno]].<ref>{{Cite journal |last1=Wilkins |first1=Jayne |last2=Schoville |first2=Benjamin J. |date=June 2024 |title=Did climate change make Homo sapiens innovative, and if yes, how? Debated perspectives on the African Pleistocene record |trans-title=Naging inobatibo ba ang mga Homo sapiens dahil sa pagbabago ng klima, at kung oo, paano? Mga pinagdedebatehan na pananaw sa mga nakatala sa Pleistoseno sa Aprika |journal=Quaternary Science Advances |language=en |volume=14 |pages=100179 |bibcode=2024QSAdv..1400179W |doi=10.1016/j.qsa.2024.100179 |doi-access=free}}</ref> Naganap ang [[Kamakailang pinagmulang Aprikano|migrasyon palabas ng Aprika]] sa dalawang bahagi: una noong 130,000–100,000 taon ang nakaraan pahilaga sa Eurasya, at pangalawa noong 70,000–50,000 taon ang nakaraan patimog papunta sa katimugang baybayin ng [[Asya]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |date=March 2016 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |trans-title=Iminumungkahi ng mga Henomang Mitokondrial noong Pleistoseno na may Iisang Pangunahing Pagkalat ng mga hindi Aprikano at may Pagpalit ng Populasyon noong Huling Bahagi ng Panahong Yelo sa Europa |url=https://pure.rug.nl/ws/files/79384808/Pleistocene_Mitochondrial_Genomes_Suggest_a_Single_Major_Dispersal_of_Non_Africans.pdf |url-status=live |journal=[[Current Biology]] |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=827–833 |bibcode=2016CBio...26..827P |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |pmid=26853362 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312080455/https://pure.rug.nl/ws/files/79384808/Pleistocene_Mitochondrial_Genomes_Suggest_a_Single_Major_Dispersal_of_Non_Africans.pdf |archive-date=12 March 2025 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T |date=April 2015 |title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture |trans-title=Naganap kasabay ng pandaigdigang pagbabago sa kultura ang isang kamakailang pagkonti sa dibersidad ng kromosoma Y |journal=[[Genome Research]] |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=459–466 |doi=10.1101/gr.186684.114 |pmc=4381518 |pmid=25770088}}</ref> Narating ng mga ''Homo sapiens'' ang mga kontinente ng [[Australia]] 65,000 taon ang nakaraan at ang [[Kaamerikahan]] noong 15,000 taon ang nakaraan, gayundin sa [[Madagascar]] noong bandang {{KP|300|link=y}} at sa mga pinakamalalayong kapuluan sa [[Karagatang Pasipiko]] tulad ng [[Nueva Selanda]] noon lamang taong 1280.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C |date=July 2017 |title=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |trans-title=Okupasyon ng mga tao sa hilagang Australia bandang 65,000 taon ang nakaraan |url=https://ro.uow.edu.au/smhpapers/4803 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=547 |issue=7663 |pages=306–310 |bibcode=2017Natur.547..306C |doi=10.1038/nature22968 |pmid=28726833 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815000135/https://ro.uow.edu.au/smhpapers/4803/ |archive-date=15 August 2024 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=205257212 |hdl=2440/107043}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Appenzeller T |date=May 2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |trans-title=Mga migrasyon ng tao: Paglalakbay pasilangan |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=485 |issue=7396 |pages=24–26 |bibcode=2012Natur.485...24A |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074 |doi-access=free}}</ref> Hindi simple ang ebolusyon ng tao dahil sa [[pagtatalik ng mga sinauna at modernong tao|pagtatalik nila sa ibang mga espesye ng tao]]. Ayon sa mga pananaliksik na isinagawa sa henoma ng tao, karaniwan ang pagtatalik sa pagitan ng mga malalayong kamag-anak ng mga modernong tao. Tinatayang aabot nang 6% ng [[DNA]] ng mga tao sa labas ng [[Sahara|sub-Sahara]] sa kasalukuyan ang nagmula sa mga hene ng mga Neandertal at ibang mga espesye tulad ng mga [[Denisovan]].<ref>{{cite journal |vauthors=Noonan JP |date=May 2010 |title=Neanderthal genomics and the evolution of modern humans |trans-title=Henomika ng mga Neandertal at ang ebolusyon ng modernong tao |journal=[[Genome Research]] |language=3n |volume=20 |issue=5 |pages=547–553 |doi=10.1101/gr.076000.108 |pmc=2860157 |pmid=20439435}}</ref><ref name="pmid21179161">{{cite journal |author-link1=David Reich |display-authors=6 |vauthors=Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S |date=December 2010 |title=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |trans-title=Kasaysayang panghenetika ng isang sinaunang grupo ng mga hominin mula sa Kuweba ng Denisova sa Siberia |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=468 |issue=7327 |pages=1053–1060 |bibcode=2010Natur.468.1053R |doi=10.1038/nature09710 |pmc=4306417 |pmid=21179161 |hdl=10230/25596}}</ref> Pinakamakikita sa mga pagbabagong naganap sa ebolusyon ng tao ay ang kawalan nito ng buhok sa katawan kumpara sa ibang mga bakulaw, gayundin ang [[bipedalismo|paglalakad sa dalawang paa]], mas malalaking [[utak]], at ang [[neotenya|pagkakapareho halos]] ng katangian ng magkaibang kasarian kumpara sa ibang mga bakulaw. Kasalukuyan may debate ukol sa kung ano ang relasyon ng mga pagbabagong ito sa isa't isa.<ref>{{cite book |author1-link=Robert Boyd |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |title=How Humans Evolved |vauthors=Boyd R, Silk JB |author2-link=Joan Silk |publisher=[[W. W. Norton & Company|Norton]] |year=2003 |isbn=978-0-393-97854-4 |location=New York |language=en |trans-title=Paano Umusbong ang mga Tao |url-access=registration}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng mundo}} === Prehistorya === {{main|Prehistorya}} [[File:Early_migrations_mercator.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Early_migrations_mercator.svg|thumb|Pagkalat ng mga tao sa bawat kontinente mula sa [[Lambak ng Great Rift]] sa silangang [[Aprika]], kabilang ang pinaniniwalaang rutang dinaanan sa timog (kahel at dilaw).]] Hanggang noon lamang 12,000 taon ang nakaraan, nangangalap at nangangaso ang mga tao.<ref>{{Cite book |last=Scarre |first=Chris |author-link=Chris Scarre |title=The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies |publisher=[[Thames & Hudson]] |year=2018 |isbn=978-0-500-29335-5 |editor-last=Scarre |editor-first=Chris |edition=4 |location=London |pages=174–197 |language=en |trans-title=Ang Nakaraan ng Tao: Prehistorya ng Mundo at ang Pag-usbong ng mga Lipunan ng Tao |chapter=The world transformed: from foragers and farmers to states and empires |trans-chapter=Ang nabagong mundo: mula nangangalap at nagsasaka hanggang sa estado at imperyo}}</ref> Nagsimula ang [[Rebolusyong Neolitiko]] sa iba't-ibang panig ng mundo nang maimbento ang [[agrikultura]]. Sa [[Kanlurang Asya]] natagpuan ang mga pinakamatatandang ebidensiya ng agrikultura, habang may mga ebidensiya rin ng hiwalay na pagkaimbento nito sa ibang panig ng mundo, partikular na sa [[Tsina]] at [[Mesoamerika]].<ref>{{Cite book |title=Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe |vauthors=Colledge S, Conolly J, Dobney K, Manning K, Shennan S |date=2013 |publisher=Left Coast |isbn=978-1-61132-324-5 |location= |pages=13–17 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan at Pagkalat ng mga Domestikadong Hayop sa Timog-kanlurang Asya at Europa}}</ref><ref>{{cite book |title=Animals and Human Society |vauthors=Scanes CG |date=January 2018 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-805247-1 |veditors=Scanes CG, Toukhsati SR |pages=103–131 |language=en |trans-title=Mga Hayop at Lipunan ng Tao |chapter=The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture |trans-chapter=Ang Rebolusyong Neolitiko, Domestikasyon ng Hayop, at mga Sinaunang Anyo ng Agrikulturang Panghayop |doi=10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Lu H, Zhang J, Liu KB, Wu N, Li Y, Zhou K, Ye M, Zhang T, Zhang H, Yang X, Shen L, Xu D, Li Q |date=May 2009 |title=Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago |trans-title=Nausog sa 10,000 taon ang nakaraan ang pinakamaagang domestikasyon ng karaniwang dawa (Panicum miliaceum) sa Silangang Asya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=106 |issue=18 |pages=7367–7372 |bibcode=2009PNAS..106.7367L |doi=10.1073/pnas.0900158106 |pmc=2678631 |pmid=19383791 |doi-access=free}}</ref> Agrikultura ang nakikitang dahilan ng mga iskolar sa pananatili kalaunan ng mga tao sa iisang lugar, na nagbigay-daan kalaunan din sa pagsuporta sa mga malalaking populasyon at pag-usbong ng mga pinakaunang [[sibilisasyon]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&q=western+civilisation+egypt&pg=PT65 |title=Western Civilization |vauthors=Spielvogel J |date=1 January 2014 |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-98299-1 |language=en |trans-title=Kanluraning Sibilisasyon |access-date=}}</ref> === Sinaunang panahon === {{main|Sinaunang kasaysayan}} [[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:All_Gizah_Pyramids.jpg|thumb|Ang [[Dakilang Piramide ng Giza]] sa [[Ehipto]].]] Naganap ang isang [[rebolusyong urban]] noong {{BKP|ika-4 na milenyo|link=y}} kasabay ng pagtatag sa mga [[lungsod-estado]] sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite book |last=Garfinkle |first=Steven J. |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |date=2013 |publisher=Oxford Academic |isbn=978-0-19-518831-8 |editor1=Peter Fibiger Bang |editor1-link=Peter Fibiger Bang |pages=94–119 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Estado ng Sinaunang Malapit na Silangan at Mediteraneo |chapter=Ancient Near Eastern City-States |trans-chapter=Mga Sinaunang Lungsod-estado sa Malapit na Silangan |doi=10.1093/oxfordhb/9780195188318.013.0004 |editor2=Walter Scheidel |editor2-link=Walter Scheidel}}</ref> Sa mga lungsod na ito natagpuan ang mga [[kuneiporme]] na tinatayang ginamit simula noong {{BKP|3000}}.<ref>{{cite book |title=A Companion to Ancient Near Eastern Languages |vauthors=Woods C |date=28 February 2020 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-19329-6 |veditors=Hasselbach-Andee R |edition=1 |pages=27–46 |language=en |trans-title=Gabay sa mga Sinaunang Wika ng Malapit na Silangan |chapter=The Emergence of Cuneiform Writing |trans-chapter=Ang Pag-usbong ng Pagsusulat sa Kuneiporme |doi=10.1002/9781119193814.ch2 |s2cid=216180781}}</ref> Bukod sa Mesopotamia, umusbong din ang mga sibilisasyon ng [[sinaunang Ehipto]] at sa [[Kabihasnan ng Lambak ng Indo|Lambak ng Indus]].<ref>{{cite journal |vauthors=Robinson A |date=October 2015 |title=Ancient civilization: Cracking the Indus script |trans-title=Sinaunang sibilisasyon: Paglutas sa sulat Indus |journal=Nature |language=en |volume=526 |issue=7574 |pages=499–501 |bibcode=2015Natur.526..499R |doi=10.1038/526499a |pmid=26490603 |doi-access=free |s2cid=4458743}}</ref> Nakipagkalakalan din kalaunan ang mga ito sa isa't-isa at naimbento ang [[gulong]], [[araro]], at [[Layag (bangka)|layag]].<ref>{{cite book |author-link=Harriet Crawford |title=The Sumerian World |vauthors=Crawford H |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21911-5 |pages=447–461 |language=en |trans-title=Ang mundo ng Sumer |chapter=Trade in the Sumerian world |trans-chapter=Kalakalan sa mundo ng Sumer}}</ref> Samantala, sa Kaamerikahan, umusbong ang [[sibilisasyong Caral-Supe]] sa ngayo'y [[Peru]] noong {{BKP|3000}}, ang pinakamatandang sibilisasyon sa kontinente.<ref>{{cite web |last1= |first1= |title=Sacred City of Caral-Supe |trans-title=Sagradong Lungsod ng Caral-Supe |url=https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523053341/https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |archive-date=23 May 2024 |access-date=27 May 2024 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Nadebelop rin sa panahong ito ang [[astronomiya]] at [[matematika]], na ginamit ng mga taga-Ehipto upang magawa ang [[Dakilang Piramide ng Giza]], na nakatayo pa rin hanggang ngayon.<ref>{{cite journal |vauthors=Edwards JF |date=2003 |title=Building the Great Pyramid: Probable Construction Methods Employed at Giza |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_2003-04_44_2/page/n120 |trans-title=Pagtayo sa Dakilang Piramide: Mga Posibleng Paraan ng Konstruksiyon na Isinagawa sa Giza |journal=Technology and Culture |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=340–354 |doi=10.1353/tech.2003.0063 |issn=0040-165X |jstor=25148110 |s2cid=109998651}}</ref> May ebidensiya ng isang napakatinding [[tagtuyot]] na [[Pangyayari noong 4.2 libong taon|naganap 4,200 taon ang nakaraan]] na tumagal nang isang siglo at nagpabagsak sa maraming mga sibilisasyon sa mundo,<ref>{{cite journal |vauthors=Voosen P |date=August 2018 |title=New geological age comes under fire |url=https://archive.org/details/science_2018-08-10_361_6402/page/537 |trans-title=Pinuna ng marami ang bagong panahong heolohikal |journal=Science |language=en |volume=361 |issue=6402 |pages=537–538 |bibcode=2018Sci...361..537V |doi=10.1126/science.361.6402.537 |pmid=30093579 |s2cid=51954326}}</ref> bagamat pinalitan din sila ng ibang mga sibilisasyon tulad ng [[Babilonya]] sa Mesopotamia at [[dinastiyang Shang|Shang]] sa Tsina.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |vauthors=Keightley DN |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-47030-8 |veditors=Loewe M, Shaughnessy EL |pages=232–291 |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Cambridge sa Sinaunang Tsina: Mula sa mga Pinagmulan ng Sibilisasyon hanggang 221 BKP |chapter=The Shang: China's first historical dynasty |trans-chapter=Ang Shang: unang makasaysayang dinastiya ng Tsina}}</ref><ref>{{cite book |title=Babylonians |url=https://archive.org/details/babylonians0000sagg |vauthors=Saggs HW |publisher=University of California Press |year=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |page=[https://archive.org/details/babylonians0000sagg/page/n8 7] |language=en |trans-title=Mga taga-Babilonya}}</ref> Gayunpaman, [[Pagbagsak noong huling bahagi ng Panahong Bronse|bumagsak ang marami sa mga ito]] noong huling bahagi ng [[Panahong Bronse]] bandang {{BKP|1200}} dahil sa mga kadahilanang hindi pa lubos na maipaliwanag ng mga siyentipiko.<ref>{{cite journal |vauthors=Drake BL |date=1 June 2012 |title=The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages |trans-title=Ang impluwensiya ng pagbabago ng klima sa Pagbagsak sa huling bahagi ng Panahong Bronse at ang Madilim na Panahon ng Gresya |journal=Journal of Archaeological Science |language=en |volume=39 |issue=6 |pages=1862–1870 |bibcode=2012JArSc..39.1862D |doi=10.1016/j.jas.2012.01.029}}</ref> Ang pangyayaring ito ang nagpasimula sa [[Panahon ng Bakal]] sa maraming panig ng mundo na nagpalit sa paggamit sa [[bronse]] bilang pangunahing sangkap sa mga kagamitan.<ref>{{cite book |title=European Prehistory |url=https://archive.org/details/europeanprehisto0000unse_q5z8_2ed |vauthors=Wells PS |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6633-9 |veditors=Milisauskas S |series=Interdisciplinary Contributions to Archaeology |place=New York |pages=[https://archive.org/details/europeanprehisto0000unse_q5z8_2ed/page/n424 405]–460 |language=en |trans-title=Prehistoryang Europeo |chapter=The Iron Age |trans-chapter=Ang Panahon ng Bakal |doi=10.1007/978-1-4419-6633-9_11}}</ref> Simula noong {{BKP|ika-5 siglo}}, [[kasaysayan|nagsimulang itala]] ng mga tao ang mga pangyayari sa paligid nila.<ref>{{cite book |title=History as Wonder: Beginning with Historiography. |vauthors=Hughes-Warrington M |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-0-429-76315-1 |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Kasaysayan bilang Wonder: Simula sa Historiograpiya |chapter=Sense and non-sense in Ancient Greek histories |trans-chapter=Katuturan at kawalang katuturan sa mga kasaysayan ng Sinaunang Gresya}}</ref> Sa panahong ito din nagsimulang yumabong ang ilan sa mga pinakamaimpluwensiyang sibilisasyon ng sinaunang panahon, ang [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] sa Europa.<ref>{{cite web |date=2 October 2015 |title=Why ancient Rome matters to the modern world |trans-title=Bakit mahalaga sa modernong mundo ang sinaunang Roma |url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414130448/https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters |archive-date=14 April 2021 |access-date= |website=The Guardian |language=en |vauthors=Beard M}}</ref><ref>{{cite web |date=11 June 2015 |title=Stanford scholar debunks long-held beliefs about economic growth in ancient Greece |trans-title=Pinabulaanan ng iskolar ng Stanford ang mga matagal na'ng paniniwala tungkol sa paglago ng ekonomiya sa sinaunang Gresya |url=https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418190351/https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html |archive-date=18 April 2021 |access-date= |publisher=[[Stanford University]] |language=en |vauthors=Vidergar AB}}</ref> Samantala, umusbong din ang mga malalaking sibilisasyon sa ibang kontinente, tulad halimbawa ng mga [[sibilisasyong Maya|Maya]] na gumawa ng mga komplikadong [[kalendaryo]],<ref>{{cite journal |vauthors=Milbrath S |date=March 2017 |title=The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar |trans-title=Ang Gampanin ng mga Obserbasyong Solar sa Pagdebelop sa Preklasikong Kalendaryonf Maya |journal=Latin American Antiquity |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=88–104 |doi=10.1017/laq.2016.4 |issn=1045-6635 |s2cid=164417025}}</ref> at [[Kaharian ng Aksum|Aksum]], na naging daanan ng mga kalakal mula sa Europa papuntang India at pabalik.<ref>{{cite journal |vauthors=Benoist A, Charbonnier J, Gajda I |date=2016 |title=Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida |trans-title=Pag-imbestiga sa silangang sulok ng kaharian ng Aksum: arkitektura at pamamalayok mula sa Wakarida |journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies |language=en |volume=46 |pages=25–40 |issn=0308-8421 |jstor=45163415}}</ref> Naging batayan naman ng mga sumunod na imperyo sa rehiyon ang [[Imperyong Achaemenid]] sa Kanlurang Asya dahil sa kanilang sentralisadong pamamahala,<ref>{{cite journal |vauthors=Farazmand A |date=1 January 1998 |title=Administration of the Persian Achaemenid world-state empire: implications for modern public administration |trans-title=Administrasyon ng pandaigdigang imperyong estado ng Achaemenid sa Persia: mga implikasyon para sa modernong pampublikong administrasyon |journal=International Journal of Public Administration |language=en |volume=21 |issue=1 |pages=25–86 |doi=10.1080/01900699808525297 |issn=0190-0692}}</ref> at narating naman ng [[Imperyong Gupta]] sa India at [[dinastiyang Han|Han]] sa Tsina ang kinokonsiderang ginintuang panahon sa kani-kanilang lugar.<ref>{{cite journal |vauthors=Ingalls DH |date=1976 |title=Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1976_96_1/page/15 |trans-title=Kālidāsa at ang Kaugalian ng Ginintuang Panahon |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=96 |issue=1 |pages=15–26 |doi=10.2307/599886 |issn=0003-0279 |jstor=599886}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Xie J |date=2020 |title=Pillars of Heaven: The Symbolic Function of Column and Bracket Sets in the Han Dynasty |trans-title=Mga Haligi ng Langit: Ang Simbolikong Silbi ng Hanay at Bracket Set sa Dinastiyang Han |journal=Architectural History |language=en |volume=63 |pages=1–36 |doi=10.1017/arh.2020.1 |issn=0066-622X |s2cid=229716130}}</ref> === Gitnang Kapanahunan === {{main|Gitnang Kapanahunan}} [[Talaksan:Combat_deuxième_croisade.jpg|thumb|Isang depiksiyon sa isang labanan sa kasagsagan ng [[Ikalawang Krusada]].]] Markado ang [[Gitnang Kapanahunan]] sa Europa bilang ang panahon mula sa [[pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano|pagbagsak]] ng [[Kanlurang Imperyong Romano]] noong {{KP|476|link=y}} hanggang sa [[Pagbagsak ng Constantinopla|pagbagsak]] ng [[Silangang Imperyong Romano]] noong 1453.<ref>{{cite journal |vauthors=Marx W, Haunschild R, Bornmann L |date=2018 |title=Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question |trans-title=Klima at ang Paghina at Pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano: Pananaw sa Bibliometriya ukol sa Interdisiplinaryong Pagtingin para Masagot ang Pinakaklasikal na Tanong sa Kasaysayan |journal=Climate |language=en |volume=6 |issue=4 |page=90 |bibcode=2018Clim....6...90M |doi=10.3390/cli6040090 |doi-access=free}}</ref> Sa panahong ito, kontrolado ng [[Simbahang Katolika]] ang halos lahat ng aspeto ng pamumuhay at edukasyon sa naturang kontinente. Samantala, lumaganap naman ang [[Islam]] sa [[Gitnang Silangan]] na humantong kalaunan sa [[Ginintuang Panahon ng Islam|isang ginintuang panahon]] sa rehiyon.<ref name="Renima-2016">{{cite book |title=The State of Social Progress of Islamic Societies |vauthors=Renima A, Tiliouine H, Estes RJ |date=2016 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-24774-8 |veditors=Tiliouine H, Estes RJ |series=International Handbooks of Quality-of-Life |place= |pages=25–52 |language=en |trans-title=Ang Estado ng mga Progreso sa Lipunan ng mga Lipunang Islam |chapter=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |trans-chapter=Ang Ginintuang Panahon ng Islam: Kuwento ng Tagumpay ng Sibilisasyong Islam |doi=10.1007/978-3-319-24774-8_2}}</ref> Ang magkaibang paniniwalang ito ang naging dahilan upang magtunggali ang dalawang relihiyon sa isang [[Mga Krusada|serye ng mga digmaan]] upang makontrol ang [[Banal na Lupain]], na itinuturing na sagrado ng parehong relihiyon.<ref>{{cite book |title=The Crusades: The War for the Holy Land |vauthors=Asbridge T |publisher=Simon and Schuster |year=2012 |isbn=978-1-84983-770-5 |language=en |trans-title=Mga Krusada: Ang Digmaan para sa Banal na Lupain |chapter=Introduction: The world of the crusades |trans-chapter=Panimula: Ang mundo ng mga krusada}}</ref> Sa kabilang panig ng mundo naman, umusbong ang mga [[kulturang Mississippi]] sa Hilagang Amerika.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Mississippian Period |encyclopedia=New Georgia Encyclopedia |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707 |access-date= |date=2002 |trans-title=Panahong Mississippi |archive-url=https://web.archive.org/web/20090819042104/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707 |archive-date=19 August 2009 |author=Adam King |url-status=dead}}</ref> Sinakop ng [[Imperyong Mongol]] ang napakalaking bahagi ng Asya noong 1200s.<ref>{{cite book |title=The Mongol Conquests in World History |vauthors=May T |publisher=Reaktion Books |year=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |page=7 |language=en |trans-title=Ang Pananakop ng mga Mongol sa Kasaysayan ng Mundo}}</ref> Sa Aprika, narating ng [[Imperyong Mali]] ang kanilang tugatog,<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Empire of Mali |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266 |access-date= |date=25 February 2019 |language=en |trans-title=Ang Imperyo ng Mali |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.266 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020034919/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266 |archive-date=20 October 2021 |vauthors=Canós-Donnay S |url-status=live}}</ref> habang naging isang prominenteng estado sa [[Karagatang Pasipiko]] ang [[Imperyong Tonga]].<ref>{{cite journal |vauthors=Canela SA, Graves MW |title=The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity |trans-title=Ang Pagpapalawak ng Tonga sa Karagatan: Kaso sa Ebolusyonal na Ekolohiya ng Pagkakomplikado ng Lipunan |url=https://www.researchgate.net/publication/46734826 |journal=Asian Perspectives |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=135–164}}</ref> Naging makapangyarihan naman ang mga [[Aztec]] sa Mesoamerika at mga [[Inca]] sa [[Andes]].<ref>{{cite book |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |url=https://archive.org/details/religionempiredy0000conr |vauthors=Conrad G, Demarest AA |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |page=[https://archive.org/details/religionempiredy0000conr/page/n17 2] |language=en |trans-title=Relihiyon at Imperyo: Ang Dinamika ng Pagpapalawak ng Aztec at Inca}}</ref> === Modernong panahon === {{main|Makabagong kasaysayan}} Hinahati ng mga iskolar ang modernong panahon sa dalawang bahagi: maaga at huli. Itinuturing na nagsimula ang maagang modernong panahon sa [[Pagbagsak ng Constantinopla|pagbagsak]] ng [[Silangang Imperyong Romano]] at ang pagsisimula ng [[Imperyong Ottoman]].<ref>{{cite book |last1=Kafadar |first1=Cemal |title=Handbook of European History 1400–1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation |date=1 January 1994 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-39165-9 |veditors=Brady T, Oberman T, Tracy JD |pages=589–635 |language=en |trans-title=Handbook ng Kasaysayan ng Europa 1400–1600: Huling Gitnang Kapanahunan, Renasimiyento, at Repormasyon |chapter=Ottomans and Europe |trans-chapter=Mga Ottoman at Europa |doi=10.1163/9789004391659_019 |access-date= |chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004391659/BP000019.xml |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502073325/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004391659/BP000019.xml |archive-date=2 May 2022 |url-status=live}}</ref> Samantala, nagsimula naman ang [[panahong Edo]] sa [[Hapon]],<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Culture of Travel in Edo-Period Japan |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-72 |access-date= |date=19 November 2020 |language=en |trans-title=Ang Kultura ng Paglalakbay sa Hapón noong Panahong Edo |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.72 |isbn=978-0-19-027772-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150712/https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-72 |archive-date=12 August 2021 |vauthors=Goree R |url-status=live}}</ref> ang [[dinastiyang Qing]] sa [[Tsina]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Mosca MW |date=2010 |title=China's Last Empire: The Great Qing |trans-title=Ang Huling Imperyo ng Tsina: Ang Dakilang Qing |url=https://www.proquest.com/openview/a516602ac28aba8955507e46ab41483e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=25135 |url-status=live |journal=Pacific Affairs |language=en |volume=83 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306014457/https://www.proquest.com/openview/a516602ac28aba8955507e46ab41483e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=25135 |archive-date=6 March 2022 |access-date=}}</ref> at ang [[Imperyong Mughal]] sa [[India]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Suyanta S, Ikhlas S |date=19 July 2016 |title=Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526–1857) |trans-title=Edukasyong Islam sa Kaharian ng Mughal sa India (1526–1857) |url=https://journal.tarbiyahiainib.ac.id/index.php/attalim/article/view/228 |url-status=live |journal=Al-Ta Lim Journal |language=en |volume=23 |issue=2 |pages=128–138 |doi=10.15548/jt.v23i2.228 |issn=2355-7893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407082504/http://journal.tarbiyahiainib.ac.id/index.php/attalim/article/view/228 |archive-date=7 April 2022 |access-date= |doi-access=free}}</ref> Naganap naman sa Europa ang [[Renasimiyento]] at ang [[Panahon ng Pagtuklas]].<ref>{{cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/893909816 |title=The European Renaissance, 1400–1600 |vauthors=Kirkpatrick R |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-88646-4 |page=1 |language=en |trans-title=Ang Renasimiyento sa Europa: 1400–1600 |oclc=893909816 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032848/https://www.worldcat.org/title/european-renaissance-1400-1600/oclc/893909816 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/859536800 |title=The Age of Discovery, 1400–1600 |vauthors=Arnold D |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-47968-7 |edition=2 |pages=xi |language=en |trans-title=Ang Panahon ng Pagtuklas, 1400–1600 |oclc=859536800 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032848/https://www.worldcat.org/title/age-of-discovery-1400-1600/oclc/859536800 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref> Nagsimulang maglakbay ang mga Europeo sa iba't-ibang panig ng mundo, simula sa [[kolonisasyon ng Kaamerikahan]] at ang [[Palitang Kolumbiyano]].<ref>{{cite journal |vauthors=Dixon EJ |date=January 2001 |title=Human colonization of the Americas: timing, technology and process |trans-title=Kolonisasyon ng mga Tao sa Kaamerikahan: tayming, teknolohiya, at proseso |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |volume=20 |issue=1–3 |pages=277–299 |bibcode=2001QSRv...20..277J |doi=10.1016/S0277-3791(00)00116-5}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Keehnen |first1=Floris W. M. |last2=Mol |first2=Angus A. A. |date=2020 |title=The roots of the Columbian Exchange: an entanglement and network approach to early Caribbean encounter transactions |trans-title=Ang mga ugat ng Palitang Kolumbiyano: paghahawi at sala-salabat na pagtingin sa mga unang transaksyon sa pagkikita sa Caribbean |journal=Journal of Island and Coastal Archaeology |language=en |volume=16 |issue=2–4 |pages=261–289 |doi=10.1080/15564894.2020.1775729 |pmc=8452148 |pmid=34557059}}</ref> Ang paglawak ng mga nasasakupang teritoryo ng mga Europeo ang naging simula ng [[Palitan ng alipin sa Atlantiko|palitan ng mga alipin]] sa magkabilang panig ng [[Karagatang Atlantiko]] at ang [[henosidyo]] sa mga [[katutubong Amerikano]] sa kontinente.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lovejoy PE |date=1989 |title=The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature |trans-title=Ang Epekto sa Aprika ng Palitan ng Alipin sa Atlantiko: Rebyu sa Literatura |url=https://www.jstor.org/stable/182914 |url-status=live |journal=The Journal of African History |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=365–394 |doi=10.1017/S0021853700024439 |issn=0021-8537 |jstor=182914 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306011109/https://www.jstor.org/stable/182914 |archive-date=6 March 2022 |access-date= |s2cid=161321949}}</ref><ref>{{cite book |title=The Historiography of Genocide |url=https://archive.org/details/isbn_9781403992192 |vauthors=Cave AA |date=2008 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-29778-4 |veditors=Stone D |place=London |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781403992192/page/n292 273]–295 |language=en |trans-title=Historiograpiya ng Henosidyo |chapter=Genocide in the Americas |trans-chapter=Henosidyo sa Kaamerikahan |doi=10.1057/9780230297784_11}}</ref> Sa panahon ding ito nagsimula ang [[Rebolusyong Makaagham]], na nagpaabante sa mga larangan ng agham kabilang na ang [[matematika]], [[mekanika]], [[astronomiya]], at [[pisyolohiya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Delisle RG |date=September 2014 |title=Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution |trans-title=Maaari bang makapagtago ng rebolusyon sa isa pang rebolusyon? Si Charles Darwin at ang Rebolusyong Makaagham |journal=Endeavour |language=en |volume=38 |issue=3–4 |pages=157–158 |doi=10.1016/j.endeavour.2014.10.001 |pmid=25457642}}</ref> {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|direction=horizontal|image1=Bataille de Verdun 1916.jpg|image2=Nagasakibomb.jpg|footer=Ang [[Unang Digmaang Pandaigdig|Una]] at [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] noong ika-20 siglo.}} Samantala, nagsimula naman ang huling modernong panahon noong 1800 sa pagsisimula ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa. Bilang resulta ng [[Panahon ng Kaliwanagan]], naganap ang maraming rebolusyon sa iba't-ibang panig ng Europa at Kaamerikahan, kagaya ng sa [[Rebolusyong Pranses|Pransiya]] at [[Rebolusyong Amerikano|Estados Unidos]].<ref>{{cite web |title=Sister Revolutions: American Revolutions on Two Continents |trans-title=Magkapatid na Rebolusyon: Ang Rebolusyong Amerikano sa Dalawang Kontinente |url=https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527071735/https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |archive-date=27 May 2024 |access-date= |website=US National Park Services |language=en}}</ref> Naganap naman sa Europa noong unang bahagi ng siglo ang mga [[digmaang Napoleoniko]].<ref>{{Cite journal |vauthors=O'Rourke KH |date=March 2006 |title=The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815 |trans-title=Ang pandaigdigang epekto sa ekonomiya ng Rebolusyong Pranses at ang mga Digmaang Napoleoniko, 1793–1815 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1740022806000076/type/journal_article |url-status=live |journal=Journal of Global History |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=123–149 |doi=10.1017/S1740022806000076 |issn=1740-0228 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032852/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-global-history/article/abs/worldwide-economic-impact-of-the-french-revolutionary-and-napoleonic-wars-17931815/B5D21C47E53307E78358803D4695FCE8 |archive-date=30 July 2022 |access-date=}}</ref> Nawala sa kontrol ng [[Imperyong Kastila|Espanya]] ang halos lahat ng kanilang teritoryo sa Kaamerikahan sa [[Mga digmaan ng kalayaan sa Kaamerikahang Espanyol|isang serye ng mga magkakaugnay na rebolusyon]] sa kontinente.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zimmerman AF |date=November 1931 |title=Spain and Its Colonies, 1808–1820 |trans-title=Espanya at ang mga Kolonya nuto, 1808–1820 |url=https://www.jstor.org/stable/2506251 |url-status=live |journal=The Hispanic American Historical Review |language=en |volume=11 |issue=4 |pages=439–463 |doi=10.2307/2506251 |jstor=2506251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306014948/https://www.jstor.org/stable/2506251 |archive-date=6 March 2022 |access-date=}}</ref> Samantala, nag-agawan naman ng teritoryo ang mga Europeo sa [[Pag-aagawan para sa Aprika|kontinente ng Aprika]] gayundin sa [[Oseaniya]].<ref>{{cite web |date=2011 |title=British History in depth: Slavery and the 'Scramble for Africa' |trans-title=Malalimang pagtalakay sa Kasaysayan ng Britanya: Pang-aalipin at ang 'Agawan para sa Aprika' |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324121231/https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |archive-date=24 March 2022 |access-date= |website=[[BBC]] |language=en-GB |vauthors=David S}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Raudzens G |date=2004 |title=The Australian Frontier Wars, 1788–1838 |trans-title=Ang mga Digmaan sa Hangganan ng Australya, 1788–1838 |url=https://dx.doi.org/10.1353/jmh.2004.0138 |journal=The Journal of Military History |language=en |volume=68 |issue=3 |pages=957–959 |doi=10.1353/jmh.2004.0138 |issn=1543-7795 |s2cid=162259092}}</ref> Bago matapos ang siglo, narating ng [[Imperyong Britaniko]] ang kanilang tugatog sa nasasakupang teritoryo, ang pinakamalaki sa kasaysayan.<ref>{{cite journal |vauthors=Palan R |date=14 January 2010 |title=International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics |trans-title=Mga Pandaigdigang Sentrong Pampinansiyal: Ang Imperyong Britaniko, mga Lungsod-estado, at Politikang Nakatuon sa Komersyo |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.2202/1565-3404.1239/html |url-status=live |journal=Theoretical Inquiries in Law |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.2202/1565-3404.1239 |issn=1565-3404 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826211616/https://www.degruyter.com/document/doi/10.2202/1565-3404.1239/html |archive-date=26 August 2021 |access-date= |s2cid=56216309}}</ref> Sa sumunod na siglo, nasira ang [[balanse ng kapangyarihan]] sa Europa na nagresulta sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]] noong 1914, ang pinakamadugong digmaan noong panahong yon. Dahil sa tindi ng digmaan, sinubukang ayusin ng [[Kasunduan sa Versailles]] ang kapangyarihan sa mundo at itinatag ang [[Liga ng mga Bansa]].<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/794136314 |title=The sleepwalkers : how Europe went to war in 1914 |vauthors=Clark CM |date=2012 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9942-6 |location=London |language=en |trans-title=Naglalakad nang tulog: paano nauwi sa digmaan ang Europa noong 1914 |chapter=Polarization of Europe, 1887–1907 |trans-chapter=Polarisasyon ng Europa, 1887–1907 |oclc=794136314 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032849/https://www.worldcat.org/title/sleepwalkers-how-europe-went-to-war-in-1914/oclc/794136314 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, hindi nito napigilan ang unti-unting pag-angat ng [[awtoritarismo]], partikular na sa [[Pasistang Italya|Italya]], [[Alemanyang Nazi|Alemanya]], at [[Imperyong Hapon|Hapon]]. Dahil dito at sa [[Malawakang Depresyon|pagbagsak ng ekonomiya]] sa maraming bansa noong dekada 1930s, naganap ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], isang napakalawak na digmaan na pinaglabanan ng halos lahat ng mga bansa sa mundo noong panahong yon at nagresulta sa pinakamadugong digmaan sa tala ng kasaysayan. Matapos ng digmaan, binuo ang [[Mga Nagkakaisang Bansa]] bilang pamalit sa Liga ng mga Bansa. Samantala, bumagsak ang maraming imperyo dahil sa digmaan, na nagbigay-daan naman sa [[dekolonisasyon]] at ang pag-angat ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyetiko]] bilang mga pinakamakapangyarihang bansa.<ref>{{cite book |author=Dahl |first=Robert |url=https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0 |title=Democracy and Its Critics |publisher=Yale UP |year=1989 |isbn=0-300-15355-4 |pages=[https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0/page/239 239–240] |language=en |trans-title=Demokrasya at ang mga Kritiko Nito |url-access=registration}}</ref> {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|direction=horizontal|image1=Гагарин перед полётом.jpg|image2=Aldrin Apollo 11 original.jpg|footer=Si [[Yuri Gagarin]], ang unang tao sa kalawakan, at [[Neil Armstrong]], ang unang tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].}} Ang sigalot ng dalawang makapangyarihang bansa ang nagpasimula sa [[Digmaang Malamig]], ang panahon kung saan ginamit ng dalawang bansa ang mga digmaan sa iba't-ibang panig ng mundo bilang digmaan ng impluwensiya, kagaya sa [[Digmaang Koreano|tangway ng Korea]] at [[Digmaan sa Biyetnam|Biyetnam]]. Nagparamihan ang dalawa ng mga [[sandatang nukleyar]] bilang paghahanda sa inaasahang [[Ikatlong Digmaang Pandaigdig]];<ref>{{Cite journal |vauthors=Plous S |date=May 1993 |title=The Nuclear Arms Race: Prisoner's Dilemma or Perceptual Dilemma? |trans-title=Ang Karera sa Sandatang Nukleyar: Dilema ng Preso o Pananaw? |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022343393030002004 |url-status=live |journal=Journal of Peace Research |language=en |volume=30 |issue=2 |pages=163–179 |doi=10.1177/0022343393030002004 |issn=0022-3433 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221155825/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022343393030002004 |archive-date=21 February 2022 |access-date= |s2cid=5482851}}</ref> bagamat may mga muntikang pangyayari, hindi ito nauwi sa naturang digmaan. Samantala, [[Karera sa Kalawakan|nagkarera din sila sa kalawakan]]: naipadala ng Unyong Sobyetiko ang pinakaunang [[satelayt]], [[Vostok 1]], at ang pinakaunang tao, [[Yuri Gagarin]], sa kalawakan. Gayunpaman, humupa ito kalaunan nang naipadala ng Estados Unidos ang mga pinakaunang tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] sa misyong [[Apollo 11]] na kinabilangan nina [[Neil Armstrong]], [[Buzz Aldrin]], at [[Michael Collins]]. Nagtapos ang naturang digmaan sa [[pagbagsak ng Unyong Sobyetiko]] noong 1991 sa maraming mga republika.<ref>{{Cite journal |vauthors=McDougall WA |date=May 1985 |title=Sputnik, the space race, and the Cold War |trans-title=Sputnik, ang karera sa kalawakan, at ang Digmaang Malamig |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.1985.11455962 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en |volume=41 |issue=5 |pages=20–25 |bibcode=1985BuAtS..41e..20M |doi=10.1080/00963402.1985.11455962 |issn=0096-3402}}</ref> Ang pagkaimbento sa [[kompyuter]], [[internet]], at [[smartphone]] ang nagpasimula sa kasalukuyang [[Panahon ng Impormasyon]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Sachs JD |date=April 2017 |title=Globalization{{snd}}In the Name of Which Freedom? |trans-title=Globalisasyon{{snd}}Sa Ngalan ng Anong Kalayaan? |journal=Humanistic Management Journal |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=237–252 |doi=10.1007/s41463-017-0019-5 |issn=2366-603X |doi-access=free |s2cid=133030709}}</ref> == Tirahan at populasyon == {{main|Heograpiyang pantao|Demograpiya}} {{Infobox | image = | image2 = [[File:Population Density, v4.11, 2020 (48009093621).jpg|thumb|upright=2.05 | Mapang nagpapakita sa [[densidad ng populasyon]] kada kilometro kuwadrado mula sa isang pagtataya noong 2020.]] | title = Estadistika ng populasyon{{#tag:ref|Ang populasyon at densidad ng populasyon ng mundo ayon sa pinakahuling tala noong 2022 mula sa pinagsamang estadistika ng CIA World Factbook at ng United Nations World Population Prospects.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world |title=World |trans-title=Mundo|lang=en|work=[[The World Factbook]] |publisher=[[CIA]] |date=17 May 2016|archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf |format=pdf|lang=en|trans-title=World Population Prospects l: Rebisyon noong 2017|publisher=[[United Nations]] |date=2017 |title=World Population Prospects: The 2017 Revision |page=2&17 |archive-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf |url-status=live }}</ref>|group=n}} | label1 = [[Populasyon ng mundo]] | data1 = {{#expr: {{data world|poptoday}} / 1e9 round 1}}&nbsp;bilyon | label2 = [[Densidad ng populasyon]] | data2 = {{Pop density|{{data world|poptoday}}|{{data world|pst2|total area}}|km2|sqmi|prec=0}} sa kabuuang lawak<br />{{Pop density|{{data world|poptoday}}|{{data world|pst2|land area}}|km2|sqmi|prec=0}} sa lawak ng kalupaan | label3 = [[Talaan ng mga pinakamalalaking lungsod|Pinakamataong lungsod]]{{#tag:ref|Mga lungsod na may lagpas 10 milyong katao noong 2018.<ref>{{cite news|title=The World's Cities in 2018|lang=en|trans-title=Ang mga Lungsod ng Mundo noong 2018|url=https://www.un.org/en/events/citiesday/assets/pdf/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|format=pdf|newspaper=[[United Nations]]|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101135338/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|url-status=live}}</ref>|group=n}} | data3 = [[Tokyo]], [[Delhi]], [[Shanghai]], [[São Paulo]], [[Lungsod ng Mexico]], [[Cairo]], [[Mumbai]], [[Beijing]], [[Dhaka]], [[Osaka]] }} Nakadepende sa layo mula sa isang [[anyong-tubig]] ang mga sinaunang tirahan ng mga tao, gayundin sa ibang mga [[likas na yaman]] kagaya halimbawa ng mga hayop para sa [[pangangaso]] at matabang lupa para sa [[pagsasaka]].<ref>{{cite book |title=The Early River Valley Civilizations |vauthors=Rector RK |date=2016 |publisher=Rosen Publishing |isbn=978-1-4994-6329-3 |edition=1 |location=New York |page=10 |language=en |trans-title=Ang mga Unang Sibilisasyon sa Lambak-ilog |oclc=953735302}}</ref> Gayunpaman, kayang baguhin ng mga modernong tao ang kanilang kapaligiran sa pamamagitan ng [[teknolohiya]], [[patubig]], pagpaplano ng mga [[lungsod]], paggawa sa mga [[gusali]], [[deporestasyon]], at [[desertipikasyon]].<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=How People Modify the Environment |trans-title=Paano Binabago ng mga Tao ang Kapaligiran |url=https://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225132108/http://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |archive-date=25 February 2021 |access-date= |publisher=Westerville City School District |language=en}}</ref> Palaging nasa peligro ang mga tirahan ng tao dahil sa mga likas na [[sakuna]] kagaya ng [[bagyo]], [[lindol]], o [[pagguho ng lupa]].<ref>{{cite web |date=October 2003 |title=Natural disasters and the urban poor |trans-title=Mga likas na sakuna at ang mga mahihirap sa urbanong lugar |url=https://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/https://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9 August 2017 |publisher=[[World Bank]] |language=en}}</ref> Madalas na ginagawa ng mga tao ang mga tirahan para sa mga kadahilanan ng depensa, pagpapahinga, pagpapakita ng yaman, pagpapalawak ng makakain, estetika, at pagpapalago ng kaalaman.<ref>{{cite book |title=The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities. |url=https://archive.org/details/stateofworldscit0000unse_j7w0 |vauthors=Habitat UN |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-01559-6 |location=[[London]] |pages=x |language=en |trans-title=Ang katayuan ng mga lungsod ng mundo ng 2012 / kayamanan ng mga lungsod |oclc=889953315}}</ref> Isa ang mga tao sa mga espesyeng kayang mamuhay sa iba't-ibang anyo ng kapaligiran, kahit na isa rin sila sa mga pinakapalaging nasa peligro dahil sa kanilang mahinang kakayahan upang mamuhay sa ilan sa mga pinakadelikadong kapaligiran para sa buhay.<ref name="Piantadosi-2003">{{cite book |title=The biology of human survival : life and death in extreme environments |url=https://archive.org/details/biologyofhumansu0000pian |vauthors=Piantadosi CA |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-974807-5 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/biologyofhumansu0000pian/page/n21 2]–3 |language=en |trans-title=Ang biolohiya ng pamamalagi ng tao: buhay at kamatayan sa mga peligrosong kapaligiran |oclc=70215878}}</ref> Sa kasalukuyan, may taong naninirahan sa walong [[bioheograpikal na rehiyon]] ng [[Daigdig]], bagamat limitado lamang ang pananatili nila sa [[Antartika]] at kumokonti tuwing taglamig doon. Nakapagtatag ang mga tao sa natitirang pitong rehiyon ng mga bansa, kagaya ng [[Pilipinas]] sa [[rehiyong Indomalaya]], [[Hapon]] sa [[rehiyong Paleartiko]], [[Timog Aprika]] sa [[rehiyong Aprotropikal]], [[Estados Unidos]] sa [[rehiyong Neartiko]], [[Australya]] sa [[rehiyong Austrolasya]], at [[Brasil]] sa [[rehiyong Neotropikal]]. Nakarating ang mga tao simula noong nakaraang siglo sa [[Karagatan|kailaliman ng dagat]] gayundin sa [[Kalawakan|labas ng Daigdig]]. Gayunpaman, nananatiling limitado ang paninirahan at pananatili ng mga tao sa mga ganitong klase ng lugar.<ref name="Heim-1991">{{cite journal |vauthors=Heim BE |year=1990–1991 |title=Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica |trans-title=Pangangalugad sa mga Pinakahuling Pinagkukunan ng mga Yamang Mineral: Pagkukumpara sa Pandaigdigang Batas ukol sa Kalupaan sa Ilalim ng Dagat, Labas ng Daigdig, at Antartika |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/vantl23&id=831&div=&collection= |url-status=live |journal=[[Vanderbilt Journal of Transnational Law]] |language=en |volume=23 |page=819 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623152719/https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals%2Fvantl23&id=831&div=&collection= |archive-date=23 June 2021 |access-date=}}</ref> Narating din ng mga tao ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at nakapagpadala na rin sila ng mga [[sasakyang pangkalawakan]] patungo sa iba't-ibang bahagi ng [[Sistemang Solar]]. Simula noong 2000, tuloy-tuloy na may tao sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) sa labas ng Daigdig.<ref>{{cite web |date=11 December 2010 |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |trans-title=Ipinagdidiriwang ng JSC ang sampung taon ng tuloy-tuloy na pananatili ng sangkatauhan sa Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan |url=https://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216221409/https://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 February 2012 |access-date= |work=JSC Features |publisher=[[Johnson Space Center]] |language=en |vauthors=Kraft R}}</ref> Sa pamamagitan ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at [[pananamit]], nagawa ng mga tao na mamuhay sa iba't-ibang klase ng kapaligiran.<ref name="Piantadosi-2003" /> Dahil dito, itinuturing ang mga tao bilang mga [[espesyeng kosmopolitano]] dahil nakikita sila sa saanmang bahagi ng mundo.<ref>{{cite web |title=Human Biological Adaptability; Overview |trans-title=Adaptibilidad ng Biolohiya ng Tao: Lagom |url=https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306124405/https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archive-date=6 March 2013 |access-date= |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Gayunpaman, hindi pantay-pantay ang [[Densidad ng populasyon|densidad ng mga tao]] sa bawat lugar;<ref name="Piantadosi-2003" /> karamihan sa kanila ay nakatira sa kontinente ng [[Asya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |date=October 2002 |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |trans-title=Mga pangunahing prinsipyo at ekolohikal na kahihinatnan ng pagbabago sa daloy ng tubig sa biodibersidad ng karagatan |journal=[[Environmental Management]] |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |bibcode=2002EnMan..30..492B |doi=10.1007/s00267-002-2737-0 |pmid=12481916 |hdl-access=free |s2cid=25834286 |hdl=10072/6758}}</ref> [[File:Distribution-of-earths-mammals.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Distribution-of-earths-mammals.png|thumb|Kumakatawan sa 96% ng kabuuang biomasa ng mga mamalya sa mundo ang mga tao at ang kanilang domestikadong hayop, at tanging nasa 4% lamang ang ibang mga mamalya.<ref name="Bar-On">{{cite journal |vauthors=Bar-On YM, Phillips R, Milo R |date=June 2018 |title=The biomass distribution on Earth |trans-title=Ang distribusyon ng biomasa sa Daigdig |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=115 |issue=25 |pages=6506–6511 |bibcode=2018PNAS..115.6506B |doi=10.1073/pnas.1711842115 |pmc=6016768 |pmid=29784790 |doi-access=free}}</ref>]] Tinatayang nasa 1–15 milyong katao ang naninirahan sa mundo nang matuklasan ang [[agrikultura]] noong bandang {{BCE|10000|link=yes}}.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=cXuCjDbxC1YC|p=26}} |title=Urban world history: an economic and geographical perspective |vauthors=Tellier LN |date=2009 |publisher=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |page=26 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng urbanong mundo: pananaw sa ekonomiya at heograpiya |access-date=}}</ref> Nasa 50–60 milyong katao ang naninirahan sa pinagsamang [[Silangang Imperyong Romano|Silangan]] at [[Kanlurang Imperyong Romano]] noong {{CE|ikaapat na siglo}}.<ref>{{cite web |date=1998 |title=Population estimates of the Roman Empire |trans-title=Mga pagtataya sa populasyon ng Imperyong Romano |url=https://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507061006/https://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |archive-date=7 May 2016 |access-date= |publisher=Tulane.edu |language=en |vauthors=Harl KW}}</ref> Nangalahati ang populasyon ng mga tao dahil sa [[Bubonik|salot na bubonik]] na unang naitala noong ikaanim na siglo, at pumatay sa tinatayang 75–200 milyong katao sa [[Eurasya]] at [[Hilagang Aprika]] pa lamang.<ref>{{cite journal |vauthors=Zietz BP, Dunkelberg H |date=February 2004 |title=The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis |trans-title=Ang kasaysayan ng salot at ang pananaliksik sa sanhi nito na Yersinia pestis |journal=International Journal of Hygiene and Environmental Health |language=en |volume=207 |issue=2 |pages=165–178 |bibcode=2004IJHEH.207..165Z |doi=10.1078/1438-4639-00259 |pmc=7128933 |pmid=15031959}}</ref> Tinatayang umabot nang isang bilyon ang [[populasyon ng mga tao]] pagsapit ng 1800, at mabilis na umangat sa mga sumunod siglo: dalawang bilyon noong 1930, tatlong bilyon noong 1960, apat noong 1975, lima noong 1987, anim noong 1999,<ref>{{cite news |date=5 August 1999 |title=World's population reaches six billion |language=en |trans-title=Umabot na nang anim na bilyon ang populasyon ng mundo |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15 April 2008}}</ref> pito noong 2011, at walo noong 2022.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=World population to reach 8 billion on 15 November 2022 |trans-title=Aabot na sa walong bilyon ang populasyon ng mundo pagsapit ng ika-15 ng Nobyembre 2022 |url=https://www.un.org/en/desa/world-population-reach-8-billion-15-november-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120024524/https://www.un.org/en/desa/world-population-reach-8-billion-15-november-2022 |archive-date=20 January 2023 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref> Inabot ng dalawang milyong taon bago umabot ang dami ng tao sa isang bilyon, at tanging 207 taon para umabot sa pito.<ref>{{cite web |date=27 October 2011 |title=World Population to Hit Milestone With Birth of 7 Billionth Person |trans-title=Aabot sa Milestone ang Populasyon ng Mundo sa Kapanganakan ng Ikapitong Bilyong Tao |url=https://www.pbs.org/newshour/show/world-population-to-hit-milestone-with-birth-of-7-billionth-person |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924090953/http://www.pbs.org/newshour/bb/world-july-dec11-population1_10-27/ |archive-date=24 September 2017 |access-date= |website=PBS NewsHour |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 60 milyong tonelada ang kabuuang [[biomasa]] ng lahat ng mga tao noong 2018, o sampung beses na mas marami kesa sa lahat ng mga hindi domestikadong [[mamalya]].<ref name="Bar-On" /> Noong 2018, tinatayang nasa 4.2 bilyong katao ang nakatira sa mga [[Pook na urbano|urbanisadong lugar]], o 55% ng kabuuang populasyon, mula sa 751 milyon noong 1950. Nasa 82% ng populasyon ng [[Hilagang Amerika]] ang nakatira sa mga urbanisadong lugar, ang pinakamataas sa mga kontinente, na malapit na sinundan ng 81% ng [[Timog Amerika]]. Samantala, 90% ng [[Pook na rural|rural]] na populasyon ng tao ay nakatira sa Asya at [[Aprika]].<ref name="United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA)-2018">{{cite web |date=16 May 2018 |title=68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN |trans-title=68% ng populasyon ng mundo ang inaasahang titira sa mga urbanisadong lugar pagsapit ng 2050, sabi ng UN |url=https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310163911/https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html |archive-date=10 March 2021 |access-date= |work=United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) |language=en-US}}</ref> == Biolohiya == === Anatomiya at pisyolohiya === {{main|Katawan ng tao}} [[File:Anterior view of human female and male, with labels.svg|thumb|Mga pangunahing bahagi ng katawan ng taong babae (kaliwa) at lalaki (kanan).]] Maituturing na [[Homolohiya (biolohiya)|magkapareho]] halos ang mga pangunahing bahagi ng katawan ng tao kumpara sa ibang mga hayop. Ang [[ayos ng ngipin]] nila ay kapareho ng ibang mga miyembro ng orden na [[Catarrhini]] na kanilang kinabibilangan. Gayunpaman, mas maliit ang kanilang mga [[ngipin]] at mas maiksi ang kanilang [[ngala-ngala]] kumpara sa ibang mga [[Primates|primado]]. Sila lamang ang tanging primado na may kaliitan ang [[pangil]]. Siksik ang kanilang ngipin, kung saan agad na napupunan ang mga espasyo sa pagitan ng ngipin lalo na sa mga bata. Unti-unting nawawala sa mga tao ang kanilang [[bagang-bait]], at may ilang tao na wala na'ng ganito pagkapanganak.<ref name="Revolution">{{cite book |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll |title=The Human Revolution: From Ape to Artist |vauthors=Collins D |publisher=Phaidon |year=1976 |isbn=978-0-7148-1676-0 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208] |language=en |trans-title=Ang Rebolusyon ng Tao: Mula Bakulaw Hanggang Artista |url-access=registration}}</ref> Tulad ng mga [[chimpanzee]], may [[buntot]] ang mga tao, bagamat hindi na ito malinaw na nakikita sa labas at wala na ring gamit.<ref>{{cite news |last=Weisberger |first=Mindy |date=23 March 2024 |title=Why don't humans have tails? Scientists find answers in an unlikely place |language=en |trans-title=Bakit walang buntot ang mga tao? Nahanap ng mga siyentipiko ang sagot sa di-inaasahang lugar |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2024/03/23/world/humans-tails-genetic-mutation-junk-dna-scn/index.html |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20240324031927/https://www.cnn.com/2024/03/23/world/humans-tails-genetic-mutation-junk-dna-scn/index.html |archivedate=24 March 2024 |accessdate=}}</ref> Meron din silang [[apendiks]], nababanat na [[balikat]], [[Daliri sa kamay|daliring]] nakakahawak, at [[Hinlalaki|hinlalaking]] naigagalaw sa ibang daliri ({{Lang|en|opposable thumb}}).<ref>{{cite book |title=Human Biodiversity: Genes, Race, and History |vauthors=Marks JM |date=2001 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36656-2 |page=16 |language=en |trans-title=Biodibersidad ng mga Tao: Hene, Lahi, at Kasaysayan}}</ref> Dahil sa paglalakad nang nakatayo, mala-balires ang kanilang dibdib kumpara sa ibang mga bakulaw na hugis imbudo.<ref>{{cite journal |last1=Gea |first1=J |year=2008 |title=The Evolution of the Human Species: A Long Journey for the Respiratory System |trans-title=Ang Ebolusyon ng Espesye ng Tao: Ang Mahabang Paglalakbay para sa Sistema ng Paghinga |journal=Archivos de Bronconeumología |language=en |volume=44 |issue=5 |pages=263–270 |doi=10.1016/S1579-2129(08)60042-7 |pmid=18448018}}</ref> Bukod sa [[laki ng utak]] at ang [[Bipedalismo|paglalakad gamit dalawang paa]], nag-iiba ang mga tao mula sa chimpanzee sa kanilang [[Sistemang pang-amoy|pang-amoy]], [[Pandinig na sistema|pandinig]], at mga [[protina]] sa [[Pagtunaw ng pagkain|pangtunaw ng pagkain]].<ref name="O'Neil">{{cite web |title=Humans |trans-title=Mga Tao |url=https://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/https://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |archive-date=11 January 2013 |access-date=6 January 2013 |work=Primates |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Bagamat maikukumpara ang kapal ng [[buhok]] ng mga tao sa ibang mga [[bakulaw]], napakaliit lamang ang mga ito at halos di makita.<ref>{{cite news |date=2017 |title=How to be Human: The reason we are so scarily hairy |language=en |trans-title=Pagiging Tao: Ang dahilan bakit tayo ay masyadong mabuhok |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225235006/https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/ |archive-date=25 February 2021}}</ref> Tinatayang may dalawang milyong [[Pawis|glandula ng pawis]] ang mga tao, na nakakalat sa malaking bahagi ng katawan di tulad ng ibang mga primado na kaunti lamang ang glandula at makikita sa paa at kamay.<ref>{{cite web |date=2 February 2001 |title=The Biology of Skin Color: Black and White |trans-title=Ang Biolohiya ng Kulay ng Balát: Itim at Puti |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=16 February 2013 |access-date= |work=Evolution: Library |publisher=PBS |language=en |vauthors=Kirchweger G}}</ref> Tinatayang nasa {{convert|1.71|m|ft|abbr=on}} ang karaniwang [[Tangkad ng tao|tangkad]] ng taong lalaki na nasa hustong edad, at {{convert|1.59|m|ft|abbr=on}} naman sa mga taong babae.<ref>{{cite journal |author1=Roser M |author1-link=Max Roser |author2=Appel C |author3=Ritchie H |author3-link=Hannah Ritchie |date=8 October 2013 |title=Human Height |trans-title=Tangkad ng Tao |url=https://ourworldindata.org/human-height |url-status=live |journal=Our World in Data |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130203158/https://ourworldindata.org/human-height |archive-date=30 January 2021 |access-date=}}</ref> Maaari magsimula sa kalagitnaan ng buhay ng tao ang [[Pagkapandak|pagpandak]], bagamat nagiging normal ito pagsapit ng [[katandaan]].<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |trans-title=Pumapandak talaga ang mga Matatanda – Isa sa mga Pagbabago sa Katawan dahil sa Katandaan |url=https://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/https://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 February 2013 |access-date= |work=News |publisher=Senior Journal |language=en}}</ref> Tumatangkad ang mga tao sa paglipas ng panahon bilang resulta ng maayos na [[nutrisyon]], [[kalusugan]], at pamumuhay.<ref>{{cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |date=September 2003 |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |trans-title=Mabilisang pagbabago sa morpolohiya ng mga nabubuhay na tao: mga implikasyon para sa pinagmulan ng modernong tao |journal=Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology |language=en |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5 |pmid=14527631}}</ref> Tinatayang nasa {{convert|77|kg|lb|abbr=on}} ang karaniwang bigat ng taong lalaki at {{convert|59|kg|lb|abbr=on}} naman sa mga taong babae.<ref>{{cite web |date=2003 |title=Mass Of An Adult |trans-title=Bigat ng Taong nasa Hustong Edad |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030223/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=1 January 2018 |access-date= |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |language=en |vauthors=Schlessingerman A}}</ref> Nakadepende ang bigat at tangkad sa henetika at kapaligiran kung saan lumaki ang isang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |date=July 2000 |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |trans-title=Katabaan sa pangangalagang naka-anesthesia at matindihan |journal=British Journal of Anaesthesia |language=en |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |doi=10.1093/bja/85.1.91 |pmid=10927998 |doi-access=free}}</ref> Mas mabilis at mas tumpak [[Paghagis|maghagis]] ang mga tao kesa sa ibang mga hayop.<ref>{{cite journal |vauthors=Lombardo MP, Deaner RO |date=March 2018 |title=Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans |trans-title=Ipinanganak para Maghagis: Ang mga Ekolohikal na Dahilan na Humulma sa Ebolusyon ng Paghahagis ng mga Tao |journal=The Quarterly Review of Biology |language=en |volume=93 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/696721 |issn=0033-5770 |s2cid=90757192}}</ref> Isa rin sila sa mga pinakamagagaling na [[pagtakbo|tumakbo]] nang malayuan kumpara sa ibang mga hayop, bagamat mabagal sila sa mga maiikling distansiya.<ref>{{cite news |author-link1=Tara Parker-Pope |date=27 October 2009 |title=The Human Body Is Built for Distance |language=en |trans-title=Ginawa ang Katawan ng Tao para sa Distansiya |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105211812/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=5 November 2015 |vauthors=Parker-Pope T}}</ref> Dahil sa matinding pagpapawis at manipis na buhok sa katawan kaya nagagawang maiwasan ng mga tao na [[Pagod dahil sa init|mapagod agad dahil sa init]].<ref>{{cite web |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |trans-title=Ano ang gampanin ng mga glandula ng pawis sa pagbabalanse sa temperatura ng katawan habang tumatakbo sa isang marathon? |url=https://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131184339/https://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=31 January 2013 |access-date= |publisher=Livestrong.com |language=en |vauthors=John B}}</ref> Kumpara sa ibang mga bakulaw, mas malalakas ang [[puso]] ng mga tao at mas malaki ang kanilang [[aorta]].<ref>{{cite journal |last1=Ríos |first1=L |last2=Sleeper |first2=M. M. |last3=Danforth |first3=M. D. |display-authors=etal |year=2023 |title=The aorta in humans and African great apes, and cardiac output and metabolic levels in human evolution |trans-title=Ang aorta ng mga tao at mga dambuhalang bakulaw ng Aprika at ang nilalabas ng puso at antas ng metabolismo sa ebolusyon ng tao |journal=Scientific Reports |language=en |volume=13 |issue=6841 |page=6841 |bibcode=2023NatSR..13.6841R |doi=10.1038/s41598-023-33675-1 |pmc=10133235 |pmid=37100851 |hdl-access=free |hdl=10261/309357}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Shave |first1=R. E. |last2=Lieberman |first2=D. E. |last3=Drane |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2019 |title=Selection of endurance capabilities and the trade-off between pressure and volume in the evolution of the human heart |trans-title=Pagpili sa mga kakayahan sa patagalan at ang kapalit sa pagitan ng presyur at bolyum sa ebolusyon ng puso ng tao |journal=PNAS |language=en |volume=116 |issue=40 |pages=19905–19910 |bibcode=2019PNAS..11619905S |doi=10.1073/pnas.1906902116 |pmc=6778238 |pmid=31527253 |doi-access=free}}</ref> === Henetika === {{main|Henetika ng tao}} [[File:Karyotype.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karyotype.png|thumb|Ang [[karyotipo]] ng tao, na nagpapakita sa 22 autosoma at ang kromosomang pangkasarian para sa babae (XX) at lalaki (XY).]] Tulad ng maraming buhay na nilalang, kabilang ang mga tao sa [[Eukaryota]]. Taglay ng bawat [[somatikong selula]] nila ang dalawang grupo ng tigda-23 [[kromosoma]] mula sa tatay at nanay. Samantala, taglay lang ng [[Gameto|gameta]] ang isang grupo ng mga kromosoma na resulta ng pinagsamang pares ng magulang. Sa 23 kromosomang ito, 22 sa mga ito ang [[autosoma]] at isang pares ng [[Sistema ng pantukoy ng kasarian|kromosomang pangkasarian]]. Tulad ng maraming [[mamalya]], ginagamit ng mga tao ang isang [[Sistemang pangkasarian na XY|sistema ng pantukoy]] sa kalalabasang kasarian ng anak, kung saan babae kung XX ang pares ng kromosomang pangkasarian, o lalaki kung XY naman.<ref>{{cite book |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |vauthors=Therman E |date=1980 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer US]] |isbn=978-1-4684-0109-7 |pages=112–124 |language=en |trans-title=Kromosoma ng Tao: Estraktura, Ugali, at Epekto |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3 |s2cid=36686283}}</ref> Nakakaapekto ang [[Pagmamana ng katangian|namanang]] [[Hene (biyolohiya)|hene]] at kapaligiran ng tao sa magiging hitsurang pisikal nito, gayundin ang [[pisyolohiya]], pag-iisip, at tiyansa na makakuha ng ilang partikular na sakit. Gayunpaman, hindi pa rin lubos na nauunawaan ng mga siyentipiko ang relasyon nito sa katangian ng indibiduwal na tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Edwards JH, Dent T, Kahn J |date=June 1966 |title=Monozygotic twins of different sex |trans-title=Monosigotong kambal na magkaiba ng kasarian |journal=Journal of Medical Genetics |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=117–123 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |pmc=1012913 |pmid=6007033}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Machin GA |date=January 1996 |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |trans-title=Ilang mga sanhi ng henotipo at penotipong pagkakaiba ng mga magkakambal na monosigoto |journal=American Journal of Medical Genetics |language=en |volume=61 |issue=3 |pages=216–228 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |pmid=8741866}}</ref> Bagamat walang dalawang tao ang siyento porsiyentong magkatulad ng henetika, kahit maging mga [[kambal]] na [[Monosigotong kambal|nagmula sa iisang sigoto]],<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, Zink F, Helgason EA, Jonsdottir I, Gylfason A, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Beyter D, Steingrimsdottir T, Norddahl GL, Magnusson OT, Masson G, Halldorsson BV, Thorsteinsdottir U, Helgason A, Sulem P, Gudbjartsson DF, Stefansson K |date=January 2021 |title=Differences between germline genomes of monozygotic twins |trans-title=Pagkakaiba sa pagitan ng mga henomang germline ng mga monosigotong kambal |journal=Nature Genetics |language=en |volume=53 |issue=1 |pages=27–34 |doi=10.1038/s41588-020-00755-1 |pmid=33414551 |s2cid=230986741}}</ref> aabot pa rin nang 99.5% hanggang 99.9% na magkatulad sa henetika ang bawat dalawang tao.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Levy S, Sutton G, Ng PC, Feuk L, Halpern AL, Walenz BP, Axelrod N, Huang J, Kirkness EF, Denisov G, Lin Y, MacDonald JR, Pang AW, Shago M, Stockwell TB, Tsiamouri A, Bafna V, Bansal V, Kravitz SA, Busam DA, Beeson KY, McIntosh TC, Remington KA, Abril JF, Gill J, Borman J, Rogers YH, Frazier ME, Scherer SW, Strausberg RL, Venter JC |date=September 2007 |title=The diploid genome sequence of an individual human |trans-title=Ang sekuwensiya ng diploid na henoma ng isang indibiduwal na tao |journal=PLOS Biology |language=en |volume=5 |issue=10 |pages=e254 |doi=10.1371/journal.pbio.0050254 |pmc=1964779 |pmid=17803354 |doi-access=free}}</ref> Ibig sabihin, isa sila sa mga hayop na may pinakamagkatulad na henetika sa isa't-isa, lalo na sa mga kapwa [[bakulaw]].<ref>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |trans-title=Ipinapakita na mas matindi ang dibersidad sa henetika ng mga chimpanzee kesa sa mga tao |url=https://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218091207/https://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=18 December 2013 |access-date= |work= |publisher=University of Oxford |language=en}}</ref> Dahil dito, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na may naganap na sobra-sobrang pagkonti ng mga tao noong huling bahagi ng [[Pleistoseno|Panahong Pleistoseno]] bandang 100,000 taon ang nakalipas.<ref>{{cite journal |vauthors=Harpending HC, Batzer MA, Gurven M, Jorde LB, Rogers AR, Sherry ST |date=February 1998 |title=Genetic traces of ancient demography |trans-title=Mga bakas sa henetika ng sinaunang demograpiya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=95 |issue=4 |pages=1961–1967 |bibcode=1998PNAS...95.1961H |doi=10.1073/pnas.95.4.1961 |pmc=19224 |pmid=9465125 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |date=April 1997 |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |trans-title=Mikrosatelayt na dibersidad at ang kasaysayang pandemograpiya ng mga modernong tao |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=94 |issue=7 |pages=3100–3103 |bibcode=1997PNAS...94.3100J |doi=10.1073/pnas.94.7.3100 |pmc=20328 |pmid=9096352 |doi-access=free}}</ref> Patuloy pa rin nakakaapekto ang [[likas na pagpili]] sa mga tao, partikular na ang [[pagpiling direksiyonal]], na makikita sa kanilang [[henoma]] sa nakalipas na 15,000 taon.<ref>{{cite news |date=7 March 2007 |title=Still Evolving, Human Genes Tell New Story |language=en |trans-title=Patuloy na Nag-eebolb, Nagpapakita ng Bagong Kuwento ang mga Hene ng Tao |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114232231/https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html |archive-date=14 January 2012 |vauthors=Wade N}}</ref> Unang nasekuwensiya ang [[henoma ng tao]] noong 2001,<ref>{{cite journal |author-link=Elizabeth Pennisi |vauthors=Pennisi E |date=February 2001 |title=The human genome |url=https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1176 |trans-title=Ang henoma ng tao |journal=Science |language=en |volume=291 |issue=5507 |pages=1177–1180 |doi=10.1126/science.291.5507.1177 |pmid=11233420 |s2cid=38355565}}</ref> at pagsapit ng 2020, daan-daang libong henoma ng tao na ang nasekuwensiya.<ref>{{cite journal |vauthors=Rotimi CN, Adeyemo AA |date=February 2021 |title=From one human genome to a complex tapestry of ancestry |trans-title=Mula sa isang henoma ng tao patungo sa isang komplikadong tapestriya ng mga ninuno |journal=Nature |language=en |volume=590 |issue=7845 |pages=220–221 |bibcode=2021Natur.590..220R |doi=10.1038/d41586-021-00237-2 |pmid=33568827 |s2cid=231882262}}</ref> Noong 2012, kinumpara ng [[International HapMap Project]] ang henoma ng 1,184 na indibiduwal mula sa 11 populasyon at nakapagtukoy ng 1.6 milyong [[single-nucleotide polymorphism]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Dermitzakis E, Schaffner SF, Yu F, Peltonen L, Dermitzakis E, Bonnen PE, Altshuler DM, Gibbs RA, de Bakker PI, Deloukas P, Gabriel SB, Gwilliam R, Hunt S, Inouye M, Jia X, Palotie A, Parkin M, Whittaker P, Yu F, Chang K, Hawes A, Lewis LR, Ren Y, Wheeler D, Gibbs RA, Muzny DM, Barnes C, Darvishi K, Hurles M, Korn JM, Kristiansson K, Lee C, McCarrol SA, Nemesh J, Dermitzakis E, Keinan A, Montgomery SB, Pollack S, Price AL, Soranzo N, Bonnen PE, Gibbs RA, Gonzaga-Jauregui C, Keinan A, Price AL, Yu F, Anttila V, Brodeur W, Daly MJ, Leslie S, McVean G, Moutsianas L, Nguyen H, Schaffner SF, Zhang Q, Ghori MJ, McGinnis R, McLaren W, Pollack S, Price AL, Schaffner SF, Takeuchi F, Grossman SR, Shlyakhter I, Hostetter EB, Sabeti PC, Adebamowo CA, Foster MW, Gordon DR, Licinio J, Manca MC, Marshall PA, Matsuda I, Ngare D, Wang VO, Reddy D, Rotimi CN, Royal CD, Sharp RR, Zeng C, Brooks LD, McEwen JE |date=September 2010 |title=Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations |trans-title=Pagsasama sa karaniwan at bihirang mga baryasyon sa henetika sa magkakaibang populasyon ng tao |journal=Nature |language=en |volume=467 |issue=7311 |pages=52–58 |bibcode=2010Natur.467...52T |doi=10.1038/nature09298 |pmc=3173859 |pmid=20811451}}</ref> Pinakamaraming pribadong baryasyon sa henetika ang mga populasyon sa Aprika. Bagamat nakikita rin sa Aprika ang mga karaniwang baryasyon sa henetika na makikita rin sa ibang mga kontinente, meron ding mga pribadong baryasyon ang ibang mga kontinente lalo na sa Oseaniya at Kaamerikahan.<ref name="Bergstrom2020">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, Chen Y, Felkel S, Hallast P, Kamm J, Blanché H, Deleuze JF, Cann H, Mallick S, Reich D, Sandhu MS, Skoglund P, Scally A, Xue Y, Durbin R, Tyler-Smith C |date=March 2020 |title=Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes |trans-title=Mga nalaman sa baryasyon sa henetika ng tao at kasaysayan ng populasyon mula sa 929 na magkakaibang henoma |journal=Science |language=en |volume=367 |issue=6484 |pages= |doi=10.1126/science.aay5012 |pmc=7115999 |pmid=32193295 |quote=}}</ref> Ayon sa mga pagtatayang ginawa noong 2010, nasa 22,000 hene ang meron sa mga tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Pertea M, Salzberg SL |year=2010 |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |trans-title=Sa pagitan ng manok at ubas: pagtataya sa bilang ng mga hene ng tao |journal=Genome Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615 |doi-access=free}}</ref> Sa pamamagitan ng pagkumpara sa [[mitokondriang DNA]] na tanging ipinapasa lang ng nanay, ipinagpapalagay ng mga [[Henetika|henetista]] na tinatayang namuhay noong 90,000 hanggang 200,000 taon ang nakalipas ang pinakahuling karaniwang ninunong babae ng lahat ng mga buhay na tao ngayon, ang tinatawag na [[Mitochondrial Eve]].<ref>{{cite journal |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |year=1987 |title=Mitochondrial DNA and human evolution |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 |trans-title=Mitokondrial na DNA at ang ebolusyon ng tao |journal=Nature |language=en |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |bibcode=1987Natur.325...31C |doi=10.1038/325031a0 |pmid=3025745 |s2cid=4285418}}</ref> === Buhay === {{main|Panganganak|Inaasahang haba ng buhay}} [[File:Tubal_Pregnancy_with_embryo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tubal_Pregnancy_with_embryo.jpg|thumb|Isang {{convert|10|mm|in|abbr=on|adj=on}} na [[bilig]] ng tao pagsapit ng ikalimang linggo.]] Nagaganap ang [[reproduksiyon ng tao]] sa [[Pagpupunlang panloob|loob ng katawan]] sa pamamagitan ng [[Siping (tao)|seksuwal na pagtatalik]], bagamat posible rin itong matulungan sa [[Pantulong na teknolohiya sa panganganak|pamamagitan ng teknolohiya]].<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=-gSeCAAAQBAJ|p=406}} |title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies |vauthors=Shehan CL |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-65845-1 |page=406 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Wiley Blackwell sa Araling Pampamilya |name-list-style=vanc}}</ref> Karaniwang umaabot nang 38 linggo ang [[Pagbubuntis na ektopiko|pagbubuntis]], bagamat maaaring umabot pa nang hanggang 37 araw bago ito [[Panganganak|iluwal]].<ref>{{cite journal |vauthors=Jukic AM, Baird DD, [[Clarice Weinberg|Weinberg CR]], McConnaughey DR, Wilcox AJ |date=October 2013 |title=Length of human pregnancy and contributors to its natural variation |trans-title=Haba ng pagkabuntis ng tao at mga may pakana sa likas nitong pagkakaiba |journal=Human Reproduction |language=en |volume=28 |issue=10 |pages=2848–2855 |doi=10.1093/humrep/det297 |pmc=3777570 |pmid=23922246}}</ref> Madedebelop ang [[bilig]] ng tao sa unang walong linggo sa [[Bahay-bata|sinapupunan]], at pagsapit ng ikasiyam, tinatawag na itong [[fetus]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 |title=Introductory Maternity Nursing |vauthors=Klossner NJ |date=2005 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-6237-3 |page=103 |language=en |trans-title=Panimula sa Pagnanars sa Buntis |quote= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408103945/https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 |archive-date=8 April 2022 |url-status=live}}</ref> Maaaring magsimula nang mas maaga ang panganganak o di kaya'y [[Sesaryan|manganak nang sesaryan]] kung kailanganin.<ref>{{cite web |author=[[World Health Organization]] |date=November 2014 |title=Preterm birth Fact sheet N°363 |trans-title=Fact sheet sa panganganak preterm N°363 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/ |archive-date=7 March 2015 |access-date= |work= |language=en}}</ref> Sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad na bansa]], tipikal na tumitimbang ang mga bagong panganak na sanggol nang {{convert|3|-|4|kg|lb|abbr=on}} at may laki na {{convert|47|-|53|cm|in|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |vauthors=Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD |date=February 2018 |title=The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application |trans-title=Ang mga tsart ng Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan ukol sa sa paglaki ng fetus: konsepto, nalaman, interpretasyon, at gamit |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=218 |issue=2S |pages=S619–S629 |doi=10.1016/j.ajog.2017.12.010 |pmid=29422204 |doi-access=free |s2cid=46810955}}</ref> Gayunpaman, maaaring mas mababa kesa sa mga sukat na ito ang timbang ng mga sanggol na ipinanganak sa mga [[papaunlad na bansa]], na nagpapataas sa [[mortalidad ng mga sanggol]] sa mga bansang ito.<ref>{{cite journal |vauthors=Khor GL |date=December 2003 |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |trans-title=Update sa paglaganap ng malnutrisyon sa mga bata ng Asya |journal=Nepal Medical College Journal |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=113–122 |pmid=15024783}}</ref> Kumpara sa ibang mga espesye, delikado ang panganganak sa mga tao kung saan mas mataas ang tiyansa ng komplikasyon at kamatayan.<ref>{{cite journal |vauthors=Rosenberg KR |date=1992 |title=The evolution of modern human childbirth |trans-title=Ang ebolusyon ng modernong panganganak ng tao |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=35 |issue=S15 |pages=89–124 |bibcode=1992AJPA...35S..89R |doi=10.1002/ajpa.1330350605 |issn=1096-8644}}</ref> Mas sakto ang ulo ng sanggol sa [[bewang]] kumpara sa ibang mga [[Primates|primado]], na nagpapasakit sa panganganak na maaaring umabot nang 24 oras. Ang sitwasyong ito, na tinatawag na [[problema sa panganganak]], ay madalas na iniuugnay sa presyur ng [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon]] dahil sa [[Bipedalismo|paglalakad nang nakatayo]] at [[paglaki ng utak]], ngunit hindi pa ito lubos na naiintindihan ng mga siyentipiko magpahanggang ngayon.<ref name="Pavlicev">{{cite journal |vauthors=Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P |date=January 2020 |title=Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma |trans-title=Ebolusyon ng bewang ng tao at ang pagle-labor na may balakid: mga bagong paliwanag sa matagal na'ng problema sa panganganak |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=222 |issue=1 |pages=3–16 |doi=10.1016/j.ajog.2019.06.043 |pmc=9069416 |pmid=31251927 |s2cid=195761874}}</ref> Gumanda ang tiyansa ng maayos na panganganak pagsapit ng ika-20 siglo sa mga mauunlad na bansa sa tulong ng teknolohiya. Gayunpaman, nananatili pa ring delikado sa nanay ang panganganak, kung saan tinatayang 100 beses na mas mataas ang tiyansang [[Mortalidad ng nanganganak|mamatay ang babae]] sa mga papaunlad na bansa dahil dito.<ref>{{cite journal |vauthors=Rush D |date=July 2000 |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |trans-title=Nutrisyon at mortalidad ng buntis sa mundong papaunlad |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |language=en |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–240S |doi=10.1093/ajcn/72.1.212S |pmid=10871588 |doi-access=free}}</ref> Parehong inaalagaan ng tatay at nanay ang sanggol pagkapanganak, kumpara sa ibang mga primado na nanay madalas ang nag-aalaga.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=2KcbFVBSxWYC}} |title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour |vauthors=Laland KN, Brown G |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-958696-7 |page=7 |language=en |trans-title=Meron at Walang Katuturan: Mga Ebolusyonal na Pananaw sa Ugali ng Tao |access-date=}}</ref> [[Walang muwang]] pagkapanganak, lumalaki ang mga tao sa mga susunod na taon hanggang sa ika-15 hanggang ika-17 taon kung saan mararating nila ang [[Pagkahinog ng seksuwalidad|pagkahinog ng kanilang seksuwalidad]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296 |title=Human Development: A Lifespan View |vauthors=Kail RV, Cavanaugh JC |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-495-60037-4 |edition=5 |page=296 |language=en |trans-title=Pagdebelop ng Tao: Pananaw sa Kabuuan ng Buhay |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003072150/https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC |archive-date=3 October 2023 |url-status=live}}</ref> Madalas na hinahati sa mga yugtong aabot nang tatlo hanggang labindalawa ang buhay ng isang tao. Tipikal na yugto ang mga sumusunod: sanggol, [[pagkabata]], [[kabaguntauhan]], [[Adulto|hustong edad]], at [[katandaan]].<ref>{{cite book |title=Encyclopedia of American Social History |vauthors=Mintz S |date=1993 |volume=3 |pages=7–33 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Kasaysayang Panlipunan ng Amerika |chapter=Life stages |trans-chapter=Mga yugto ng buhay}}</ref> Nakadepende sa kultura ang haba ng bawat yugtong ito ngunit pinakakaraniwan ang yugto kung saan nagaganap ang mabilis na paglaki sa kasagsagan ng kabaguntauhan.<ref>{{cite journal |vauthors=Soliman A, De Sanctis V, Elalaily R, Bedair S |date=November 2014 |title=Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth? |trans-title=Mga pag-abante sa paglaki sa kabaguntauhan at mga salik na nakaimpluwensiya rito: Kaya ba nating patindihin ang kabaguntauhan? |journal=Indian Journal of Endocrinology and Metabolism |language=en |volume=18 |issue=Suppl 1 |pages=S53-62 |doi=10.4103/2230-8210.145075 |pmc=4266869 |pmid=25538878 |doi-access=free}}</ref> [[Layog|Natatapos]] ang [[regla]] sa mga babaeng tao pagsapit nila ng 50 taon banda.<ref>{{cite journal |vauthors=Walker ML, Herndon JG |date=September 2008 |title=Menopause in nonhuman primates? |trans-title=Menopause sa mga primadong hindi tao? |journal=Biology of Reproduction |language=en |volume=79 |issue=3 |pages=398–406 |doi=10.1095/biolreprod.108.068536 |pmc=2553520 |pmid=18495681}}</ref> Ayon sa [[hinuhang lola]], pinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas nagtatagumpay ang reproduksiyon ng mga babaeng tao dahil mas nakakatuon sila sa pangangalaga sa kanilang mga anak, at gayundin sa magiging mga apo nila, kesa manganak pa rin sila sa katandaan.<ref>{{cite journal |vauthors=Peccei JS |year=2001 |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |trans-title=Menopause: Adaptasyon o Epipenomena? |journal=Evolutionary Anthropology |language=en |volume=10 |issue=2 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013 |s2cid=1665503}}</ref> Nakadepende sa dalawang salik ang [[Inaasahang haba ng buhay|haba ng buhay ng isang tao]]: henetika at pamumuhay.<ref>{{cite news |date=7 December 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |language=en |trans-title=Pagkamit tungo sa Bukal ng Pagkabata |work=USC Trojan Family Magazine |url=https://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/https://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html |archive-date=13 December 2010 |vauthors=Marziali C}}</ref> Dahil sa samu't saring dahilan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kesa sa mga lalaking tao.<ref>{{cite web |year=2002 |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |trans-title=Bakit Mas Maagang Mamatay ang mga Lalaki: Mga Sanhi ng Pagkakaiba sa Mortalidad ng bawat Kasarian |url=https://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/https://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |archive-date=1 July 2013 |publisher=Society of Actuaries |language=en |vauthors=Kalben BB}}</ref> Noong 2018, tinatayang nasa 74.9 na taon ang inaasahang buhay ng isang babaeng tao kumpara sa 70.4 na taon sa mga lalaki sa buong mundo.<ref>{{cite web |date=2018 |title=Life expectancy at birth, female (years) |trans-title=Inaasahang haba ng buhay, babae (taon) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124203646/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN |archive-date=24 January 2021 |access-date= |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=2018 |title=Life expectancy at birth, male (years) |trans-title=Inaasahang haba ng buhay, lalaki (taon) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224133034/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN |archive-date=24 February 2021 |access-date= |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref> Gayunpaman, nagkakaiba ang haba na ito depende sa lugar, madalas dahil sa gaano kaunlad ito. Halimbawa, sa [[Hong Kong]], nasa 87.6 na taon ang inaasahang buhay ng mga babae doon at 81.8 taon naman sa mga lalaki. Sa kabilang banda, sa [[Republika ng Gitnang Aprika]], 55.0 taon lamang ang inaasahang buhay ng mga babae at 50.6 naman sa mga lalaki.<ref>{{cite book |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |title=Human Development Report |vauthors=Conceição P, etal |date=2019 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126439-5 |language=en |trans-title=Ulat sa Pagdebelop ng Tao |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320094952/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |archive-date=20 March 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Human Development Report 2019 |trans-title=Ulat sa Pagdebelop ng Tao 2019 |url=https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422102059/https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf |archive-date=22 April 2022 |access-date= |publisher=United Nations Development Programme |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, tumatanda nang tumatanda ang edad ng populasyon ng mga mauunlad na bansa, kung saan nasa 40 ang karaniwang edad ng mga tao roon. Sa mga papaunlad na bansa naman, nasa 15 hanggang 20 taon lamang ito. Sa bawat limang Europeo, isa sa kanila ay nasa lagpas 60 taon ang edad. Ikumpara ito sa mga Aprikano, kung saan tanging isa sa dalawampung tao roon ang nasa lagpas 60 taon ang edad.<ref>{{cite web |title=The World Factbook |trans-title=Ang Factbook nf Mundo |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |archive-date=12 September 2009 |access-date= |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |language=en}}</ref> Noong 2012, tinatayang nasa 316,600 tao ang may edad na lagpas 100 taon (mga [[sentenaryo]]) sa buong mundo.<ref>{{cite web |year=2012 |title=Chapter 1: Setting the Scene |trans-title=Kabanata 1: Pag-setup sa Eksena |url=http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612052543/http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf |archive-date=12 June 2013 |access-date= |publisher=UNFPA |language=en}}</ref> {| class="wikitable plain-column-headers" style="width: 80%; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |[[Talaksan:Baby_with_Aerobie_flying_ring.jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Ромський_хлопчик_(Мукачево).jpg|center|138x138px]] |[[Talaksan:Boy_in_Dar_es_Salaam_(14453809622).jpg|center|151x151px]] |[[Talaksan:Pataxo001.jpg|center|148x148px]] |[[Talaksan:An_old_age.JPG|center|149x149px]] |- |[[Talaksan:Baby_playing_with_yellow_paint._Work_by_Dutch_artist_Peter_Klashorst_entitled_"Experimental".jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Ethnie_dong_6511a.jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Portrait_of_a_Persian_lady_in_Iran,_10-08-2006_(cropped).jpg|center|143x143px]] |[[Talaksan:Punjabi_woman_smile.jpg|center|146x146px]] |[[Talaksan:HappyPensioneer.jpg|center|132x132px]] |- ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Sanggol]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Pagkabata]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Kabaguntauhan]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Adulto|Hustong edad]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Katandaan]] |} === Pagkain === {{main|Nutrisyon ng tao}} [[File:Preparing_The_Feast.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Preparing_The_Feast.jpg|thumb|Mga tao sa [[Bali, Indonesia]], na naghahanda ng [[pagkain]].]] Mga [[omniboro]] ang mga tao, kayang kumain ng parehong [[karne]] at [[halaman]].<ref>{{cite book |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |vauthors=Cordain L |year=2007 |veditors=Ungar PS |pages=264–265 |language=en |trans-title=Ebolusyon ng diyeta ng tao: ang alam, hindi alam, at hindi malalaman |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |trans-chapter=Mga implikasyon ng mga diyetang Pliopleistoseno sa mga modernong tao |quote=}}</ref> Iba-iba ang [[diyeta]] ng mga tao, mula sa pagiging [[Veganism|vegan]] hanggang sa pagiging [[karniboro]]. Sa ilang mga kaso, humahantong sa kakulangan sa nutrisyon ang mga restriksiyon sa mga kinakain; gayunpaman, sa pangkalahatan, [[Nutrisyon|balanse ang pagkain]] ng mga tao mula sa iba't-ibang mga kultura.<ref>{{cite journal |author1= |date=June 2003 |title=Position of the American Dietetic Association and Dietitians of Canada: Vegetarian diets |trans-title=Posisyon ng American Dietetic Association at Dietitians of Canada: mga diyetang vegetarian |journal=Journal of the American Dietetic Association |language=en |volume=103 |issue=6 |pages=748–765 |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049}}</ref> Nakakabit sa kultura ang pagkain ng mga tao at humantong kalaunan sa pag-usbong ng [[agham pampagkain]].<ref name="Crittenden-2017">{{cite journal |vauthors=Crittenden AN, Schnorr SL |date=2017 |title=Current views on hunter-gatherer nutrition and the evolution of the human diet |trans-title=Mga kasalukuyang pananaw sa nutrisyon ng mga nangangaso at nangangalap at ang ebolusyon ng diyeta ng tao |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=162 |issue=S63 |pages=84–109 |bibcode=2017AJPA..162S..84C |doi=10.1002/ajpa.23148 |pmid=28105723 |doi-access=free}}</ref> Bago ang pag-usbong ng [[agrikultura]], pawang mga nangangalap at nangangaso ang mga tao para sa kanilang kakainin.<ref name="Crittenden-2017" /> Madalas na kumokolekta sila ng mga nakapirmeng makakain tulad ng mga halaman, [[prutas]], at mga [[lamang-dagat]] sa dalampasigan, at nangangaso ng mga hayop na dapat hulihin muna bago makain.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |name-list-style=vanc |vauthors=Cordain L, Eaton SB, Sebastian A, Mann N, Lindeberg S, Watkins BA, O'Keefe JH, Brand-Miller J |date=February 2005 |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |trans-title=Mga pinagmulan at ebolusyon ng Kanluraning diyeta: mga implikasyon sa kalusugan sa ika-21 siglo |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=341–354 |doi=10.1093/ajcn.81.2.341 |pmid=15699220 |doi-access=free}}</ref> Ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na natuklasan at nagamit na ng mga tao ang [[apoy]] sa [[Pagluluto|pagluto]] sa kanilang kakainin simula pa noong panahon ng mga [[Homo erectus|''Homo erectus'']].<ref>{{cite journal |vauthors=Ulijaszek SJ |date=November 2002 |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |trans-title=Kaugalian ng mga tao sa pagkain sa kontekstong ebolusyonal at ekolohikal |journal=The Proceedings of the Nutrition Society |language=en |volume=61 |issue=4 |pages=517–526 |doi=10.1079/PNS2002180 |pmid=12691181 |doi-access=free}}</ref> Nagsimula naman ang domestikasyon ng mga tao sa mga halaman bandang 11,700 taon ang nakalipas,<ref>{{cite journal |author=John Carey |date=2023 |title=Unearthing the origins of agriculture |trans-title=Paghuhukay sa pinagmulan ng agrikultura |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |language=en |volume=120 |issue=15 |pages=e2304407120 |bibcode=2023PNAS..12004407C |doi=10.1073/pnas.2304407120 |pmc=10104519 |pmid=37018195 |doi-access=free}}</ref> na kalauna'y humantong sa agrikultura at nagpasimula sa [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{cite journal |author1=Ayelet Shavit |author2=Gonen Sharon |date=2023 |title=Can models of evolutionary transition clarify the debates over the Neolithic Revolution? |trans-title=Malilinaw ba ng mga modelo sa transisyon ng ebolusyon ang mga debate ukol sa Rebolusyong Neolitiko? |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |language=en |volume=378 |issue=1872 |doi=10.1098/rstb.2021.0413 |pmc=9869441 |pmid=36688395}}</ref> Ang pagbabagong ito ay ipinagpapalagay na nagpabago din sa biolohiya ng tao; halimbawa, dahil sa [[gatas]] at [[keso]] kaya nagawang [[Pagtunaw ng pagkain|matunaw sa tiyan]] ng mga tao ang [[laktasa]], bagamat [[Intoleransya sa laktosa|hindi lahat ng populasyon ng tao ay kayang gawin ito]] magpahanggang ngayon.<ref>{{cite journal |vauthors=Holden C, Mace R |date=October 1997 |title=Phylogenetic analysis of the evolution of lactose digestion in adults |url=https://archive.org/details/sim_human-biology_1997-10_69_5/page/604 |trans-title=Pagsusuring pilohenetiko sa ebolusyon ng pagtunaw sa laktasa sa mga nasa hustong edad |journal=Human Biology |language=en |volume=69 |issue=5 |pages=605–628 |pmid=9299882}}</ref> Nakadepende sa lugar, panahon, at kultura ang mga pagkaing madalas kainin ng mga tao, gayundin sa kung paano ito hinahanda.<ref>{{cite web |title=The Evolution of Diet |trans-title=Ang Ebolusyon ng Diyeta |url=https://www.nationalgeographic.com/foodfeatures/evolution-of-diet/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818204010/https://www.nationalgeographic.com/foodfeatures/evolution-of-diet/ |archive-date=18 August 2014 |access-date= |website=[[National Geographic]] |language=en |vauthors=Gibbons A}}</ref> Sa pangkalahatan, maaaring magtagal nang walong linggo ang tao nang walang kinakain, depende sa [[Taba|taba ng katawan]].<ref>{{cite web |date=2004 |title=How Long Can a Person Survive without Food? |trans-title=Gaano Katagal Mabubuhay ang Tao nang Walang Pagkain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-long-can-a-person-survive-without-food/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214012729/https://www.scientificamerican.com/article/how-long-can-a-person-survive-without-food/ |archive-date=14 February 2019 |access-date= |website=Scientific American |language=en |vauthors=Lieberson AD}}</ref> Gayunpaman, aabot lamang ng tatlo hanggang apat na araw ang tao nang walang iniinom na [[tubig]], pinakamahaba na ang isang linggo.<ref>{{cite web |date=9 March 2018 |title=Here's how many days a person can survive without water |trans-title=Narito ang dami ng araw mabubuhay ang tao nang walang tubig |url=https://www.businessinsider.com/how-many-days-can-you-survive-without-water-2014-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626030756/https://www.businessinsider.com.au/how-many-days-can-you-survive-without-water-2014-5 |archive-date=26 June 2014 |access-date= |website=Business Insider Australia |language=en |vauthors=Spector D}}</ref> Noong 2020, tinatayang nasa siyam na milyong katao ang namamatay araw-araw sa [[gutom]] mismo o dahil dito.<ref>{{cite web |date=2020 |title=U.N. Warns Number Of People Starving To Death Could Double Amid Pandemic |trans-title=Nagbabala ang UN na Maaaring Dumoble dahil sa Pandemya ang Bilang ng mga Taong Namamatay dahil sa Gutom |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/05/850470436/u-n-warns-number-of-people-starving-to-death-could-double-amid-pandemic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628090826/https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/05/850470436/u-n-warns-number-of-people-starving-to-death-could-double-amid-pandemic |archive-date=28 June 2021 |access-date= |website=NPR |language=en |vauthors=Mai HJ}}</ref> Isa ang [[malnutrisyon]] sa mga pinakakaraniwang dahilan ng pagkasakit ng mga bata sa mundo.<ref>{{cite journal |vauthors=Murray CJ, Lopez AD |date=May 1997 |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |trans-title=Pandaigdigang mortalidad, kapansanan, at ang kontribusyon ng mga salik sa peligro: Pag-aaral sa Pandaigdigang Pasanin ng Sakit |journal=Lancet |language=en |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–1442 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8 |pmid=9164317 |s2cid=2569153}}</ref> Hindi pantay-pantay ang pagkakaroon ng pagkain sa bawat lugar, at problema sa ilang mga lugar ang [[labis na katabaan]], na maaaring humantong sa mga komplikasyon sa katawan at pagtaas ng mortalidad sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad]] at ilang [[papaunlad na bansa]]. Tinatayang nasa lagpas isang bilyong tao ang labis na [[Katabaan|mataba]] sa buong mundo.<ref name="Haslam">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |trans-title=Labis na Katabaan |journal=Lancet |language=en |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> Sa Estados Unidos, 35% ng populasyon ang kinokonsiderang labis na mataba, kaya inilalarawan ito bilang isang [[Epidemiyolohiya ng labis na katabaan|epidemya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Catenacci VA, Hill JO, Wyatt HR |date=September 2009 |title=The obesity epidemic |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-chest-medicine_2009-09_30_3/page/n17 |trans-title=Ang epidemya ng katabaan |journal=Clinics in Chest Medicine |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=415–444, vii |doi=10.1016/j.ccm.2009.05.001 |pmid=19700042}}</ref> Resulta ang katabaan ng pagkain ng sobra-sobrang [[Kaloriya|kalori]] kesa sa nasusunog ng katawan, na tipikal sa mga diyeta na mas nangangailangan ng [[enerhiya]].<ref name="Haslam" /> === Pagkakaibang biolohikal === {{main|Pagkakaiba sa henetika ng tao}}Nagkakaiba ang mga tao sa kanilang katangian kagaya ng [[tangkad]], [[Dugo|uri ng dugo]], hugis ng [[mukha]] at korte ng [[bungo]], kulay ng [[Balat (anatomiya)|balat]] at [[buhok]], at maging mga [[Pagmamana ng katangian|namamanang]] [[sakit]].<ref>{{cite web |title=Adapting to Climate Extremes |trans-title=Pag-adapt sa Tindi ng Klima |url=https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |archive-date=6 January 2013 |access-date= |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Karaniwan na umaabot nang {{Convert|1.4|-|1.9|m|ft|abbr=on}} ang kanilang tangkad, na nakadepende sa [[kasarian]], pinanggalingan, at henetika. Nakadepende rin ang timbang sa henetika gayundin sa pamumuhay at pagkain.<ref>{{cite journal |vauthors=Rask-Andersen M, Karlsson T, Ek WE, Johansson Å |date=September 2017 |title=Gene-environment interaction study for BMI reveals interactions between genetic factors and physical activity, alcohol consumption and socioeconomic status |trans-title=Ipinakita sa pag-aaral sa interaksyon ng hene at kalikasan para sa BMI ang mga interaksyon sa pagitan ng mga salik sa henetika at pisikal na gawain, pagkonsumo ng alak, at estadng sosyoekonomiko |journal=PLOS Genetics |language=en |volume=13 |issue=9 |pages=e1006977 |doi=10.1371/journal.pgen.1006977 |pmc=5600404 |pmid=28873402 |doi-access=free}}</ref> May ebidensiya na nagpapatunay na nagbabago ang henetika ng mga tao depende sa kapaligiran nito. Halimbawa, dahil kasama sa karaniwang pagkain ng ilang grupo ng mga tao ang mga pagkaing gawa sa [[gatas]] ng [[baka]], nagawang umayon ang kanilang katawan upang [[Pagtunaw ng pagkain|matunaw]] ang [[laktasa]], na [[Intoleransya sa laktosa|hindi kaya ng maraming tao]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Beja-Pereira A, Luikart G, England PR, Bradley DG, Jann OC, Bertorelle G, Chamberlain AT, Nunes TP, Metodiev S, Ferrand N, Erhardt G |date=December 2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |trans-title=Koebolusyon ng kultura at hene sa pagitan ng mga hene ng protina ng gatas ng baka at mga hene ng laktasa ng mga tao |journal=Nature Genetics |language=en |volume=35 |issue=4 |pages=311–313 |doi=10.1038/ng1263 |pmid=14634648 |s2cid=20415396}}</ref> Madalas ring may [[Sakit na sickle-cell|sickle cell anemia]] ang mga taong nakatira sa lugar kung saan talamak ang [[malaria]].<ref>{{cite journal |vauthors=Weatherall DJ |date=May 2008 |title=Genetic variation and susceptibility to infection: the red cell and malaria |trans-title=Pagkakaiba sa henetika at pagkakaroon ng impeksiyon: ang pulang selula at ang malaria |journal=British Journal of Haematology |language=en |volume=141 |issue=3 |pages=276–286 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566 |doi-access=free |s2cid=28191911}}</ref> Nadebelop ng mga populasyon ang mga pagbabagong kinakailangan sa paglipas ng panahon bunsod ng kanilang paninirahan sa isang partikular na lugar, kagaya halimbawa ng mas malalakas na [[Baga (anatomiya)|baga]] para sa mga taong nakatira sa mga matataas na lugar at sa [[pagsisid sa ilalim ng dagat]] nang mas matagal tulad ng [[Badjao|mga Badjao]] sa katimugang Pilipinas.<ref>{{cite journal |vauthors=Shelomi M, Zeuss D |date=5 April 2017 |title=Bergmann's and Allen's Rules in Native European and Mediterranean Phasmatodea |trans-title=Mga Tuntunin ni Bergmann at Allen sa Phasmatodea ng Katutubong Europeo at Mediteraneo |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |language=en |volume=5 |page=25 |bibcode=2017FrEEv...5...25S |doi=10.3389/fevo.2017.00025 |issn=2296-701X |doi-access=free |hdl-access=free |s2cid=34882477 |hdl=11858/00-001M-0000-002C-DD87-4}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ilardo MA, Moltke I, Korneliussen TS, Cheng J, Stern AJ, Racimo F, de Barros Damgaard P, Sikora M, Seguin-Orlando A, Rasmussen S, van den Munckhof IC, Ter Horst R, Joosten LA, Netea MG, Salingkat S, Nielsen R, Willerslev E |date=April 2018 |title=Physiological and Genetic Adaptations to Diving in Sea Nomads |trans-title=Pisyolohikal at Henetikal na Adaptasyon sa Pagsisid ng mga Sea Nomad |journal=Cell |language=en |volume=173 |issue=3 |pages=569–580.e15 |doi=10.1016/j.cell.2018.03.054 |pmid=29677510 |doi-access=free}}</ref> [[File:Hair_colors.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hair_colors.jpg|thumb|Mga kulay ng buhok ng tao, mula kaliwang taas paorasang ikot: itim, kayumanggi, olandes, puti, at pula.]] [[File:Coloured-family.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coloured-family.jpg|thumb|Taglay ng pamilyang ito ng mga tao mula sa [[Timog Aprika]] ang ibat-ibang kulay ng mga balat ng tao.]] Itim ang pinakakaraniwang [[kulay ng buhok]] ng mga tao, bagamat meron ding mga buhok na kulay kayumanggi, olandes, o pula.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers AR, Iltis D, Wooding S |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/104 |trans-title=Pagkakaiba sa henetika sa MC1R locus at ang panahon simula sa pagkalagas ng buhok ng tao |journal=Current Anthropology |language=en |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006 |s2cid=224795768}}</ref> Nakadepende sa dami ng [[melanin]] ang kulay ng buhok, na kalaunan ay kumokonti na nagiging dahilan ng pagputi nito. Samantala, maaaring maging maitim hanggang maputi ang [[kutis ng balat]] ng tao, at sa ilang mga kaso tulad ng mga taong [[anak-araw]], sobrang puti. Tipikal na nakadepende sa dami ng nakukuhang [[Ultrabiyoleta|UV]] sa balat ang magiging kulay nito, kaya sa mga rehiyon sa o malapit sa [[ekwador]] makikita ang karamihan sa mga taong maitim ang balat.<ref name=":1">{{cite journal |vauthors=Nina J |year=2004 |title=The evolution of human skin and skin color |trans-title=Ang ebolusyon ng balat ng tao at kutis |journal=Annual Review of Anthropology |language=en |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Pinaniniwalaang panangga laban sa sinag ng Araw ang pagkaitim ng balat ng mga tao sa mga rehiyong ito.<ref>{{cite journal |vauthors=Jablonski NG, Chaplin G |date=May 2010 |title=Colloquium paper: human skin pigmentation as an adaptation to UV radiation |trans-title=Colloquium paper: kulay ng balat ng tao bilang adaptasyon sa radyasyong UV |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=107 |issue=Supplement_2 |pages=8962–8968 |bibcode=2010PNAS..107.8962J |doi=10.1073/pnas.0914628107 |pmc=3024016 |pmid=20445093 |doi-access=free}}</ref> Samantala, sa mga rehiyong hindi masyadong naaarawan, puti ang balat ng mga tao rito upang mapanatili ang [[bitamina D]] na nagmumula sa sinag ng [[Araw (astronomiya)|Araw]].<ref>{{cite journal |vauthors=Jablonski NG, Chaplin G |date=July 2000 |title=The evolution of human skin coloration |trans-title=Ang ebolusyon ng kulay ng balat ng tao |url=https://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=39 |issue=1 |pages=57–106 |bibcode=2000JHumE..39...57J |doi=10.1006/jhev.2000.0403 |pmid=10896812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114203210/https://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |archive-date=14 January 2012}}</ref> Kayang umitim ang balat ng mga tao bilang tugon sa [[Radiyasyon|radyasyong]] UV kung kailanganin.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Harding RM, Healy E, Ray AJ, Ellis NS, Flanagan N, Todd C, Dixon C, Sajantila A, Jackson IJ, Birch-Machin MA, Rees JL |date=April 2000 |title=Evidence for variable selective pressures at MC1R |trans-title=Ebidensiya para sa nagbabagong mga presyur sa pagpili sa MC1R |journal=American Journal of Human Genetics |language=en |volume=66 |issue=4 |pages=1351–1361 |doi=10.1086/302863 |pmc=1288200 |pmid=10733465}}</ref> Napakaliit lang ang pagkakaiba ng mga tao sa isa't-isa; karamihan sa mga pagkakaiba ay hanggang sa indibiduwal lamang.<ref>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |trans-title=Ang Agham sa Likod ng Proyektong Henoma ng Tao |url=https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102065343/https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date=2 January 2013 |access-date= |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |language=en |quote=}}</ref> Walang hangganan halos ang mga pagkakaibang ito,<ref>{{cite journal |vauthors=Keita SO, Kittles RA, Royal CD, Bonney GE, Furbert-Harris P, Dunston GM, Rotimi CN |date=November 2004 |title=Conceptualizing human variation |trans-title=Paglalarawan sa pagkakaiba ng mga tao |journal=Nature Genetics |language=en |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S17-20 |doi=10.1038/ng1455 |pmid=15507998 |doi-access=free}}</ref> at ayon sa mga datos sa henetika, mapaanuman ang gamiting basehan sa paggugrupo, ang tindi ng pagkakaiba ng dalawang tao mula sa parehong grupo ay walang pinagkaiba halos sa pagkakaiba ng dalawang tao mula sa magkaibang grupo.<ref>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |trans-title=Henetika – Pag-unawa sa Pagkakaiba sa Henetika ng Tao |url=https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=25 August 2013 |access-date= |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |language=en |quote=}}</ref> Hindi magkakaugnay sa isa't-isa ang mga maiitim na tao mula sa [[Aprika]], [[Australya|Australia]], at [[Timog Asya]].<ref name=":1" /> Ayon din sa mga pananaliksik sa henetika, pinakamayabong ang henetika ng mga tao mula sa Aprika, na mabilis na kumokonti habang palayo sa naturang kontinente,<ref>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Watkins WS, Bamshad MJ, Dixon ME, Ricker CE, Seielstad MT, Batzer MA |date=March 2000 |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |trans-title=Ang distribusyon ng dibersidad sa henetika ng tao: pagkukumpara sa mitokondrial, autosomal, at kromosomang Y na datos |journal=American Journal of Human Genetics |language=en |volume=66 |issue=3 |pages=979–988 |doi=10.1086/302825 |pmc=1288178 |pmid=10712212}}</ref> marahil dahil sa resulta ng pagkonti ng mga populasyon sa mga lugar na pinuntahan nila.<ref>{{cite journal |author-link3=Francois Balloux |vauthors=Manica A, Amos W, Balloux F, Hanihara T |date=July 2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |trans-title=Ang epekto ng pagliit ng mga sinaunang populasyon sa baryasyon ng penotipo ng tao |journal=Nature |language=en |volume=448 |issue=7151 |pages=346–348 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Nahaluan ang mga taong lumabas sa kontinente ng mga hene ng ibang mga espesye ng tao, kagaya ng mga [[Neandertal]] at [[Denisova hominin|Denisovan]], bagamat maaari ring nahaluan ang mga tao sa Aprika ng mga ito.<ref name="Bergstrom2020" /><ref>{{cite journal |vauthors=Chen L, Wolf AB, Fu W, Li L, Akey JM |date=February 2020 |title=Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals |trans-title=Pagkilala at Paglalarawan sa Diumano'y Ninunong Neandertal sa mga Aprikano |journal=Cell |language=en |volume=180 |issue=4 |pages=677–687.e16 |doi=10.1016/j.cell.2020.01.012 |pmc= |pmid=32004458 |doi-access=free |s2cid=210955842}}</ref> Ayon din sa mga kamakailang pag-aaral, taglay ng mga tao sa Aprika, lalo na sa [[Kanlurang Aprika]], ang mga hene na wala sa mga taong nasa labas ng kontinente. Pinaniniwalaan na nagmula ito sa isang hindi pa tukoy na laos na espesye ng mga tao sa Aprika na unang humiwalay sa mga ''Homo sapiens'' bago pa ang mga Neandertal.<ref name="Bergstrom2020" /> [[Gonokorismo|Gonokorista]] ang mga tao; ibig sabihin, may dalawang [[kasarian]] sila.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=homo+sapiens+gonochoric&pg=PA304 |title=The Biology of Reproduction |vauthors=Fusco G, Minelli A |date=10 October 2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-49985-9 |page=304 |language=en |trans-title=Ang Biolohiya ng Reproduksiyon |access-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022071224/https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=homo+sapiens+gonochoric&pg=PA304 |archive-date=22 October 2022 |url-status=live}}</ref> Pinakamatindi ang pagkakaiba ng mga tao base sa kanilang kasarian; bagamat nasa 0.5% lamang na magkaiba ang dalawang tao ng parehong kasarian, aabot nang 2% ang pagkakaiba ng dalawang tao ng magkaibang kasarian.<ref>{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |date=October 2004 |title=Human size evolution: no evolutionary allometric relationship between male and female stature |trans-title=Ebolusyon ng laki ng tao: walang relasyong alometriko sa pagitan ng tindig ng lalaki at babae |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=47 |issue=4 |pages=253–266 |bibcode=2004JHumE..47..253G |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336}}</ref> Tipikal na mas mabigat ang mga lalaking tao nang 15% at {{Convert|15|cm|in|abbr=on}} na mas matangkad kesa sa mga babaeng tao. 40–50% na mas malakas ang itaas na bahagi ng katawan at 20–30% na mas malakas ang mababang bahagi ng mga lalaki kesa mga babae dahil sa dami ng mga hibla ng [[Kalamnan|masel]] nila.<ref>{{cite journal |vauthors=Miller AE, MacDougall JD, Tarnopolsky MA, Sale DG |year=1993 |title=Gender differences in strength and muscle fiber characteristics |trans-title=Pagkakaiba ng kasarian sa lakas at katangian ng mga hibla ng masel |journal=European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology |language=en |volume=66 |issue=3 |pages=254–262 |doi=10.1007/BF00235103 |pmid=8477683 |hdl-access=free |s2cid=206772211 |hdl=11375/22586}}</ref> Samantala, karaniwang mas marami ang nakaimbak na [[Taba|taba sa katawan]] ang mga babae kesa sa mga lalaki, mas makikinis ang balat dahil sa pangangailangan ng bitamina D tuwing [[Pagdadalantao|nagdadalang-tao]] at [[Pagpapasuso|nagpapasuso]].<ref>{{Cite book |title=Sex and Gender Factors Affecting Metabolic Homeostasis, Diabetes and Obesity |vauthors=Bredella MA |date=2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-70177-6 |veditors=Mauvais-Jarvis F |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1043 |place=Cham |pages=9–27 |language=en |trans-title=Mga Salik sa Kasarian na Nakakaapekto sa Metabolikong Homeostatis, Diyabetes, at Katabaan |chapter=Sex Differences in Body Composition |trans-chapter=Pagkakaiba ng Kasarian sa Komposisyon ng Katawan |doi=10.1007/978-3-319-70178-3_2 |pmid=29224088}}</ref> Dahil sa pagkakaiba sa [[kromosoma]], may ilang kondisyon na tanging nakakaapekto sa lalaki o sa babae.<ref>{{cite web |title=Sex Linked |trans-title=Nauugnay sa Kasarian |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Sex-Linked |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414183337/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Sex-Linked |archive-date=14 April 2022 |access-date= |website=National Human Genome Research Institute |language=en |vauthors=Easter C}}</ref> Mas malalim nang isang [[oktaba]] ang boses ng mga lalaki kesa sa mga babae.<ref>{{cite journal |vauthors=Puts DA, Gaulin SJ, Verdolini K |date=July 2006 |title=Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch. |url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2006-07_27_4/page/282 |trans-title=Dominasyon at ebolusyon ng dimorpismong pangkasarian sa tinis ng boses ng tao |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=27 |issue=4 |pages=283–296 |bibcode=2006EHumB..27..283P |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2005.11.003 |s2cid=32562654}}</ref> Mas mahaba ang buhay ng mga babae sa halos lahat ng panig ng mundo.<ref>{{cite web |title=Gender, women, and health |trans-title=Kasarian, kababaihan, at kalusugan |url=https://www.who.int/gender/documents/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625083240/https://www.who.int/gender/documents/en/ |archive-date=25 June 2013 |work= |publisher=[[World Health Organization]] |language=en}}</ref> May mga [[intersex]] din na tao, na nagtataglay ng parehong [[Titi|panlalaki]] at [[Kaluban|pambabaeng ari]], ngunit bihira lamang ito.<ref>{{Cite journal |last=Sax |first=Leonard |date=1 August 2002 |title=How common is lntersex? A response to Anne Fausto-Sterling |trans-title=Gaano Kakaraniwan ang mga Intersex? Tugon kay Anne Fausto-Sterling |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00224490209552139 |journal=The Journal of Sex Research |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=174–178 |doi=10.1080/00224490209552139 |issn=0022-4499 |pmid=12476264 |s2cid=33795209}}</ref> == Sikolohiya == {{Pangunahin|Sikolohiya}} [[Talaksan:Human_brain_lateral_view_description.JPG|thumb|Ang panlabas na hitsura ng [[utak ng tao]]. Markado ang mga pangunahing lobo ng [[serebrum]]: [[Harapang lobo|harapan]] (1), [[Lobong parietal|parietal]] (2), [[Temporal na lobo|temporal]] (3), at [[Oksipital na lobo|oksipital]] (4). Tumutukoy ang ibang mga bilang sa mga mahahalagang pananda ng hangganan ng apat na lobo. Makikita naman ang [[Serebelyum|serebelum]] sa ibabang kanang sulok.]] Isa ang [[utak]] ng tao sa mga pinakamahahalagang bahagi ng katawan nito. Ito ang pangunahing [[Organo (anatomiya)|organo]] ng [[gitnang sistemang nerbiyos]], at kumokontrol sa [[periperong sistemang nerbiyos]]. Bukod sa pagkontrol sa mga "mabababang" gawaing kusang (otomatiko) ginagawa kagaya ng [[paghinga]] at [[pagtunaw ng pagkain]], ito rin ang may kontrol sa mga "matataas" na gawain tulad ng [[pag-iisip]], [[pagdadahilan]], at [[pagbabasal]].<ref>{{cite web |title=3-D Brain Anatomy |trans-title=Anatomiya ng Utak sa 3-D |url=https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905064816/https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html |archive-date=5 September 2017 |access-date= |work=The Secret Life of the Brain |publisher=Public Broadcasting Service |language=en}}</ref> Ang mga ito ang kumakatawan sa [[isip]], na siyang pinag-aaralan sa larangan ng [[sikolohiya]]. May mga ilang katangian na bagamat hindi partikular na natatangi sa mga tao, ay nagtatangi sa mga tao mula sa ibang mga hayop.<ref>{{cite web |date=9 November 2016 |title=We've got human intelligence all wrong |trans-title=Nagkamali tayo sa katalinuhan ng tao |url=https://www.bbc.com/future/article/20161108-weve-got-human-intelligence-all-wrong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131122837/https://www.bbc.com/future/article/20161108-weve-got-human-intelligence-all-wrong |archive-date=31 January 2021 |access-date= |website=BBC |language=en |vauthors=Robson D}}</ref> Maaaring sila lamang ang mga hayop na kayang magsagawa ng [[alaalang episodiko]] at [[Pag-iisip labas sa kasalukuyan|makapag-isip labas sa kasalukuyan]] ({{Lang|en|mental time travel}}).<ref>{{cite news |date=26 February 2015 |title=Many Animals{{snd}}Including Your Dog{{snd}}May Have Horrible Short-Term Memories |language=en |trans-title=Maraming mga Hayop{{snd}}Kabilang ang Iyong Aso{{snd}}Ang Napakamalimutin |work=National Geographic News |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/150225-dogs-memories-animals-chimpanzees-science-mind-psychology |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419150625/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/150225-dogs-memories-animals-chimpanzees-science-mind-psychology |archive-date=19 April 2021 |vauthors=Owen J}}</ref> Kahit ikumpara sa ibang mga [[nakikihalubilong hayop]], napakarami ng mga ekspresyon sa [[mukha]] na kayang gawin ng mga tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Schmidt KL, Cohn JF |date=2001 |title=Human facial expressions as adaptations: Evolutionary questions in facial expression research |trans-title=Mga ekspresyon sa mukha ng tao bilang adaptasyon: Mga katanungan sa ebolusyon sa pananaliksik sa ekspresyon ng mukha |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=116 |issue=S33 |pages=3–24 |bibcode=2001AJPA..116S...3S |doi=10.1002/ajpa.20001 |pmc=2238342 |pmid=11786989}}</ref> Sila lamang ang natatanging hayop sa kasalukuyan na kayang [[Pag-iyak|umiyak]] dahil sa emosyon.<ref>{{cite news |date=5 January 2011 |title=Tears in Her Eyes: A Turnoff for Guys? |language=en |trans-title=Mga Luha sa Kanyang Mata: Ayaw ng mga Lalaki? |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/womens-tears-chemical-turnoff-men/story?id=12540975 |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130050944/https://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/womens-tears-chemical-turnoff-men/story?id=12540975 |archive-date=30 January 2021 |vauthors=Moisse K}}</ref> Isa sila sa mga hayop na kayang [[Pagsubok sa harap ng salamin|makilala ang kanilang sarili sa harap ng salamin]].<ref>{{cite news |date=2018 |title=The 'me' illusion: How your brain conjures up your sense of self |language=en |trans-title=Ang ilusyon ng 'ako': Paano ginagawa ng utak mo ang sarili mo |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/mg23931940-100-the-me-illusion-how-your-brain-conjures-up-your-sense-of-self/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218175649/https://www.newscientist.com/article/mg23931940-100-the-me-illusion-how-your-brain-conjures-up-your-sense-of-self/ |archive-date=18 February 2021 |vauthors=Deleniv S}}</ref> Mas malalaki ang kanilang [[kortesang prepontal]], ang rehiyon ng utak na may kontrol sa [[kognisyon]], kumpara sa ibang mga primado, kaya naman itinuturing sila bilang isa sa, kundi ang pinakamatatalinong hayop.<ref>{{cite journal |vauthors=Stern P |date=22 June 2018 |title=The human prefrontal cortex is special |trans-title=Natatangi ang kortesang prepontal ng tao |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6395 |pages=1311–1312 |bibcode=2018Sci...360S1311S |doi=10.1126/science.360.6395.1311-g |issn=0036-8075 |doi-access=free |s2cid=149581944}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Erickson R |date=22 September 2014 |title=Are Humans the Most Intelligent Species? |trans-title=Mga Tao Nga Ba ang Pinakamatatalinong Espesye? |journal=Journal of Intelligence |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=119–121 |doi=10.3390/jintelligence2030119 |issn=2079-3200 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, kasalukuyang pinagdedebatehan kung sila nga lang ba talaga ang mga hayop na pasok sa kahulugan ng [[teorya ng isip]].<ref>{{Cite journal |last1=Penn |first1=Derek C. |last2=Povinelli |first2=Daniel J. |date=2007-04-29 |title=On the lack of evidence that non-human animals possess anything remotely resembling a 'theory of mind' |trans-title=Ukol sa kawalan ng ebidensiya sa pagkakaroon ng kahit anong maituturing na 'teorya ng isip' sa mga hayop na hindi tao |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=362 |issue=1480 |pages=731–744 |doi=10.1098/rstb.2006.2023 |issn=0962-8436 |pmc=2346530 |pmid=17264056}}</ref><ref>{{cite web |title=Humans not smarter than animals, just different, experts say |trans-title=Hindi mas matalino ang mga tao kesa sa mga hayop, iba lang sila, ayon sa mga eksperto |url=https://phys.org/news/2013-12-humans-smarter-animals-experts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130063650/https://phys.org/news/2013-12-humans-smarter-animals-experts.html |archive-date=30 January 2021 |access-date= |website=Phys.org |language=en}}</ref> === Tulog at panaginip === {{Main|Tulog|Panaginip}} Kadalasan, [[diurnal]] ang mga tao; ibig sabihin, aktibo sila tuwing [[Araw (panahon)|araw]] at natutulog tuwing [[Gabi (panahon)|gabi]]. [[Tulog|Natutulog]] ang mga batang tao nang siyam hanggang sampung oras, at pito hanggang siyam na oras naman sa mga matatanda. Gayunpaman, hindi ito madalas nasusunod, na nagiging dahilan ng [[Puyat|pagkapuyat]] na nakakaapekto sa katawan tulad ng [[pagkaantok]], [[pagod]], at [[agresyon]].<ref>{{cite journal |vauthors=Grandner MA, Patel NP, Gehrman PR, Perlis ML, Pack AI |date=August 2010 |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |trans-title=Mga problemang nauugnay sa maikling tulog: pagtutulay sa pagitan ng mga pag-aaral sa laboratoryo at epidemyolohiya |journal=Sleep Medicine Reviews |language=en |volume=14 |issue=4 |pages=239–247 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001 |pmc=2888649 |pmid=19896872}}</ref> [[Panaginip|Nananaginip]] ang mga tao tuwing natutulog, kung saan nakakaranas sila ng mga imaheng nakikita at mga tunog na naririnig dahil sa pagiging aktibo ng mga [[pons]] sa [[yugtong REM ng pagtulog]]. Iba-iba ng mga panagbawatp, mula sa ilang segundo lamang hanggang tatlumpung minuto.<ref>{{cite journal |vauthors=Hobson JA |date=November 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |trans-title=Pagtulog na REM at panaginip: tungo sa teorya ng protokamalayan |journal=Nature Reviews. Neuroscience |language=en |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> Nagkakaroon ng tatlo hanggang limang panaginip ang mga tao kada gabi, pinakamarami na ang pito. Bagamat malilimutan agad ang mga panaginip pagkagising, mas mataas ang tiyansang maaalala ito ng indibiduwal kung nagising siya sa kalagitnaan ng yugtong REM ([[Alimpungat|naalimpungatan]]). Hindi nakokontrol ng mga nananaginip ang kanilang mga panaginip, maliban sa kaso ng mga [[namamalayang panaginip]], kung saan alam ng indibiduwal na nananaginip siya at nakokontrol ang mga pangyayari nito.<ref>{{cite web |date=29 July 2010 |title=How Can You Control Your Dreams? |trans-title=Paano Mo Makokontrol ang mga Panaginip Mo? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-to-control-dreams/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202070145/https://www.scientificamerican.com/article/how-to-control-dreams/ |archive-date=2 February 2015 |website=Scientific America |language=en |vauthors=Lite J}}</ref> === Kamalayan at pag-iisip === {{Main|Kamalayan|Kognisyon}}Sa pinakasimpleng paliwanag, [[kamalayan]] ang [[pagkamulat]] o kaalaman sa [[pag-iral]] ng [[sarili]] sa loob at labas.<ref>{{cite encyclopedia |title=Consciousness |dictionary=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness |access-date= |language=en |trans-title=Kamalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907122314/https://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness |archive-date=7 September 2019 |url-status=live}}</ref> Bagamat sentro sa napakaraming debate at pag-aaral sa [[pilosopiya]] at [[agham]], nananatili pa rin itong enigmatiko at hindi lubos na maintindihan.<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/ |access-date= |language=en |trans-title=Kamalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014065308/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/ |archive-date=14 October 2019 |vauthors=van Gulick R |url-status=live}}</ref> Tanging nagkakasundo lamang ang mga eksperto sa ideya ng kamalayan bilang tunay na umiiral.<ref>{{cite book |author-link=John Searle |title=The Oxford companion to philosophy |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3 |vauthors=Searle J |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-926479-7 |veditors=Honderich T |language=en |trans-title=Ang gabay ng Oxford sa pilosopiya |chapter=Consciousness |trans-chapter=Kamalayan}}</ref> Tipikal itong hinahanay kasama ng [[isip]] bilang bahagi nito o ang mismong esensiya nito. Binigyang kahulugan ito sa kasaysayan bilang isang anyo ng [[introspeksiyon]], pansariling [[kaisipan]], [[imahinasyon]], at [[pagkukusa]].<ref>{{cite book |author-link=Julian Jaynes |url=https://s-f-walker.org.uk/pubsebooks/pdfs/Julian_Jaynes_The_Origin_of_Consciousness.pdf |title=The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind |vauthors=Jaynes J |publisher=Houghton Mifflin |year=2000 |isbn=0-618-05707-2 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Kamalayan sa Pagsilip sa Bikameral na Isip |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807100304/https://s-f-walker.org.uk/pubsebooks/pdfs/Julian_Jaynes_The_Origin_of_Consciousness.pdf |archive-date=7 August 2019 |url-status=dead |orig-year=1976}}</ref> Ngayon, sinasama rin ang [[karanasan]], [[pakiramdam]], at [[Pananaw sa mundo|pananaw]] sa mga ito. Maaari may mga antas ang kamalayan, o di kaya'y ibang anyo nito na nagkakaiba sa isa't isa.<ref>{{cite web |date=15 August 2011 |title=Higher-Order Theories of Consciousness |trans-title=Mga Pangmataas na Antas na Teorya ng Kamalayan |url=https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-higher/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413163246/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-higher/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |language=en |vauthors=Carruthers P}}</ref> [[Kognisyon]] naman ang tawag sa pagkalap at pag-unawa sa [[kaalaman]] sa pamamagitan ng [[sentido ng katawan]].<ref>{{cite web |title=Cognition |trans-title=Kognisyon |url=https://www.lexico.com/definition/cognition |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708041349/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/cognition |archive-date=8 July 2016 |access-date= |website=Lexico |publisher= |language=en}}</ref> Ang bawat tao ay may pansariling pananaw sa buhay bunsod ng kani-kanilang magkakaibang karanasan na resulta ng pagproseso ng [[utak ng tao]] sa mga impormasyong nagmula sa mga ito.<ref>{{cite book |title=Information—Consciousness—Reality |vauthors=Glattfelder JB |date=2019 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-03633-1 |veditors=Glattfelder JB |series=The Frontiers Collection |place=Cham |pages=515–595 |language=en |trans-title=Impormasyon—Kamalayan—Realidad |chapter=The Consciousness of Reality |trans-chapter=Ang Kamalayan ng Realidad |doi=10.1007/978-3-030-03633-1_14 |s2cid=189379814}}</ref> === Motibasyon at damdamin === {{Main|Pagganyak|Damdamin}} [[File:Plate_depicting_emotions_of_grief_from_Charles_Darwin's_book_The_Expression_of_the_Emotions.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plate_depicting_emotions_of_grief_from_Charles_Darwin's_book_The_Expression_of_the_Emotions.jpg|thumb|Mga damdamin na ipinakita sa aklat ni [[Charles Darwin]] na ''[[Ang Mga Ekspresyon ng Damdamin sa mga Tao at Hayop]]'' (1872).]] Hindi pa lubos na naiintindihan ang [[motibasyon]] sa mga tao. Ayon sa [[modelo ng hirarkiya ng pangangailangan]], ang pangangailangan ng isang tao ay pakomplikado nang pakomplikado habang natutugunan ang mga pangunahing [[Panustos at pangangailangan|pangangailangan]] nito tulad ng pagkain at pamamahay.<ref>{{cite web |date=20 March 2020 |title=Maslow's Hierarchy of Needs |trans-title=Hirarkiya ng Pangangailangan ni Maslow |url=https://www.simplypsychology.org/maslow.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181108083314/https://www.simplypsychology.org/maslow.html |archive-date=8 November 2018 |access-date= |website=Simply Psychology |publisher=Simply Scholar Limited |language=en |quote= |vauthors=McLeod S}}</ref> Ayon sa pilosopiya, motibasyon ang pagpokus o pag-alis sa mga layunin na nangangailangan ng direktang aksyon mula sa indibiduwal. Ilan sa mga salik nito ang [[insentibo]] at [[Nais|kagustuhan]], gayundin sa pagpilit na magawa ang mga gustong gawin o mangyari.<ref>{{cite book |title=Motivation and Action |vauthors=Heckhausen J, Heckhausen H |date=28 March 2018 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-65093-7 |location=Introduction and Overview |page=1 |language=en |trans-title=Motibasyon at Aksyon |chapter=Introduction and Overview |trans-chapter=Panimula at Buod |doi=10.1007/978-3-319-65094-4_1}}</ref> Mga estadong biolohikal ang mga [[damdamin]] na nagmumula sa [[sistemang nerbiyos]] dahil sa mga [[Neuropisyolohiya|neuropisyolohiyang]] pagbabago bunsod ng mga iniisip, pakiramdam, ugali, at antas ng pagkasaya o pagkalugmok.<ref>{{cite journal |vauthors=Damasio AR |date=May 1998 |title=Emotion in the perspective of an integrated nervous system |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_1998-05_26_2-3/page/83 |trans-title=Emosyon sa pananaw ng isang integradong sistemang nerbiyos |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=26 |issue=2–3 |pages=83–86 |doi=10.1016/s0165-0173(97)00064-7 |pmid=9651488 |s2cid=8504450}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cabanac M |date=2002 |title=What is emotion? |trans-title=Ano ang damdamin? |journal=Behavioural Processes |language=en |volume=60 |issue=2 |pages=69–83 |doi=10.1016/S0376-6357(02)00078-5 |pmid=12426062 |quote= |s2cid=24365776}}</ref> Madalas silang nauugnay sa [[sumpong]], [[timpi]], [[pagkatao]], [[Kalagayan|katayuan]], [[pagkamalikhain]], at motibasyon.<ref>{{cite journal |vauthors=Averill JR |date=April 1999 |title=Individual differences in emotional creativity: structure and correlates |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1999-04_67_2/page/330 |trans-title=Indibiduwal na pagkakaiba sa madamdaming pagkamalikhain: estraktura at korelasyon |journal=Journal of Personality |language=en |volume=67 |issue=2 |pages=331–371 |doi=10.1111/1467-6494.00058 |pmid=10202807}}</ref> Malaki ang gampanin ng damdamin sa [[Pag-uugali ng tao|ugali ng tao]] at sa abilidad nitong [[Pagkatuto|matuto]].<ref>{{cite journal |vauthors=Tyng CM, Amin HU, Saad MN, Malik AS |date=2017 |title=The Influences of Emotion on Learning and Memory |trans-title=Ang Impluwensiya ng Damdamin sa Pagkatuto at Alaala |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |page=1454 |doi=10.3389/fpsyg.2017.01454 |pmc=5573739 |pmid=28883804 |doi-access=free}}</ref> Maaaring humantong sa pagtaliwas sa lipunan o [[krimen]] ang pagsunod nang lubos sa mga nadadama;<ref>{{cite book |url=https://www.researchgate.net/publication/317042659 |title=Oxford Bibliographies in Criminology |vauthors=Van Gelder JL |date=November 2016 |publisher=Oxford University Press |veditors=Wright R |language=en |trans-title=Bibliograpiya ng Oxford sa Kriminolohiya |chapter=Emotions in Criminal Decision Making |trans-chapter=Mga Damdamin sa Pagsasagawa ng Kriminal na Desisyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129211201/https://www.researchgate.net/publication/317042659 |archive-date=29 January 2021 |url-status=live}}</ref> ayon sa mga pag-aaral, mas mababa ang [[katalinuhang pandamdamin]] (EQ) ng mga kriminal kesa sa normal.<ref>{{cite journal |vauthors=Sharma N, Prakash O, Sengar KS, Chaudhury S, Singh AR |date=2015 |title=The relation between emotional intelligence and criminal behavior: A study among convicted criminals |trans-title=Ang relasyon sa pagitan ng katalinuhang pandamdamin st ugaling kriminal: Pag-aaral sa mga nasentensiyahang kriminal |journal=Industrial Psychiatry Journal |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=54–58 |doi=10.4103/0972-6748.160934 |pmc=4525433 |pmid=26257484 |doi-access=free}}</ref> Nagkakaiba ang mga damdamin kung kaaya-aya ba ito, tulad ng [[ligaya]], [[Pagpapahalaga sa sarili|interes]], o [[pagkakuntento]], at kung hindi, tulad ng [[lungkot]], [[pagkabalisa]], [[galit]], at [[Pighati|dalamhati]].<ref>{{cite journal |vauthors=Fredrickson BL |date=March 2001 |title=The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions |trans-title=Ang gampanin ng mga positibong damdamin sa positibong sikolohiya: Ang teorya ng pagpalawak at pagtayo sa mga positibong damdamin |journal=The American Psychologist |language=en |volume=56 |issue=3 |pages=218–226 |doi=10.1037/0003-066X.56.3.218 |pmc=3122271 |pmid=11315248}}</ref> Sentro sa mga debate ang saklaw ng saya, na isang kondisyon kung saan nararanasan ng tao ang mga bagay na positibo para sa kanya,<ref>{{cite journal |vauthors=Haybron DM |date=August 2013 |title=The proper pursuit of happiness. |trans-title=Ang tamang paghabol sa saya |journal=Res Philosophica |language=en |volume=90 |issue=3 |pages=387–411 |doi=10.11612/resphil.2013.90.3.5}}</ref> bagamat may mga kamakailang pag-aaral na nagsasabing nakakamit din ito kahit na may mga malulungkot na pangyayari sa buhay kung titingnan ito ng indibiduwal bilang kailangan.<ref>{{cite web |date=14 August 2017 |title=Secret to happiness may include more unpleasant emotions: Research contradicts idea that people should always seek pleasure to be happy |trans-title=Maaaring may mga di kaaya-ayang damdamin ang sikreto sa saya: Tumataliwas ang isang pananaliksik sa ideya na dapat kaaya-aya ang habulin ng mga tao para maging masaya |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2017/08/170814092813.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111181025/https://www.sciencedaily.com/releases/2017/08/170814092813.htm |archive-date=11 November 2020 |access-date= |website=ScienceDaily |publisher=[[American Psychological Association]] |language=en}}</ref> === Seksuwalidad at pag-ibig === {{Main|Seksuwalidad|Pag-ibig}}Sa mga tao, [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]] ang pinagsamang pakiramdam na biolohikal, erotiko, pisikal, emosyonal, panlipunan, at espirituwal. Wala itong tiyak na kahulugan. Sa biolohikal at pisikal na pananaw, tumutukoy ang seksuwalidad sa [[Reproduksiyong seksuwal|reproduksiyon ng tao]], kabilang na ang [[Siklo ng pagtugong seksuwal ng tao|siklo ng pagtugon nito]]. Bukod dito, nakakaapekto at naaapektuhan din ng seksuwalidad ang iba't-ibang aspeto ng buhay tulad ng [[etika]], [[moralidad]], at [[relihiyon]].<ref name="Bolin">{{cite book |url={{GBurl|id=qrPHYok19v8C|p=32}} |title=Human Sexuality: Biological, Psychological, and Cultural Perspectives |vauthors=Bolin A, Whelehan P |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=2009 |isbn=978-0-7890-2671-2 |pages=32–42 |language=en |trans-title=Seksuwalidad ng Tao: Mga Pananaw sa Biolohiya, Sikolohiya, at Kultura}}</ref> [[Libog]], kilala rin sa tawag na ''libido'', ang mental na estado sa simula ng pagnanasang seksuwal. Ayon sa mga pag-aaral, mas gustong [[Siping (tao)|makipagtalik]] at [[Pagsasalsal|magsalsal]] ng mga lalaking tao kesa sa mga babae.<ref>{{cite journal |vauthors=Younis I, Abdel-Rahman SH |date=2013 |title=Sex difference in libido |trans-title=Pagkakaiba ng kasarian sa libog |journal=Human Andrology |language=en-US |volume=3 |issue=4 |pages=85–89 |doi=10.1097/01.XHA.0000432482.01760.b0 |s2cid=147235090}}</ref> Walang tiyak na [[oryentasyong seksuwal]] ang lahat ng tao,<ref>{{cite web |title=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality |trans-title=Oryentasyong seksuwal, homoseksuwalidad, at biseksuwalidad |url=https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |archive-date=8 August 2013 |access-date= |publisher=[[American Psychological Association]] |language=en}}</ref> bagamat malaking bahagi ng populasyon nila ay maituturing na [[Heteroseksuwalidad|heteroseksuwal]] (nagkakagusto sa kabilang kasarian). Hindi natatangi sa mga tao ang [[homoseksuwalidad]] (nagkakagusto sa parehong kasarian) dahil [[Homoseksuwalidad sa ibang hayop|nagaganap din ito sa ibang mga hayop]]. Gayunpaman, tanging tao at [[tupa]] lamang ang nagpapakita ng eksklusibong homoseksuwalidad (nagkakagusto ''lamang'' sa parehong kasarian). Suportado ng malaking ebidensiya sa pananaliksik ang [[Biolohiya at oryentasyong seksuwal|biolohikal na dahilan ng oryentasyong seksuwal]]; ayon sa mga pag-aaral, walang pinagkaiba sa dami ng mga homoseksuwal ang mga lipunang walang problema sa homoseksuwalidad sa mga lipunang may problema rito.<ref name="LeVay">{{cite book |url={{GBurl|id=HmQFFfa03nkC}} |title=Gay, Straight, and the Reason Why: The Science of Sexual Orientation |vauthors=LeVay S |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975296-6 |pages=8, 19 |language=en |trans-title=Bakla, Straight, at ang Dahilan Bakit: Ang Agham ng Oryentasyong Seksuwal |access-date=}}</ref> Iminumungkahi ng mga pananaliksik sa [[neurosiyensiya]] at [[henetika]] na biolohikal din ang ugat ng iba pang salik ng seksuwalidad.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating |vauthors=Buss DM |publisher=Basic Books |year=2003 |isbn=978-0-465-00802-5 |edition= |location=New York |language=en |trans-title=Ang Ebolusyon ng Pagnanasa: Mga Estratehiya ng Pagtatalik ng Tao}}</ref> Madalas na binibigyan ng kahulugan ang [[Pag-ibig|pag-ibig o pagmamahal]] bilang isang pakiramdam ng matinding [[Kabighaniang seksuwal|atraksyon]] o emosyonal na kaugnayan. Maaari itong impersonal (pagmamahal sa isang bagay o konsepto) o interpersonal (pagmamahal sa kapwa tao).<ref>{{cite book |title=The art of loving |vauthors=Fromm E |date=2000 |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0-06-095828-2 |location=New York |language=en |trans-title=Ang sining ng pagmamahal}}</ref> Naglalabas ng [[Dopaminq|dopamina]], [[noradrenalina]], [[serotonin]], at iba pang kemikal na nauugnay sa kasiyahan ang utak kung inlab ang isang tao, na nagreresulta sa [[kilig]], pagbilis ng tibok ng [[Puso (anatomiya)|puso]], at kawalan ng ganang kumain o matulog.<ref>{{cite web |date=14 February 2017 |title=Love, Actually: The science behind lust, attraction, and companionship |trans-title=Pag-ibig Talaga: Ang agham sa likod ng libog, atraksyon, at pagsasama |url=https://sitn.hms.harvard.edu/flash/2017/love-actually-science-behind-lust-attraction-companionship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028090542/http://sitn.hms.harvard.edu/flash/2017/love-actually-science-behind-lust-attraction-companionship/ |archive-date=28 October 2020 |access-date= |website=Science in the News |language=en-US}}</ref> == Kultura == {{Main|Kultura}} Isa sa mga itinuturong dahilan ng dominasyon ng mga tao sa [[biospera]] ay ang natatanging nilang kakayahang intelektuwal.<ref>{{cite book |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1 |vauthors=Ord T |date=2020 |publisher=Hachette Books |isbn=978-0-316-48489-3 |location=New York |language=en |trans-title=Ang Katarikan: Panganib sa Pag-iral at ang Hinaharap ng Sangkatauhan |quote=}}</ref> Maliban sa mga kamag-anak nitong [[hominid]] na wala na, sila lamang ang mga hayop na kayang magturo ng mga pangkalahatang impormasyon,<ref>{{cite news |date=2012 |title=Pay attention… time for lessons at animal school |language=en |trans-title=Makinig... oras na para sa klase sa paaralan ng hayop |work=BBC |url=https://www.bbc.com/future/article/20121005-pay-attention-its-animal-school |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130120957/https://www.bbc.com/future/article/20121005-pay-attention-its-animal-school |archive-date=30 January 2021 |vauthors=Goldman JG}}</ref> gumawa at ilarawan ang mga komplikadong konsepto,<ref>{{cite journal |vauthors=Winkler M, Mueller JL, Friederici AD, Männel C |date=November 2018 |title=Infant cognition includes the potentially human-unique ability to encode embedding |trans-title=Kasama sa kognisyon ng mga sanggol ang posibleng natatangi sa tao lang na kakayahang mai-encode ang embedding |journal=Science Advances |language=en |volume=4 |issue=11 |pages=eaar8334 |bibcode=2018SciA....4.8334W |doi=10.1126/sciadv.aar8334 |pmc=6248967 |pmid=30474053 |doi-access=free}}</ref> magsagawa ng [[pisikang katutubo]] upang makagawa ng mga [[kagamitan]],<ref>{{cite journal |vauthors=Johnson-Frey SH |date=July 2003 |title=What's so special about human tool use? |trans-title=Ano bang espesyal sa paggamit ng mga tao ng kagamitan? |journal=Neuron |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=201–204 |doi=10.1016/S0896-6273(03)00424-0 |pmid=12873378 |doi-access=free |s2cid=18437970}}</ref> o [[pagluluto|magluto]] ng pagkain.<ref>{{cite news |date=3 June 2015 |title=Chimps Can't Cook, But Maybe They'd Like To |language=en |trans-title=Di Kayang Magluto ng mga Matsing, Pero Baka Gusto Nila |work=National Geographic News |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150602-chimp-cooking-evolution-human-brain-science/ |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131064840/https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150602-chimp-cooking-evolution-human-brain-science/ |archive-date=31 January 2021 |vauthors=Lemonick MD}}</ref> Mahalaga sa mga lipunan ng tao ang pagpasa ng impormasyon sa pamamagitan ng [[pagturo]] at [[pagtuto]].<ref>{{cite journal |vauthors=Vakhitova T, Gadelshina L |date=2 June 2015 |title=The Role and Importance of the Study of Economic Subjects in the Implementation of the Educational Potential of Education |trans-title=Ang Gampanin at Kahalagahan ng Pag-aaral ng mga Paksang Pang-ekonomiya sa Implementasyon ng Potensyal sa Pagkatuto ng Edukasyon |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |series=The Proceedings of 6th World Conference on educational Sciences |language=en |volume=191 |pages=2565–2567 |doi=10.1016/j.sbspro.2015.04.690 |issn=1877-0428 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa mga ito, natatangi ang mga tao sa kanilang abilidad na makapagsimula ng [[apoy]],<ref>{{cite news |date=9 October 2018 |title=The Book of Humans by Adam Rutherford review – a pithy homage to our species |language=en |trans-title=Rebyu sa The Book of Humans ni Adam Rutherford – isang malarawang pagkilala sa ating espesye |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/2018/oct/09/the-book-of-humans-adam-rutherford-review |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205084949/https://www.theguardian.com/books/2018/oct/09/the-book-of-humans-adam-rutherford-review |archive-date=5 February 2021 |vauthors=McKie R}}</ref> pagbigkas ng mga [[ponema]],<ref>{{cite news |date=29 June 2015 |title=Babblers speak to the origin of language |language=en |trans-title=Mula sa mga utal ng bibig patungo sa pinagmulan ng wika |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/animal-magic/2015/jun/29/babblers-birds-origin-evolution-language |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131120059/https://www.theguardian.com/science/animal-magic/2015/jun/29/babblers-birds-origin-evolution-language |archive-date=31 January 2021 |vauthors=Nicholls H}}</ref> at matuto sa pamamagitan ng [[pakikinig]].<ref>{{cite news |date=2015 |title=Can any animals talk and use language like humans? |language=en |trans-title=May mga hayop bang kayang makapagsalita na parang tao? |work=BBC |url=https://www.bbc.com/earth/story/20150216-can-any-animals-talk-like-humans |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502172910/http://www.bbc.com/earth/story/20150216-can-any-animals-talk-like-humans |archive-date=2 May 2020 |quote= |vauthors=Dasgupta S}}</ref> === Wika === {{main|Wika}}Bagamat maraming espesye ang kayang magsagawa ng [[komunikasyon]], natatangi sa mga tao ang [[wika]], na itinuturing bilang isa sa mga pangunahing katangian ng tao.<ref>{{cite web |date=18 September 2013 |title=Why is language unique to humans? |trans-title=Bakit natatangi lang sa mga tao ang wika? |url=https://royalsociety.org/news/2013/language-unique-humans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118210915/https://royalsociety.org/news/2013/language-unique-humans/ |archive-date=18 January 2021 |access-date= |publisher=Royal Society |language=en-gb |vauthors=Scott-Phillips TC, Blythe RA}}</ref> Di tulad ng mga limitadong sistema ng komunikasyon ng ibang mga hayop, malaya ang mga wika ng tao, kung saan maaaring magkaroon ng sandamakmak na [[kahulugan]] mula sa limitadong simbolong magagawa.<ref>{{cite journal |vauthors=Fitch WT |date=4 December 2010 |title=Language evolution: How to hear words long silenced |trans-title=Ebolusyon ng wika: Paano maririnig ang mga salitang matagal na'ng di nasabi |journal=New Scientist |language=en |volume=208 |issue=2789 |pages=ii–iii |bibcode=2010NewSc.208D...2F |doi=10.1016/S0262-4079(10)62961-2 |issn=0262-4079}}</ref> Isa ang mga tao sa apat na espesye ng hayop na tukoy na [[Pag-alis (lingguwistika)|kayang umalis]] sa kasalukuyan upang maglarawan ng isang bagay na wala sa paligid ng usapan.<ref name="Revolution" /> Natatangi ang mga wika sa ibang mga anyo ng komunikasyon dahil ito ay malaya sa [[modalidad]]; magreresulta pa rin sa parehong kahulugan mapaanuman ang midyum ng pagsasagawa nito, tulad ng tunog para sa [[pagsasalita]], paningin para sa mga [[sistema ng pagsulat]] at [[Wikang pakumpas|wikang nakasenyas]], o nararamdaman tulad ng [[braille]].<ref>{{cite book |title=Language Evolution and Developmental Impairments |vauthors=Lian A |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-58746-6 |veditors=Lian A |place=London |pages=229–255 |language=en |trans-title=Ebolusyon ng Wika at Kakulangan sa Paglaki |chapter=The Modality-Independent Capacity of Language: A Milestone of Evolution |trans-chapter=Ang Kapasidad ng Kawalang Modalidad ng Wika: Milestone ng Ebolusyon |doi=10.1057/978-1-137-58746-6_7}}</ref> Mahalaga ang mga wika sa mga [[lipunan]] ng tao dahil nagbibigay ito ng [[pagkakakilanlan]].<ref>{{cite web |date=5 June 2015 |title=Culture |trans-title=Kultura |url=https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/mandated-areas1/culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126163227/https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/mandated-areas1/culture.html |archive-date=26 November 2020 |access-date= |website=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa anim na libong wika ang kasalukuyang meron sa mundo, kabilang na ang mga wikang nakasenyas, at libo-libong wika na hindi na ginagamit.<ref>{{cite book |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |vauthors=Comrie B, Polinsky M, Matthews S |publisher=Facts on File |year=1996 |isbn=978-0-8160-3388-1 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/12 13]–15 |language=en |trans-title=Ang Atlas ng mga Wika: Ang Pinagmulan at Pagdebelop ng mga Wika sa Iba't-ibang Panig ng Mundo}}</ref> === Sining === {{main|Sining}} Maraming anyo ang [[sining]] ng mga tao, kabilang na ang [[Biswal na sining|nakikita]], [[panitikan]], at [[Sining-pagganap|tinatanghal]]. Kabilang sa mga nakikitang sining ang [[Pinta|pagpinta]], [[paglilok]], [[pelikula]], [[Fashion designer|fashion design]], at [[arkitektura]]. Samantala, saklaw ng panitikan ang pagsulat ng [[sanaysay]], [[tula]], at [[drama]]. Tinatanghal na sining naman ang mga sining na ginaganapan, tulad ng [[Pagtatanghal|teatro]], [[musika]], at [[sayaw]]. Madalas na pinagsasama ng mga tao ang mga ito upang makagawa ng bagong sining, kagaya ng [[bidyong pangmusika]], [[larong bidyo]], [[paghahain ng pagkain]], at [[medisina]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Brown S |date=24 October 2018 |title=Toward a Unification of the Arts |trans-title=Tungo sa Pagsasama ng mga Sining |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=9 |page=1938 |doi=10.3389/fpsyg.2018.01938 |issn=1664-1078 |pmc=6207603 |pmid=30405470 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa pagbibigay ng [[Libangan (gawain)|libangan]] at kaalaman, ginagamit rin ang mga sining sa mga kadahilanang pampolitika.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bird G |date=7 June 2019 |title=Rethinking the role of the arts in politics: lessons from the Négritude movement |trans-title=Pagninilay muli sa gampanin ng mga sining sa politika: mga aral mula sa kilusang Négritude |journal=International Journal of Cultural Policy |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=458–470 |doi=10.1080/10286632.2017.1311328 |issn=1028-6632 |s2cid=151443044}}</ref> Isa sa mga pangunahing katangian ng mga tao ang sining, at may mga ebidensiyang nakalap na nag-uugnay sa [[pagkamalikhain]] at [[wika]].<ref name="Morriss-Kay-2010">{{cite journal |vauthors=Morriss-Kay GM |date=February 2010 |title=The evolution of human artistic creativity |trans-title=Ang ebolusyon ng masining na pagkamalikhain ng mga tao |journal=Journal of Anatomy |language=en |volume=216 |issue=2 |pages=158–176 |doi=10.1111/j.1469-7580.2009.01160.x |pmc=2815939 |pmid=19900185}}</ref> Tinatayang nagsasagawa na ang mga [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ng sining 300,000 taon bago umusbong ang mga [[anatomikal na modernong tao]], ayon sa mga nakalap na ebidensiya mula sa mga guhit sa mga [[kabibe]] sa [[Java (pulo)|Java]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Joordens JC, d'Errico F, Wesselingh FP, Munro S, de Vos J, Wallinga J, Ankjærgaard C, Reimann T, Wijbrans JR, Kuiper KF, Mücher HJ, Coqueugniot H, Prié V, Joosten I, van Os B, Schulp AS, Panuel M, van der Haas V, Lustenhouwer W, Reijmer JJ, Roebroeks W |date=February 2015 |title=Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-02-12_518_7538/page/228 |trans-title=Gumamit ang mga Homo erectus sa Trinil sa Java ng mga kabine sa paggawa ng mga kagamitan at pagguhit |journal=Nature |language=en |volume=518 |issue=7538 |pages=228–231 |bibcode=2015Natur.518..228J |doi=10.1038/nature13962 |pmid=25470048 |s2cid=4461751}}</ref> Samantala, tinatayang ginawa 75,000 taon ang nakalipas ang mga pinakamatatandang ebidensiya ng sining na iniuugnay sa mga ''Homo sapiens'', mga [[alahas]] at pagguhit sa mga dingding sa mga kuweba sa [[Timog Aprika]].<ref>{{cite news |date=16 April 2004 |title=World's oldest jewellery found in cave |language=en-GB |trans-title=Nakita sa isang kuweba ang pinakamatandang alahas ng mundo |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212095737/https://www.theguardian.com/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |archive-date=12 February 2021 |issn=0261-3077 |vauthors=Radford T}}</ref> Maraming mga hinuha ukol sa bakit natutong magsagawa ng mga tao ng sining, mula sa pagtulong sa paglutas ng mga problema, maimpluwensiyahan ang ibang mga tao, kooperasyon at kontribusyon ng bawat kasapi ng grupo, at maging paraan upang makahanap ng pares.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books/about/World_Art_Studies.html?id=po3rAAAAMAAJ |title=World Art Studies: Exploring Concepts and Approaches |vauthors=Dissanayake E |publisher=Valiz |year=2008 |isbn=9789078088226 |veditors=Zijlmans K, van Damme W |location=Amsterdam |pages=241–263 |language=en |trans-title=Aralin sa Sining ng Mundo: Paggalugad sa mga Konsepto at Pagtingin |chapter=The Arts after Darwin: Does Art have an Origin and Adaptive Function? |trans-chapter=Ang mga sining pagkatapos ni Darwin: May Pinagmulan at Adaptibong Kagamitan ang Sining? |via=[[Google Books]]}}</ref> Maaaring naging isang kalamangan ang paggamit ng imahinasyon dahil sining gayundin ng lohika sa ebolusyon ng mga sinaunang tao.<ref name="Morriss-Kay-2010" /> Ayon sa kasalukuyang ebidensiya, mas naunang magsagawa ang mga tao ng musika kesa sa mga guhit sa dingding ng kuweba, at isinasagawa ito ng lahat ng mga kultura ng mundo sa kasalukuyan. Maraming [[dyanra ng musika]] at [[etnikong musika]] ang nabuo sa paglipas ng panahon, kung saan nauugnay ang kakayahang ito ng mga tao sa mga mas komplikadong pag-uugali nila.<ref name="Morley-2014">{{cite journal |vauthors=Morley I |date=2014 |title=A multi-disciplinary approach to the origins of music: perspectives from anthropology, archaeology, cognition and behaviour |trans-title=Isang multidisiplinaryong pagtingin sa pinagmulan ng musika: mga pananaw mula sa antropolohiya, arkeolohiya, kognisyon, at pag-uugali |journal=Journal of Anthropological Sciences |language=en |volume=92 |issue=92 |pages=147–177 |doi=10.4436/JASS.92008 |doi-broken-date=1 July 2025 |pmid=25020016}}</ref> Nakita sa mga pag-aaral na tumutugon ang utak ng mga tao sa musika sa pamamagitan ng [[Pagsabay (neurosiyensiya)|pagsabay]] sa [[ritmo]] at [[kumpas]], kagaya ng paggalaw ng paa kasabay ng musika.<ref>{{cite journal |vauthors=Trost W, Frühholz S, Schön D, Labbé C, Pichon S, Grandjean D, Vuilleumier P |date=December 2014 |title=Getting the beat: entrainment of brain activity by musical rhythm and pleasantness |trans-title=Pagsabay sa kumpas: pagsabay ng aktibidad ng utak sa ritmo at kagandahan ng musika |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02446627/file/Trost2014_UncorrectedProof.pdf |journal=NeuroImage |language=en |volume=103 |pages=55–64 |doi=10.1016/j.neuroimage.2014.09.009 |pmid=25224999 |s2cid=4727529}}</ref> Nakikita rin sa lahat ng mga kultura ang sayaw, na maaaring nagmula bilang isang anyo ng komunikasyon ng mga sinaunang tao.<ref>{{cite web |date=22 March 2010 |title=Why Do Humans Dance? |trans-title=Bakit Sumasayaw ang mga Tao? |url=https://www.livescience.com/8132-humans-dance.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201180750/https://www.livescience.com/8132-humans-dance.html |archive-date=1 February 2021 |access-date= |website=LiveScience |language=en |vauthors=Chow D}}</ref> [[File:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|thumb|Ang tabletang naglalarawan sa [[Malaking Baha|delubyo ng pandaigdigang baha]], na bahagi ng [[Epiko ni Gilgamesh|''Epiko ni Gilgamesh'']].]] Di tulad ng [[pagsasalita]], hindi natural sa mga tao ang [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]] at [[pagsusulat]], at kailangan muna nila itong matutunan bago magamit nang maayos.<ref>{{cite web |date=21 June 2013 |title=How Reading Makes Us More Human |trans-title=Paano Ginagawa Tayong Mas Tao ng Pagbabasa |url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2013/06/how-reading-makes-us-more-human/277079/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129222006/https://www.theatlantic.com/national/archive/2013/06/how-reading-makes-us-more-human/277079/ |archive-date=29 January 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en-US |vauthors=Prior KS}}</ref> Gayunpaman, nagsimula pa rin ang panitikan bago pa man umusbong ang mga pinakaunang wika; may mga ebidensiya ng 30,000 taon na mga guhit sa kuweba na nagpapakita ng mga eksena ng isang kuwento.<ref name="Puchner">{{cite web |date=23 April 2018 |title=How stories have shaped the world |trans-title=Paano hinulma ng mga kuwento ang mundo |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180423-how-stories-have-shaped-the-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105053111/https://www.bbc.com/culture/article/20180423-how-stories-have-shaped-the-world |archive-date=5 January 2021 |access-date= |website=[[BBC]] |language=en |vauthors=Puchner M}}</ref> Isa sa mga pinakamatatandang nakasulat na panitikan ang [[Epiko ni Gilgamesh|''Epiko ni Gilgamesh'']], na isinulat 4,000 taon ang nakalipas sa [[Babilonya]].<ref>{{cite book |title=Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |url=https://archive.org/details/mythsfrommesopot0000unse_o9l9 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-283589-5 |editor-last=Dalley |editor-first=Stephanie |editor-link=Stephanie Dalley |edition= |page=[https://archive.org/details/mythsfrommesopot0000unse_o9l9/page/40 41] |language=en |trans-title=Mga Mito mula Mesopotamia: Paglikha, ang Baha, Gilgamesh, at Iba pa}}</ref> Bukod sa pagpasa ng kaalaman, maaaring nagamit ang [[kathang-isip]] sa pamamagitan ng mga kuwento bilang anyo ng komunikasyon at paraan upang makakuha rin ng pares.<ref>{{cite journal |vauthors=Hernadi P |date=2001 |title=Literature and Evolution |trans-title=Panitikan at Ebolusyon |url=https://www.jstor.org/stable/3685504 |url-status=live |journal=SubStance |language=en |volume=30 |issue= |pages=55–71 |doi=10.2307/3685504 |issn=0049-2426 |jstor=3685504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130052249/https://www.jstor.org/stable/3685504 |archive-date=30 January 2021 |access-date=}}</ref> Maaari ring ginamit ang pagkukuwento bilang anyo ng kooperasyon at pagturo ng mga mahahalagang aralin.<ref name="Puchner" /> === Teknolohiya === {{main|Teknolohiya}} [[Talaksan:Campfire_Cooking_(Unsplash).jpg|thumb|Naging posible ang [[pagluluto]] dahil sa pagkontrol sa [[apoy]] ng mga sinaunang tao, na pinaniniwalaang isang napakahalagang kalamangan sa ebolusyon ng kalauna'y magiging modernong tao dahil sa paglawak ng posibleng makakain.]] Ginamit ng mga sinaunang tao ang mga kagamitang yari sa [[Bato (heolohiya)|bato]] simula noong bandang 2.5 milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |author1=Clark JD |author1-link= |author2=de Heinzelin J |author2-link=Jean de Heinzelin de Braucourt |author3=Schick KD |author3-link=Kathy Schick |author4=Hart WK |author4-link= |author5=White TD |author5-link=Tim D. White |author6=WoldeGabriel G |author6-link= |author7=Walter RC |author7-link= |author8=Suwa G |author8-link=Gen Suwa |author9=Asfaw B |author9-link=Berhane Asfaw |author10=Vrba E |author11=H.-Selassie Y |date=June 1994 |title=African Homo erectus: old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_1994-06-24_264_5167/page/1906 |trans-title=Homo erectus ng Aprika: mga lumang pagpepetsang radiometriko at ang mga batang asemblaheng Oldowan sa Gitnang Lambak ng Awash, Etiopiya |journal=Science |language=en |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–1910 |bibcode=1994Sci...264.1907C |doi=10.1126/science.8009220 |pmid=8009220 |author10-link=Elisabeth Vrba |author11-link=Yohannes Haile-Selassie}}</ref> Isa ang abilidad ng mga tao na gumawa at gumamit ng mga kagamitan sa mga itinuturing na pangunahing katangian nila, at isang napakalaking kalamangan sa ebolusyon kumpara sa ibang mga hayop. Nagsimula maging komplikado at sopistikado ang mga kagamitan ng mga tao bandang 1.8 milyong taon ang nakaraan, at pagsapit ng bandang isang milyong taon ang nakaraan, nagawa nilang [[Pagkontrol ng mga sinaunang tao sa apoy|makontrol]] ang [[apoy]].<ref name="Choi-2009">{{cite web |date=11 November 2009 |title=Human Evolution: The Origin of Tool Use |trans-title=Ebolusyon ng Tao: Ang Pinagmulan ng Paggamit sa Kagamitan |url=https://www.livescience.com/7968-human-evolution-origin-tool.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004144848/https://www.livescience.com/7968-human-evolution-origin-tool.html |archive-date=4 October 2020 |access-date= |website=LiveScience |language=en |vauthors=Choi CQ}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Gowlett JA |date=June 2016 |title=The discovery of fire by humans: a long and convoluted process |trans-title=Ang pagkatuklas ng apoy ng mga tao: isang mahaba at komplikadong proseso |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |language=en |volume=371 |issue=1696 |page=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmc=4874402 |pmid=27216521}}</ref> Nagsimula namang magkahiwalay na naimbento ang [[gulong]] at mga [[Karong pandigma|sasakyang may gulong]] sa iba't-ibang panig ng mundo pagsapit ng {{BCE|ikaapat na milenyo|link=true}}.<ref name="Bodnár-2018">{{cite journal |vauthors=Bodnár M |date=2018 |title=Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles |trans-title=Mga prehistorikong inobasyon: Mga gulong at sasakyang de-gulong |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=714342 |url-status=live |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |language=en |volume=69 |issue=2 |pages=271–298 |doi=10.1556/072.2018.69.2.3 |issn=0001-5210 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623152751/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=714342 |archive-date=23 June 2021 |access-date= |s2cid=115685157}}</ref> Naging posible dahil sa mga komplikadong kagamitang ito na makapag-ani ng mga pagkain ang mga tao at makapagpaamo ng mga hayop, na kalauna'y naging hudyat ng pagsisimula ng [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{cite web |date=2018 |title=Neolithic Era Tools: Inventing a New Age |trans-title=Mga Kagamitan ng Panahong Neolitiko: Pag-imbento sa Bagong Panahon |url=https://www.magellantv.com/articles/tools-of-the-neolithic-era-inventing-a-new-age |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105053059/https://www.magellantv.com/articles/tools-of-the-neolithic-era-inventing-a-new-age |archive-date=5 January 2021 |access-date= |website=MagellanTV |language=en |vauthors=Damiano J}}</ref> Sa rehiyon ng [[Tsina]] unang nagawa ang mga [[papel]], [[Paglilimbag|palimbagan]], [[pulbura]], [[Aguhon (panturo)|aguhon]], at iba pa.<ref>{{Cite book |title=Ancient Chinese inventions |vauthors=Deng Y, Wang P |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-18692-6 |edition= |location=Cambridge, UK |pages=13–14 |language=en |trans-title=Mga sinaunang imbensiyong Tsino |oclc=671710733}}</ref> Dahil sa mga pag-abante ng teknolohiya sa pagluti kaya naging posible ang [[pagpapanday]] sa [[Tanso (elemento)|tanso]], [[bronse]], [[bakal]], at kalaunan [[asero]], isang mahalagang sangkap sa mga modernong kagamitan tulad ng [[riles]], [[Gusaling tukudlangit|skyscraper]], at iba pa.<ref>{{cite web |date=9 July 2018 |title=The Entire History of Steel |trans-title=Ang Kabuuang Kasaysayan ng Asero |url=https://www.popularmechanics.com/technology/infrastructure/a20722505/history-of-steel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505092218/https://www.popularmechanics.com/technology/infrastructure/a20722505/history-of-steel/ |archive-date=5 May 2021 |access-date= |website=Popular Mechanics |language=en-US |vauthors=Schifman J}}</ref> Isa ito sa mga nagpasimula sa [[Rebolusyong Industriyal]], na nagpabago sa buhay ng mga tao dahil sa pagbilis ng produksiyon dahil sa mga [[makina]].<ref>{{cite web |author-last=Wilkinson |author-first=Freddie |date=9 January 2020 |title=Industrial Revolution and Technology |trans-title=Rebolusyong Industriyal at Teknolohiya |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/industrial-revolution-and-technology/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930225816/https://www.nationalgeographic.org/article/industrial-revolution-and-technology/ |archive-date=30 September 2020 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> Mabilis na umaabante ang teknolohiya sa modernong panahon,<ref>{{Cite journal |author1-link=Max Roser |date=11 May 2013 |title=Technological Progress |trans-title=Progreso ng Teknolohiya |url=https://ourworldindata.org/technological-progress |url-status=live |journal=Our World in Data |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910043042/https://ourworldindata.org/technological-progress |archive-date=10 September 2021 |access-date= |author1-last=Roser |author1-first=Max |author2-last=Ritchie |author2-first=Hannah}}</ref> kung saan nagawa sa loob ng ika-20 siglo ang mga imbensiyon ng mga mahahalagang kagamitan tulad ng [[kompyuter]], [[internet]], [[Daloy ng kuryente|kuryente]], [[penisilin]], [[semikonduktor]], [[kotse]], [[radyo]], [[telebisyon]], at iba pa.<ref>{{cite web |date=23 October 2013 |title=The 50 Greatest Breakthroughs Since the Wheel |trans-title=Ang 50 Pinakamatinding Breakthrough Simula sa Gulong |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/11/innovations-list/309536/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505064701/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/11/innovations-list/309536/ |archive-date=5 May 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en |vauthors=Fallows J}}</ref> === Relihiyon at espirituwalidad === {{main|Relihiyon|Espirituwalidad}} [[Talaksan:Jacob_Herreyns_I_-_God_the_Father.jpg|thumb|Naniniwala ang malaking bahagdan ng populasyon ng mga tao sa kasalukuyan sa [[Kristiyanismo]], isang [[Monoteismo|monoteistikong relihiyon]].]] Walang tiyak na [[Kahulugan ng relihiyon|kahulugan]] ang [[relihiyon]];<ref name="Idinopulos-1998">{{cite journal |vauthors=Idinopulos TA |date=1998 |title=What Is Religion? |trans-title=Ano ang Relihiyon? |url=https://www.jstor.org/stable/24460821 |url-status=live |journal=CrossCurrents |language=en |volume=48 |issue=3 |pages=366–380 |issn=0011-1953 |jstor=24460821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013014742/https://www.jstor.org/stable/24460821 |archive-date=13 October 2020 |access-date=}}</ref> ayon sa isang kahulugan, isa itong sistema ng paniniwala kung saan nakaugnay ang mga paniniwalang [[supernatural]], [[banal]], o [[sagrado]], [[ritwal]], institusyon, gawi, at kaugalian. May mga relihiyon din na may sinusunod na kodigo ng [[moralidad]]. Kasalukuyang pinag-aaralan sa agham ang [[Pinagmulan ng relihiyon|pinagmulan]] at ebolusyon ng mga pinakaunang relihiyon.<ref>{{cite journal |vauthors=Ball P |year=2015 |title=Complex societies evolved without belief in all-powerful deity |trans-title=Nag-ebolb ang mga komplikadong lipunan nang walang pinaniniwalaang makapangyarihang diyos |url=https://www.nature.com/articles/nature.2015.17040 |url-status=live |journal=Nature News |language=en |doi=10.1038/nature.2015.17040 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165439/https://www.nature.com/news/complex-societies-evolved-without-belief-in-all-powerful-deity-1.17040 |archive-date=16 May 2021 |access-date= |s2cid=183474917}}</ref> Tinatayang umusbong ito noong kalagitnaan ng [[Paleolitiko|panahong Paleolitiko]] ayon sa mga mapagkakatiwalaang ebidensiya.<ref>{{cite journal |author-link=Barbara J. King |vauthors=Culotta E |date=November 2009 |title=Origins. On the origin of religion |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-11-06_326_5954/page/784 |trans-title=Pinagmulan. Ukol sa pinagmulan ng relihiyon |journal=Science |language=en |volume=326 |issue=5954 |pages=784–787 |bibcode=2009Sci...326..784C |doi=10.1126/science.326_784 |pmid=19892955}}</ref> Maaari itong umusbong bilang paraan ng kooperasyon at pagsasama ng mga sinaunang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Atkinson QD, Bourrat P |year=2011 |title=Beliefs about God, the afterlife and morality support the role of supernatural policing in human cooperation |trans-title=Sinusuportahan ng mga paniniwala sa Diyos, sa kabilang-buhay, at moralidad ang gampanin ng patakarang supernatural sa kooperasyon ng mga tao |url=https://www.academia.edu/3430406 |url-status=live |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=32 |issue=1 |pages=41–49 |bibcode=2011EHumB..32...41A |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2010.07.008 |issn=1090-5138 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015031401/https://www.academia.edu/3430406/Beliefs_about_God_the_afterlife_and_morality_support_the_role_of_supernatural_policing_in_human_cooperation |archive-date=15 October 2020 |access-date=}}</ref> Iba-iba ang mga anyo ng relihiyon.<ref name="Idinopulos-1998" /> Maaaring magkaroon ng paniniwala sa [[Kabilang buhay|kabilang-buhay]] ang mga relihiyon, ang [[pinagmulan ng buhay]], ang kalikasan ng [[sansinukob]] gayundin ang [[Katapusan ng mundo|magiging kahihinatnan]] nito, at mga aral sa moralidad at [[etika]].<ref>{{cite journal |vauthors=McKay R, Whitehouse H |date=March 2015 |title=Religion and morality |trans-title=Relihiyon at moralidad |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=141 |issue=2 |pages=447–473 |doi=10.1037/a0038455 |pmc=4345965 |pmid=25528346}}</ref> Malaki rin ang pagkakaiba ng mga relihiyon sa pananaw ukol sa [[transendensiya]] at [[imanensiya]], gayundin sa anyo nito tulad ng [[monismo]], [[deismo]], [[panteismo]], at [[teismo]], na nahahati sa dalawa: [[monoteismo]] at [[politeismo]].<ref>{{cite book |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110698343/html |title=God or the Divine? Religious Transcendence Beyond Monism and Theism, Between Personality and Impersonality |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-069834-3 |editor1=Bernhard Nitsche |language=en |trans-title=Diyos o ang Banal? Transendensiya ng Relihiyon Labas sa Monismo at Teismo, Sa Pagitan ng Personalidad ng Impersonalidad |doi=10.1515/9783110698343 |editor2=Marcus Schmücker}}</ref> Bagamat mahirap isukat ang antas ng [[pagkarelihiyoso]],<ref>{{cite journal |vauthors=Hall DE, Meador KG, Koenig HG |date=June 2008 |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |trans-title=Pagsukat sa pagkarelihiyoso sa pananaliksik sa kalusugan: rebyu at kritik |url=https://zenodo.org/record/1232820 |url-status=live |journal=Journal of Religion and Health |type=Manuskrito |language=en |volume=47 |issue=2 |pages=134–163 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2 |pmc=8823950 |pmid=19105008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130130503/https://zenodo.org/record/1232820 |archive-date=30 January 2021 |access-date= |s2cid=25349208}}</ref> naniniwala ang malaking bahagdan ng populasyon ng mga tao sa isang relihiyon na may magkakaibang antas ng pananalig.<ref>{{cite news |date=27 August 2018 |title=Religion: why faith is becoming more and more popular |language=en-GB |trans-title=Relihiyon: bakit sumisikat ang pananampalataya |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301113948/https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |archive-date=1 March 2021 |issn=0261-3077 |vauthors=Sherwood H}}</ref> Ayon sa mga datos noong 2015, pinakamarami sa kanila ay mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]], na sinusundan ng mga [[Muslim]], [[Hinduismo|Hindu]], at [[Budismo|Budista]].<ref>{{cite web |date=2017 |title=Christians remain world's largest religious group, but they are declining in Europe |trans-title=Nananatiling pinakamalaking relihiyon pa rin ang mga Kristiyano, pero kumokonti sila sa Europa |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124021738/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |archive-date=24 November 2019 |access-date= |website=Pew Research Center |language=en-US |vauthors=Hackett C, McClendon D}}</ref> Tinatayang nasa 1.2 bilyong katao, na kumakatawan sa halos 16% ng populasyon ng mga tao noong taóng yon, ang [[Ateismo|walang relihiyon]] o di naniniwala sa konsepto ng relihiyon.<ref>{{cite web |date=5 April 2017 |title=The Changing Global Religious Landscape |trans-title=Ang Nagbabagong Tanawin ng Pandaigdigang Relihiyon |url=https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218030628/https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |archive-date=18 February 2022 |access-date= |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |language=en-US}}</ref> === Agham at pilosopiya === {{main|Agham|Pilosopiya}}Natatangi sa mga tao ang pagpapasa ng [[kaalaman]] mula sa isang henerasyon patungo sa susunod.<ref>{{cite web |last=Di Christina |first=Mariette |author-link=Mariette DiChristina |date=September 2018 |title=A Very Human Story: Why Our Species Is Special |trans-title=Makataong Kuwento: Bakit Espesyal ang Ating Espesye |url=https://www.scientificamerican.com/article/a-very-human-story-why-our-species-is-special/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124160953/https://www.scientificamerican.com/article/a-very-human-story-why-our-species-is-special/ |archive-date=24 November 2020 |access-date= |website=Scientific American |language=en}}</ref> Unti-unti itong napupunan kalaunan hanggang sa magkaroon ng komprehensibong impormasyon ang mga tao ukol sa isang bagay.<ref>{{cite encyclopedia |title=Scientific Method |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/scientific-method/ |access-date= |date=2020 |author1-link=Hanne Andersen (philosopher) |edition= |language=en |trans-title=Pamamaraang Makaagham |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223174917/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/scientific-method/ |archive-date=23 February 2021 |last2=Hepburn |first2=Brian |last1=Andersen |first1=Hanne |veditors=Zalta EN |url-status=live}}</ref> Tinatawag na mga [[siyentipiko]] ang mga taong nasa larangan ng mga [[agham]]. Itinuturing si [[Aristoteles]] bilang ang unang siyentipiko, na namuhay sa [[sinaunang Gresya]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Lo Presti R |date=2014 |title=History of science: The first scientist |trans-title=Kasaysayan ng agham: Ang unang siyentipiko |journal=Nature |language=en |volume=512 |issue=7514 |pages=250–251 |bibcode=2014Natur.512..250L |doi=10.1038/512250a |issn=1476-4687 |doi-access=free |s2cid=4394696}}</ref> Umusad din ang agham sa [[dinastiyang Han]] sa [[Tsina]] at sa [[Ginintuang Panahon ng Islam]]. Ang [[Rebolusyong Makaagham]], na resulta ng [[Renasimiyento]], ang nagpasimula sa [[modernong agham]].<ref>{{Cite book |title=The scientific revolution and the origins of modern science |url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000henr |vauthors=Henry J |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-1-137-07904-6 |edition=3 |location=Houndsmills, Basingstoke, Hampshire |language=en |trans-title=Ang rebolusyong makaagham at ang pinagmulan ng pamamaraang makaagham |chapter=Renaissance and Revolution |trans-chapter=Renasimiyento at Rebolusyon |oclc=615209781}}</ref> Nakodigo sa panahong ito ang [[pamamaraang makaagham]], isang proseso ng [[obserbasyon]] at [[eksperimento]] na naghihiwalay sa agham mula sa [[seudosiyensiya]].<ref>{{cite web |year=2017 |title=Science and Pseudo-Science |trans-title=Agham at Seudosiyensiya |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611061811/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=11 June 2017 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |vauthors=Hansson SO |veditors=Zalta EN}}</ref> Natatangi din sa mga tao ang [[matematika]], bagamat may mga ilang hayop na nagpapakita ng antas ng [[kognisyon]] sa [[pagbibilang]].<ref>{{cite book |title=Comparative Cognition |url=https://archive.org/details/comparativecogni0000olms |vauthors=Olmstead MC, Kuhlmeier VA |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01116-8 |pages=[https://archive.org/details/comparativecogni0000olms/page/208 209]–210 |language=en |trans-title=Komparatibong Kognisyon}}</ref> Mahahati sa tatlong pangunahing sangay ang agham: [[Pormal na agham|pormal]], [[Nalalapat na agham|nalalapat]], at [[Empirikal na pananaliksik|empirikal]], na nahahati naman sa [[Likas na agham|likas]] at [[Agham panlipunan|panlipunan]].<ref>{{cite web |title=Branches of Science |trans-title=Mga Sangay ng Agham |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |archive-date=23 April 2017 |access-date= |publisher=[[University of Chicago]] |language=en}}</ref> Samantala, [[pilosopiya]] ang pag-aaral na isinasagawa ng mga tao upang malaman at maintindihan ang mga pangunahing katotohanan sa mundo.<ref>{{cite web |title=What is Philosophy? |trans-title=Ano ang Pilosopiya? |url=https://philosophy.fsu.edu/undergraduate-study/why-philosophy/What-is-Philosophy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223102725/https://philosophy.fsu.edu/undergraduate-study/why-philosophy/What-is-Philosophy |archive-date=23 February 2021 |access-date= |work=Department of Philosophy |publisher=Florida State University |language=en}}</ref> Isa sa mga sentrong katangian ng kasaysayan ng tao ang mga pilosopikal na katanungan ukol sa mga bagay-bagay.<ref>{{cite journal |vauthors=Kaufmann F, Russell B |date=1947 |title=A History of Western Philosophy and its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present Day. |trans-title=Kasaysayan ng Kanluraning Pilosopiya at ang Koneksyon nito sa Politikal at Panlipunang Sirkumstansiya mula sa Sinaunang Panahon tungo sa Kasalukuyan |url=https://www.jstor.org/stable/2102800 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=7 |issue=3 |page=461 |doi=10.2307/2102800 |jstor=2102800 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331234443/https://www.jstor.org/stable/2102800 |archive-date=31 March 2022 |access-date=}}</ref> Nahahati ito sa apat na pangunahing sangay: [[metapisika]], [[epistemolohiya]], [[lohika]], at [[Aksiolohiya|aksolohiya]], na kinabibilangan ng [[etika]] at [[estetika]].<ref>{{cite journal |vauthors=Hassan NR, Mingers J, Stahl B |date=4 May 2018 |title=Philosophy and information systems: where are we and where should we go? |trans-title=Pilosopiya at mga sistemang pang-impormasyon: saan na tayo at saan dapat tayo patungo? |journal=European Journal of Information Systems |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=263–277 |doi=10.1080/0960085X.2018.1470776 |issn=0960-085X |doi-access=free |hdl-access=free |s2cid=64796132 |hdl=2086/16128}}</ref> == Lipunan == {{main|Lipunan}}[[Lipunan]] ang tawag sa mga organisasyon at institusyon na umusbong mula sa mga interaksyon ng mga tao. Nagkakaiba ang mga anyo nito depende sa lugar at panahon.<ref>{{cite web |title=Social Stratification |trans-title=Stratipikasyong Panlipunan |url=https://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/https://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |archive-date=20 March 2018 |access-date= |publisher=[[University of Trento]] |language=en |vauthors=Schizzerotto A}}</ref> Nagbabago rin ang laki ng mga grupo ng tao, mula sa mga [[pamilya]] hanggang sa mga [[bansa]]. Ipinagpapalagay na unang umusbong ang mga lipunang nangangaso at nangangalap.<ref>{{cite book |title=The origins of political order: from prehuman times to the French Revolution |vauthors=Fukuyama F |date=2012 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-53322-9 |page=53 |language=en |trans-title=Ang pinagmulan ng ayos politikal: mula sa sinaunang panahon hanggang sa Rebolusyong Pranses |oclc=1082411117}}</ref> === Kasarian === {{main|Kasarian}}Tipikal na nagpapakita ang mga tao ng mga [[pagkakakilanlang seksuwal]] at [[gampaning pangkasarian]] na nagtatangi sa mga katangiang panlalaki at pambabae at naglalatag sa inaasahang ugali ng mga miyembro base sa kanilang [[Biyolohikal na kasarian|biolohikal na kasarian]].<ref>{{Cite book |title=The Developmental Social Psychology of Gender |date=2000 |publisher=Psychology Press |isbn=978-1-4106-0524-5 |pages=137–188 |language=en |trans-title=Ang Debelopmental na Sikolohiyang Panlipunan ng Kasarian |chapter=Social Role Theory of Sex Differences and Similarities : A Current Appraisal |trans-chapter=Teorya sa Gampaning Pangkasarian sa Pagkakaiba at Pagkakapareho ng Kasarian: Kasalukuyang Pananaw |doi=10.4324/9781410605245-12 |access-date= |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781410605245-12/social-role-theory-sex-differences-similarities-current-appraisal |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430212712/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781410605245-12/social-role-theory-sex-differences-similarities-current-appraisal |archive-date=30 April 2021 |url-status=live}}</ref> Pinakakaraniwan sa mga lipunan ang dalawang kasarian, [[lalaki]] at [[babae]],<ref>{{cite book |last=Nadal |first=Kevin L. |title=The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender |publisher=SAGE Publications |year=2017 |isbn=978-1483384276 |page=401 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopediya ng SAGE sa Kasarian |quote=}}</ref> bagamat meron ding mga lipunan na may [[ikatlong kasarian]] kagaya ng mga [[Mga bakla|bakla]] sa Pilipinas,<ref>{{Cite book |last=Herdt |first=Gilbert |url={{GBurl|id=8nf8DwAAQBAJ}} |title=Third Sex, Third Gender: Beyond Sexual Dimorphism in Culture and History |date= |publisher=Princeton University Press |year=2020 |isbn=978-1-942130-52-9 |location=Princeton, NJ |pages=21–83 |language=en |trans-title=Ikatlong Kasarian: Labas sa Dimorpismong Seksuwal sa Kultura at Kasaysayan |chapter=Third Sexes and Third Genders |trans-chapter=Mga Ikatlong Kasarian |access-date=}}</ref> at sa iba pang mga bihirang kaso, hanggang lima.<ref>{{cite web |last=Graham |first=Sharyn |date=April–June 2001 |title=Sulawesi's fifth gender |trans-title=Ikalimang kasarian ng Sulawesi |url=http://www.insideindonesia.org/weekly-articles/sulawesis-fifth-gender |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126200244/http://www.insideindonesia.org/weekly-articles/sulawesis-fifth-gender |archive-date=26 November 2014 |website=[[Inside Indonesia]] |language=en}}</ref> Sa ilang mga lipunan, ginagamit ang [[Wikang Ingles|salitang Ingles]] na [[non-binary|{{Lang|en|non-binary|nocat=yes}}]] ({{Literal na pagsasalin|wala sa dalawa}}) o katumbas sa kanilang wika upang tukuyin ang mga pagkakakilanlang hindi ekslusibong lalaki o babae.<ref>{{Cite journal |last1=Richards |first1=Christina |last2=Bouman |first2=Walter Pierre |last3=Seal |first3=Leighton |last4=Barker |first4=Meg John |author4-link=Meg-John Barker |last5=Nieder |first5=Timo O. |last6=T'Sjoen |first6=Guy |date=2016 |title=Non-binary or genderqueer genders |trans-title=Mga kasariang non-binary o genderqueer |url=https://biblio.ugent.be/publication/7279758 |url-status=live |journal=International Review of Psychiatry |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=95–102 |doi=10.3109/09540261.2015.1106446 |pmid=26753630 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626224658/https://biblio.ugent.be/publication/7279758 |archive-date=26 June 2019 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=29985722 |hdl=1854/LU-7279758}}</ref> Nakaugnay sa mga gampaning pangkasarian ang pagkakaiba sa inaasahang ugali, pananamit, karapatan, tungkulin, pribilehiyo, katayuan, at kapangyarihan, kung saan tipikal na mga lalaking tao ang may mas maraming karapatan at pribilehiyong natatamasa magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite web |last1=Ananthaswamy |first1=Anil |last2=Douglas |first2=Kate |title=The origins of sexism: How men came to rule 12,000 years ago |trans-title=Ang pinagmulan ng seksimo: paano napasakamay ng kalalakihan ang kapangyarihan 12000 taon ang nakaraan |url=https://www.newscientist.com/article/mg23831740-400-the-origins-of-sexism-how-men-came-to-rule-12000-years-ago/ |access-date= |website=New Scientist |language=en-US}}</ref> Sa wikang Ingles, may dalawang salitang ginagamit bilang katumbas ng kasarian: {{Lang|en|gender}}, na tumutukoy sa panlipunang pananaw sa kasarian, at {{Lang|en|sex}}, na tumutukoy naman sa biolohikal na kasarian ng tao.<ref>{{Cite web |title=What do we mean by "sex" and "gender"? |trans-title=Ano ang ibig sabihin natin sa "sex" at "gender"? |url=https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130022356/https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/ |archive-date=30 January 2017 |access-date= |publisher=[[World Health Organization]] |language=en}}</ref> Bilang isang panlipunang gawa, nagbabago at nakadepende sa lipunan ang magiging gampanin ng bawat kasarian, at maraming beses na kinukuwestiyon ang mga gampaning ito sa kasaysayan. Gayunpaman, napakakonti ang alam sa ngayon ukol sa mga gampaning pangkasarian sa mga pinakaunang lipunan ng tao, bagamat ipinagpapalagay na pawang pareho lamang ito sa kasalukuyan simula pa noong [[Paleolitiko]], kumpara sa mga kamag-anak ng modernong tao na mga [[Neandertal]], na halos walang pinagkaiba sa pag-uugali ang dalawang kasarian.<ref>{{Cite book |last=Dobres |first=Marcia-Anne |author-link=Marcia-Anne Dobres |title=A Companion to Global Gender History |date=27 November 2020 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-53580-5 |editor-last=Meade |editor-first=Teresa A. |editor-link=Teresa Meade |edition= |pages=183–204 |language=en |trans-title=Katulong sa Pandaigdigang Kasaysayan ng Kasarian |chapter=Gender in the Earliest Human Societies |trans-chapter=Kasarian sa mga Pinakaunang Lipunan ng Tao |doi=10.1002/9781119535812.ch11 |access-date= |editor2-last=Wiesner-Hanks |editor2-first=Merry E. |editor2-link=Merry Wiesner-Hanks |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119535812.ch11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610113514/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119535812.ch11 |archive-date=10 June 2022 |url-status=live |s2cid=229399965}}</ref> === Kamag-anakan === {{main|Kamag-anakan}}Ginugrupo ng lahat ng mga lipunan ng tao ang mga uri ng relasyong panlipunan depende sa kanilang kaugnayan sa [[magulang]], [[anak]], at iba pang mga [[kadugo]], gayundin sa relasyon bunsod ng [[kasal]] ([[manugang]]). Meron ding ikatlong uri ng relasyon para sa mga [[ninong at ninang]] gayundin sa mga ampon ([[Relasyong piktibo|piktibo]]). Sa pangkalahatan, itinuturing ang mga ito bilang mga kamag-anak, na mahalaga sa mga lipunan dahil ito ang nagdidikta ng katayuan at [[pagmamana]].<ref>{{cite web |title=The Nature of Kinship: Overview |trans-title=Ang Kalikasan ng Kamag-anak: Buod |url=https://www2.palomar.edu/anthro/kinship/kinship_1.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203230431/https://www2.palomar.edu/anthro/kinship/kinship_1.htm |archive-date=3 December 2020 |access-date= |website=www2.palomar.edu |language=en}}</ref> Lahat ng mga lipunan ay nagbabawal sa [[insesto]] sa pagitan ng mga kamag-anak hanggang sa isang partikular na antas; gayunpaman, meron ding mga lipunan na may preperensiya sa pag-aasawa sa isang kamag-anak.<ref>{{cite journal |vauthors=Itao K, Kaneko K |date=February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |trans-title=Pinapatakbo ng kaugnayan sa kasal at kompetisyon ang ebolusyon ng mga estraktura ng kamag-anakan |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |bibcode=2020PNAS..117.2378I |doi=10.1073/pnas.1917716117 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi-access=free}}</ref> Madalas na nagpapares ang mga tao sa isa't-isa, mula sa [[monogamya]] (isang lalaki para sa isang babae), [[polihinya]] (isang lalaki para sa maraming babae), [[poliandriya]] (isang babae para sa maraming lalaki), at [[Poligamiya|poligamya]] (maraming lalaki para sa maraming babae).<ref>{{Cite journal |last1=Schacht |first1=Ryan |last2=Kramer |first2=Karen L. |date=17 July 2019 |title=Are We Monogamous? A Review of the Evolution of Pair-Bonding in Humans and Its Contemporary Variation Cross-Culturally |trans-title=Monogamous ba Tayo? Rebyu sa Ebolusyon ng Pagpapares sa mga Tao at sa mga Kontemporaryong Baryasyon Nito sa mga Kultura |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |language=en |volume=7 |page=230 |bibcode=2019FrEEv...7..230S |doi=10.3389/fevo.2019.00230 |issn=2296-701X |doi-access=free}}</ref> Sa malaking bahagi ng kasaysayan, polihinya ang madalas na anyo ng pares ng mga tao hanggang sa sumapit ang Neolitiko, nang umusbong at unti-unting naging karaniwan ang monogamya bunsod ng pagpalit ng pamumuhay mula [[Taong pagala-gala|nomadiko]] tungo sa [[Sedentaryong buhay|sedentaryo]].<ref>{{Cite journal |last1=Dupanloup |first1=Isabelle |last2=Pereira |first2=Luisa |last3=Bertorelle |first3=Giorgio |last4=Calafell |first4=Francesc |last5=Prata |first5=Maria João |last6=Amorim |first6=Antonio |last7=Barbujani |first7=Guido |date=1 July 2003 |title=A Recent Shift from Polygyny to Monogamy in Humans Is Suggested by the Analysis of Worldwide Y-Chromosome Diversity |trans-title=Iminumungkahi ng Pagsusuri sa Pandaigdigang Dibersidad sa Kromosomang Y ang Kamakailang Paglipat mula Polihinya papuntang Monogamya sa mga Tao |url=http://link.springer.com/10.1007/s00239-003-2458-x |journal=[[Journal of Molecular Evolution]] |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=85–97 |bibcode=2003JMolE..57...85D |doi=10.1007/s00239-003-2458-x |issn=0022-2844 |pmid=12962309 |access-date= |via=Springer Link}}</ref> Ayon sa mga pananaliksik sa henetika, polihinya ang pinakakaraniwang anyo ng pares hanggang sa [[Pleistoseno]].<ref>{{Cite journal |last1=Nelson |first1=Emma |last2=Rolian |first2=Campbell |last3=Cashmore |first3=Lisa |last4=Shultz |first4=Susanne |date=3 November 2010 |title=Digit ratios predict polygyny in early apes, Ardipithecus, Neanderthals and early modern humans but not in Australopithecus |trans-title=Prediksyon ng rásyong bilang ang polihinya sa mga sinaunang bakulaw, Ardipithecus, Neandertal, at sinaunang modernong tao pero hindi sa mga Australopithecus |journal=[[Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences]] |language=en |volume=278 |issue=1711 |pages=1556–1563 |doi=10.1098/rspb.2010.1740 |issn=0962-8452 |pmc=3081742 |pmid=21047863}}</ref> === Etnisidad === {{main|Pangkat etniko}}Isang panlipunang kategorya ang mga [[pangkat etniko]] ng mga tao, na siyang nagbibigay ng [[pagkakakilanlan]] sa mga taong may magkakaparehong katangian na nagtatangi sa kanila sa ibang mga grupo ng tao. Kabilang sa mga katangiang ito ang mga tradisyon, ninuno, wika, kasaysayan, lipunan, kultura, bansa, at relihiyon sa isang partikular na lugar.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |title=Constructivist theories of ethnic politics |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-989315-7 |pages=69–70 |language=en |trans-title=Mga teoryang konstruktibista ng politikang etniko |oclc=829678440}}</ref> Hiwalay na konsepto ang pangkat etniko sa [[lahi]], na nakabase sa pisikal na katangian, bagamat pareho silang mga [[Gawaing panlipunan|panlipunang gawa]].<ref>{{cite web |date=22 February 2019 |title=Race and ethnicity: How are they different? |trans-title=Lahi at etnisidad: Paano sila nagkakaiba? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date= |website=Culture |language=en |vauthors=Blackmore E}}</ref> Mahirap igrupo ang mga tao base sa etnisidad dahil sa dibersidad na maaaring magkaroon sa mga ito, gayundin sa kawalang katiyakan sa kahulugan ng pangkat etniko mismo.<ref>{{cite journal |vauthors=Chandra K |date=2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, nananatili pa rin itong isang makapangyarihang kategorya na nagpausbong sa konsepto ng mga [[bansa]] pagsapit ng ika-19 na siglo.<ref>{{cite journal |vauthors=Banton M |year=2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/18 |trans-title=Si Max Weber sa 'mga pamayanang etniko': kritik |journal=Nations and Nationalism |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref> === Pamahalaan at politika === {{main|Pamahalaan|Politika}} [[Talaksan:Secretary_of_the_Interior_Deb_Haaland_traveled_to_New_York_City_to_represent_the_United_States_at_the_United_Nation’s_23rd_Permanent_Forum_on_Indigenous_Issues_on_15_April_2024_-_6.jpg|thumb|[[Mga Nagkakaisang Bansa]] ang pinakamalaking pandaigdigang organisasyon ng mga tao.]] Habang lumalaki at kumakapal ang dami ng mga tao sa mga pamayanang nagsasaka, nagiging komplikado ang mga interaksyon ng mga tao sa isa't-isa. Humantong ito kalaunan sa pag-usbong ng [[pamamahala]] sa pamayanan at sa pagitan ng mga pamayanan.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time |vauthors=Christian D |date=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24476-4 |language=en |trans-title=Mga Mapa ng Panahon |url-access=registration}}</ref> Nagbabago ang kaugnayan ng mga tao sa [[politika]] lalo na kung mas makakalamang sila sa paglipat.<ref>{{cite web |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |trans-title=Paano Naging Napakagaling ng mga Tao sa Politika? |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date= |website=SAPIENS |language=en-US |vauthors=Cronk L, Leech BL}}</ref> Gumagawa ng mga [[batas]] at [[Patakarang pampubliko|patakaran]] ang mga pamahalaan para sa mga nasasakupan nito. Maraming anyo ng pamamahala sa kasaysayan, na nakasalalay sa antas ng kanilang kontrol sa mga nasasakupan at sa kapangyarihan.<ref>{{cite web |date=14 February 2011 |title=What Are the Different Types of Governments? |trans-title=Ano-ano ang mga Iba't-ibang Uri ng Pamahalaan? |url=https://www.livescience.com/33027-what-are-the-different-types-of-governments.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203345/https://www.livescience.com/33027-what-are-the-different-types-of-governments.html |archive-date=1 February 2021 |access-date= |website=livescience.com |language=en |vauthors=Melina R}}</ref> Sa kasalukuyan, tinatayang nasa 47% ng mga tao ang naninirahan sa [[demokrasya]], 37% sa [[awtoritarismo]], at 17% naman sa magkahalong pamamahala.<ref>{{cite web |date=10 February 2022 |title=Democracy Index 2021: less than half the world lives in a democracy |trans-title=Democracy Index 2021: wala sa kalahati ng mundo ang naninirahan sa demokrasya |url=https://www.eiu.com/n/democracy-index-2021-less-than-half-the-world-lives-in-a-democracy/ |work=[[The Economist Democracy Index]] |publisher=[[Economist Intelligence Unit]] |language=en}}</ref> Marami sa mga bansa sa mundo sa kasalukuyan ang ksapi ng isang [[alyansa]] o [[organisasyon]], ang pinakamalaki ay ang [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na may 193 miyembrong estado.<ref>{{cite web |author=Jeannie Evers |date=23 December 2012 |title=international organization |trans-title=pandaigdigang organisasyon |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427195211/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/international-organization/ |archive-date=27 April 2017 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> === Kalakalan at ekonomiya === {{main|Kalakalan|Ekonomiya}}Isa sa mga pangunahing katangian ng mga ''Homo sapiens'' ang [[kalakalan]], ang boluntaryong palitan ng [[yaman]] sa isa't-isa. Ayon sa mga pananaliksik, nagsasagawa ang mga sinaunang tao ng pangmalayuang kalakalan na nagbigay-daan naman sa palitan ng mga yaman, pagkain, at ideya, na wala sa mga [[Neandertal]].<ref>{{cite journal |vauthors=Horan RD, Bulte E, Shogren JF |date=1 September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |trans-title=Paano sinalba ng kalakalan ang sangkatauhan mula sa biolohikal na pagbubukod: teoryang ekonomiko sa pagkawala ng mga Neandertal |journal=Journal of Economic Behavior & Organization |language=en |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681}}</ref> Ipinagpapalagay na nagpapalitan ang mga sinaunang tao ng mga materyales para makagawa ng mga bagay, tulad halimbawa ng [[obsidiyano]].<ref>{{cite web |date=15 March 2018 |title=Humans may have been trading with each for as long as 300,000 years |trans-title=Maaaring nakikipagkalakalan ang mga tao sa loob ng 300,000 taon na |url=https://inews.co.uk/news/science/early-humans-trading-300000-years-135655 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123015959/https://inews.co.uk/news/science/early-humans-trading-300000-years-135655 |archive-date=23 January 2021 |access-date= |website=inews.co.uk |language=en |vauthors=Polianskaya A}}</ref> Gayunpaman, ang unang pandaigdigang kalakalan sa mundo ay ang palitan ng [[Imperyong Romano|mga Romano]] at [[Dinastiyang Han|Tsino]] sa [[Daang Sutla]].<ref>{{cite news |title=How spices changed the ancient world |language=en |trans-title=Paano binago ng mga pampalasa ang sinaunang mundo |website=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |vauthors=Henriques M}}</ref> Ipinagpapalagay din na pawang mga [[bigayan ng regalo]] ang anyo ng ekonomiya ng mga sinaunang tao imbes na [[Palitan ng paninda|palitan]].<ref>{{cite web |date=26 February 2016 |title=The Myth of the Barter Economy |trans-title=Ang Mito ng Ekonomiya ng Palitan |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en-US |vauthors=Strauss IE}}</ref> Mga hayop at kabibe ang ilan sa mga pinakaunang anyo ng [[pera]]. Kalaunan, iniisyu na ito ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng [[barya]], [[Salaping papel|perang papel]], at sa modernong panahon, [[elektronikong pera]].<ref name="www.pbs.org-1996">{{cite web |date=26 October 1996 |title=The History of Money |trans-title=Ang Kasaysayan ng Pera |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/history-money/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129121807/https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/history-money/ |archive-date=29 November 2020 |access-date= |website=www.pbs.org |language=en-US}}</ref> [[Ekonomika]] ang tawag sa pag-aaral sa interaksyon ng mga tao ukol sa pamamahala sa [[kakulangan ng yaman]].<ref>{{cite web |date=July 2000 |title=Why do we need economists and the study of economics? |trans-title=Bakit kailangan ng mga ekonomista at pag-aaral ng ekonomika? |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date= |website=Federal Reserve Bank of San Francisco |language=en}}</ref> Napakalaki ng [[Agwat ng yaman|agwat]] ng mga pinakamayayamang tao sa mga pinakamahihirap; katumbas ng kabuuang yaman ng walong pinakamayayamang tao sa kasalukuyan ang kabuuang yaman ng kalahati sa pinakamahihirap na tao sa mundo.<ref>{{cite web |title=The inequality delusion: Why we've got the wealth gap all wrong |trans-title=Ang delusyon ng di pagkakapantay-pantay: Bakit mali tayo sa ideya ng agwat ng yaman |url=https://www.newscientist.com/article/mg23731710-300-the-inequality-delusion-why-weve-got-the-wealth-gap-all-wrong/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203042931/https://www.newscientist.com/article/mg23731710-300-the-inequality-delusion-why-weve-got-the-wealth-gap-all-wrong/ |archive-date=3 February 2021 |access-date= |website=New Scientist |language=en-US |vauthors=Sheskin M}}</ref> === Karahasan === {{main|Karahasan}}Ang antas ng [[karahasan]] ng mga tao ay halos pareho lang sa ibang mga [[Hominoidea|bakulaw]], maliban lang sa preperensiya nila sa mga nasa hustong gulang kesa sa mga bata, na mas karaniwan sa ibang mga espesye ng bakulaw.<ref>{{cite web |date=28 September 2016 |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |trans-title=Mga Tao: Di Karaniwang Pumapatay na Mamalya, Madalas na Pumapatay na Primado |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en |vauthors=Yong E}}</ref> Ayon sa mga pananaliksik, nasa 2% ng mga ''Homo sapiens'' ang [[Pagpatay|pinatay]] sa sinaunang panahon, na tumaas sa 12% noong [[Gitnang Kapanahunan]], at bumaba pagsapit ng modernong panahon pabalik sa 2%.<ref>{{cite journal |vauthors=Gómez JM, Verdú M, González-Megías A, Méndez M |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/233 |trans-title=Ang pilohenetikong ugat ng nakakamatay na karahasan ng tao |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> Iba-iba ang antas ng karahasan sa mga lipunan ng tao, kung saan nasa 0.01% ang nagaganap na karahasan sa mga lipunang may mga batas na nagbabawal sa naturang gawain.<ref>{{cite journal |vauthors=Pagel M |date=October 2016 |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |trans-title=Ugali ng hayop: Nakaugat sa mga tao ang nakakamatay na karahasan |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |pmid=27680700 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date= |s2cid=4459560}}</ref> Isang napakalaking paksa sa mga debate ang kagustuhan ng mga tao na magsagawa ng maramihang pagpatay kagaya ng mga [[digmaan]]. Ayon sa isang teorya, likas sa mga tao ang digmaan na ginagamit bilang pangbawas sa mga kakompetensiya. Ayon naman sa isang teorya, bago lamang umusbong ang digmaan na resulta ng pagpalit ng kondisyong panlipunan. Bagamat hindi pa tunay na napagkakasunduan, kasalukuyang itinuturo ng mga ebidensiya ang digmaan bilang naging karaniwan bandang 10,000 taon ang nakaraan, at sa ibang mga lugar, mas kamakailan pa.<ref name="Ferguson-2018">{{cite web |date=1 September 2018 |title=War Is Not Part of Human Nature |trans-title=Hindi Likaa sa mga Tao ang Digmaan |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date= |website=Scientific American |language=en |vauthors=Ferguson RB}}</ref> Noong ika-20 siglo, naganap ang dalawang pandaigdigang digmaan na kumitil sa buhay ng tinatayang 167 hanggang 188 milyong katao.<ref>{{cite magazine |date=September–October 2006 |title=The Next War of the World |trans-title=Ang Susunod na Digmaan ng Mundo |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2006-09-01/next-war-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425051203/https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2006-09-01/next-war-world |archive-date=25 April 2022 |access-date= |magazine=Foreign Affairs |language=en |vauthors=Ferguson N}}</ref> Bagamat mahirap makakuha ng mga mapagkakatiwalaang impormasyon ukol sa dami ng mga namatay dahil sa mga digmaan bago ang modernong panahon, ipinagpapalagay na kumonti ang mga namatay dahil sa digmaan sa nakalipas na 80 taon kumpara sa nakaraang 600 taon.<ref>{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=23 June 2015 |title=600 years of war and peace, in one amazing chart |trans-title=600 taon ng digmaan at kapayapaan, sa isang kamangha-manghang tsart |url=https://www.vox.com/2015/6/23/8832311/war-casualties-600-years |website=Vox |language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Lalaki|Lalaking tao]] * [[Babae (kasarian)|Babaeng tao]] * [[Pagkatao]] * [[Mga araling pantao]] == Talababa == {{Reflist|group=n}} == Sanggunian == {{reflist|2}} {{Human Evolution}} {{Hominidae nav}} {{Apes}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} {{Authority control|state=expanded}} [[Kategorya:Tao|*]] [[Kategorya:Primates]] n4aw3iqy29k6qxihgdqvox4yq9pmgyk 0 1197 2212673 2208541 2026-06-22T17:18:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212673 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit ng paksa. --> [[Talaksan:CMAP_-_Centre_de_Mathématiques_Appliquées_de_l'Ecole_polytechnique_(25911635211).jpg|thumb|Isa ang matematika sa mga larangang itinuturo sa lahat ng antas ng edukasyon.]] '''Matemátiká'''<ref name=":0">{{Cite web |title=matematika - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/matematika |access-date=13 Hunyo 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> o '''sipnayan'''<ref name="maugnayin"/> ang larangan ng [[kaalaman]] na pangunahing nakatuon sa mga bilang, komputasyon, pormula, estraktura, hugis, espasyo, kantidad, at ang mga pagbabago nito. Dahil sa lawak ng saklaw ng larangan, wala itong napagkakasunduang isang tiyak na kahulugan, bagamat may mga [[matematiko]] at akademikong nagsubok na bigyang-kahulugan ito sa kasaysayan. Ang modernong matematika ay nahahati sa mga pangunahing sangay na kinabibilangan ng [[teorya ng bilang]], [[alhebra]], [[heometriya]], at [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]]. Itinuturing ito bilang isang napakahalagang larangan kung saan nakaangkla ang ibang mga larangan, tulad halimbawa ng [[likas na agham]], [[inhinyera]], [[medisina]], [[pananalapi]], [[agham pangkompyuter]], at [[agham panlipunan]]. Bagamat ginagamit ang larangan sa pagmomodelo sa mga penomena, hiwalay sa mga maagham na teorya at eksperimento ang mga pangunahing katotohanan ng matematika. May ilang sangay na nadebelop upang magamit sa ibang mga larangan, tulad ng [[estadistika]] at [[teorya ng laro]], at madalas na ginugrupo sa ilalim ng [[matematikang nalalapat]]. Samantala, may mga sangay naman na hiwalay na nadebelop nang walang gamit sa simula, at ginugrupo sa ilalim ng [[purong matematika]], bagamat kalauna'y nakahanap rin ang mga ito ng paggamit dahil sa samu't saring dahilan, tulad ng pag-usad ng [[teknolohiya]]. Sentro sa mga gawain sa matematika ang paghahanap sa mga katangian ng mga [[matematikal na bagay|basal na bagay]] ({{lang-en|abstract objects}}) gamit ang [[pagdadahilan]] upang [[matematikal na patunay|patunayan]] ang mga ito. Madalas ito ay isang likas na [[Kabasalan (matematika)|kabasalan]], o di kaya'y mga entidad na itinuturing na may mga partikular na katangian o mga [[aksoma]]. ''Patunay'' ang tawag sa mga resultang ginamitan ng sunod-sunod na paglalapat ng mga [[tuntuning imperensiyal|tuntunin]] sa [[imperensiya]] upang masabing totoo nga ito. Kasama sa mga resultang ito ay ang mga napatunayan na'ng [[teorema]], aksoma, at ilang mga panimulang katangian na kinilala bilang mga tunay na simulain sa paggawa ng teorya. [[Sinaunang Gresya|Mga Griyego]] ang nagpasimula sa paggamit ng mga patunay sa matematika. Pinakasikat sa mga patunay ng [[matematikang Griyego]] ang ''[[Mga Elemento ni Euclides|Mga Elemento]]'' ni [[Euclides]]. Simula pa noon, hinahati na ang matematika sa dalawang sangay: heometriya at [[aritmetika]]. Nagbago ito simula noong ika-16 na siglo, nang sinama ang [[alhebra]] at [[kalkulo]]. Mula sa puntong yon, naging madalas na ang paggamit ng matematika upang makagawa ng mga [[pagtuklas]] sa agham. Naging sentro ng debate noong ika-19 na siglo ang mga [[haligi ng matematika]], na nagbigay-daan upang mabuo ang [[sistemang aksomatiko]]. Sa modernong panahon, kasalukuyang kinilala ng [[Mathematics Subject Classification]] ang 60 larangan bilang mga pangunahing sangay ng matematika.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Dunne |first1=Edward |last2=Hulek |first2=Klaus |author2-link=Klaus Hulek |date=March 2020 |title=Mathematics Subject Classification 2020 |url=https://www.ams.org/journals/notices/202003/rnoti-p410.pdf |url-status=live |journal=Notices of the American Mathematical Society |language=en |volume=67 |issue=3 |pages=410–411 |doi=10.1090/noti2052 |issn=0002-9920 |eissn=1088-9477 |lccn=sf77000404 |oclc=1480366 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803203928/https://www.ams.org/journals/notices/202003/rnoti-p410.pdf |archive-date=3 Agosto 2021 |access-date= |quote= |doi-access=free}}</ref> == Etimolohiya == Direktang [[salitang hiram|hiniram]] ang salitang "matematika" sa [[wikang Kastila]] na ''matemática,<ref name=":0" />'' na nagmula naman mula sa [[wikang Griyego]] na ''mathēmatiká'' ({{Lang-gr|μαθηματικά}}). Nagmula naman ito mula sa [[Sinaunang Gresya|sinaunang Griyegong]] ''máthēma'' ({{Lang-gr|μάθημα}}, {{Literal na pagsasalin|mga bagay na nalalaman}}), na nanganguhulugang "[[agham]]" o "[[Edukasyon|pag-aaral]]", bagamat nagkaroon ito ng mas makitid na kahulugan pagsapit ng [[panahong klasikal]] sa [[Gresya]].<ref name="EOD_n">{{cite encyclopedia |title=Mathematic (n.) |dictionary=[[Online Etymology Dictionary]] |url=https://www.etymonline.com/word/mathematic |access-date= |last=Harper |first=Douglas |date=28 Marso 2019 |language=en |trans-title=Matematika (png.) |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0 |archive-date=7 Marso 2013 |url-status=live}}</ref>{{efn|Halimbawa nito ang paggamit ni [[Platon]] sa ika-6 na aklat, bahagi 510c ng kanyang ''[[Republika (Platon)|Republika]]'', bagamat hindi niya itong direktang sinabi.<ref>{{cite book|author=Platon|year=1969|orig-date=375 BKP|author-link=Platon|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |title=Republic|trans-title=Republika|lang=en|translator=Paul Shorey|publisher=Harvard University Press|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |archive-date=24 Pebrero 2024}}</ref>}} Ang [[pang-uri]] nito ay ''mathēmatikós'' ({{Lang-gr|μαθηματικός}}), na nangangahulugang "mahilig mag-aral"; dito nanggaling ang salitang "matematikal".<ref>{{cite encyclopedia |title=Mathematical (adj.) |dictionary=[[Online Etymology Dictionary]] |url=https://www.etymonline.com/word/mathematical |access-date= |last=Harper |first=Douglas |date=22 Disyembre 2018 |language=en |trans-title=Matematikal (pnu.) |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126170916/https://www.etymonline.com/word/mathematical |archive-date=26 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> ''Mathēmatikoi'' ({{Lang-gr|μαθηματικοί}}) ang tawag noon sa mga estudyante, bagamat dito nanggaling ang salitang "[[matematiko]]". Ang mga tagasunod ng [[Pitagorasismo]] ang nagpakitid sa kahulugan nito upang tukuyin lamang ang [[aritmetika]] at [[heometriya]]. Pagsapit ng kapanahunan ni [[Aristoteles]], ganito na ang kahulugan ng matematika.<ref>{{cite journal |last=Perisho |first=Margaret W. |date=Tagsibol 1965 |title=The Etymology of Mathematical Terms |url=https://archive.org/details/sim_pi-mu-epsilon-journal_spring-1965_4_2/page/62 |trans-title=Ang Etimolohiya ng mga Terminong Pangmatematika |journal=[[Pi Mu Epsilon Journal]] |language=en |volume=4 |issue=2 |pages=62–66 |issn=0031-952X |jstor=24338341 |lccn=58015848 |oclc=1762376}}</ref> [[Astrolohiya]] (o sa ibang kaso, [[astronomiya]]) ang karaniwang ibig sabihin ng matematika hanggang noong bago ang ika-16 na siglo. Nagbago ang kahulugan nito patungo sa modernong kahulugan nito pagsapit ng ika-19 na siglo. Nagresulta ang pagbabagong ito sa mga maling pagsasalin sa naturang salita; halimbawa, maling naisalin ang babala ni [[Agustin ng Hipona|San Agustin]] sa mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]] sa kanyang kasulutan kontra sa mga ''mathematici''. Astrologo ang ibig sabihin nito nung panahong niya, hindi matematiko, bagamat ginagamit pa rin ang pagkakamaling ito ng mga panatiko upang ikondena ang mga matematiko.<ref name="Boas">{{cite book |last=Boas |first=Ralph P. |author-link=Ralph P. Boas Jr. |title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories |url=https://archive.org/details/lionhuntingother0000boas |publisher=[[Mathematical Association of America]] |year=1995 |isbn=978-0-88385-323-8 |editor-last1=Alexanderson |editor-first1=Gerald L. |page=[https://archive.org/details/lionhuntingother0000boas/page/257 257] |language=en |trans-title=Pangangaso sa Leon at Ibang Mga Tunguhing Matematikal: Koleksyon ng Matematika, Berso, at Kuwento |chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians |trans-chapter=Kung Anong Hindi Sinabi ni San Agustin Patungkol sa mga Matematiko |lccn=94078313 |oclc=633018890 |editor-last2=Mugler |editor-first2=Dale H.}}</ref> Sa wikang Kastila nagmula ang modernong salitang Tagalog na "matematika". Ang ''matemática'' ay isang [[Pangngalan|pangngalang]] isahan ({{Lang-en|singular noun}}); ang maramihan nito ay ''matemáticas'', na siyang opisyal na salin nito sa wikang Kastila.<ref name="GALL">{{Cite web |last=Gallardo |first=Susana |date=7 Agosto 2013 |title=Matemática o matemáticas ¿Una cuestión de número? |trans-title=''Matemática'' o ''matemáticas'' Tanong ng bilang? |url=https://nexciencia.exactas.uba.ar/matematica-matematicas-lexicografia |website=NEXciencia |publisher=[[Pamantasan ng Buenos Aires]] |language=es |access-date=13 Hunyo 2024 |archive-date=18 Mayo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518152406/https://nexciencia.exactas.uba.ar/matematica-matematicas-lexicografia |url-status=dead }}</ref> Ganito rin ang kaso sa ibang [[mga wikang Romanse]], lalo na sa [[wikang Ingles]] na ''mathematics''. May mga teorya na dahil ito sa pagsalin sa sinaunang Griyego na ''ta mathēmatiká'' ({{Lang-gr|τὰ μαθηματικά}}), na nangangahulugang "lahat ng mga may kinalaman sa matematika", bagamat posible rin na nagmula lang din ito sa pang-uri nito at ginaya ng mga mananalitang Ingles ang lohika ng mga salitang ''physics'' ([[pisika]]) at ''metaphysics'' ([[metapisika]]), na parehong nasa anyong maramihan kahit na isahan lang ito. Pinapaikli rin ang salita bilang ''math'', na popular na ginagamit din sa Pilipinas, o ''maths'' sa [[Wikang Ingles|Britanikong Ingles]].<ref>{{cite web |title=Maths (Noun) |url=https://www.oed.com/dictionary/maths_n |access-date= |website=[[Oxford English Dictionary]] |publisher=[[Oxford University Press]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Math (Noun³) |url=https://www.oed.com/dictionary/math_n3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |archive-date=4 Abril 2020 |access-date= |website=[[Oxford English Dictionary]] |publisher=[[Oxford University Press]] |language=en}}</ref> Samantala, isang [[neolohismo]] ang salitang "sipnayan". Nagmula ito sa diksiyonaryong ''[[Maugnaying Talasalitaan]]'' (1969) bilang bahagi ng mga mungkahi ng paggawa ng mga [[Wikang Filipino|salitang Pilipino]] na kombinasyon ng mga [[Mga wika sa Pilipinas|wikang rehiyon ng Pilipinas]]. Sa salitang ito, nabuo ito mula sa pinagsamang [[Mga wikang Bisaya|salitang Bisaya]] na ''isip'' ("matematika") at hanayan. Tulad ng marami sa mga mungkahi ng diksiyonaryo, hindi ito madalas gamitin sa karaniwang diskurso.<ref>{{Cite book|title=Tradisyon at wikang Filipino|url=https://books.google.com/books?id=9Y9kAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas|date=1997|isbn=978-971-8781-69-2|language=tl|first=Virgilio S.|last=Almario}}</ref><ref name="maugnayin">{{Maugnayin|salita=sipnayan|pahina=39}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng matematika}} === Sinaunang panahon === {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=280|direction=horizontal|image1=Euclid statue, Oxford University Museum of Natural History, UK - 20080315.jpg|image2=Domenico-Fetti Archimedes 1620.jpg|image3=Raffael 068.jpg|image4=Hipparchus by Raphael.jpg|footer=Taas pababa, kaliwa pakanan: [[Euclides]], [[Arkimedes]], [[Pitagoras]]. at [[Hiparco]].}}Tinatayang [[pagbibilang|nagbibilang]] na ang mga [[sinaunang tao]] simula pa noong {{BKP|44000|link=y}}.<ref>{{Cite web |title=Early Human Counting Tools |trans-title=Mga Sinaunang Kagamitang Pambilang ng mga Tao |url=https://mathtimeline.weebly.com/early-human-counting-tools.html |access-date= |website=Math Timeline |language=en}}</ref> Kaya nilang magbilang ng parehong mga pisikal at abstraktong bagay tulad ng araw, buwan, taon, at panahon.<ref>{{Cite book |last=Zaslavsky |first=Claudia |author-link=Claudia Zaslavsky |title=Africa Counts: Number and Pattern in African Culture. |date=1999 |publisher=Chicago Review Press |isbn=978-1-61374-115-3 |language=en |trans-title=Nagbibilang ang Aprika: Bilang at Terno sa Kulturang Aprikano. |oclc=843204342}}</ref> Ganito nagsimula ang matematika hanggang noong {{BKP|3000|link=}}, nang nagsimulang gamitin ng mga taga-[[Babylonia]] at [[sinaunang Ehipto|Ehipto]] ang mga panimulang elemento ng [[aritmetika]], [[heometriya]], at maging [[alhebra]] sa kanilang mga gawain, tulad ng [[pagbubuwis]], [[pera]], [[konstruksiyon]], at [[astronomiya]].{{sfn|Kline|1990|loc=Kabanata 1}} Tinatayang ginawa noong {{BKP|2000}} hanggang {{BKP|1800}} ang mga pinakalumang tekstong pangmatematika sa [[Mesopotamia]] at Ehipto. Marami sa mga ito ang nagpapahiwatig na alam na nila (o may ideya sila kahit papaano) ang konsepto ng [[teorema ni Pitagoras]], <math class="inline">a^2 + b^2 = c^2</math>. Sa [[matematika ng Babylonia]] unang lumitaw sa kasaysayan ang apat na pangunahing operasyon ng [[mababang aritmetika]]: [[pagdaragdag]], [[pagbabawas]], [[pagpaparami (matematika)|pagpaparami]], at [[paghahati]]. Gumamit din sila ng [[notasyong posisyonal]] na nakaayon sa [[seksahesimal]] na sistema ng bilang, na ginagamit pa rin sa modernong panahon para sa pagbibilang ng oras at [[anggulo]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Mesopotamia" pp. 24–27}} Nagsimulang maging ganap na larangan ang [[Matematikang Griyego|matematika ng mga sinaunang Griyego]] pagsapit ng {{BKP|ika-6 na siglo|link=}}, at hinihiwalay na ito mula sa agham ng ilang mga Griyego tulad ng mga tagasunod ni [[Pitagoras]].<ref>{{cite book |last=Heath |first=Thomas Little |author-link=Thomas Heath (klasista) |url=https://archive.org/details/historyofgreekma0002heat/page/n14 |title=A History of Greek Mathematics: From Thales to Euclid |date=1981 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0-486-24073-2 |location=New York |page=1 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematikang Griyego: Mula Tales hanggang Euclides |orig-date=1921 |url-access=registration}}</ref> Bandang {{BKP|300|link=}}, sinimulang kolektahin ni [[Euclides]] ang kaalaman ng mga Griyego sa matematika sa pamamagitan ng paggawa ng mga [[palagay]] at mga unang prinsipyo, na kalauna'y nagresulta upang mabuo ang [[kaparaanang aksomatiko]] na ginagamit sa matematika magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Mueller |first=I. |date=1969 |title=Euclid's Elements and the Axiomatic Method |url=https://archive.org/details/british-journal-for-the-philosophy-of-science_1969-12_20_4/page/289 |trans-title=''Mga Elemento'' ni Euclides at ang Kaparaanang Aksomatiko |journal=The British Journal for the Philosophy of Science |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=289–309 |doi=10.1093/bjps/20.4.289 |issn=0007-0882 |jstor=686258}}</ref> Kinokonsidera ang kanyang aklat na [[Mga Elemento ni Euclides|''Mga Elemento'']] bilang isa sa mga pinakamatatagumpay na nalathalang aklat sa kasaysayan.{{sfn|Boyer|1991|loc="Euclid of Alexandria" p. 119}} Si [[Arkimedes]] ang itinuturing na pinakamahusay na matematiko ng sinaunang panahon dahil sa kanyang mga nagawa sa larangan,{{sfn|Boyer|1991|loc="Archimedes of Syracuse" p. 120}} kabilang na ang mga [[solido ng paglibot]] ({{lang-en|solid of revolution}}) at ang [[paraang sapilitan]] ({{lang-en|method of exhaustion}}) upang makompyut ang [[sukat]] ng isang [[parabola]] gamit ang [[serye (matematika)|sumasyon ng isang seryeng walang-hanggan]], paraang di nalalayo sa modernong konsepto ng [[kalkulo]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Archimedes of Syracuse" p. 130}} Bukod dito, ilan sa mga natatanging ambag ng mga sinaunang Griyego ay ang pag-aaral sa mga [[Apa (matematika)|apa]] ({{lang-en|conic}}), [[trigonometriya]], at mga simulain ng [[alhebra]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Revival and Decline of Greek Mathematics" p. 180}}{{sfn|Boyer|1991|loc="Greek Trigonometry and Mensuration" p. 162}}{{sfn|Boyer|1991|loc="Apollonius of Perga" p. 145}} Ang pinakaginagamit na sistema ng bilang ngayon, [[Sistemang pambilang Hindu-Arabo|sistemang Hindu-Arabo]], ay [[Matematika ng India|nagsimula sa India]] noong {{KP|unang milenyo}} at naipasa sa [[Kanluraning Mundo]] sa pamamagitan ng [[matematikang Islam]].<ref>{{cite book |last=Ore |first=Øystein |author-link=Øystein Ore |url={{GBurl|id=Sl_6BPp7S0AC|pg=IA19}} |title=Number Theory and Its History |publisher=Courier Corporation |year=1988 |isbn=978-0-486-65620-5 |pages=19–24 |language=en |trans-title=Teorya ng bilang at ang Kasaysayan nito |access-date=}}</ref> Bukod dito, sa India rin nagsimula ang modernong kahulugan at pagtataya sa [[sine at cosine]], gayundin sa isang sinaunang anyo ng [[Serye (matematika)|seryeng walang-hanggan]].<ref>{{cite journal |last=Singh |first=A. N. |date=Enero 1936 |title=On the Use of Series in Hindu Mathematics |trans-title=Ukol sa Paggamit ng Serye sa Matematikang Hindu |journal=Osiris |language=en |volume=1 |pages=606–628 |doi=10.1086/368443 |jstor=301627 |s2cid=144760421 | issn = 0369-7827}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kolachana |first1=A. |title=Studies in Indian Mathematics and Astronomy |last2=Mahesh |first2=K. |last3=Ramasubramanian |first3=K. |publisher=Springer |year=2019 |isbn=978-981-13-7325-1 |series=Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |publication-place=Singapore |pages=438–461 |language=en |trans-title=Pag-aaral sa Matematika at Astronomiya ng India |chapter=Use of series in India |trans-chapter=Paggamit ng serye sa India |doi=10.1007/978-981-13-7326-8_20 |s2cid=190176726}}</ref> === Mula Gitnang Kapanahunan === {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=280|direction=horizontal|image1=Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|image2=Carl Friedrich Gauss.jpg|image3=Leonhard Euler - Jakob Emanuel Handmann (Kunstmuseum Basel).jpg|image4=Kurt Gödel.png|footer=Taas pababa, kaliwa pakanan: [[Rene Descartes]], [[Carl Friedrich Gauss]], [[Leonhard Euler]], at [[Kurt Gödel]].}}Noong [[Ginintuang Panahon ng Islam]], lalo na noong ika-9 at ika-10 siglo, nagkaroon ng mga mahahalagang pag-abante sa pag-aaral sa matematikang Griyego sa [[Gitnang Silangan]]. Pinakamahalaga sa mga ito ay ang pagdebelop sa [[alhebra]], gayundin sa [[trigonometriyang pang-ispero]] ({{lang-en|spherical trigonometry}}) at [[Panghiwalay ng desimal|tuldok pandesimal]] sa sistema ng bilang.<ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |author-link=George Saliba |title=A history of Arabic astronomy: planetary theories during the golden age of Islam |url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali |date=1994 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7962-0 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng astronomiyang Arabo: mga teoryang pamplaneta noong ginintuang panahon ng Islam |oclc=28723059}}</ref> Nagmula sa Persia ang karamihan sa mga mahahalagang matematiko ng panahong ito, tulad nina [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|Al-Khwarizmi]], [[Omar Khayyam]], at [[Sharaf al-Dīn al-Ṭūsī]].<ref>{{cite journal |last=Faruqi |first=Yasmeen M. |year=2006 |title=Contributions of Islamic scholars to the scientific enterprise |trans-title=Mga ambag ng mga iskolar na Muslim sa maagham na tunguhin |url=https://eric.ed.gov/?id=EJ854295 |url-status=live |journal=International Education Journal |language=en |publisher=Shannon Research Press |volume=7 |issue=4 |pages=391–399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114165547/https://eric.ed.gov/?id=EJ854295 |archive-date=14 Nobyembre 2022 |access-date=}}</ref> Sinalin ang mga gawa nila gayundin ang mga gawa ng mga Griyego at Arabo sa [[wikang Latin]], na kalauna'y nakarating sa Europa noong [[Gitnang Kapanahunan]].<ref>{{cite journal |last=Lorch |first=Richard |date=Hunyo 2001 |title=Greek-Arabic-Latin: The Transmission of Mathematical Texts in the Middle Ages |trans-title=Griyego-Arabo-Latin: Ang Paglipat ng mga Tekstong Matematikal sa Gitnang Kapanahunan |url=https://epub.ub.uni-muenchen.de/15929/1/greek-arabic-latin.pdf |url-status=live |format=PDF |journal=Science in Context |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=14 |issue=1–2 |pages=313–331 |doi=10.1017/S0269889701000114 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217160922/https://epub.ub.uni-muenchen.de/15929/1/greek-arabic-latin.pdf |archive-date=17 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=146539132}}</ref> Bumilis ang pag-usad ng matematika sa [[kanlurang Europa]] pagsapit ng [[maagang modernong panahon]]. Sa panahong ito lumitaw ang mga [[baryable]] at notasyong simboliko na unang ginamit ni [[François Viète]]. Ginawa naman ni [[John Napier]] ang konsepto ng [[logaritmo]], na nagpabilis sa mga kalkulasyon sa astronomiya at [[paglalayag]]. Si [[Rene Descartes]] ang nagpakilala sa konsepto ng [[Sistema ng koordinado|koordinado]], na nakatulong upang magamit ang alhebra sa [[heometriya]]. Samantala, magkahiwalay namang naimbento nang sabay ang [[kalkulo]] nina [[Isaac Newton]] at [[Gottfried Leibniz]]. Si [[Leonhard Euler]] naman ang kinokonsidera bilang ang pinakamahalagang matematiko ng ika-18 siglo dahil sa kanyang paggawa ng isang pamantayang terminolohiya para sa mga larangang ito gayundin sa mga pagkumpleto niya sa mga ito sa pamamagitan ng pagtuklas at pagpapatunay sa samu't-saring mga teorema.<ref>{{Cite book |last=Kent |first=Benjamin |url=http://rguir.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/16963/1/9781984668677.pdf |title=History of Science |publisher=Bibliotex Digital Library |year=2022 |isbn=9781984668677 |volume=2 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Agham |format=PDF |url-status=dead |access-date=16 Hunyo 2024 |archive-date=16 Hunyo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616032343/http://rguir.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/16963/1/9781984668677.pdf }}</ref> Si [[Carl Friedrich Gauss]] naman ang kinokonsiderang pinakamahalagang matematiko ng ika-19 na siglo dahil sa kanyang mga ambag sa alhebra, [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]], [[heometriyang deribatibo]], [[matris (matematika)|matris]], [[teorya ng bilang]], at [[estadistika]].<ref>{{cite journal |last=Archibald |first=Raymond Clare |author-link=Raymond Clare Archibald |date=Enero 1949 |title=History of Mathematics After the Sixteenth Century |url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1949-01_56_1/page/35 |trans-title=Kasaysayan ng Matematika Matapos ng Ika-16 na Siglo |journal=The American Mathematical Monthly |series=Part 2: Outline of the History of Mathematics |language=en |volume=56 |issue=1 |pages=35–56 |doi=10.2307/2304570 |jstor=2304570}}</ref> Samantala, nilathala naman ni [[Kurt Gödel]] ang kanyang [[Mga teorema ng di-pagkakumpleto ni Gödel|mga teorema ng di-pagkakumpleto]] ({{lang-en|incompleteness theorems}}) na nagpabago sa matematika dahil sa ideya na may mga totoong proposisyon na hindi kailanman mapapatunayan sa isang konsistent na sistemang aksomatiko na kayang ilarawan ang [[aritmetika]].<ref name="Raatikainen_2005">{{cite journal |last=Raatikainen |first=Panu |date=Oktubre 2005 |title=On the Philosophical Relevance of Gödel's Incompleteness Theorems |trans-title=Ukol sa Kahalagahang Pilosopikal ng mga Teorema ng Di-Pagkakumpleto ni Gödel |url=https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |url-status=live |journal=Revue Internationale de Philosophie |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=513–534 |doi=10.3917/rip.234.0513 |jstor=23955909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112212555/https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |archive-date=12 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=52083793}}</ref> Mabilis ang pag-usad ng matematika sa ika-20 siglo at papasok sa ika-21 siglo, lalo na sa tulong ng mga makabagong teknolohiya tulad ng mga [[kompyuter]] at [[superkompyuter]]. Noong 2006 halimbawa, nasa database ng dyornal na ''[[Mathematical Reviews]]'' ang mahigit kumulang 1.9 milyong papeles at aklat simula noong unang isyu nito noong 1940, na nadadagdagan pa nang 75 libo kada taon, karamihan mga bagong teorema at ang kani-kanilang mga patunay.{{sfn|Sevryuk|2006|pp=101–109}} == Pagsulat at terminolohiya == {{Main|Notasyong matematikal|Wika ng matematika}} [[Talaksan:Sigma summation notation.svg|thumb|Pagsulat sa [[sumasyon]].]] Ginagamit ang [[notasyong pangmatematika]] sa [[agham]] at [[inhinyera]] para ipakita ang mga komplikadong konsepto at katangian sa paraang konsistent, tiyak, at tumpak. Gumagamit ang mga ito ng mga simbolo para sa mga [[Operasyon (matematika)|operasyon]], di-tiyak na bilang, [[Relasyon (matematika)|relasyon]], at ibang mga bagay sa matematika, kung saan pinagsasama sila sa isang ekspresyon o pormula. [[Baryable]] ang tawag sa mga simbolong ginagamit para sa mga bilang at ibang mga bagay, na kadalasan nakasulat sa [[sulat Latin]] o [[sulat Griyego|Griyego]], at minsan ay [[Subscript at superscript|nakaangat]] ({{lang-en|superscript}}). Ipinapakita ang mga operasyon at relasyon gamit ang mga partikular na simbolo o [[glipo]], such halimbawa ng + ([[Pagdaragdag|pagdagdag]]), <math display="inline">\int</math> ([[Kalkulong integral|integral]]), at = ([[Ekwasyon|katumbas]]). Nakabuo ang mga matematiko ng isang malawak na bokubularyo upang ilarawan nang tiyak at tumpak ang mga konsepto sa matematika. Nagdebelop rin sila ng mga pamantayang kahulugan upang magkaintindihan. [[Aksoma]] ({{lang-en|axiom}}) ang tawag sa mga pahayag na totoo at hindi na kailangan pang [[Pormal na patunay|patunayan]]. [[Konhetura]] ({{lang-en|conjecture}}) naman ang tawag sa mga pahayag na kailangan pa munang patunayan. Kung sakaling mapatunayan ito, magiging [[teorema]] ({{lang-en|theorem}}) ito. [[Lema]] ({{lang-en|lemma}}) ang tawag sa mga teoremang ginawa upang patunayan ang isa pang teorema. [[Korolaryo]] ({{lang-en|corrolary}}) naman ang tawag sa isang napatunayang bahagi ng mas malawak na teorema. [[Neolohismo]] ang marami sa mga salitang ginagamit sa matematika, tulad halimbawa ng [[polinomial]] at [[homeomorpismo]] (parehong mula sa [[wikang Kastila]]) o [[matris (matematika)|baskagan]] ({{lang-en|matrix}}). May ilan ding mga termino na iba nang bahagya ang kahulugan mula sa karaniwang paggamit.<ref>{{cite journal |last=Silver |first=Daniel S. |date=Nobyembre–Disyembre 2017 |title=The New Language of Mathematics |trans-title=Ang Bagong Wika ng Matematika |journal=The American Scientist |language=en |publisher=[[Sigma Xi]] |volume=105 |pages=364–371 |doi=10.1511/2017.105.6.364 |issn=0003-0996 |lccn=43020253 |oclc=1480717 |doi-access=free |number=6 |s2cid=125455764}}</ref> Minsan, ginagamit ang mga karaniwang salita sa isang teknikal na konteksto, na nagiging dahilan tuloy ng kalituhan sa mga wala sa larangan; halimbawa nito ay "lahat ng [[Parang (matematika)|parang]] ay [[Singsing (matematika)|singsing]]" ({{lang-en|all fields are ring}}), na isang totoong pahayag sa [[alhebra]]. == Sangay == Dalawa ang pangunahing sangay ng matematika sa maagang kasaysayan nito: [[aritmetika]] at [[heometriya]]. Bukod dito, kinonsidera din noon bilang mga sangay ng matematika ang [[numerolohiya]] at [[astrolohiya]], na ngayo'y itinuturing na'ng mga [[seudosiyensiya]].<ref>{{cite book |last=Tiwari |first=Sarju |title=Mathematics in History, Culture, Philosophy, and Science |url=https://archive.org/details/mathematicsinhis0000tiwa |publisher=Mittal Publications |year=1992 |isbn=978-81-7099-404-6 |edition=1 |publication-place=[[New Delhi]] |page=[https://archive.org/details/mathematicsinhis0000tiwa/page/n42 27] |language=en |trans-title=Matematika sa Kasaysayan, Kultura, Pilosopiya, at Agham |chapter=A Mirror of Civilization |trans-chapter=Salamin ng Sibilisasyon |lccn=92909575 |oclc=28115124 |quote=}}</ref> Pagsapit ng [[Renasimiyento]], nadagdagan ito ng dalawa: [[alhebra]] at [[kalkulo]]. Ganito ang pagsasangay sa larangan hanggang sa dulo ng ika-19 na siglo,<ref>{{cite book |last=Restivo |first=Sal |author-link=Sal Restivo |title=Mathematics in Society and History |publisher=[[Kluwer Academic Publishers]] |year=1992 |isbn=0-7923-1765-3 |editor-last=Bunge |editor-first=Mario |editor-link=Mario Bunge |series=Episteme |volume=20 |page=14 |language=en |trans-title=Matematika sa Lipunan at Kasaysayan |chapter=Mathematics from the Ground Up |trans-chapter=Matematika mula Simula |lccn=25709270 |oclc=92013695}}</ref> kung saan naging sangay din ang [[kombinatorika]] gayundin ang [[mekanika]], na ngayo'y bahagi na ng [[pisika]].<ref>{{cite book |last=Musielak |first=Dora |author-link=Dora Musielak |title=Leonhard Euler and the Foundations of Celestial Mechanics |publisher=[[Springer International Publishing]] |year=2022 |isbn=978-3-031-12321-4 |series=History of Physics |language=en |trans-title=Si Leonhard Euler at ang mga Haligi ng Mekanikang Pangkalawakan |doi=10.1007/978-3-031-12322-1 |eissn=2730-7557 |issn=2730-7549 |oclc=1332780664 |s2cid=253240718}}</ref><ref>{{cite journal |last=Biggs |first=N. L. |date=May 1979 |title=The roots of combinatorics |trans-title=Simulain ng kombinatorika |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=6 |issue=2 |pages=109–136 |doi=10.1016/0315-0860(79)90074-0 |issn=0315-0860 |eissn=1090-249X |lccn=75642280 |oclc=2240703 |doi-access=free}}</ref> Sa ika-19 na siglo din unang pinagdebatehan ang [[mga haligi ng matematika]], na nagresulta sa isang pamantayang [[sistemang aksomatiko]] at ang paglitaw ng marami pang mga sangay.<ref name="Warner_2013">{{cite web |last=Warner |first=Evan |title=Splash Talk: The Foundational Crisis of Mathematics |trans-title=Mabilisang Usapan: Ang Krisis sa Haligi ng Matematika |url=https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322165544/https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf |archive-date=22 Marso 2023 |access-date= |publisher=[[Columbia University]] |language=en |format=PDF}}</ref> Noong 2020, hindi bababa sa 60 pangunahing sangay ang kinilala ng [[Mathematics Subject Classification]].<ref name=":1" /> === Teorya ng bilang === {{main|Teorya ng bilang}} [[File:Spirale Ulam 150.jpg|thumb|Ang [[pilipit ni Ulam]], na nagpapakita sa distribusyon ng mga [[pangunahing bilang]]. Maraming mga palagay ang nilatag ng mga matematiko ukol sa pagkakaroon ng mga pahalang na linya nito simula noong una itong ginawa noong 1963, bagamat hindi pa ito malinaw na naipapaliwanag magpahanggang ngayon.]] [[Teorya ng bilang]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagmamanipula ng mga [[bilang]]—[[likas na bilang|likas]] <math display="inline">(\N)</math>, [[buumbilang|buo]] <math display="inline">(\Z)</math>, at [[makatuwirang bilang|makatuwiran]] <math display="inline">(\Q)</math>. Kilala rin ito sa tawag na "mataas na aritmetika" lalo na noon, bagamat mas ginagamit na ang terminong ito para tumukoy sa [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]].<ref>{{cite book |last=LeVeque |first=William J. |author-link=William J. LeVeque |title=Fundamentals of Number Theory |publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company]] |year=1977 |isbn=0-201-04287-8 |pages=1–30 |language=en |trans-title=Mga Simulain sa Teorya ng Bilang |chapter=Introduction |trans-chapter=Simula |lccn=76055645 |oclc=3519779 |s2cid=118560854}}</ref> Unang lumitaw ang teorya ng bilang sa [[Babylonia]] at posibleng sa [[sinaunang Tsina|Tsina]] rin. Sina [[Euclides]] at [[Diofante]] ang ilan sa mga unang nag-aral sa larangan.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Jay R. |title=The Queen of Mathematics: A Historically Motivated Guide to Number Theory |url=https://archive.org/details/queenofmathemati0000gold |publisher=A K Peters |year=1998 |isbn=1-56881-006-7 |publication-place=[[Massachusetts]] |pages=[https://archive.org/details/queenofmathemati0000gold/page/2 2]–3 |language=en |trans-title=Ang Reyna ng Matematika: Isang Gabay Pangkasaysayan ukol sa Teorya ng Bilang |chapter=The Founding Fathers |trans-chapter=Mga Haliging Ama |doi=10.1201/9781439864623 |lccn=94020017 |oclc=30437959 |s2cid=118934517}}</ref> Ang modernong pag-aaral sa teorya ng bilang ay nagsimula kina [[Pierre de Fermat]] at [[Leonhard Euler]], at naging pormal itong sangay dahil sa mga ambag nina [[Carl Friedrich Gauss]] at [[Adrien-Marie Legendre]].<ref>{{cite book |last=Weil |first=André |author-link=André Weil |title=Number Theory: An Approach Through History From Hammurapi to Legendre |publisher=Birkhäuser Boston |year=1983 |isbn=0-8176-3141-0 |pages=2–3 |language=en |trans-title=Teorya ng Bilang: Pagtingin sa Kasaysayan mula kay [Hammurabi] hanggang Legendre |doi=10.1007/978-0-8176-4571-7 |lccn=83011857 |oclc=9576587 |s2cid=117789303}}</ref> Ilan sa mga sikat na mga halimbawa ng problema sa teorya ng bilang ay ang [[Huling Teorema ni Fermat]], na nagsasabing walang tatlong positibong [[buumbilang]] na <math display="inline">a, b, c</math> na magpapatotoo sa [[ekwasyon]]g <math display="inline">a^{n} + b^{n} = c^{n}</math> para sa <math display="inline">n > 2</math>. Una itong ipinahayag noong 1637, ngunit [[Patunay ni Wiles sa Huling Teorema ni Fermat|napatunayan lamang]] ito ni [[Andrew Wiles]] noong 1994 sa pamamagitan ng mga [[iskema (matematika)|iskema]] mula sa [[heometriyang alhebraiko]], gayundin sa [[teorya ng kategorya]] at [[alhebrang homolohikal]].<ref name=":3">{{Cite web |last=Hesselink |first=Wim H. |date=3 Abril 2008 |title=Computer verification of Wiles' proof of Fermat's Last Theorem |trans-title=Beripikasyon sa kompyuter ng patunay ni Wiles sa Huling Teorema ni Fermat |url=http://www.cs.rug.nl/~wim/fermat/wilesEnglish.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618020750/http://www.cs.rug.nl/~wim/fermat/wilesEnglish.html |archive-date=18 Hunyo 2008 |access-date= |website=www.cs.rug.nl |language=en}}</ref> Isa rin sa mga sikat na problema ay ang [[konhetura ni Goldbach]], na nagsasabing lahat ng mga [[tukol]] na buumbilang na higit sa 2 ay ang [[pagdaragdag|suma]] ng dalawang [[pangunahing bilang]]. Una itong ipinahayag noong 1742, at di tulad ng naunang halimbawa, wala pa rin itong malinaw na solusyon.<ref>{{cite book |last=Wang |first=Yuan |title=The Goldbach Conjecture |publisher=[[World Scientific]] |year=2002 |isbn=981-238-159-7 |edition=2 |series=Series in Pure Mathematics |volume=4 |pages=1–18 |language=en |trans-title=Ang Konhetura ni Goldbach |doi=10.1142/5096 |lccn=2003268597 |oclc=51533750 |s2cid=14555830}}</ref> === Heometriya === {{main|Heometriya}} [[File:Triangles (spherical geometry).jpg|thumb|Bagamat parehong [[tatsulok]], magkaiba ang mga [[anggulo]] ng dalawang halimbawa. Saklaw ito ng dalawang magkaibang larangan sa heometriya: [[heometriyang Euclides|Euclides]] at [[heometriyang esperiko|esperiko]].]] Isa sa mga pinakamatandang sangay ng matematika ang [[heometriya]], na nakatuon sa mga [[hugis]], [[linya]], [[bilog]], at [[anggulo]]. Nagmula ito sa pangangailangan sa [[agrimensura]] at [[inhinyera]].<ref name="Straume_2014">{{Cite arXiv|last=Straume|first=Eldar|date=4 Setyembre 2014|title=A Survey of the Development of Geometry up to 1870|class=math.HO|eprint=1409.1140|trans-title=Sarbey sa Pagdebelop ng Heometriya hanggang 1870|language=en}}</ref> Sa heometriya nagsimula ang konsepto ng [[pagpapatunay (matematika)|pagpapatunay]], nang ginamit ito ng mga [[sinaunang Gresya|sinaunang Griyegong]] matematiko upang tukuyin ang mga pahayag na [[Katotohanan|siguradong totoo]]. Sa sistemang ito, hindi sapat ang [[pagsukat]] sa isang bagay; dapat patunayan kung magkapareho sila sa pamamagitan ng paggamit sa mga pahayag na napatunayan na noon. Maaari ring gamitin ang mga likas na pahayag (hal. "walang sulok ang bilog") at mga napagkasunduang mga [[aksoma]]. Ang prosesong ito ay pormal na isinakodigo sa ''[[Mga Elemento ni Euclides|Mga Elemento]]'' ni [[Euclides]] noong {{BKP|300}}.<ref>{{cite book |last=Hartshorne |first=Robin |author-link=Robin Hartshorne |url={{GBurl|id=EJCSL9S6la0C|p=9}} |title=Geometry: Euclid and Beyond |publisher=[[Springer New York]] |year=2000 |isbn=0-387-98650-2 |pages=9–13 |language=en |trans-title=Heometriya: Mula kay Euclides |chapter=Euclid's Geometry |trans-chapter=Heometriya ni Euclides |lccn=99044789 |oclc=42290188 |access-date=}}</ref> Si Euclides din ang nagpasimula sa isang sangay ng heometriya na ipinangalan sa kanya, ang [[heometriyang Euclides]]. Nakatuon ito sa mga hugis na [[Konstruksiyon gamit aguhon|nabuo]] gamit ang mga linya at bilog na nasa [[kalapagang Euclides]] ({{lang-en|Euclidean plane}}) o, sa kaso ng [[tatlong dimensiyon]], sa isang [[espasyong Euclides]].<ref name="Straume_2014" /> Walang nagbago sa pag-aaral sa heometriya hanggang noong ipinakilala ni [[Ren Descartes]] ang sistema ng [[Koordinadong Cartesiano|koordinado]] sa larangan. Imbes na ituring na mga sukat sa isang [[linyang pambilang]] ang mga [[tunay na bilang]], ginawa na itong mga punto sa isang kalapagan sa anyong koordinado na <math display="inline">(x,y)</math>. Dahil rito, nagawang magamit ng mga matematiko ang [[alhebra]] sa pag-aaral, gayundin ang [[kalkulo]] at iba pang mga larangan kalaunan, na nagresulta sa paghati sa heometriya sa dalawang pangunahing sangay: [[heometriyang sintetiko|sintetiko]] o tradisyonal, at [[heometriyang pasuri|pasuri]] o koordinado.<ref>{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |author-link=Carl B. Boyer |title=History of Analytic Geometry |url=https://archive.org/details/historyofanalyti0000boye_v8x5 |publisher=[[Dover Publications]] |year=2004 |isbn=0-486-43832-5 |pages=[https://archive.org/details/historyofanalyti0000boye_v8x5/page/n87 74]–102 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Heometriyang Pasuri |chapter=Fermat and Descartes |trans-chapter=Si Fermat at Descartes |lccn=2004056235 |oclc=56317813 |orig-date=1956}}</ref> Sa heometriyang pasuri mapag-aaralan ang mga [[kurba]], na maipapakita sa isang [[grap ng punsiyon]], na kalauna'y magiging sentro ng pag-aaral ng [[heometriyang deribatibo]]. Mabibigyang-kahulugan din sila gamit ang mga [[ekwasyong pahiwatig]] ({{lang-en|implicit equation}}), madalas mga [[ekwasyong polinomial]]; ito ang pinag-aaralan sa [[heometriyang alhebraiko]]. Naging posible ring pag-aralan dahil sa heometriyang pasuri ang mga espasyong Euclides na higit sa tatlong dimensiyon.<ref name="Straume_2014" /> Nadiskubre ng mga matematiko ang mga [[heometriyang di-Euclides]], na hindi sumusunod sa [[palagay ng pagkaayon]] ({{lang-en|parallel postulate}}). Nagresulta ito sa [[kabalintunaan ni Russell]] at sa mas malawak na [[Mga haligi ng matematika|krisis sa haligi ng matematika]]. Naresolba ito sa pamamagitan ng pagsasagawa ng isang sistematikong kaparaanang aksomatiko, at ipahayag na hindi isang problema sa matematika ang katotohanan ng mga piling aksoma.<ref name="Kleiner_1991">{{cite journal |last=Kleiner |first=Israel |author-link=Israel Kleiner (matematiko) |date=Disyembre 1991 |title=Rigor and Proof in Mathematics: A Historical Perspective |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1991-12_64_5/page/291 |trans-title=Higpit at Patunay sa Matematika: Isang Pananaw sa Kasaysayan |journal=Mathematics Magazine |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=64 |issue=5 |pages=291–314 |doi=10.1080/0025570X.1991.11977625 |issn=0025-570X |eissn=1930-0980 |jstor=2690647 |lccn=47003192 |mr=1141557 |oclc=1756877 |s2cid=7787171}}</ref> Dahil dito, pinayagan ng kaparaanang aksomatiko na mapag-aralan ang mga heometriyang nagagawa sa pamamagitan ng pagbago sa mga aksoma o sa pagkonsidera sa mga katangian na [[Hindi nagbabago (matematika)|hindi nagbabago]] sa ilalim ng mga partikular na transpormasyon sa [[Espasyo (matematika)|espasyo]].<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=Pebrero 1996 |title=Non-Euclidean geometry |trans-title=Heometriyang di-Euclides |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106142807/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/ |archive-date=6 Nobyembre 2022 |access-date= |website=MacTuror |publisher=[[University of St. Andrews]] |language=en |publication-place=[[Eskosya]]}}</ref> === Alhebra === {{main|Alhebra}} [[File:Quadratic_formula.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quadratic_formula.svg|alt=refer to caption|thumb|Ang [[pormulang kwadratiko]], na ginagamit sa alhebra upang hanapin ang mga solusyon sa isang [[ekwasyong kwadratiko]].]] Sa pinakasimpleng kahulugan, [[alhebra]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagmamanipula sa mga ekwasyon at pormula. Pinasimulan ito nina [[Diofante]] at [[al-Khwarizmi]].{{sfn|Kleiner|2007|loc="History of Classical Algebra" pp. 3–5}} Niresolba ni Diofante ang ilang mga ekwasyon na may mga likas na bilang na hindi tukoy sa pamamagitan ng paghahanap sa mga relasyon hanggang sa makita niya ang solusyon.<ref>{{Cite web |last=Shane |first=David |year=2022 |title=Figurate Numbers: A Historical Survey of an Ancient Mathematics |trans-title=Mga Bilang Pigura: Isang Sarbey sa Kasaysayan ng isang Sinaunang Matematika |url=https://www.methodist.edu/wp-content/uploads/2022/06/mr2018_shane.pdf |access-date= |website=[[Methodist University]] |page=20 |language=en |quote=}}</ref> Samantala, gumawa naman si al-Khwarizmi ng mga sistematikong kaparaanan para baguhin ang mga ekwasyon, tulad halimbawa ng paglipat ng isang bahagi nito papunta sa kabila.<ref>{{Cite web |last1=Overbay |first1=Shawn |last2=Schorer |first2=Jimmy |last3=Conger |first3=Heather |title=Al-Khwarizmi |url=https://www.ms.uky.edu/~carl/ma330/project2/al-khwa21.html |access-date= |website=[[University of Kentucky]]}}</ref> Ang salitang ''alhebra'' ay nagmula sa pamagat ng kanyang aklat, ''[[Al-Jabr]]'', isinulat noong bandang {{KP|820}} sa [[Baghdad]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Algebra |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam|Encyclopaedia of Islam Online]] |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o |access-date= |last=Berntjes |first=Sonja |author-link=Sonja Brentjes |edition=3 |language=en |trans-title=Alhebra |issn=1573-3912 |lccn=2007238847 |oclc=56713464}}</ref> Naging isang ganap na sangay ng matematika ang alhebra noong ipinakilala ni [[François Viète]] ang paggamit sa mga [[baryable]] upang kumatawan sa mga di-tukoy na mga halaga. Dahil dito, nagawang mailarawan ng mga matematiko ang mga operasyong gagawin sa mga bilang gamit ng mga [[Pormula (matematika)|pormula]].<ref>{{cite journal |last=Oaks |first=Jeffery A. |year=2018 |title=François Viète's revolution in algebra |trans-title=Ang rebolusyon ni François Viète sa alhebra |url=https://researchoutreach.org/wp-content/uploads/2019/02/Jeffrey-Oaks.pdf |url-status=live |journal=[[Archive for History of Exact Sciences]] |language=en |volume=72 |issue=3 |pages=245–302 |doi=10.1007/s00407-018-0208-0 |issn=0003-9519 |eissn=1432-0657 |lccn=63024699 |oclc=1482042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108162134/https://researchoutreach.org/wp-content/uploads/2019/02/Jeffrey-Oaks.pdf |archive-date=9 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=125704699}}</ref> Hanggang noong ika-19 na siglo, limitado lang ang alhebra sa pag-aaral sa mga [[ekwasyong linyar]] (ngayo'y bahagi ng [[alhebrang linyar]]) at polinomial na may [[Ekwasyon|nag-iisang hindi alam na halaga]] (tinatawag noon na mga ''ekwasyong alhebraiko'', bagamat hindi na ngayon ito ginagamit dahil sa pagiging malabo ng naturang salita). Pagsapit ng ika-19 na siglo, nagsimulang gumamit ang mga matematiko ng mga baryable upang kumatawan hindi lang sa mga bilang kundi sa ibang mga matematikal na bagay kagaya ng [[Matris (matematika)|matris]], kung saan madalas tama ang mga operasyon sa [[aritmetika]].{{sfn|Kleiner|2007|loc="History of Linear Algebra" pp. 79–101}} Dahil dito, ipinakilala sa alhebra ang konsepto ng estrakturang alhebraiko, na nagresulta kalaunan sa [[alhebrang basal]] sa pangunguna ni [[Emmy Noether]].<ref>{{cite book |last=Corry |first=Leo |author-link=Leo Corry |url={{GBurl|id=WdGbeyehoCoC|p=247}} |title=Modern Algebra and the Rise of Mathematical Structures |publisher=Birkhäuser Basel |year=2004 |isbn=3-7643-7002-5 |edition=2nd revised |publication-place=[[Alemanya]] |pages=247–252 |language=en |trans-title=Modernong Alhebra at ang Pag-angat ng mga Estrakturang Pangmatematika |chapter=Emmy Noether: Ideals and Structures |trans-chapter=Emmy Noether: Mga Ideya at Estraktura |lccn=2004556211 |oclc=51234417 |access-date=}}</ref> Pinag-aaralan sa [[alhebrang pangkalahatan]] at [[teorya ng kategorya]] ang mga estrakturang alhebraiko bilang mga bagay sa matematika.<ref>{{cite book |last=Riche |first=Jacques |url={{GBurl|id=ZoRN9T1GUVwC|p=3}} |title=Perspectives on Universal Logic |publisher=Polimetrica International Scientific Publisher |year=2007 |isbn=978-88-7699-077-9 |editor1-last=Beziau |editor1-first=J. Y. |publication-place=[[Milano]], [[Italya]] |pages=3–39 |language=en |trans-title=Mga Pananaw sa Pangkalahatang Lohika |chapter=From Universal Algebra to Universal Logic |trans-chapter=Mula Pangkalahatang Alhebra hanggang Pangkalahatang Lohika |oclc=647049731 |access-date= |editor2-last=Costa-Leite |editor2-first=Alexandre}}</ref> Hindi limitado ang teorya ng kategorya sa mga estraktura sa alhebra; magagamit ito sa lahat ng mga estraktura sa matematika. Una itong ipinakilala kasama ng [[alhebrang homolohikal]] upang mapag-aralan sa alhebra ang mga bagay na di-alhebraiko, tulad ng mga [[espasyong topolohikal]]. Nagresulta ito sa pag-aaral na [[topolohiyang alhebraiko]].<ref>{{cite book |last=Krömer |first=Ralph |url={{GBurl|id=41bHxtHxjUAC|pg=PR20}} |title=Tool and Object: A History and Philosophy of Category Theory |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |year=2007 |isbn=978-3-7643-7523-2 |series=Science Networks - Historical Studies |volume=32 |publication-place=[[Alemanya]] |pages=xxi–xxv, 1–91 |language=en |trans-title=Kagamitan at Bagay: Kasaysayan at Pilosopiya ng Teorya ng Kategorya |lccn=2007920230 |oclc=85242858 |access-date=}}</ref> === Kalkulo at pagsusuri === {{main|Kalkulo|Pagsusuring matematikal}} [[File:Cauchy sequence illustration.svg|thumb|Ang [[sekwensiyang Cauchy]], na nagpapakita sa mga elemento (mga punto) na papalapit nang papalapit sa isa't-isa sa paglipas ng sekwensiya.]] [[Kalkulo]], sa pinakasimpleng paliwanag, ang pag-aaral sa relasyon ng mga [[baryable]]ng nakadepende sa isa't-isa. Magkahiwalay itong nadebelop noong ika-17 siglo nina [[Isaac Newton]] at [[Gottfried Leibniz]], na nagresulta sa isang [[Kontrobersiya nina Newton at Leibniz sa kalkulo|panandaliang kontrobersiya ukol sa sinong unang nakaimbento sa larangan]].<ref>{{cite book |last=Guicciardini |first=Niccolo |author-link=Niccolò Guicciardini |title=The Oxford Handbook of Newton |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2017 |isbn=978-0-19-993041-8 |editor1-last=Schliesser |editor1-first=Eric |series=Oxford Handbooks |language=en |trans-title=Handbook ng Oxford tungkol kay Newton |chapter=The Newton–Leibniz Calculus Controversy, 1708–1730 |trans-chapter=Ang Kontrobersiya nina Newton at Leibniz sa Kalkulo, 1708-1730 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199930418.013.9 |oclc=975829354 |access-date= |editor2-last=Smeenk |editor2-first=Chris |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/187993169.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109163253/https://core.ac.uk/download/pdf/187993169.pdf |archive-date=9 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Pinalawak pa ito nang husto sa sumunod na siglo ni [[Leonhard Euler]] na nagpakilala sa konsepto ng [[punsiyon (matematika)|punsiyon]] at sa marami pang iba.<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=Setyembre 1998 |title=Leonhard Euler |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109164921/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/ |archive-date=9 Nobyembre 2022 |access-date= |website=MacTutor |publisher=[[University of St Andrews]] |publication-place=[[Eskosya]]}}</ref> Sa kasalukuyan, itinuturing ang kalkulo bilang ang mababang antas ng pag-aaral at [[pagsusuring matematikal]] ang tawag sa mas mataas na pag-aaral sa larangan.<ref>{{Cite web |title=Calculus (Differential and Integral Calculus with Examples) |trans-title=Kalkulo (Kalkulong Deribatibo at Integral na may mga Halimbawa) |url=https://byjus.com/maths/calculus/ |access-date= |website=[[Byju's]] |language=en}}</ref> Nahahati rin ang pagsusuri sa dalawang sangay: [[pagsusuring tunay]], na nakatuon sa pagsusuri sa mga [[tunay na bilang]], at [[pagsusuring komplikado]], na nakatuon naman sa mga [[komplikadong bilang]]. Kaugnay rin sa pagsusuri ang [[pagsusuring pambilang]], na ginagamit madalas sa [[agham pangkompyuter]]. === Matematikang diskreto === {{Main|Matematikang diskreto}} [[File:Markovkate_01.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Markovkate_01.svg|thumb|Ang [[kadenang Markov]], na may dalawang estadong <math display="inline">A</math> at <math>E</math>. Kumakatawan ang mga bilang sa probabilidad ng pagbago ng estado.]] Sa pangkalahatang kahulugan, [[matematikang diskreto]] ang pag-aaral sa mga indibidwal at [[Mabibilang na pangkat|mabibilang]] na mga bagay sa matematika, kagaya ng [[Pangkat (matematika)|pangkat]] ng lahat ng mga [[buumbilang]].<ref>{{cite journal |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (pilosopo) |date=Hulyo 2017 |title=Discrete and Continuous: A Fundamental Dichotomy in Mathematics |trans-title=Diskreto at Tuluyan: Pundamental na Dikotomiya sa Matematika |url=https://scholarship.claremont.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1334&context=jhm |journal=Journal of Humanistic Mathematics |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=355–378 |doi=10.5642/jhummath.201702.18 |issn=2159-8118 |lccn=2011202231 |oclc=700943261 |access-date= |doi-access=free |s2cid=6945363}}</ref> Dahil diskreto ang mga bagay na pinag-aaralan dito, hindi magagamit ang mga kaparaanan sa [[kalkulo]] at [[Pagsusuring matematikal|pagsusuri]].{{efn|Ginagamit din minsan ang ilang mga konsepto sa pagsusuri, tulad ng mga kaparaanan sa [[pagsusuring komplikado]] para sa paggawa ng [[serye (matematika)|serye]].}} Mahalaga sa sangay na ito ang mga [[algoritmo]], lalo na ang kanilang [[implementasyon]] at [[pagkakomplikado sa pagkompyut]].<ref>{{cite book |last=Maurer |first=Stephen B. |title=Discrete Mathematics in the Schools |publisher=[[American Mathematical Society]] |year=1997 |isbn=0-8218-0448-0 |editor1-last=Rosenstein |editor1-first=Joseph G. |series=DIMACS: Series in Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science |volume=36 |pages=121–124 |language=en |trans-title=Matematikang Diskreto sa mga Paaralan |chapter=What is Discrete Mathematics? The Many Answers |trans-chapter=Ano ang Matematikang Diskreto? Mga Mararami Nitong Sagot |doi=10.1090/dimacs/036/13 |issn=1052-1798 |lccn=97023277 |oclc=37141146 |access-date= |editor2-last=Franzblau |editor2-first=Deborah S. |editor3-last=Roberts |editor3-first=Fred S. |editor3-link=Fred S. Roberts |chapter-url={{GBurl|id=EvuQdO3h-DQC|p=121}} |s2cid=67358543}}</ref> Ang [[teorema ng apat na kulay]] at ang [[Konhetura ni Kepler|optimal na pagpapakete sa espero]] ang dalawa sa mga problema sa matematikang diskreto na nalutas pagsapit ng ika-20 siglo.<ref>{{cite book |last=Hales |first=Thomas C. |author-link=Thomas Callister Hales |title=Turing's Legacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2014 |isbn=978-1-107-04348-0 |editor-last=Downey |editor-first=Rod |editor-link=Rod Downey |series=Lecture Notes in Logic |volume=42 |pages=260–261 |language=en |trans-title=Legasiya ni Turing |chapter=Turing's Legacy: Developments from Turing's Ideas in Logic |trans-chapter=Legasiya ni Turing: Mga Nadebelop mula sa mga Ideya ni Turing sa Lohika |doi=10.1017/CBO9781107338579.001 |lccn=2014000240 |oclc=867717052 |access-date= |chapter-url={{GBurl|id=fYgaBQAAQBAJ|p=260}} |s2cid=19315498}}</ref> Mahalaga din sa sangay ang [[problemang P o NP]], isa sa mga pinakamahahalagang problemang di pa nalulutas, dahil malaki ang implikasyon ng magiging solusyon nito sa mga problema itinuring na mga [[Pagsusuri sa algoritmo|mahirap makompyut]], na madalas basehan sa modernong [[kriptograpiya]].<ref>{{cite conference|last=Sipser|first=Michael|author-link=Michael Sipser|date=July 1992|title=The History and Status of the P versus NP Question|conference=STOC 1992|pages=603–618|doi=10.1145/129712.129771|s2cid=11678884|trans-title=Ang Kasaysayan at Estado ng Tanong na P o NP|lang=en}}</ref> === Lohika at teorya ng pangkat === {{Main|Lohikang matematikal|Teorya ng pangkat}} [[File:Venn_A_intersect_B.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Venn_A_intersect_B.svg|alt=A blue and pink circle and their intersection labeled|thumb|Ang [[diagramang Venn]], na madalas gamitin bilang representasyon sa mga [[Pangkat (matematika)|pangkat]]. Ipinapakita ng <math display="inline">A \cap B</math> ang [[Salubungan (matematika)|salubungan]] ng pangkat <math>A</math> at <math>B</math>. Sa madaling salita, ipinapakita nito ang lahat ng mga elemento na meron ang dalawang pangkat.]] Bagamat matagal na'ng pinag-aaralan ang [[Lohikang matematikal|lohika]] at [[teorya ng pangkat]], naging pormal itong bahagi ng matematika pagsapit ng dulo ng ika-19 na siglo.<ref>{{cite encyclopedia |title=The Emergence of First-Order Logic |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-firstorder-emergence/ |access-date= |last=Ewald |first=William |date=November 17, 2018 |language=en |trans-title=Ang Pag-usbong ng Lohika ng Unang Antas |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526}}</ref> Bago ito, hindi kinokonsiderang mga bagay sa matematika ang mga [[Pangkat (matematika)|pangkat]], at mas ginugrupo naman ang lohika sa [[pilosopiya]], bagamat ginagamit rin ito sa mga pagpapatunay sa matematika.<ref>{{Cite journal |last=Ferreirós |first=José |date=Disyembre 2001 |title=The Road to Modern Logic—An Interpretation |trans-title=Ang Daan patungong Modernong Lohika - Interpretasyon |url=https://idus.us.es/xmlui/bitstream/11441/38373/1/The%20road%20to%20modern%20logic.pdf |format=PDF |journal=The Bulletin of Symbolic Logic |language=en |volume=7 |issue=4 |pages=441–484 |doi=10.2307/2687794 |issn=1079-8986 |eissn=1943-5894 |jstor=2687794 |lccn=95652899 |oclc=31616719 |access-date= |hdl=11441/38373 |s2cid=43258676 |archive-date=2 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202133703/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/38373/The%20road%20to%20modern%20logic.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref> Bago pag-aralan ni [[Georg Cantor]] ang mga [[walang-hanggang pangkat]], hindi tinatanggap ng mga matematiko ang ideya ng isang koleksyong [[tunay na walang-hanggan]], at mas kumikiling sa ideya ng [[Kawalang hangganan|kawalang-hangganan]] bilang resulta ng walang katapusang [[enumerasyon]]. [[Kontrobersiya sa teorya ni Cantor|Kontrobersiyal]] ang ideyang ito ni Cantor, dahil sa implikasyon na may iba't-ibang laki ang kawalang-hangganan na pinapatunayan ng [[argumentong pahalang ni Cantor]].<ref>{{cite web |date=26 Nobyembre 2013 |editor-last=Wolchover |editor-first=Natalie |editor-link=Natalie Wolchover |title=Dispute over Infinity Divides Mathematicians |trans-title=Hati ang mga Matematiko sa Problema ng Kawalang-Hanggan |url=https://www.quantamagazine.org/to-settle-infinity-question-a-new-law-of-mathematics-20131126/ |access-date= |website=[[Quanta Magazine]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Zhuang |first=Chaohui |title=Wittgenstein's analysis on Cantor's diagonal argument |trans-title=Pagsusuri ni Wittgenstein sa argumentong pahalang ni Cantor |url=https://philarchive.org/archive/ZHUWAO |access-date= |website=[[PhilArchive]] |language=en |format=DOC}}</ref> Sa panahon ding ito natukoy sa maraming sangay ng matematika na may mga bagay sa matematika na hindi sapat ang kahulugan upang masiguro ang [[Kahigpitang matematikal|kahigpitan]].<ref>{{cite book |last=Tanswell |first=Fenner Stanley |title=Mathematical Rigour and Informal Proof |date=2024 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-49438-0 |series=Cambridge Elements in the Philosophy of Mathematics |language=en |trans-title=Kahigpitan sa Matematika at Impormal na Patunay |doi=10.1017/9781009325110 |eissn=2399-2883 |issn=2514-3808 |oclc=1418750041}}</ref> Kalaunan, nagresulta ito sa isang krisis sa mga haligi ng matematika.<ref>{{cite web |last1=Avigad |first1=Jeremy |author1-link=Jeremy Avigad |last2=Reck |first2=Erich H. |date=11 Disyembre 2001 |title="Clarifying the nature of the infinite": the development of metamathematics and proof theory |trans-title="Paglilinaw sa kalikasan ng kawalang-hanggan": ang pagdebelop ng metamatematika at teorya ng patunay |url=https://www.andrew.cmu.edu/user/avigad/Papers/infinite.pdf |access-date= |website=[[Carnegie Mellon University]] |language=en}}</ref> Naresolba rin ito kalaunan sa matematika sa pamamagitan ng pagsasagawa sa isang sistematikong kaparaanan ng paggawa ng mga aksoma sa loob ng isang [[Teorya ng pangkat nina Zermelo at Fraenkel|pormalisadong teorya ng pangkat]]. Sa madaling salita, binibigyang-kahulugan ang bawat bagay sa matematika gamit ang pangkat ng lahat na magkakatulad na mga bagay at ang mga katangiang dapat meron ito.<ref name="Warner_2013" /> Halimbawa, sa [[aritmetika ni Peano]], binibigyang-kahulugan ang [[likas na bilang]] sa pahayag na "isang bilang ang [[0 (bilang)|sero]]", "may natatanging susunod ang bawat bilang", "may natatanging nauna ang bawat bilang maliban sa sero", at ibang mga tuntunin.<ref>{{cite book |last=Hamilton |first=Alan G. |url={{GBurl|id=OXfmTHXvRXMC|p=3}} |title=Numbers, Sets and Axioms: The Apparatus of Mathematics |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |isbn=978-0-521-28761-6 |pages=3–4 |language=en |trans-title=Bilang, Pangkat, at Aksoma: Mga Aparato ng Matematika |access-date=}}</ref> Nakaayon sa pilosopiya ng [[Pormalismo (pilosopiya ng matematika)|pormalismo]] ni [[David Hilbert]] ang [[Kabasalan (matematika)|kabasalan sa matematika]] mula sa realidad.<ref name="Snapper">{{Cite journal |last=Snapper |first=Ernst |author-link=Ernst Snapper |date=Setyembre 1979 |title=The Three Crises in Mathematics: Logicism, Intuitionism, and Formalism |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1979-09_52_4/page/n15 |trans-title=Ang Tatlong Krisis sa Matematika: Lohisismo, Intuisiyonismo, at Pormalismo |journal=Mathematics Magazine |language=en |volume=52 |issue=4 |pages=207–216 |doi=10.2307/2689412 |jstor=2689412}}</ref> Nananatiling isang problema sa pilosopiya ang kalikasan ng matematika, bagamat may mga matematikong may opinyon patungkol rito. Dahil dito, kinonsidera ang mga lohika, pangkat, patunay, at iba pa bilang mga bagay sa matematika, upang mabigyan sila ng mga teorema magpapatunayan sa mga ito. Halimbawa, sa [[mga teorema ng di-pagkakumpleto ni Gödel]], sinasabi na sa bawat [[konsistent]] na [[pormalisadong sistema]] na naglalaman ng mga likas na bilang, may mga teorema na totoo (na mapapatunayan sa isang mas malakas na sistema) na hindi mapapatunayan sa sistemang yon.<ref name="Raatikainen_20052">{{cite journal |last=Raatikainen |first=Panu |date=Oktubre 2005 |title=On the Philosophical Relevance of Gödel's Incompleteness Theorems |trans-title=Ukol sa Kaugnayang Pilosopikal ng mga Teorema ng Di-Pagkakumpleto ni Gödel |url=https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |url-status=live |journal=Revue Internationale de Philosophie |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=513–534 |doi=10.3917/rip.234.0513 |jstor=23955909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112212555/https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |archive-date=12 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=52083793}}</ref> === Estadistika at agham pandesisyon === {{Main|Estadistika|Probabilidad}} [[Talaksan:Standard deviation diagram.svg|thumb|[[Distribusyong normal]] na nagpapakita rin sa [[pamantayang paglihis]].]] [[Estadistika]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagkolekta at pagproseso sa mga [[datos]], gamit ang mga kaparaanang hango sa matematika, lalo sa [[probabilidad]]. Gumagawa ng mga datos ang mga [[estadistiko]] gamit ang naka-random na [[sample]] o [[eksperimento]].<ref>{{cite book |last=Rao |first=C. Radhakrishna |author-link=C. R. Rao |title=Statistics and Truth: Putting Chance to Work |url=https://archive.org/details/statisticstruthp0000raoc |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=981-02-3111-3 |edition=2 |pages=[https://archive.org/details/statisticstruthp0000raoc/page/3 3]–17, 63–70 |language=en |trans-title=Estadistika at Katotohanan: Paglalagay ng Tiyansa sa Gawa |lccn=97010349 |mr=1474730 |oclc=36597731 |orig-date=1989}}</ref> Pinag-aaralan sa [[teorya ng estadistika]] ang [[teorya ng desisyon|mga problema sa pagdedesisyon]] tulad ng pagpapababa ng [[panganib]] ([[inaasahang pagkalugi]]) sa isang gawain. Gumagamit sila ng isang proseso para rito: [[teorya ng pagtataya|pagtatáya]], [[Pagsubok sa hinuhang pang-estadistika|pagsubok]], at [[algoritmo ng pagpili|pagpili sa pinakatama]]. Sa tradisyonal na sangay na ito ng [[estadistikang pangmatematika]], nagagawa ang isang problema sa pagdedesisyon sa pamamagitan ng pagpapababa sa [[punsiyon ng pagkalugi]] o gastos sa ilalim ng ilang partikular na balakid. Halimbawa, madalas na napapababa ng mga sarbey ang gastos sa pagtatáya sa [[medya (matematika)|medya]] ({{lang-en|mean}}) ng populasyon para sa isang partikular na antas ng pagkasigurado ({{lang-en|confidence level}}).<ref name="RaoOpt">{{cite book |last=Rao |first=C. Radhakrishna |author-link=C.R. Rao |title=Mathematical programming in statistics |url=https://archive.org/details/mathematicalprog0000arth |publisher=Wiley |year=1981 |isbn=978-0-471-08073-2 |editor1-last=Arthanari |editor1-first=T.S. |series=Wiley Series in Probability and Mathematical Statistics |location=New York |pages=vii–viii |language=en |trans-title=Pagpoprogramang matematikal sa estadistika |chapter=Foreword |trans-chapter=Panimula |lccn=80021637 |mr=607328 |oclc=6707805 |editor2-last=Dodge |editor2-first=Yadolah |editor2-link=Yadolah Dodge}}</ref> Dahil gamit nito sa [[optimisasyong matematikal|optimisasyon]], madalas na kasama rin ang estadistika sa ibang mga [[teorya ng desisyon|agham pandesisyon]], tulad ng [[pananaliksik pang-operasyon]], [[teorya ng kontrol]], at [[matematikang pang-ekonomika]].{{sfn|Whittle|1994|pp=10–11, 14–18}} === Matematikang komputasyonal === {{Main|Matematikang komputasyonal}} [[Talaksan:Four color world map.svg|thumb|Ang [[teorema ng apat na kulay]] ang unang teoremang [[Pagpapatunay sa tulong ng kompyuter|napatunayan sa tulong ng kompyuter]].<ref>{{Citation |last=Swart |first=Edward Reinier |title=The philosophical implications of the four-color problem |url=http://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-philosophical-implications-of-the-four-color-problem |periodical=American Mathematical Monthly |volume=87 |issue=9 |pages=697–702 |year=1980 |trans-title=Ang mga implikasyon sa pilosopiya ng problema ng apat na kulay |publisher=Mathematical Association of America |language=en |doi=10.2307/2321855 |jstor=2321855 |mr=0602826}}</ref> Ayon sa teoremang ito, apat na [[kulay]] lang ang kailangan upang kulayan ang [[mapa]] nang walang magkatabing magkaparehong kulay, na ipinapakita nitong [[mapa ng mundo]].]] [[Matematikang komputasyonal]] ang pag-aaral ng mga problema sa matematika na madalas malaki masyado para makompyut ng mga tao.<ref>{{cite conference|title=Grand Challenges, High Performance Computing, and Computational Science|last1=Johnson|first1=Gary M.|last2=Cavallini|first2=John S.|conference=Singapore Supercomputing Conference 1990|date=Setyembre 1991|page=28|lccn=91018998|publisher=World Scientific|editor1-first=Kang Hoh|editor1-last=Phua|editor2-first=Kia Fock|editor2-last=Loe|url={{GBurl|id=jYNIDwAAQBAJ|p=28}}|access-date=|trans-title=Mga Dakilang Hamon, Kompyuting na High Performance, at Agham Komputasyonal|lang=en}}</ref> Pinag-aaralan sa [[pagsusuring pambilang]] ang mga kaparaanang para sa mga problema sa [[Pagsusuring matematikal|pagsusuri]] gamit ang [[pagsusuring punsiyonal]] at [[teorya ng pagtatáya.|teorya ng pagtatáya]].<ref>{{cite book |last=Trefethen |first=Lloyd N. |author-link=Lloyd N. Trefethen |url=http://people.maths.ox.ac.uk/trefethen/NAessay.pdf |title=The Princeton Companion to Mathematics |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-691-11880-2 |editor1-last=Gowers |editor1-first=Timothy |editor1-link=Timothy Gowers |pages=604–615 |language=en |trans-title=Ang Katulong ng Princeton sa Matematika |chapter=Numerical Analysis |trans-chapter=Pagsusuring Pambilang |lccn=2008020450 |mr=2467561 |oclc=227205932 |access-date= |editor2-last=Barrow-Green |editor2-first=June |editor2-link=June Barrow-Green |editor3-last=Leader |editor3-first=Imre |editor3-link=Imre Leader |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054158/http://people.maths.ox.ac.uk/trefethen/NAessay.pdf |archive-date=7 Marso 2023 |url-status=live}}</ref> Nakatuon ito sa [[pagtatáya]] at pagdidiskreto na may pokus sa mga [[Pagra-round|error sa pag-round]]. Ginagamitan madalas ang mga ito ng [[kompyuter]] o [[superkompyuter]] upang makagawa ng mga patunay. == Kaugnayan == === Sobra-sobrang pagkamabisa === {{Tingnan din|The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences}} Ang sobra-sobrang pagkamabisa ng matematika sa ibang mga larangan, na unang napansin ni [[Eugene Wigner]], ay isang penomenang kung saan maraming teorya sa matematika, kahit maging mga teorya sa purong sangay nito, ay nakahanap ng gamit labas sa mga layunin nito.<ref name="wigner1960">{{cite journal |last=Wigner |first=Eugene |author-link=Eugene Wigner |year=1960 |title=The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences |trans-title=Ang Sobra-sobrang Pagkamabisa ng Matematika sa mga Likas na Agham |url=https://math.dartmouth.edu/~matc/MathDrama/reading/Wigner.html |url-status=live |journal=[[Communications on Pure and Applied Mathematics]] |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=1–14 |bibcode=1960CPAM...13....1W |doi=10.1002/cpa.3160130102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228152633/http://www.dartmouth.edu/~matc/MathDrama/reading/Wigner.html |archive-date=28 Pebrero 2011 |s2cid=6112252 |df=}}</ref> May mga teorya kasi na nagawa bago lumitaw ang teknolohiyang makakagamit nito.<ref>{{cite journal |last=Sarukkai |first=Sundar |date=10 Pebrero 2005 |title=Revisiting the 'unreasonable effectiveness' of mathematics |trans-title=Pagbisita muli sa 'sobra-sobrang pagkamabisa' ng matematika |journal=Current Science |language=en |volume=88 |issue=3 |pages=415–423 |jstor=24110208}}</ref> Halimbawa nito ang [[Pagsasalik sa buumbilang|pangunahing pagsasalik]] ({{lang-en|prime factorization}}) sa mga likas na bilang, na unang nadiskubre 2,000 taon na ang nakararaan at nagamit lang sa praktikal na paraan nang maimbento ang [[kriptosistemang RSA]] para sa seguridad sa [[internet]].<ref name=":2">{{cite book |last=Wagstaff |first=Samuel S. Jr. |title=Computational Cryptography, Algorithmic Aspects of Cryptography, A Tribute to AKL |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |editor1-last=Bos |editor1-first=Joppe W. |series=London Mathematical Society Lecture Notes Series 469 |pages=41–77 |language=en |trans-title=Kriptograpiyang Komputasyonal, Mga Aspeto ng Algoritmo ng Kriptograpiya, isang Pagpupugay kay AKL |chapter=History of Integer Factoring |trans-chapter=Kasaysayan ng Pagsasalik sa Buumbilang |access-date= |editor2-last=Stam |editor2-first=Martijn |chapter-url=https://www.cs.purdue.edu/homes/ssw/chapter3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120155733/https://www.cs.purdue.edu/homes/ssw/chapter3.pdf |archive-date=20 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Noong ika-19 na siglo, dumating kalaunan ang heometriya sa punto na natuklasan ng mga matematiko ang mga [[heometriyang di-Euclides]], mga dimensiyon na higit sa tatlo, at mga [[manipoldo]]. Sa puntong ito ng kasaysayan, wala itong direktang gamit sa pisikal na realidad, hanggang noong nadebelop ni Albert Einstein ang kanyang teorya ng relatibidad na gumagamit sa tatlong konseptong ito; isang espasyong di-Euclides ang [[espasyo-panahon]] na inilarawan sa [[Teorya ng natatanging relatibidad|natatanging relatibidad]] na may apat na dimensiyon, at ang espasyo-panahon naman ng [[Teorya ng pangkalahatang relatibidad|pangkalahatang relatibidad]] ay isang nakakurbang manipoldo na may apat na dimensiyon.<ref>{{cite web |last=Mukunth |first=Vasudevan |date=10 Setyembre 2015 |title=Beyond the Surface of Einstein's Relativity Lay a Chimerical Geometry |trans-title=Lagpas sa Nakikita sa Relatibidad ni Einstein ay ang Mala-kimerang Heometriya |url=https://thewire.in/science/beyond-the-surface-of-einsteins-relativity-lay-a-chimerical-geometry |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120191206/https://thewire.in/science/beyond-the-surface-of-einsteins-relativity-lay-a-chimerical-geometry |archive-date=20 Nobyembre 2022 |access-date= |website=The Wire |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Edwin B. |last2=Lewis |first2=Gilbert N. |date=Nobyembre 1912 |title=The Space-Time Manifold of Relativity. The Non-Euclidean Geometry of Mechanics and Electromagnetics |trans-title=Ang Manipoldo ng Espasyo-panahon ng Relatibidad. Ang Heometriyang di-Euclides ng Mekanika at Elektromagnetika |journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences |language=en |volume=48 |issue=11 |pages=389–507 |doi=10.2307/20022840 |jstor=20022840}}</ref> Sa [[pisika]] naman, ginagamit ang matematika upang makagawa ng mga hinuha ukol sa mga posibleng partikulo na meron sa kalikasan. Halimbawa nito ang pagkadiskubre sa [[positron]] at [[Omega baryon|baryon]], na unang nailarawan sa teoryang matematikal bago natuklasan ang mga ito sa mga sumunod na taon sa pamamagitan ng mga eksperimento.<ref>{{cite journal |last=Hanson |first=Norwood Russell |author-link=Norwood Russell Hanson |date=Nobyembre 1961 |title=Discovering the Positron (I) |url=https://archive.org/details/british-journal-for-the-philosophy-of-science_1961-11_12_47/page/194 |trans-title=Pagtuklas sa Positron (I) |journal=The British Journal for the Philosophy of Science |language=en |publisher=The University of Chicago Press |volume=12 |issue=47 |pages=194–214 |doi=10.1093/bjps/xiii.49.54 |jstor=685207}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ginammi |first=Michele |date=Pebrero 2016 |title=Avoiding reification: Heuristic effectiveness of mathematics and the prediction of the Ω^– particle |trans-title=Pag-iwas sa pagtatama: Heuristikong pagkamabisa ng matematika at ang prediskyon sa partikulong Ω^– |journal=Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics |language=en |volume=53 |pages=20–27 |bibcode=2016SHPMP..53...20G |doi=10.1016/j.shpsb.2015.12.001}}</ref> === Mga agham === Ginagamit madalas ang matematika sa [[agham]] sa [[Modelong pangmatematika|pagmomodelo]] ng mga penomena upang makagawa ng mga prediksiyon base sa mga eksperimental na batas.<ref>{{cite book |last1=Bellomo |first1=Nicola |url={{GBurl|id=pJAvWaRYo3UC}} |title=Modelling Mathematical Methods and Scientific Computation |last2=Preziosi |first2=Luigi |date=22 Disyembre 1994 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-8331-1 |series=Mathematical Modeling |volume=1 |page=1 |language=en |trans-title=Mga Kaparaanan sa Pagmomodelong Matematikal at Komputasyong Maagham |access-date=}}</ref> Matuturing na nakadepende lamang ang katumpakan ng mga prediksiyong ito sa kakayahan ng modelo dahil sa kalayaan ng katotohanan sa matematika mula sa kahit anong mga pag-eeksperimento.<ref>{{cite journal |last=Hennig |first=Christian |year=2010 |title=Mathematical Models and Reality: A Constructivist Perspective |trans-title=Mga Modelong Matematikal at Realidad: Isang Konstruktibismong Pananaw |url=https://www.researchgate.net/publication/225691477 |journal=Foundations of Science |language=en |volume=15 |pages=29–48 |doi=10.1007/s10699-009-9167-x |access-date= |s2cid=6229200}}</ref> Dahil dito, masasabing mali ang modelong ginagamit kung mali ang prediksiyon, imbes na mali ang mismong konseptong matematikal.<ref>{{cite journal |last1=Frigg |first1=Roman |author-link=Roman Frigg |last2=Hartmann |first2=Stephan |author2-link=Stephan Hartmann |date=4 Pebrero 2020 |title=Models in Science |trans-title=Mga Modelo sa Agham |url=https://seop.illc.uva.nl/entries/models-science/ |url-status=live |journal= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117162412/https://seop.illc.uva.nl/entries/models-science/ |archive-date=17 Nobyembre 2022 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Halimbawa, [[Pagkumpirma sa pangkalahatang relatibidad|maipapaliwanag]] lamang ang [[apside|perihelyon]] ng [[Merkuryo]] sa [[pangkalahatang relatibidad]] ni [[Albert Einstein]], na pumalit sa [[Batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton|naunang batas]] sa [[grabidad]] ni [[Isaac Newton]].<ref>{{cite book |last=Stewart |first=Ian |author-link=Ian Stewart (matematiko) |title=The Map and the Territory: Exploring the Foundations of Science, Thought and Reality |publisher=Springer |year=2018 |isbn=978-3-319-72478-2 |editor1-last=Wuppuluri |editor1-first=Shyam |series=The Frontiers Collection |pages=345–356 |language=en |trans-title=Ang Mapa at ang Teritoryo: Paglalakbay sa mga Haligi ng Agham, Kaisipan, at Realidad |chapter=Mathematics, Maps, and Models |trans-chapter=Matematika, Mapa, at Modelo |doi=10.1007/978-3-319-72478-2_18 |access-date= |editor2-last=Doria |editor2-first=Francisco Antonio |chapter-url={{GBurl|id=mRBMDwAAQBAJ|p=345}}}}</ref> ==== Matematikang puro at nalalapat ==== {{Main|Matematikang puro|Matematikang nalalapat}} [[Talaksan:Euclid.jpg|thumb|Isang bahagi ng [[Paaralan ng Atenas|''Paaralan ng Atenas'']] ni [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], na nagpapakita kay [[Euclides]] o [[Arkimedes]], na gumuguhit sa isang maliit na pisara.]] Hanggang noong ika-19 na siglo, nakaangkla ang pag-aaral sa matematika dahil sa pangangailangan ng [[teknolohiya]] at agham; walang malinaw na pagkakaiba ang [[matematikang puro]] at [[Matematikang nalalapat|nalalapat]].<ref name="Ferreirós_2007">{{cite book |last=Ferreirós |first=J. |title=The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |isbn=978-3-540-34720-0 |editor1-last=Goldstein |editor1-first=Catherine |editor1-link=Catherine Goldstein |pages=235–268 |language=en |trans-title=Ang Paghuhulma sa Aritmetika matapos ang Disquisitiones ARithmeticae ni C.F. Gauss |chapter=Ό Θεὸς Άριθμητίζει: The Rise of Pure Mathematics as Arithmetic with Gauss |trans-chapter=Ό Θεὸς Άριθμητίζει: Ang Pag-angat ng Matematikang Puro bilang Aritmetika ni Gauss |editor2-last=Schappacher |editor2-first=Norbert |editor3-last=Schwermer |editor3-first=Joachim |chapter-url={{GBurl|id=IUFTcOsMTysC|p=235}}}}</ref> Halimbawa, ipinakilala ang mga [[likas na bilang]] at [[aritmetika]] dahil sa pangangailangan ng [[pagbibilang]], at [[heometriya]] naman ang resulta ng [[agrimensura]], [[arkitektura]], at [[astronomiya]]. Naipaliwanag ang paggalaw ng mga [[planeta]] pagsapit ng pag-usbong ng [[kalkulo]]. Sa panahong ito, tipikal na siyentipiko rin ang mga matematiko, at kabaligtaran.<ref>{{cite journal |last=Kuhn |first=Thomas S. |author-link=Thomas Kuhn |year=1976 |title=Mathematical vs. Experimental Traditions in the Development of Physical Science |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_summer-1976_7_1/page/1 |trans-title=Matematikal vs. Eksperimental na Tradisyon sa Pagdebelop ng Pisikal na Agham |journal=The Journal of Interdisciplinary History |language=en |publisher=The MIT Press |volume=7 |issue=1 |pages=1–31 |doi=10.2307/202372 |jstor=202372}}</ref> Gayunpaman, sa [[sinaunang Gresya]], may hiwalay na pag-aaral para sa matematikang puro.<ref>{{cite book |last=Asper |first=Markus |title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics |publisher=OUP Oxford |year=2009 |isbn=978-0-19-921312-2 |editor1-last=Robson |editor1-first=Eleanor |series=Oxford Handbooks in Mathematics |pages=107–132 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kasaysayn ng Matematika |chapter=The two cultures of mathematics in ancient Greece |trans-chapter=Ang dalawang kultura ng matematika sa sinaunang Gresya |access-date= |editor2-last=Stedall |editor2-first=Jacqueline |chapter-url={{GBurl|id=xZMSDAAAQBAJ|p=107}}}}</ref> Walang gamit labas sa matematika ang [[pagsasalik sa buumbilang]] ({{lang-en|integer factorization}}), na unang inimbestigahan ni [[Euclides]] noong {{BKP|300|link=y}}, hanggang noong naimbento ang [[RSA (kriptosistema)|kriptosistemang RSA]] na ginagamit ngayon sa mga [[network ng kompyuter]].<ref name=":2" /> Noong ika-19 na siglo, nagsimulang mag-imbestiga nang malaliman ang mga matematiko tulad nina [[Karl Weierstrass]] at [[Richard Dedekind]] sa mga problema ng matematika.<ref name="Ferreirós_2007" /> Nahati ang matematika bilang resulta nito, sa dalawang sangay na puro at nalalapat. Bagamat magkahiwalay, madalas na walang malinaw na hangganan ang dalawang sangay na ito. Matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], mabilis na umusad ang pagdebelop sa matematikang nalalapat sa [[Estados Unidos]] at ibang lugar. Marami sa mga teoryang nadebelop para magamit ay resulta ng interes ng mga matematikong purista, na kalaunan ay nakahanap din ng gamit labas sa matematika.<ref>{{cite book |last=Silver |first=Daniel S. |title=The Best Writing on Mathematics, 2016 |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=978-0-691-17529-4 |editor1-last=Pitici |editor1-first=Mircea |pages=17–26 |language=en |trans-title=Ang mga Pinakamagagandang Kasulatan sa Matematika, 2016 |chapter=In Defense of Pure Mathematics |trans-chapter=Depensa sa Matematikang Puro |access-date= |chapter-url={{GBurl|id=RXGYDwAAQBAJ|p=17}}}}</ref> ==== Pisika ==== {{main|Kaugnayan ng matematika at pisika}} [[File:PenduloTmg.gif|thumb|Mailalarawan gamit matematika ang paggalaw ng isang [[pendulo]]. Dito, makikita ang mga puwersang nakakaapekto sa galaw nito: ang [[tensyon (pisika)|tensyon]] (<math display="inline">T</math>) at ang puwersang dulot ng [[grabidad]] (<math display="inline">g</math>) at [[masa]] (<math display="inline">m</math>), gayundin ang [[anggulo]] mula sa [[ekwilibriyo]] (<math display="inline">\theta</math>).]] Itinuturing ang matematika bilang isang mahalagang kagamitan sa [[pisika]], at kabaligtaran.<ref>{{cite journal |last1=Uhden |first1=Olaf |last2=Karam |first2=Ricardo |last3=Pietrocola |first3=Maurício |last4=Pospiech |first4=Gesche |date=20 Oktubre 2011 |title=Modelling Mathematical Reasoning in Physics Education |trans-title=Pagmomodelo sa Pagdadahilang Matematikal sa Pagtuturo ng Pisika |journal=Science & Education |language=en |volume=21 |issue=4 |pages=485–506 |bibcode=2012Sc&Ed..21..485U |doi=10.1007/s11191-011-9396-6 |s2cid=122869677}}</ref> Sa ''[[Pisika (Aristoteles)|Pisika]]'', inilarawan ni [[Aristoteles]] ang pagkakaiba ng dalawang larangan.<ref>{{cite book |last1=Lear |first1=Jonathan |url=https://archive.org/details/aristotledesiret0000lear/page/232 |title=Aristotle: the desire to understand |date=1990 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=9780521347624 |edition= |location=[[Cambridge]], [[Reyno Unido]] |page=232 |language=en |trans-title=Aristoteles: ang kagustuhang maintindihan}}</ref> Ang pananaw na wika ng [[kalikasan]] ang matematika ay unang ipinahayag ng [[Pitagorasismo]], na nagsasabing "lahat ay bilang" at "bilang ang hari ng mundo".<ref>{{cite web |last=Al-Rasasi |first=Ibrahim |date=21 Hunyo 2004 |title=All is number |trans-title=Lahat ay bilang |url=http://faculty.kfupm.edu.sa/math/irasasi/Allisnumber.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228132248/http://faculty.kfupm.edu.sa/math/irasasi/Allisnumber.pdf |archive-date=28 Disyembre 2014 |access-date= |publisher=King Fahd University of Petroleum and Minerals |language=en}}</ref> Sang-ayon si [[Galileo Galilei]] sa pananaw na ito, na nagsabi na isinulat sa wika ng matematika ang aklat ng kalikasan.<ref>{{cite book |author=Aharon Kantorovich |url=https://books.google.com/books?id=vMFc43w0FfEC&pg=PA59 |title=Scientific Discovery: Logic and Tinkering |date=1 July 1993 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-1478-1 |pages=59 |language=en |trans-title=Maagham na Pagtuklas: Lohika at Pagbubutingting}}</ref> ==== Kompyuting ==== {{Tingnan din|Teoretikal na agham pangkompyuter|Matematikang komputasyonal}} [[File:Two-dimensional visualization of Hamming distance.jpg|thumb|Isang pagpapakita sa [[distansiyang Hamming]], isang mahalagang panukat sa [[teorya ng kodigo]].]] Malapit ang kaugnayan ng larangan ng kompyuting sa matematika. Kinokonsidera ang [[teoretikal na agham pangkompyuter]] bilang isang sangay ng matematika.<ref>{{Cite web |title=Theoretical Computer Science |trans-title=Teoretikal na Agham Pangkompyuter |url=https://math.mit.edu/research/applied/comp-science-theory.html |access-date= |website=math.mit.edu |language=en}}</ref> Ginagamit naman sa [[matematikang komputasyonal]] ang mga sangay ng matematika, kagaya ng aritmetika, sa [[kriptograpiya]] at [[teorya ng kodigo]]. Ginagamit din sa [[agham pangkompyuter]] ang [[matematikang diskreto]] para sa larangan nito tulad ng mga [[Teorya ng komputasyonal na komplehidad|teorya ng pagkakomplikado]], [[teorya ng impormasyon|impormasyon]], at [[teorya ng grap|grap]]. Sa pagsapit ng paggamit sa mga malalakas na [[kompyuter]] at [[superkompyuter]], nagsimula ring gamitin ng mga matematiko ang mga ito upang tulungan sila sa pagpapatunay sa mga teoryang mahirap patunayan nang mano-mano. Isa sa mga mahahalagang napatunayan na teorya gamit nito ay ang [[konhetura ni Kepler]] ukol sa [[pagpapakete sa isang espero]] ({{lang-en|sphere packing}}), na napatunayan noong 1998, at kalauna'y nakumpirma noong dekada 2010s.<ref>{{cite journal |last1=Hales |first1=Thomas |last2=Adams |first2=Mark |last3=Bauer |first3=Gertrud |last4=Dang |first4=Tat Dat |last5=Harrison |first5=John |last6=Hoang |first6=Le Truong |last7=Kaliszyk |first7=Cezary |last8=Magron |first8=Victor |last9=Mclaughlin |first9=Sean |last10=Nguyen |first10=Tat Thang |last11=Nguyen |first11=Quang Truong |date=2017 |title=A Formal Proof of the Kepler Conjecture |trans-title=Pormal na Patunay sa Konhetura ni Kepler |url=https://www.cambridge.org/core/journals/forum-of-mathematics-pi/article/formal-proof-of-the-kepler-conjecture/78FBD5E1A3D1BCCB8E0D5B0C463C9FBC |url-status=live |journal=Forum of Mathematics, Pi |language=en |volume=5 |page=e2 |doi=10.1017/fmp.2017.1 |issn=2050-5086 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204053232/https://www.cambridge.org/core/journals/forum-of-mathematics-pi/article/formal-proof-of-the-kepler-conjecture/78FBD5E1A3D1BCCB8E0D5B0C463C9FBC |archive-date=4 Disyembre 2020 |access-date= |hdl-access=free |last12=Nipkow |first12=Tobias |last13=Obua |first13=Steven |last14=Pleso |first14=Joseph |last15=Rute |first15=Jason |last16=Solovyev |first16=Alexey |last17=Ta |first17=Thi Hoai An |last18=Tran |first18=Nam Trung |last19=Trieu |first19=Thi Diep |last20=Urban |first20=Josef |last21=Vu |first21=Ky |last22=Zumkeller |first22=Roland |s2cid=216912822 |hdl=2066/176365}}</ref> ==== Biolohiya at kimika ==== {{main|Matematikang pangbiolohiya|Matematikang pangkimika}} [[File:Giant Pufferfish skin pattern detail.jpg|thumb|Maipapaliwanag sa matematika ang mga pattern sa balat ng mga hayop katulad nitong [[isdang globo]]; isa itong [[pattern na Turing]] na mamomodelo gamit ang isang [[sistemang reaksyon-dipyusyon]].]] Ginagamit sa [[biolohiya]] ang [[probabilidad]] sa mga larangan kagaya ng [[ekolohiya]] at [[neurosiyensiya]].<ref name=":22">{{Cite book |last=Millstein |first=Roberta |author-link=Roberta Millstein |title=The Oxford Handbook of Probability and Philosophy |date=8 Setyembre 2016 |editor-last=Hájek |editor-first=Alan |pages=601–622 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Probabilidad at Pilosopiya |chapter=Probability in Biology: The Case of Fitness |trans-chapter=Probabilidad sa Biolohiya: Ang Kaso sa Kakayahan |doi=10.1093/oxfordhb/9780199607617.013.27 |access-date= |editor-last2=Hitchcock |editor-first2=Christopher |chapter-url=http://philsci-archive.pitt.edu/10901/1/Millstein-fitness-v2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054456/http://philsci-archive.pitt.edu/10901/1/Millstein-fitness-v2.pdf |archive-date=7 Marso 2023 |url-status=live}}</ref> Madalas rin itong ginagamit sa mga usapin ukol sa [[Kakayahan (biolohiya)|kakayahang ebolusyonal]] ({{lang-en|evolutionary fitness}}).<ref name=":22" /> Ginagamit sa ekolohiya ang pagmomodelo upang mailarawan ang [[dinamika ng populasyon]],<ref name=":22" /> pag-aralan ang mga [[ekosistema]] at ang sistema ng nakakain-kinakain ({{lang-en|predator-prey}}), pagsukat sa [[polusyon]],{{Sfn|Bouleau|1999|pp=282–283}} at makakuhang datos ukol sa [[pagbabago ng klima]].{{Sfn|Bouleau|1999|p=285}} Mailalarawan sa matematika ang dinamika ng populasyon gamit ang ilang mga ekwasyong deribatibo, kagaya ng [[mga ekwasyong Lotka-Volterra]].<ref>{{Cite web |date=5 Enero 2022 |title=1.4: The Lotka-Volterra Predator-Prey Model |trans-title=1.4: Ang Modelo ng Kumakain-Kinakain ni Lotka-Volterra |url=https://math.libretexts.org/Bookshelves/Applied_Mathematics/Mathematical_Biology_(Chasnov)/01%3A_Population_Dynamics/1.04%3A_The_Lotka-Volterra_Predator-Prey_Model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229204111/https://math.libretexts.org/Bookshelves/Applied_Mathematics/Mathematical_Biology_(Chasnov)/01:_Population_Dynamics/1.04:_The_Lotka-Volterra_Predator-Prey_Model |archive-date=29 Disyembre 2022 |access-date= |website=Mathematics LibreTexts |language=en}}</ref> Ginagamit naman sa [[pagsubok sa hinuhang pang-estadistika]] ang mga datos na nakukuha mula sa mga [[pagsubok klinikal]] upang malaman kung epektibo ba ang mga bagong [[Medisina|gamot]].<ref>{{Cite journal |last=Salsburg |first=David |date=17 Agosto 1992 |title=Commentary |trans-title=Komentaryo |url=https://www.dfcm.utoronto.ca/sites/default/files/inline-files/salsburg_1.pdf |journal=The Use of Statistical Methods in the Analysis of Clinical Studies |language=en |volume=46 |pages=17}}</ref> Simula noong ika-20 siglo, nagsimulang gamitin sa [[kimika]] ang mga [[kompyuter]] upang imodelo ang mga [[molekula]] sa [[tatlong dimensiyon]].<ref>{{Cite book |author=National Research Council |author-link= |url=https://nap.nationalacademies.org/read/10633/chapter/8 |title=Beyond the Molecular Frontier: Challenges for Chemistry and Chemical Engineering |publisher=NAP.edu |year=2003 |isbn=978-0-309-16839-7 |pages=71–73 |language=en |trans-title=Lagpas sa Hinaharap ng Molekula: Mga Hamon sa Kimika at Inhinyerang Pangkimika |chapter=8 |doi=10.17226/10633 |pmid=25032300}}</ref> ==== Agham pandaigdig ==== {{main|Heomatematika}} [[Image:Earth gravity.png|thumb|Ang tindi ng paglihis sa pamantayang [[grabidad]] ng [[Daigdig]]; mas matindi ang mas pula. Sobra-sobra ang pagpapakita sa halimbawang ito upang makita ang pagkakaiba; sa katunayan, masyadong itong maliit upang maramdaman ng mga tao ang epekto.]] Ginagamit ang matematika sa [[heograpiya]] at [[heolohiya]], lalo na sa mga larangan ng [[heolohiyang estraktural]] at [[klimatolohiya]] upang makagawa ng mga modelong ginagamit sa prediksyon sa mga [[sakuna]] sa hinaharap kagaya ng mga [[bagyo]]. Ganito rin ang kaso sa mga larangan ng [[meteorolohiya]], [[oseanograpiya]], at [[agham pamplaneta]].<ref>{{Cite web |title=Using Mathematical Models to Investigate Planetary Habitability |trans-title=Paggamit sa mga Modelong Matematikal upang Maimbestigahan ang Antas ng Pagiging Tirahan ng mga Planeta |url=https://icp.giss.nasa.gov/education/modules/eccm/eccm_student_3.pdf |access-date= |website=[[NASA]] |language=en}}</ref> ==== Agham panlipunan ==== {{Main|Matematikang pang-ekonomika|Dinamikang pangkasaysayan}} [[File:Supply-demand-equilibrium.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Supply-demand-equilibrium.svg|thumb|Isang grap na nagpapakita sa interaksyon sa pagitan ng [[suplay at kailangan]].]] Malawak ang paggamit sa [[estadistika]] at [[probabilidad]], gayunin sa mga ekwasyong deribatibo, sa mga [[agham panlipunan]], kagaya ng sa [[lingguwistika]], [[ekonomika]], [[sosyolohiya]], at [[sikolohiya]]. Mahalagang konsepto sa [[matematikang pang-ekonomika]] ang ideya ng isang rasyonal na indibidwal na aktor, ang ''[[homo economicus]]'' ({{Literal na pagsasalin|tao ng ekonomiya}}).<ref name=":32">{{Cite book |last=Zak |first=Paul J. |url={{GBurl|id=6QrvmNo2qD4C|p=158}} |title=Moral Markets: The Critical Role of Values in the Economy |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3736-6 |page=158 |language=en |trans-title=Mga Merkadong Moral: Ang Kritikal na Gampanin ng mga Halaga sa Ekonomiya |access-date=}}</ref> Sa modelong ito, palaging susundin ng indibidwal [[Teorya ng rasyonal na pagpili|ang kanyang interes]] at isesentro ang lahat ng mga gagawin niyang pagpili gamit ang [[perpektong impormasyon]].<ref>{{cite book |last1=Levin |first1=Jonathan |url=https://web.stanford.edu/~jdlevin/Econ%20202/Choice%20Theory.pdf |title=Introduction to Choice Theory |last2=Milgrom |first2=Paul |date=Setyembre 2004 |language=en |trans-title=Panimula sa Teorya ng Pagpili}}</ref> Sa ganitong pananaw napapadali ang paggamit ng matematika sa ekonomika. Maaaring mamodelo sa tulong nito ang mga mekanismong nagpapaandar sa ekonomiya. Hindi lahat ng mga ekonomista ay sang-ayon sa ideya ng ''homo economicus''. Simula noong ika-20 siglo, nagkaroon ng mga adhikain sa larangan upang mailarawan ang mga kilusan sa [[kasaysayan]] sa anyong matematikal. Noong 1922, ipinahayag ni [[Nikolai Kondratiev]] ang kanyang konsepto ng mga [[Alon ni Kondratiev|siklong ipinangalan sa kanya]], na nagpapaliwanag sa mga panahon ng pag-usad ng ekonomiya at ang mga krisis.<ref>{{Cite web |title=Kondratiev, Nikolai Dmitrievich {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kondratiev-nikolai-dmitrievich |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701224009/http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404100667.html |archive-date=1 Hulyo 2016 |access-date= |website=www.encyclopedia.com |language=en}}</ref> Sa pagtatapos ng nakaraang siglo, nagsimulang gamitin ng mga matematiko ang matematika sa [[heopolitika]]. Noong dekada 1990s, dinebelop ni [[Peter Turchin]] ang [[kliodinamika]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Cliodynamics: a science for predicting the future |trans-title=Kliodinamika: ang agham para sa prediksyon sa hinaharap |url=https://www.zdnet.com/article/cliodynamics-a-science-for-predicting-the-future/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229204104/https://www.zdnet.com/article/cliodynamics-a-science-for-predicting-the-future/ |archive-date=29 Disyembre 2022 |access-date= |website=ZDNET |language=en}}</ref> Hindi sa lahat ng pagkakataon ay magagamit ang matematika sa larangan. Sa kanilang kontrobersyal na aklat na ''[[Fashionable Nonsense]]'' (1997), kumontra sina [[Alan Sokal]] at [[Jean Bricmont]] sa abusadong paggamit ng mga terminolohiya sa agham, lalo na sa matematika at pisika, sa agham panlipunan.<ref>{{cite book |last=Sokal |first=Alan |author-link=Alan Sokal |url=https://archive.org/details/fashionablenonse00soka |title=Fashionable Nonsense |author2=Jean Bricmont |author2-link=Jean Bricmont |publisher=Picador |year=1998 |isbn=978-0-312-19545-8 |location=New York |language=en |trans-title=Marangyang Kalokohan |oclc=39605994}}</ref> Gumagamit ng matematika ang pag-aaral sa mga sistemang komplikado. Gayunpaman, nananatili pa ring kontrobersyal ang paggamit nito para sa ilang mga kriteryon, kagaya ng sa [[Kawalang trabaho|kawalang-trabaho]].<ref>{{Cite web |title=Modern Macroeconomic Models as Tools for Economic Policy |trans-title=Makroekonomiko bilang mga Kagamitan sa Patakarang Pang-ekonomiya |url=https://www.minneapolisfed.org/article/2010/modern-macroeconomic-models-as-tools-for-economic-policy |website=Federal Reserve Bank of Minneapolis |language=en}}</ref> === Astrolohiya at esoterismo === {{Main|Astrolohiya|Numerolohiya}} Mga [[astrologo]] din ang ilang mga matematiko, kagaya nina [[Ptolomeo|Ptolemeo]] at [[Johannes Kepler]]. Noong [[Gitnang Kapanahunan]], kinokonsidera bilang isang agham ang astrolohiya, na kinabibilangan ng matematika. Sa [[Ensiklopedya|ensiklopedyang]] isinulat ni [[Theodor Zwinger]], [[astrolohiya]] ang "agham pangmatematika na nag-aaral sa aktibong paggalaw ng bawat bagay sa langit", at matematika naman ang "ginagamit upang makalkula ang probabilidad ng mga impluwensiya ng mga [[bituin]] upang malaman agad ang kanilang pagsalubong at paghihiwalay".<ref>{{Cite book |last=Beaujouan |first=Guy |url={{GBurl|id=92n7ZE8Iww8C|p=130}} |title=Comprendre et maîtriser la nature au Moyen Age: mélanges d'histoire des sciences offerts à Guy Beaujouan |date=1994 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-00040-6 |page=130 |language=fr |trans-title=Pag-unawa at pag-master ng kalikasan sa Middle Ages: mga pinaghalong kasaysayan ng agham na inaalok kay Guy |access-date=}}</ref> Hindi na itinuturing na agham ang astrolohiya sa modernong panahon, at karaniwan na itong ginugrupo sa mga [[seudosiyensiya]].<ref>{{Cite web |title=L'astrologie à l'épreuve : ça ne marche pas, ça n'a jamais marché ! |trans-title=Sinubukan ang astrolohiya: hindi ito gumagana, hindi ito gumana! |url=https://www.afis.org/L-astrologie-a-l-epreuve-ca-ne-marche-pas-ca-n-a-jamais-marche |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129204349/https://www.afis.org/L-astrologie-a-l-epreuve-ca-ne-marche-pas-ca-n-a-jamais-marche |archive-date=29 Enero 2023 |access-date= |website=Afis Science – Association française pour l’information scientifique |language=fr}}</ref> == Pilosopiya == {{Main|Pilosopiya ng matematika}} === Realidad === Paksa na sa mga debate sa [[pilosopiya]] ang [[Pilosopiya ng matematika|koneksyon ng matematika at ang materyal na realidad]] simula pa noong panahon ni [[Pitagoras]]. Ayon kay [[Platon]], may mga sari-sariling realidad ang mga kabasalan na nagpapakita sa materyal na realidad na labas sa espasyo at panahon; ito ang pundasyon ng [[Platonismong matematikal]].<ref name="SEP-Platonism">{{cite encyclopedia |year=2016 |title=Platonism in Metaphysics |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/platonism |access-date= |last=Balaguer |first=Mark |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition= |language=en |trans-title=Platonismo sa Metapisika |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130174043/https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/platonism/ |archive-date=30 Enero 2022 |url-status=live}}</ref> Ibinuod ni [[Armand Borel]] ang ganitong pananaw sa matematika. Ayon sa kanya:<ref name="borel">{{Cite journal |last=Borel |first=Armand |author-link=Armand Borel |year=1983 |title=Mathematics: Art and Science |trans-title=Matematika: Sining at Agham |journal=The Mathematical Intelligencer |language=en |publisher=Springer |volume=5 |issue=4 |pages=9–17 |doi=10.4171/news/103/8 |issn=1027-488X |doi-access=free}}</ref>{{blockquote|Magiging obhetibo (imbes na "subhetibo") ang isang bagay kung tayo ay kumbinsido na may ganito sa kaisipan ng iba sa anyong kapareho ng sa atin at kung maiisip ba natin ito at madidiskurso. Dahil sobrang tiyak ng wika ng matematika, sakto ito para sa pagbibigay-kahulugan sa mga konseptong napagkasunduang umiiral. Sa aking opinyon, sapat na yon upang mabigyan tayo ng {{em|pakiramdam}} na obhetibong umiiral ito, sa realidad ng matematika...{{efn|{{lang-en|Something becomes objective (as opposed to "subjective") as soon as we are convinced that it exists in the minds of others in the same form as it does in ours and that we can think about it and discuss it together. Because the language of mathematics is so precise, it is ideally suited to defining concepts for which such a consensus exists. In my opinion, that is sufficient to provide us with a {{em|feeling}} of an objective existence, of a reality of mathematics ...}}}}}}Gayunpaman, taliwas ito sa [[The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences|pagiging sobra-sobrang pagkamabisa]] ng matematika sa ibang mga larangan.<ref name=":4" /> === Mungkahing kahulugan === {{Main|Kahulugan ng matematika}} Walang napagkakasunduang kahulugan para sa matematika, gayundin sa estado nito sa [[epistemolohiya]].<ref name="Runge">{{cite book |last1=Tobies |first1=Renate |author1-link=Renate Tobies |url={{GBurl|id=EDm0eQqFUQ4C|p=9}} |title=Iris Runge: A Life at the Crossroads of Mathematics, Science, and Industry |last2=Neunzert |first2=Helmut |publisher=Springer |year=2012 |isbn=978-3-0348-0229-1 |page=9 |language=en |trans-title=Iris Runge: Buhay sa Salubungan ng Matematika, Agham, at Industriya |quote= |access-date=}}</ref><ref name="Mura">{{cite journal |last=Mura |first=Roberta |date=Disyembre 1993 |title=Images of Mathematics Held by University Teachers of Mathematical Sciences |url=https://archive.org/details/sim_educational-studies-in-mathematics_1993_25_4/page/375 |trans-title=Mga Imahe ng Matematika na Pinanghahawakan ng mga Guro ng mga Agham Pangmatematika sa mga Pamantasan |journal=Educational Studies in Mathematics |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=375–85 |doi=10.1007/BF01273907 |jstor=3482762 |s2cid=122351146}}</ref> Walang pake kadalasan ang mga matematiko sa kahulugan nito, o di kaya'y sinasabi na lang na wala itong kahulugan.<ref name="Mura" /> Hindi rin malinaw kung sining o agham ba ang matematika.<ref name="Runge" /> Madalas sabihin sa karaniwang diskurso ang katagang "matematika ang ginagawa ng mga matematiko", na bagamat isang [[pagdadahilang pabilog]] ({{lang-en|circular reasoning}}) ay maiintindihan pa rin, dahil madalas napapagkakasunduan kung alin ang itinuturing na matematika sa hindi.<ref name="Mura" /> Marami sa mga mungkahing kahulugan ay kahulugan batay sa pinag-aaralan nito.<ref>{{cite conference|title="What is Mathematics?" and why we should ask, where one should experience and learn that, and how to teach it|first1=Günter M.|last1=Ziegler|author1-link=Günter M. Ziegler|first2=Andreas|last2=Loos|editor-last=Kaiser|editor-first=G.|conference=Proceedings of the 13th International Congress on Mathematical Education|series=ICME-13 Monographs|date=2 Nobyembre 2017|pages=63–77|publisher=Springer|doi=10.1007/978-3-319-62597-3_5|isbn=978-3-319-62596-6|lang=en|trans-title="Ano ang Matematika?" at bakit natin dapat tanungin yon, saan mararanasan at matutunan ng isa tungkol rito, at paano ito ituturo}}</ref> Ayon kay [[Aristoteles]], matematika ang "agham ng [[kantidad]]". Ang pananaw na ito ang nanatiling kahulugan ng matematika hanggang noong ika-18 siglo. Gayunpaman, binigyang-pansin din niya na hindi sapat ang kantidad upang maihiwalay ang matematika mula sa mga agham tulad ng pisika; ayon sa kanya, ang natatanging naghihiwalay sa matematika ay ang kabasalan at ang pag-aaral sa kantidad bilang katangian na hinihiwalay ng kaisipan mula sa realidad.<ref name="Franklin">{{Cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |url={{GBurl|id=mbn35b2ghgkC|p=104}} |title=Philosophy of Mathematics |date=2009 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-093058-9 |pages=104–106 |language=en |trans-title=Pilosopiya ng Matematika |access-date=}}</ref> Simula noong ika-19 na siglo, nang nagsimulang pag-aralan ng mga matematiko ang mga [[walang-hanggang pangkat]], na hindi makikita sa realidad, nagsimulang lumitaw ang mga bagong kahulugan sa larangan.<ref name="Cajori">{{cite book |last=Cajori |first=Florian |author-link=Florian Cajori |url={{GBurl|id=mGJRjIC9fZgC|p=285}} |title=A History of Mathematics |publisher=American Mathematical Society |year=1991 |isbn=978-0-8218-2102-2 |pages=285–286 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika |access-date= |orig-date=1893}}</ref> Pagsapit ng ika-20 siglo, ang mabilis na pagdami ng mga bagong larangan ang naging dahilan upang ituring ng ilang mga matematiko na mahirap bigyang-kahulugan ang matematika. Ginagamit ding kahulugan ang ideya na matematika na'ng maituturing ang isang larangan kung ginagamit nito ang mga kaparaanan sa matematika. Halimbawa nito ay ang pagpapatunay sa mga teorema, na nangangailangan ng [[lohika]] sa pagdadahilan.<ref>{{cite journal |last1=Brown |first1=Ronald |author1-link=Ronald Brown (matematiko) |last2=Porter |first2=Timothy |date=Enero 2000 |title=The Methodology of Mathematics |trans-title=Ang Metodolohiya ng Matematika |url=https://cds.cern.ch/record/280311 |url-status=live |journal=The Mathematical Gazette |language=en |volume=79 |issue=485 |pages=321–334 |doi=10.2307/3618304 |jstor=3618304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323164159/https://cds.cern.ch/record/280311 |archive-date=23 Marso 2023 |access-date= |s2cid=178923299}}</ref> Isa ring ginagamit na kahulugan ay ang [[teorya ng aksomatikong pangkat]] ({{lang-en|axiomatic set theory}}), ang teoryang kinokonsidera na ngayon bilang haligi ng modernong pag-aaral sa matematika.<ref>{{cite journal |last=Strauss |first=Danie |year=2011 |title=Defining mathematics |trans-title=Pagbibigay-kahulugan sa matematika |url=https://www.researchgate.net/publication/290955899 |journal=Acta Academica |language=en |volume=43 |issue=4 |pages=1–28 |access-date=}}</ref> === Kahigpitan === {{Main|Kahigpitang pangmatematika}} Kinakailangan ang [[kahigpitang pangmatematika|kahigpitan]] sa matematika. Ibig sabihin, dapat malinaw ang mga kahulugan at maisusulat ang mga [[patunay]] sa isang serye ng paggamit sa mga [[tuntunin sa imperensiya]] nang di agad gumagamit ng mga ebidensiyang empirikal o [[kutob]].<ref>{{cite journal |last=Hamami |first=Yacin |date=Hunyo 2022 |title=Mathematical Rigor and Proof |trans-title=Kahigpitang Pangmatematika at Patunay |url=https://www.yacinhamami.com/wp-content/uploads/2019/12/Hamami-2019-Mathematical-Rigor-and-Proof.pdf |url-status=live |journal=The Review of Symbolic Logic |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=409–449 |doi=10.1017/S1755020319000443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205114343/https://www.yacinhamami.com/wp-content/uploads/2019/12/Hamami-2019-Mathematical-Rigor-and-Proof.pdf |archive-date=5 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=209980693}}</ref> Bagamat hindi lamang sa matematika isinasagawa ang kahigpitan, mataas ang antas ng pagkahigpit sa larangan. Kahit na may mga tiyak na kahulugan sa matematika, kadalasang umaabot ng daan-daang pahina upang maisulat ang mga patunay. Mas lalo pa itong pinalawak pagsapit ng pag-usbong ng mga [[katulong na kompyuter sa pagpapatunay]].<ref>{{harvnb|Peterson|1988|p=4}}</ref> Nagresulta ito sa pilosopiyang [[kwasi-empirisismo sa matematika|kwasi-empirisismo]] ({{lang-en|quasi-empiricism}}), na nagsasabing di kailanman masasabing tama ang isang patunay dahil may probabilidad na kaakibat ang mga ito.<ref name="Kleiner_1991" /> Sa dulo ng ika-19 na siglo, humantong ang matematika sa puntong may mga kahulugan na hindi masyadong tiyak para maiwasan ang mga [[kabalintunaan]] ({{lang-en|paradox}}) at [[kontradiksiyon]]. Naresolba ito sa pamamagitan ng pagsama sa mga aksoma na may mga [[Apodiktiko|apodiktikong]] tuntunin ng imperensiya sa mga teoremang matematikal.<ref name="Kleiner_1991" /> Tanging sa pamamagitan ng pagtanggap ng marami sa patunay bilang tama sa paglipas ng panahon ay maituturing ang teoremang ito bilang mapagkakatiwalaan. Dahil dito, ang tradisyonal na konsepto ng kahigpitan ay nawala,<ref>{{cite journal |last=Perminov |first=V. Ya. |year=1988 |title=On the Reliability of Mathematical Proofs |trans-title=Ukol sa Pagtitiwala sa mga Patunay Pangmatematika |journal=Philosophy of Mathematics |language=en |publisher=Revue Internationale de Philosophie |volume=42 |issue=167 (4) |pages=500–508}}</ref> bagamat ginagamit pa rin ito para sa pagtuturo sa mga baguhan ukol sa pagpapatunay sa matematika.<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=Jon D. |last2=McDuffie |first2=Amy Roth |last3=Drake |first3=Corey |last4=Seiwell |first4=Amanda L. |year=2019 |title=Teachers' perceptions of the official curriculum: Problem solving and rigor |trans-title=Mga pananaw ng mga guro sa opisyal na kurikulum: Pagreresolba sa mga problema at kahigpitan |journal=International Journal of Educational Research |language=en |volume=93 |pages=91–100 |doi=10.1016/j.ijer.2018.10.002 |s2cid=149753721}}</ref> == Pagtuturo == {{Main|Pagtuturo ng matematika}}Ayon sa arkeolohiya, itinuturo na ang matematika simula pa noong {{BKP|ikalawang milenyo|link=y}} sa [[Babilonya]].<ref>{{cite book |last=Robson |first=Eleanor |author-link=Eleanor Robson |title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics |publisher=OUP Oxford |year=2009 |isbn=978-0-19-921312-2 |editor1-last=Robson |editor1-first=Eleanor |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kasaysayan ng Matematika |chapter=Mathematics education in an Old Babylonian scribal school |trans-chapter=Pagtuturo sa matematika sa isang matandang paaralang pang-eskriba sa Babilonya |access-date= |editor2-last=Stedall |editor2-first=Jacqueline |editor2-link=Jackie Stedall |chapter-url={{GBurl|id=xZMSDAAAQBAJ|p=199}}}}</ref> May mga nakita ring ebidensiya ng pagtuturo sa [[sinaunang Malapit na Silangan]] at sa [[mundong Greko-Romano]] mula noong {{BKP|300|link=}}.<ref>{{cite book |last1=Bernard |first1=Alain |title=Handbook on the History of Mathematics Education |last2=Proust |first2=Christine |author2-link=Christine Proust |last3=Ross |first3=Micah |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-1-4614-9154-5 |editor1-last=Karp |editor1-first=A. |publication-place=New York |pages=27–53 |language=en |trans-title=Handbook sa Kasaysayan ng Pagtuturo sa Matematika |chapter=Mathematics Education in Antiquity |trans-chapter=Pagtuturo sa Matematika noong Sinaunang Panahon |doi=10.1007/978-1-4614-9155-2_3 |editor2-last=Schubring |editor2-first=G.}}</ref> Ang pinakamatandang aklat ng matematika ay ang [[papiro ni Rhind]], na tinatayang ginawa noong {{BKP|1650|link=}} sa [[Ehipto]].<ref>{{cite journal |last=Dudley |first=Underwood |date=Abril 2002 |title=The World's First Mathematics Textbook |trans-title=Ang Unang Aklat ng Matematika sa Mundo |journal=Math Horizons |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=9 |issue=4 |pages=8–11 |doi=10.1080/10724117.2002.11975154 |jstor=25678363 |s2cid=126067145}}</ref> Dahil sa kakulangan ng mga aklat, pinagpasa-pasahan ng mga matematiko sa sinaunang India ang kaalaman sa matematika sa pamamagitan ng pagkakabisado sa mga [[tradisyong pasalita]] simula noong [[Panahong Vediko|panahon ng mga Veda]].<ref>{{cite conference|title=Indian pedagogy and problem solving in ancient Thamizhakam|last=Subramarian|first=F.|conference=History and Pedagogy of Mathematics conference|url=http://hpm2012.onpcs.com/Proceeding/OT2/T2-10.pdf|access-date=|archive-date=28 Nobyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128082654/http://hpm2012.onpcs.com/Proceeding/OT2/T2-10.pdf|url-status=live|format=PDF|trans-title=Pedagohiya ng India at pagreresolba ng problema sa sinaunang Thamizhakam|lang=en}}</ref> Noong [[dinastiyang Tang]] naman sa [[Tsina]], isinama ang matematika sa kurikulum para sa [[imperyal na pagsusulit]] upang makasama sa burokrasya ng estado.<ref>{{cite book |last=Siu |first=Man Keung |url=https://scholar.archive.org/work/3fb5lb2qsfg35gf2cv6viaydny/access/wayback/http://hkumath.hku.hk:80/~mks/Chapter%206-Siu.pdf |title=How Chinese Learn Mathematics |year=2004 |isbn=978-981-256-014-8 |series=Series on Mathematics Education |volume=1 |pages=157–185 |language=en |trans-title=Paano Natututo ang mga Tsino ng Matematika |chapter=Official Curriculum in Mathematics in Ancient China: How did Candidates Study for the Examination? |trans-chapter=Opisyal na Kurikulum sa Matematika ng Sinaunang Tsina: Paano Nag-aaral ang mga Kandidato para sa Pagsusulit? |doi=10.1142/9789812562241_0006 |access-date=}}</ref> Matapos ang [[Mga Madilim na Panahon|Madilim na Panahon]] sa Europa, itinuro ang matematika sa mga paaralang panrehiliyon bilang bahagi ng ''[[quadrivium]]''. Nagsimula naman ang pormal na pagtuturo sa pedagohiya sa mga paaralan ng [[Kapisanan ni Hesus|mga Heswita]] noong ika-16 at ika-17 siglo. Praktikal ang kurikulum ng matematika hanggang noong ika-19 na siglo, nang nagsimula itong seryosohin sa [[Alemanya]] at [[Pransiya]], kung saan itinatag ang unang [[akademikong dyornal]] para sa pagtuturo ng matematika, ang ''[[L'Enseignement Mathématique]]'', na nagsimula noong 1899.<ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Phillip S. |year=1967 |title=The History of Mathematical Education |url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1967-01_74_1/page/38 |trans-title=Ang Kasaysayan ng Pagtuturo sa Matematika |journal=The American Mathematical Monthly |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=74 |issue=1 |pages=38–55 |doi=10.2307/2314867 |jstor=2314867}}</ref> Ang pag-usad ng agham at teknolohiya sa [[Kanluraning Mundo]] ang nagpahantong sa pagtatatag sa mga sentralisadong sistema ng pagtuturo sa maraming mga bansa, kung saan kabilang ang matematika sa mga mahahalagang asignatura, dahil sa pangangailangan ng militar nung una.<ref>{{cite journal |last1=Schubring |first1=Gert |last2=Furinghetti |first2=Fulvia |last3=Siu |first3=Man Keung |date=Agosto 2012 |title=Introduction: the history of mathematics teaching. Indicators for modernization processes in societies |trans-title=Panimula: ang kasaysayan ng pagtuturo sa matematika. Mga pantukoy para sa mga proseso ng modernisasyon sa mga lipunan |journal=ZDM Mathematics Education |language=en |volume=44 |issue=4 |pages=457–459 |doi=10.1007/s11858-012-0445-7 |doi-access=free |s2cid=145507519}}</ref> Bagamat iba-iba ang nilalaman ng kurikulum at kalidad ng pagtuturo, itinuturo ang matematika sa lahat ng mga bansa sa mundo sa kasalukuyang panahon.<ref>{{Cite book |last1=von Davier |first1=Matthias |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED610099.pdf |title=TIMSS 2019 International Results in Mathematics and Science |last2=Foy |first2=Pierre |last3=Martin |first3=Michael O. |last4=Mullis |first4=Ina V.S. |publisher=[[TIMSS]] & [[PIRLS]] International Study Center, [[Lynch School of Education and Human Development]], at [[International Association for the Evaluation of Educational Achievement]] |year=2020 |isbn=978-1-889938-54-7 |page=13.1 |language=en |trans-title=Mga Pandaigdigang Resulta sa Matematika at Agham ng TIMSS 2019 |chapter=Examining eTIMSS Country Differences Between eTIMSS Data and Bridge Data: A Look at Country-Level Mode of Administration Effects |trans-chapter=Pagsisiyasat sa mga Pagkakaibang Pambansa ng eTIMSS sa pagitan ng Datos ng eTIMSS at Datos ng Tulay: Pagtingin sa mga Epekto sa Administrasyon sa Antas ng Bansa |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129163908/https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED610099.pdf |archive-date=29 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Habang nag-aaral, may korelasyon ang kakayahan ng isang bata sa matematika sa magiging karera niya sa hinaharap. Nakakaimpluwensiya sa interes ng bata sa matematika ang mga panlabas na salik tulad ng motibasyon ng mga guro, magulang, at kaklase.<ref>{{cite journal |last1=Rowan-Kenyon |first1=Heather T. |last2=Swan |first2=Amy K. |last3=Creager |first3=Marie F. |date=Marso 2012 |title=Social Cognitive Factors, Support, and Engagement: Early Adolescents' Math Interests as Precursors to Choice of Career |trans-title=Mga Salik Kognitibong Panlipunan, Suporta, at Pakikiayon: Mga Interes sa Matematika ng mga Baguntao bilang mga Panimula sa Pagpili sa Tatahaking Karera |url=https://www.academia.edu/download/45974312/j.2161-0045.2012.00001.x20160526-3995-67kydl.pdf |url-status=live |journal=The Career Development Quarterly |language=en |volume=60 |issue=1 |pages=2–15 |doi=10.1002/j.2161-0045.2012.00001.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122212933/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/45974312/j.2161-0045.2012.00001.x20160526-3995-67kydl-libre.pdf?1464293840=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DSocial_Cognitive_Factors_Support_and_Eng.pdf&Expires=1700692172&Signature=cs9KfTPxoPh859wY~ExtJyAl9NpYb3X-2P4rDel1Z3z7DwehsHLRggoZtgi1pMsamxYobu9dVK4G7OsqfvNxcuwz3uKh1pnCMZQEz~ahVtPb4kvN-4dmwExJplzoxWu31o3SJOfuBt0GGE-0Hl8eLfPBg5agmtkjSwAWQwlqGrjp3YgYZGjbNxOEAM4t1l4qvoWXidWvSHHcEUNvlKYwCDvG0~QhGTmA6ldxmfS1ovf0adog-qqvjGxxJuSjtP6O8zCTwkPXYwi2e8giI0H6b5fNarHc-2q~-NRnVVtYKhvSBcwC22kNZoA7s8sp8ix9KIdM3uxiUIBRBRC-4aaVoQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |archive-date=22 Nobyembre 2023 |access-date=}}</ref> Gayunpaman, maaari ring humantong ang ilan sa pagkatakot sa naturang asignatura, kilala sa tawag na [[pagkabalisa sa matematika]], na kinokonsidera bilang isa sa mga pinakanakakaapekto sa kahusayan sa klase ng isang mag-aaral. Maaaring madebelop ang pagkabalisa sa maraming paraan, partikular na ang ugali ng magulang o guro sa pagturo sa matematika, mga maling akala sa lipunan, at maging mga personal na dahilan. Upang maiwasan o maagapan ito, marami sa mga paaralan sa mundo ang nagbabago sa paraan ng pagtuturo sa matematika.<ref>{{cite journal |last1=Luttenberger |first1=Silke |last2=Wimmer |first2=Sigrid |last3=Paechter |first3=Manuela |year=2018 |title=Spotlight on math anxiety |trans-title=Pagtutok sa pagkabalisa sa matematika |journal=Psychology Research and Behavior Management |language=en |volume=11 |pages=311–322 |doi=10.2147/PRBM.S141421 |pmc=6087017 |pmid=30123014 |doi-access=free}}</ref> == Epekto sa kultura == === Sining === {{Main|Matematika at sining}} [[Talaksan:Mandelbrot sequence new.gif|thumb|Isang [[animasyon]] sa [[pangkat na Mandelbrot]], isang [[praktal]] na nagpapakita sa [[pagkakamukha]] habang lumalapit.]] Nakasulat sa simpleng [[rasyo]] ang mga [[nota]] na kinokonsiderang magandang pakinggan sa Kanluraning musika. Nirerepresenta nito ang mga tiyak na dalasan, kagaya ng pagdoble nito sa kada pagpalit ng [[oktaba]] ({{lang-en|octave}}), at ang [[perpektong sangkalima]] ({{lang-en|perfect fifth}}) na nangyayari sa kada <math display="inline">\frac{3}{2}</math> bahagi.<ref>{{cite journal |last=Cazden |first=Norman |date=Oktubre 1959 |title=Musical intervals and simple number ratios |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-research-in-music-education_fall-1959_7_2/page/197 |trans-title=Mga pagitang pangmusika at mga simpleng rasyo ng bilang |journal=Journal of Research in Music Education |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=197–220 |doi=10.1177/002242945900700205 |jstor=3344215 |s2cid=220636812}}</ref><ref>{{cite journal |last=Budden |first=F. J. |date=Oktubre 1967 |title=Modern mathematics and music |url=https://archive.org/details/sim_mathematical-gazette_1967-10_51_377/page/204 |trans-title=Modernong matematika at musika |journal=The Mathematical Gazette |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=51 |issue=377 |pages=204–215 |doi=10.2307/3613237 |jstor=3613237 |s2cid=126119711}}</ref> Kinokonsiderang maganda rin ng mga tao ang pagkakapantay-pantay o [[simetriya]].<ref>{{Cite journal |last1=Enquist |first1=Magnus |last2=Arak |first2=Anthony |date=Nobyembre 1994 |title=Symmetry, beauty and evolution |trans-title=Simetriya, kagandahan, at ebolusyon |url=https://www.nature.com/articles/372169a0 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=372 |issue=6502 |pages=169–172 |bibcode=1994Natur.372..169E |doi=10.1038/372169a0 |issn=1476-4687 |pmid=7969448 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228052049/https://www.nature.com/articles/372169a0 |archive-date=28 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=4310147}}</ref> Sa matematika, bumubuo ng [[Grupong simetrikal|isang grupo]] ang mga simetriya ng isang bagay.<ref>{{Cite web |last=Hestenes |first=David |date=1999 |title=Symmetry Groups |trans-title=Mga Grupong Simetrikal |url=http://geocalc.clas.asu.edu/pdf-preAdobe8/SymmetryGroups.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101210124/http://geocalc.clas.asu.edu/pdf-preAdobe8/SymmetryGroups.pdf |archive-date=1 Enero 2023 |access-date= |website=geocalc.clas.asu.edu |language=en}}</ref> Halimbawa, ang grupo na may simetriyang nakasalamin (baligtaran) ay isang [[grupong sikliko]] ng dalawang elemento, <math display="inline">\frac{\mathbb{Z}}{2\mathbb{Z}}</math>. Ang [[pagsubok na Rorschach]] ay isang pigurang di nababago ng simetriya.<ref>{{cite encyclopedia |title=The Rorschach Test |encyclopedia=The Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences: Measurement and Assessment |publisher=Wiley |last=Bender |first=Sara |date=Setyembre 2020 |editor1-last=Carducci |editor1-first=Bernardo J. |pages=367–376 |language=en |trans-title=Ang Pagsubok na Rorschach |doi=10.1002/9781119547167.ch131 |isbn=978-1-119-05751-2 |editor2-last=Nave |editor2-first=Christopher S. |editor3-last=Mio |editor3-first=Jeffrey S. |editor4-last=Riggio |editor4-first=Ronald E.}}</ref> [[Pagkakamukha|Magkakamukha naman]] ang mga detalye ng isang [[praktal]] ({{lang-en|fractal}}).<ref>{{Cite web |last=Bradley |first=Larry |date=2010 |title=Fractals – Chaos & Fractals |trans-title=Mga Praktal - Kaguluhan & Praktal |url=https://www.stsci.edu/~lbradley/seminar/fractals.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054609/https://www.stsci.edu/~lbradley/seminar/fractals.html |archive-date=7 Marso 2023 |access-date= |website=www.stsci.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Self-similarity |trans-title=Pagkakamukha |url=https://math.bu.edu/DYSYS/chaos-game/node5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302132911/http://math.bu.edu/DYSYS/chaos-game/node5.html |archive-date=2 Marso 2023 |access-date= |website=math.bu.edu |language=en}}</ref> === Popularisasyon === {{Main|Matematikang popular}} [[Matematikang popular]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagpapaliwanag sa mga konsepto sa matematika sa anyong maiintindihan ng marami.<ref>{{Cite conference|last=Kissane|first=Barry|date=Hulyo 2009|title=Popular mathematics|url=https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/6242/|conference=Ika-22 Bienyal na Kumperensiya ng The Australian Association of Mathematics Teachers|location=[[Fremantle]], [[Kanlurang Australia]]|publisher=Australian Association of Mathematics Teachers|pages=125–126|access-date=|archive-date=7 Marso 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054610/https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/6242/|url-status=live|lang=en|trans-title=Matematikang popular}}</ref> Dahil madalas ay malayo sa realidad ang marami sa mga konsepto sa matematika, madalas ding nahihirapan ang mga taong hindi aral sa paksa.<ref>{{Cite book |last=Steen |first=L. A. |url={{GBurl|id=-d3TBwAAQBAJ|dq="popular mathematics" analogies|p=2}} |title=Mathematics Today Twelve Informal Essays |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4613-9435-8 |page=2 |language=en |trans-title=Labindalawang Impormal na Sanaysay ng Mathematics Today |access-date=}}</ref> Ipinapaliwanag ang mga ito kadalasan sa anyong nagagamit o nalalapat sa pang-araw-araw na buhay.<ref>{{Cite book |last=Pitici |first=Mircea |url={{GBurl|id=9nGQDQAAQBAJ|dq="popular mathematics" analogies|p=331}} |title=The Best Writing on Mathematics 2016 |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8560-2 |language=en |trans-title=Ang mga Pinakamagagandang Sulatin sa Matematika ng 2016 |access-date=}}</ref> == Parangal at paligsahan == [[File:FieldsMedalFront.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FieldsMedalFront.jpg|thumb|Ang harapang bahagi ng [[Medalyang Fields]], na nagpapakita kay [[Arkimedes]].]] Ang pinakamataas na parangal sa matematika ay ang [[Medalyang Fields]],{{sfn|Monastyrsky|2001|p=1|ps=: "The Fields Medal is now indisputably the best known and most influential award in mathematics."}}{{sfn|Riehm|2002|pp=778–782}} na unang ibinigay noong 1936 at binibigay kada apat na taon (maliban noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]) sa hanggang apat na tao.<ref name="StAndrews-Fields">{{Cite web |title=Fields Medal |trans-title=Medalyang Fields |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322134417/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal.html |archive-date=22 Marso 2019 |access-date= |website=Maths History |language=en}}</ref> Ito ang kinokonsiderang katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]] sa matematika.<ref name="StAndrews-Fields" /> Pinagsama ni [[David Hilbert]] ang sikat na ngayo'y na 23 di pa nalulutas na problemang kilala ngayon sa tawag na [[mga problema ni Hilbert]].<ref name=":02">{{Cite web |date=6 Mayo 2020 |title=Hilbert's Problems: 23 and Math |trans-title=Mga Problema ni Hilbert: 23 at Matematika |url=https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123011430/https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/ |archive-date=23 Enero 2022 |access-date= |website=Simons Foundation |language=en-US}}</ref> Sa kasalukuyang, depende sa interpretasyon, labintatlo sa mga ito ay nalutas na.<ref name=":02" /> Samantala, inilathala naman noong 2000 ang pitong mahahalagang problema na kilala sa tawag na [[Mga Problema ng Premyo ng Milenyo]]. Isa lamang sa mga ito, ang [[hinuhang Riemann]], ang nasa listahan din ni Hilbert. May kaakibat na premyong aabot ng {{USD|1 milyon}} ({{PHP|58.5 milyon}} sa 2024).<ref name=":5">{{Cite web |title=The Millennium Prize Problems |trans-title=Ang mga Problema ng Premyo ng Milenyo |url=http://www.claymath.org/millennium-problems/millennium-prize-problems |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703184941/http://www.claymath.org/millennium-problems/millennium-prize-problems |archive-date=3 Hulyo 2015 |access-date= |publisher=Clay Mathematics Institute |language=eb}}</ref> Sa ngayon, isa pa lang sa mga ito ang nalutas na, ang [[konhetura ni Poincaré]].<ref name=":5" /> == Tingnan din ==<!-- PAALALA: Kung magsisingit ng wikilink dito, dapat may pahina po ito dito sa tlwiki, kundi ano pang punto ng bahaging ito, diba? --> * [[Pilosopiya ng matematika]] ==Sanggunian== === Sipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bouleau |first=Nicolas |title=Philosophie des mathématiques et de la modélisation: Du chercheur à l'ingénieur |publisher=L'Harmattan |year=1999 |isbn=978-2-7384-8125-2 |language=fr |trans-title=Pilosopiya ng matematika at pagmomolde: Mula sa mananaliksik hanggang sa inhinyero}} * {{cite book |last1=Boyer |first1=Carl Benjamin |author1-link=Carl Benjamin Boyer |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye/page/n3/mode/2up |title=A History of Mathematics |date=1991 |publisher=[[Wiley (limbagan)|Wiley]] |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika |chapter= |url-access=registration}} * {{cite book |last=Eves |first=Howard |author-link=Howard Eves |title=An Introduction to the History of Mathematics |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000eves |publisher=Saunders |year=1990 |isbn=978-0-03-029558-4 |edition=6 |language=en |trans-title=Panimula sa Kasaysayan ng Matematika |ref=none}} * {{cite book |last=Kleiner |first=Israel |author-link=Israel Kleiner (matematiko) |url={{GBurl|id=RTLRBK-wj6wC}} |title=A History of Abstract Algebra |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |isbn=978-0-8176-4684-4 |editor-last1=Kleiner |editor-first1=Israel |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Alhebrang Basal |doi=10.1007/978-0-8176-4685-1 |lccn=2007932362 |oclc=76935733 |access-date= |s2cid=117392219}} * {{cite book |last=Kline |first=Morris |author-link=Morris Kline |url=https://archive.org/details/mathematicalthou00klin |title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times |publisher=Oxford University Press |year=1990 |isbn=978-0-19-506135-2 |edition= |location=New York |language=en |trans-title=Kaisipang Matematikal mula sa Sinauna hanggang Modernong Panahon |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Monastyrsky |first=Michael |year=2001 |title=Some Trends in Modern Mathematics and the Fields Medal |trans-title=Ilang mga Trend sa Modernong Matematika at ang Medalyang Fields |url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/FieldsMedal_Monastyrsky.pdf |url-status=live |journal=CMS – Notes – de la SMC |language=en |publisher=Canadian Mathematical Society |volume=33 |issue=2–3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060813224844/http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/FieldsMedal_Monastyrsky.pdf |archive-date=13 Agosto 2006 |access-date=}} * {{cite book |last=Oakley |first=Barbara |author-link=Barbara Oakley |url=https://archive.org/details/isbn_9780399165245 |title=A Mind For Numbers: How to Excel at Math and Science (Even If You Flunked Algebra) |date=2014 |publisher=Penguin Random House |isbn=978-0-399-16524-5 |location=New York |language=en |trans-title=Isip sa mga Bilang: Paano Humusay sa Matematika at Agham (Kahit na Bumagsak ka sa Alhebra) |quote= |ref=none |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Peirce |first=Benjamin |author-link=Benjamin Peirce |year=1881 |editor-last=Peirce |editor-first=Charles&nbsp;Sanders |editor-link=Charles Sanders Peirce |title=Linear associative algebra |trans-title=Alhebrang asosyatibong linyar |url={{GBurl|id=De0GAAAAYAAJ|q=Peirce Benjamin Linear Associative Algebra|p=1}} |journal=American Journal of Mathematics |language=en |edition= |volume=4 |issue=1–4 |pages=97–229 |doi=10.2307/2369153 |jstor=2369153 |id= |access-date= |ref=none |hdl-access=free |hdl=2027/hvd.32044030622997}}. * {{cite book |last=Peterson |first=Ivars |title=The Mathematical Tourist: Snapshots of Modern Mathematics |url=https://archive.org/details/bwb_P9-AOR-819 |publisher=W. H. Freeman and Company |year=1988 |isbn=0-7167-1953-3 |language=en |trans-title=Ang Turista ng Matematika: Mga Snapshot sa Modernong Matematika |lccn=87033078 |oclc=17202382}} * {{cite book |last=Popper |first=Karl R. |author-link=Karl Popper |url=https://archive.org/details/insearchofbetter00karl |title=In Search of a Better World: Lectures and Essays from Thirty Years |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-13548-1 |location=New York |language=en |trans-title=Sa Paghahanap sa Mas Magandang Mundo: Mga Turo at Sanaysay mula sa Tatlumpung Taon |chapter=On knowledge |trans-chapter=Ukol sa kaalaman |bibcode=1992sbwl.book.....P |ref=none |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Riehm |first=Carl |date=Agosto 2002 |title=The Early History of the Fields Medal |trans-title=Ang Maagang Kasaysayan ng Medalyang Fields |url=https://www.ams.org/notices/200207/comm-riehm.pdf |url-status=live |journal=Notices of the AMS |language=en |volume=49 |issue=7 |pages=778–782 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061026000014/http://www.ams.org/notices/200207/comm-riehm.pdf |archive-date=26 Oktubre 2006 |access-date=}} * {{cite journal |last=Sevryuk |first=Mikhail B. |date=Enero 2006 |title=Book Reviews |trans-title=Mga Rebyu sa Aklat |url=https://www.ams.org/bull/2006-43-01/S0273-0979-05-01069-4/S0273-0979-05-01069-4.pdf |url-status=live |journal=[[Bulletin of the American Mathematical Society]] |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=101–109 |doi=10.1090/S0273-0979-05-01069-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060723082901/http://www.ams.org/bull/2006-43-01/S0273-0979-05-01069-4/S0273-0979-05-01069-4.pdf |archive-date=23 Hulyo 2006 |access-date= |doi-access=free}} * {{cite book |last=Whittle |first=Peter |author-link=Peter Whittle (mathematician) |title=Probability, statistics and optimisation: A Tribute to Peter Whittle |publisher=John Wiley |year=1994 |isbn=978-0-471-94829-2 |editor-last=Kelly |editor-first=F.P. |editor-link=Frank Kelly (matematiko) |edition= |location=[[Chichester]], [[Inglatera]] |pages=1–28 |language=en |trans-title=Probabilidad, estadistika, at optimisasyon: Pagpupugay kay Peter Whittle |chapter=Almost home |trans-chapter=Malapit na'ng makauwi |chapter-url=http://www.statslab.cam.ac.uk/History/2history.html#6._1966--72:_The_Churchill_Chair |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219080017/http://www.statslab.cam.ac.uk/History/2history.html#6._1966--72:_The_Churchill_Chair |archive-date=19 Disyembre 2013 |url-status=live}} {{refend}} == Magbasa pa == <!-- TODO: Isalin ang mga sanggunian na ito (ie. lagyan ng lang=en, trans-title, at naka-Tagalog na petsa.) -->{{refbegin}} * {{cite book |last=Benson |first=Donald C. |url=https://archive.org/details/momentofproofmat00bens/page/n5/mode/2up |title=The Moment of Proof: Mathematical Epiphanies |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-513919-8 |language=en |trans-title=Ang Sandali ng Patunay: Mga Epipanya sa Matematika |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Davis |first1=Philip J. |author1-link=Philip J. Davis |title=The Mathematical Experience |title-link=The Mathematical Experience |last2=Hersh |first2=Reuben |author2-link=Reuben Hersh |publisher=Mariner Books |year=1999 |isbn=978-0-395-92968-1 |edition= |location= |language=en |trans-title=Ang Karanasang Matematikal |ref=none}} Available [https://archive.org/details/mathematicalexpe0000davi/page/n5/mode/2up online] (registration required). * {{cite book |last1=Courant |first1=Richard |author-link1=Richard Courant |url=https://archive.org/details/whatismathematic0000cour/page/n5/mode/2up |title=What Is Mathematics?: An Elementary Approach to Ideas and Methods |last2=Robbins |first2=Herbert |author-link2=Herbert Robbins |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510519-3 |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Ano ang Matematika?: Isang Elementaryong Pagtingin sa mga Ideya at Kaparaanan |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last=Gullberg |first=Jan |author-link=Jan Gullberg |url=https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull/page/n5/mode/2up |title=Mathematics: From the Birth of Numbers |publisher=W.W. Norton & Company |year=1997 |isbn=978-0-393-04002-9 |edition= |language=en |trans-title=Matematika: Mula Pagkasilang ng mga Bilang |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |url=http://www.encyclopediaofmath.org/ |title=Encyclopaedia of Mathematics |title-link=Encyclopaedia of Mathematics |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |editor-last=Hazewinkel |editor-first=Michiel |editor-link=Michiel Hazewinkel |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Matematika |ref=none |archive-url=https://archive.today/20121220135247/http://www.encyclopediaofmath.org/ |archive-date=20 Disyembre 2012}}. * {{cite book |last=Hodgkin |first=Luke Howard |title=A History of Mathematics: From Mesopotamia to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofmathema0000hodg_p8m0 |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-152383-0 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika: Mula Mesopotamia hanggang Modernidad}} * {{cite book |last=Jourdain |first=Philip E. B. |author-link=Philip Jourdain |title=The World of Mathematics |publisher=Dover Publications |year=2003 |isbn=978-0-486-43268-7 |editor=James R. Newman |language=en |trans-title=Ang Mundo ng Matematika |chapter=The Nature of Mathematics |trans-chapter=Ang Kalikasan ng Matematika |ref=none}} <!-- * {{cite book |last=Maier |first=Annaliese |author-link=Anneliese Maier |title=At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy |url=https://archive.org/details/onthresholdofexa0000maie |editor=Steven Sargent |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1982 |ref=none}} --> * {{cite book |last1=Pappas |first1=Theoni |author1-link=Theoni Pappas |url=https://archive.org/details/joyofmathematics0000papp_t0z1/page/n3/mode/2up |title=The Joy Of Mathematics |date=1986 |publisher=Wide World Publishing |isbn=978-0-933174-65-8 |location=[[San Carlos, California|San Carlos]], [[California]] |language=en |trans-title=Ang Saya ng Matematika |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last=Waltershausen |first=Wolfgang Sartorius von |author-link=Wolfgang Sartorius von Waltershausen |title=Gauss zum Gedächtniss |publisher=Sändig Reprint Verlag H. R. Wohlwend |year=1965 |isbn=978-3-253-01702-5 |language=de |trans-title=Gauss ng Alaala |ref=no |orig-date=1856}} {{refend}} == Link sa labas == {{Library resources box|by=no|onlinebooks=yes|others=yes|about=yes|label=Matematika}} * [https://mathworld.wolfram.com/ MathWorld] - isang website para sa mga paksa ng matematika (sa wikang Ingles). * "[https://www.britannica.com/science/mathematics Mathematics]" (Matematika) sa website ng [[Encyclopædia Britannica|''Encyclopædia Britannica'']] (sa wikang Ingles). {{Matematika}} {{Authority control}}{{Subject bar|portal1=|portal2=|portal3=|portal4=|b=y|commons=y|d=y|n=y|q=y|s=y|v=y|wikt=y}} [[Kategorya:Matematika|*]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] [[Kategorya:Pormal na agham]] 9xdjf118vnea9hp7l018llxbco2ya8e 0 1229 2212704 2208876 2026-06-22T17:40:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212704 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=Hulyo 2024}} <!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit sa paksa. -->[[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Photo of technicians working on a steam turbine|thumb|Isang [[turbinang pinasisingawan]], halimbawa ng modernong teknolohiya sa [[enerhiya]].]] '''Téknolohíya'''{{efn|ibang katawagan: '''aghímuan'''<ref>{{Maugnayin|salita=aghímuan|pahina=77}}</ref>}}<ref name=":0">{{cite web|website=KWF Diksiyonáryo ng Wikang Filipíno|publisher=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|title=téknolohíya|access-date=11 Hulyo 2024|url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/}}</ref> ang paglapat sa [[kaalaman]] sa praktikal na paraan, lalo na sa paraang [[Pagkamauulit|nauulit]].<ref>{{cite book |last=Skolnikoff |first=Eugene B. |title=The Elusive Transformation: Science, Technology, and the Evolution of International Politics |url=https://archive.org/details/elusivetransform0000skol |publisher=[[Princeton University Press]] |year=1993 |isbn=0-691-08631-1 |page=[https://archive.org/details/elusivetransform0000skol/page/13 13] |language=en |trans-title=Ang Mailap na Transpormasyon: Agham, Teknolohiya, at ang Ebolusyon ng Pandaigdigang Politika |chapter=The Setting |trans-chapter=Ang Lugar |jstor=j.ctt7rpm1 |lccn=92022141 |oclc=26128186 |quote=}}</ref> Sa karaniwang diskurso, maaari ring tumukoy ang salita sa mga produktong resulta ng paglalapat na ito,<ref>{{cite book |last=Mitcham |first=Carl |author-link=Carl Mitcham |title=Thinking Through Technology: The Path Between Engineering and Philosophy |url=https://archive.org/details/thinkingthrought0000mitc |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1994 |isbn=0-226-53196-1 |language=en |trans-title=Pag-iisip sa Teknolohiya: Ang Daan sa Pagitan ng Inhinyera at Pilosopiya |lccn=93044581 |oclc=29518988}}</ref> kagaya ng mga pisikal na bagay tulad ng [[kagamitan]] at [[makina]], at di-pisikal tulad ng [[software]]. Mahalaga ang papel ng teknolohiya sa maraming larangan, at madalas teknolohiya ang resulta ng mga ito, kagaya ng sa [[agham]] at [[inhinyera]]. Nakakapagpabago ang pag-usad ng teknolohiya sa direksiyon ng [[lipunan]]. Kabilang sa mga pinakaunang teknolohiya ng mga tao ay ang mga [[kagamitang bato|kagamitang yari sa bato]] at ang [[pagkontrol sa apoy ng mga sinaunang tao|pagkontrol sa apoy]], na parehong nagpabilis sa [[sukat ng utak|paglaki]] ng [[utak ng tao]], na humantong kalaunan sa pag-usbong ng mga [[wika]] noong [[Pleistoseno|Panahon ng Yelo]]. Lumawak ang malalakbay ng mga tao nang maimbento ang [[gulong]] noong [[Panahon ng Bronse]], na nagpasimula sa paggawa sa mga mas komplikadong makina. Pagkatapos nito, ilan sa mga mahahalagang imbensiyon ng tao ay ang [[limbagan]], [[makinang pinasisingawan]], [[sasakyan]], at ang [[internet]], na nagpasimula sa [[ekonomiyang makakaalaman]]. Bagamat direktang nakakaambag sa [[paglago ng ekonomiya]], sanhi rin ang teknolohiya ng [[polusyon]] at [[pagkaubos ng yaman]]. Nakakaapekto rin ito sa lipunan sa negatibong paraan, kagaya ng [[kawalang-trabaho dulot ng teknolohiya]] dahil sa [[otomasyon]]. Bilang result nito, nagkaroon ng mga debate sa [[politika at teknolohiya|politika]] at pilosopiya ukol sa gampanin ng teknolohiya, ang [[etika ng teknolohiya|etika]] nito, gayundin ang paghahanap sa mga paraan upang mabawasan ang mga masasamang epekto nito. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang "teknolohiya" sa [[wikang Espanyol]] na ''tecnología''.<ref name=":0" /> Nagmula ito sa salitang Griyego na ''tekhnología'' ({{lang-gr|Τεχνολογία}}, {{literal|kaalaman sa sining}}), na ginamit noong [[Renasimiyento]] sa kahulugang "sistematikong pagtrato".<ref>{{Cite encyclopedia |year=1989 |title=technology |encyclopedia=The Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |editor1-last=Simpson |editor1-first=J. |language=en |trans-title=teknolohiya |isbn=978-0198611868 |editor2-last=Weiner |editor2-first=Edmund}}</ref> Sa kahulugan nito sa [[sinaunang wikang Griyego]], saklaw ng salita ang [[kaalaman]] sa paano gawin ang mga bagay-bagay, tulad halimbawa ng sa [[arkitektura]].<ref>{{cite book |author=Aristoteles |author-link=Aristoteles |title=The Nicomachean Ethics |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-921361-0 |editor-last=Brown |editor-first=Lesley |series=Oxford World's Classics |page=105 |language=en |translator-last=Ross |translator-first=David |trans-title=Etikang Nikomakea |lccn=2009005379 |oclc=246896490}}</ref> Simula noong ika-19 na siglo sa [[Europa]], nagsimulang gamitin ang mga salitang ''Teknik'' (mula [[wikang Aleman]]) at ''technique'' (mula [[wikang Pranses]]) upang tumukoy sa "pagsasagawa sa isang bagay". Kasama sa mga tinutukoy ng mga salitang ito ang mga teknikal na sining katulad ng [[sayaw]], [[nabigasyon]], at [[paglilimbag]]; walang kinalaman ang paggamit sa kagamitan o instrumento upang matawag na ''Teknik'' o ''technique'' ang isang gawain.{{Sfn|Salomon|1984|pages=114–115}} Sa panahong ito, tumutukoy ang salitang ''technologie'' sa isang [[akademikong disiplina]] na nag-aaral sa "mga kaparaanan ng sining at paggawa", o di kaya sa politikal na disiplinang "nakatuon sa pagsasabatas sa mga gawain ng sining at paggawa".{{Sfn|Salomon|1984|page=117}} Dahil wala sa [[wikang Ingles]] ang pagkakaibang ito sa mga salita, pareho itong naisalin bilang ''technology'', ang kahulugan na ginagamit din sa wikang Tagalog. Bihira noon ang paggamit sa salitang Ingles sa ganitong kahulugan, at madalas itong tumutukoy sa disiplina, kagaya ng kaso ng [[Massachusetts Institute of Technology]].<ref name="jstor40061169">{{Cite journal |last=Schatzberg |first=Eric |year=2006 |title="Technik" Comes to America: Changing Meanings of "Technology" before 1930 |trans-title=Pumasok sa Amerika ang "Technik": Pagbabago sa Kahulugan ng "Teknolohiya" bago ang 1930 |url=https://www.jstor.org/stable/40061169 |url-status=live |journal=Technology and Culture |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=486–512 |doi=10.1353/tech.2006.0201 |issn=0040-165X |jstor=40061169 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910165857/https://www.jstor.org/stable/40061169 |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |s2cid=143784033}}</ref> Gayunpaman, pagsapit ng ika-20 siglo at ang [[Ikalawang Rebolusyong Industriyal]], nawala na ang pagiging disiplina ng teknolohiya at nanatili ang kasalukuyan nitong kahulugan na tumutukoy sa praktikal na paraan upang sistematikong magamit ang kaalaman.<ref>{{harvnb|Salomon|1984|page=119}}: "With the industrial revolution and the important part England played in it, the word technology was to lose this meaning as the subject or thrust of a branch of education, as first in English and then in other languages it embodied all technical activity based on the application of science to practical ends."</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng teknolohiya|Kronolohiya ng mga makasaysayang imbensiyon}} === Prehistoriko === {{main|Prehistorikong teknolohiya}} [[File:Faustkeil_Nachbau,_2020_PD_a-7.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Faustkeil_Nachbau,_2020_PD_a-7.jpg|alt=refer to caption|thumb|Isang halimbawa ng [[de-kamay na palakol]].]] Nagawa ng mga unang [[hominid]] na gumamit ng mga [[kagamitan]] sa pamamagitan ng obserbasyon o [[paulit-ulit na pagsubok]] ({{lang-en|trial and error}}).<ref>{{Cite book |last=Schiffer |first=M. B. |title=The Archaeology of Science |publisher=Springer International Publishing |year=2013 |isbn=978-3319000770 |series=Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique |volume=9 |place=Heidelberg |pages=185–198 |language=en |trans-title=Ang Arkeolohiya ng Agham |chapter=Discovery Processes: Trial Models |trans-chapter=Mga Proseso sa Pagtuklas: Mga Modelo ng Pagsubok |doi=10.1007/978-3-319-00077-0_13 |access-date= |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-00077-0_13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184259/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-00077-0_13 |archive-date=4 Oktubre 2022 |url-status=live}}</ref> Tinatayang 2 milyong taon ang nakaraan, nalaman nila kung paano gumawa ng mga [[kagamitang yari sa bato]] sa pamamagitan ng paghampas sa mga tuklap ng mga maliliit na bato upang makagawa ng isang [[de-kamay na palakol]] ({{lang-en|hand axe}}).<ref name=":3">{{Cite web |author=Museong Britaniko |author-link=Museong Britaniko |title=Our earliest technology? |trans-title=Ang ating pinakamaagang teknolohiya? |url=https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902015829/https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |archive-date=2 Setyembre 2022 |access-date= |website=smarthistory.org |language=en}}</ref> Napahusay ito bandang 75,000 taon ang nakaraan, nang ginamit nila ang proseso ng pagtuklap sa bato sa [[pagbabawas sa bato|pamamagitan ng pagbabawas]].<ref>{{Cite web |last=Minogue |first=K. |date=28 Oktubre 2010 |title=Stone Age Toolmakers Surprisingly Sophisticated |trans-title=Sopistikado pala ang mga Mangagawa ng Kagamitan noong Panahon ng Bato |url=https://www.science.org/content/article/stone-age-toolmakers-surprisingly-sophisticated |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910174555/https://www.science.org/content/article/stone-age-toolmakers-surprisingly-sophisticated |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |website=science.org |language=en}}</ref> Ang [[pagtuklas sa apoy]] ng mga sinaunang tao ang kinokonsidera ng marami, tulad ni [[Charles Darwin]], bilang ang pinakamahalagang imbensiyon ng sangkatauhan.<ref>{{cite book |last=Crump |first=Thomas |title=A Brief History of Science |publisher=[[Constable & Robinson]] |year=2001 |isbn=978-1841192352 |page=9 |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Agham}}</ref> Ayon sa [[arkeolohiya]], tinatayang gumagamit na ang mga tao ng [[apoy]] noon pang 1.5 milyong taon ang nakaraan.<ref>{{Cite journal |last1=Gowlett |first1=J. A. J. |last2=Wrangham |first2=R. W. |date=1 Marso 2013 |title=Earliest fire in Africa: towards the convergence of archaeological evidence and the cooking hypothesis |trans-title=Pinakamaagang apoy sa Aprika: tungo sa pagsasalubong ng mga ebidensiya sa arkeolohiya at ang hinuha ng pagluluto |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2012.756754 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |language=en |volume=48 |issue=1 |pages=5–30 |doi=10.1080/0067270X.2012.756754 |issn=0067-270X |s2cid=163033909}}</ref> Dahil sa apoy, na nagagawa sa pamamagitan ng paggamit sa [[kahoy]] at [[uling]], nagawa ng mga sinaunang tao na mailuto ang mga pagkain nila. Nagresulta ito sa pagtaas sa sustansiyang kinakain ng mga tao gayundin ang paglawak ng mga pwedeng kainin nila dahil hindi na limitado sila sa oras bago masira ang pagkain.<ref>{{cite journal |last=Stahl |first=Ann B. |author-link= |year=1984 |title=Hominid dietary selection before fire |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1984-04_25_2/page/151 |trans-title=Mga mapipiling pagkain ng mga hominid bago ang apoy |journal=[[Current Anthropology]] |language=en |volume=25 |issue=2 |pages=151–68 |doi=10.1086/203106 |jstor=2742818 |s2cid=84337150}}</ref> Ito ang sentrong paksa ng [[pagktuklas sa apoy|hinuha ng pagluto]], na nagsasabing dahil sa abilidad ng pagluto sa mga pagkain, lumaki ang [[sukat ng utak]] ng mga tao, bagamat hindi lahat ng mga siyentipiko ay pabor sa ideyang ito.<ref>{{Cite journal |last=Wrangham |first=R. |date=1 Agosto 2017 |title=Control of Fire in the Paleolithic: Evaluating the Cooking Hypothesis |trans-title=Pagkontrol sa Apoy noong Paleolitiko: Pagsusuri sa Hinuha ng Pagluluto |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/692113 |url-status=live |journal=Current Anthropology |language=en |volume=58 |issue=S16 |pages=S303–S313 |doi=10.1086/692113 |issn=0011-3204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910190830/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/692113 |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |s2cid=148798286}}</ref> May mga nakita ring [[dapog]] ({{lang-en|hearth}}) na tinatayang nagamit noong 790,000 taon ang nakaraan. Naniniwala ang mga siyentipiko na sa mga lugar na ito nagsimula ang [[pakikihalubilo]] ng mga tao at nagresulta sa pag-usbong ng mga pinakaunang [[wika]].<ref name="worldcat1124046527">{{Cite book |last= |first= |url=http://worldcat.org/oclc/1124046527 |title=Lucy to Language: the Benchmark Papers |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199652594 |editor-last=Dunbar |editor-first=R. I. M. |language=en |trans-title=Mula [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]] hanggang Wika: ang mga Papel Pang-benchmark |oclc=1124046527 |access-date=10 September 2022 |editor-last2=Gamble |editor-first2=C. |editor-last3=Gowlett |editor-first3=J. A. J. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814044201/http://worldcat.org/oclc/1124046527 |archive-date=14 August 2020 |url-status=live}}</ref> Bukod dito, ilan sa mga sinaunang teknolohiyang nagawa sa panahong [[Paleolitiko]] ang [[pananamit]] at [[bahay]]. Hindi nagkakasundo ang mga siyentipiko ukol sa kung kailan naimbento ang mga ito, bagamat may mga ebidensiya sa arkeolohiya na nagtuturo sa mga damit na tinatayang nagawa noong 90,000 hanggang 120,000 taon ang nakaraan,<ref>{{Cite journal |last1=Hallett |first1=Emily Y. |last2=Marean |first2=Curtis W. |last3=Steele |first3=Teresa E. |last4=Álvarez-Fernández |first4=Esteban |last5=Jacobs |first5=Zenobia |author5-link=Zenobia Jacobs |last6=Cerasoni |first6=Jacopo Niccolò |last7=Aldeias |first7=Vera |last8=Scerri |first8=Eleanor M. L. |last9=Olszewski |first9=Deborah I. |last10=Hajraoui |first10=Mohamed Abdeljalil El |last11=Dibble |first11=Harold L. |date=24 Setyembre 2021 |title=A worked bone assemblage from 120,000–90,000 year old deposits at Contrebandiers Cave, Atlantic Coast, Morocco |trans-title=Assemblage ng mga ginamit na buto mula sa mga depositong 120,000–90,000 taong gulang sa Kuweba ng Contrebandiers, Baybayin ng Atlantiko, Morocco |journal=iScience |language=en |volume=24 |issue=9 |page=102988 |bibcode=2021iSci...24j2988H |doi=10.1016/j.isci.2021.102988 |issn=2589-0042 |pmc=8478944 |pmid=34622180}}</ref> at mga bahay na tinirhan noong tinatayang 450,000 taon ang nakaraan.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Shaar |first1=Ron |last2=Matmon |first2=Ari |last3=Horwitz |first3=Liora K. |last4=Ebert |first4=Yael |last5=Chazan |first5=Michael |last6=Arnold |first6=M. |last7=Aumaître |first7=G. |last8=Bourlès |first8=D. |last9=Keddadouche |first9=K. |date=1 Mayo 2021 |title=Magnetostratigraphy and cosmogenic dating of Wonderwerk Cave: New constraints for the chronology of the South African Earlier Stone Age |trans-title=Magnetostratigrapiya at kosmohenikong pagpepetsa sa Kuweba ng Wonderwerk: Mga bagong paghihigpit para sa kronolohiya ng Maagang Panahon ng Bato sa Timog Aprika |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379121001141 |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |volume=259 |page=106907 |bibcode=2021QSRv..25906907S |doi=10.1016/j.quascirev.2021.106907 |issn=0277-3791 |s2cid=234833092}}</ref> Sa paglipas ng Paleolitiko, lalong naging sopistikado ang mga bahay; simula pa noong tinatayang 380,000 taon ang nakaraan, nagtatayo na ang mga tao ng mga pansamantalang pamamahay.<ref>{{cite web |author=O'Neil, Dennis |title=Evolution of Modern Humans: Archaic Homo sapiens Culture |trans-title=Ebolusyon ng mga Modernong Tao: Sinaunang Kultura ng Homo sapiens |url=http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404130017/http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_3.htm |archive-date=4 Abril 2007 |access-date= |publisher=[[Palomar College]] |language=en}}</ref> Dahil sa damit, lalo na yung mga yari sa balat ng mga hayop, nagawa ng mga tao na makapasok sa mga mas malalamig na rehiyon. Nagsimulang [[Migrasyon ng mga sinaunang tao|lumabas]] ang mga tao mula sa [[Aprika]] bandang 200,000 taon ang nakaraan, at nagsimulang lumipat sa [[Eurasya]] bago sila kumalat sa iba't ibang panig ng mundo.<ref>{{cite journal |last1=Harvati |first1=Katerina |author-link=Katerina Harvati |last2=Röding |first2=Carolin |last3=Bosman |first3=Abel M. |last4=Karakostis |first4=Fotios A. |last5=Grün |first5=Rainer |last6=Stringer |first6=Chris |last7=Karkanas |first7=Panagiotis |last8=Thompson |first8=Nicholas C. |last9=Koutoulidis |first9=Vassilis |last10=Moulopoulos |first10=Lia A. |last11=Gorgoulis |first11=Vassilis G. |year=2019 |title=Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia |trans-title=Nagbibigay ang mga fossil sa Kuweba ng Apidima ng pinakamaagang ebidensiya ng mga Homo sapiens sa Eurasya |url=https://zenodo.org/record/6646855 |url-status=live |journal=Nature |language=en |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=571 |issue=7766 |pages=500–504 |doi=10.1038/s41586-019-1376-z |issn=0028-0836 |pmid=31292546 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801132212/https://zenodo.org/record/6646855 |archive-date=1 Agosto 2022 |access-date= |last12=Kouloukoussa |first12=Mirsini |s2cid=195873640}}</ref> === Neolitiko === {{main|Rebolusyong Neolitiko}} [[File:Néolithique_0001.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:N%C3%A9olithique_0001.jpg|alt=Photo of Neolithic tools on display|thumb|Mga [[Artepakto|artepaktong]] nahukay mula sa [[Neolitiko|Panahong Neolitiko]], kabilang ang mga pinakinis na mga kagamitang bato gayundin sa ilang mga [[palamuti]].]] Bumilis ang pag-usad ng teknolohiya pagsapit ng [[Rebolusyong Neolitiko]], na kilala rin sa tawag na Unang Rebolusyong Agrikultural, at nagpakomplikado sa mga lipunan bilang resulta.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3 |title=Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation |publisher=Springer New York |year=2002 |isbn=9780306471667 |editor-last=Kuijt |editor-first=i. |series=Fundamental Issues in Archaeology |language=en |trans-title=Buhay sa mga Nagsasakang Pamayanan ng Neolitiko: Organisasyong Panlipunan, Pagkakakilanlan, at Pagkakaiba |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184244/https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3 |archive-date=4 Oktubre 2022 |url-status=live}}</ref> Dahil sa pagkaimbento ng [[palakol na bato]] noong panahong [[Mesolitiko]] at pinakinis sa panahong Neolitiko, napabilis ang malawakang [[pagkalbo ng kagubatan|pangangahoy]] at [[pagsasaka]].<ref>{{Cite journal |last=Coghlan |first=H. H. |date=1943 |title=The Evolution of the Axe from Prehistoric to Roman Times |trans-title=Ebolusyon ng Palakol mula Sinaunang Panahon hanggang sa Panahon ng mga Romano |url=https://www.jstor.org/stable/2844356 |url-status=live |journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland |language=en |volume=73 |issue=1/2 |pages=27–56 |doi=10.2307/2844356 |issn=0307-3114 |jstor=2844356 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926011626/https://www.jstor.org/stable/2844356 |archive-date=26 Setyembre 2022 |access-date=}}</ref> Naging posible ang pagsuporta sa malaking populasyon sa iisang lugar dahil sa pag-usbong ng [[agrikultura]] at [[sedentismo]]. Dumami ang mga anak kada pamilya, na mahirap magawa sa mga [[taong pagala-gala|lipunang pagala-gala]]. Kumpara sa mga [[hunter-gatherer|lipunang nangangaso]], mas may gamit ang mga bata sa pagsasaka.<ref name="20060104sciencedaily">{{Cite news |last=University of Chicago Press Journals |date=4 Enero 2006 |title=The First Baby Boom: Skeletal Evidence Shows Abrupt Worldwide Increase In Birth Rate During Neolithic Period |language=en |trans-title=Ang Unang Baby Boom: Ipinapakita ng mga Kalansay na Ebidensiya ang Biglaang Pagtaas ng Antas ng Panganganak noong Panahong Neolitiko |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060103114116.htm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108133752/https://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060103114116.htm |archive-date=8 Nobyembre 2016}}</ref> Ang paglobo ng populasyon at yaman sa panahong ito ang nagbigay-daan sa [[paghahati sa trabaho]].<ref>{{cite book |author=Ferraro, Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=isGyuX9motEC&q=labor+neolithic+population&pg=PA163 |title=Cultural Anthropology: An Applied Perspective |publisher=[[The Thomson Corporation]] |year=2006 |isbn=978-0495030393 |language=en |trans-title=Antropolohiyang Kultural: Nalalapat na Pananaw |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145412/https://books.google.com/books?id=isGyuX9motEC&q=labor+neolithic+population&pg=PA163 |archive-date=31 Marso 2021 |url-status=live}}</ref> Bagamat hindi alam sa kasalukuyan ang pinakasanhi ng pag-usbong ng mga pinakaunang [[lungsod]] sa mundo kagaya ng [[Uruk]], gayundin sa mga pinakaunang sibilisasyon tulad ng [[Sumer]], ipinagpapalagay na ang kasabay na pag-usbong ng hiyarkiyang panlipunan gayundin ang espesyalisasyon sa trabaho, [[kalakalan]], [[digmaan]], at ang pangangailangan ng pagsasagawa ng mga kolektibong aksyon tulad ng [[irigasyon]] ang nagbigay-daan upang umusbong ang mga lungsod na ito.<ref>{{cite book |author=Patterson, Gordon M. |url=https://books.google.com/books?id=8pKKwlEcpwYC&q=labor+surplus+neolithic+population&pg=PA7 |title=The Essentials of Ancient History |publisher=Research & Education Association |year=1992 |isbn=978-0878917044 |language=en |trans-title=Mga Pangangailangan ng Sinaunang Kasaysayan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145419/https://books.google.com/books?id=8pKKwlEcpwYC&q=labor+surplus+neolithic+population&pg=PA7 |archive-date=31 Marso 2021 |url-status=live}}</ref> Nagbigay-daan naman ang pagkaimbento sa [[pagsusulat]] sa paglawak ng kaalamang kultural at literatura, gayundin ang pagtatala sa [[kasaysayan]] at ang pagsisimula ng [[agham]] at [[pananaliksik]].<ref>{{cite book |last=Goody |first=J. |title=The Logic of Writing and the Organization of Society |url=https://archive.org/details/logicofwritingor0000good |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |language=en |trans-title=Ang Lohika ng Pagsusulat at ang Organisasyon ng Lipunan}}</ref> Sa panahon ding ito napahusay ang mga [[pandayan]], at nagpahintulot sa [[pagbububo]] at [[pagpapanday]] sa unang pagkakataon ang [[ginto]], [[pilak]], [[tanso]], at [[tingga]].<ref>{{Cite journal |last=Cramb |first=Alan W |year=1964 |title=A Short History of Metals |trans-title=Maikling Kasaysayan ng mga Metal |journal=Nature |language=en |volume=203 |issue=4943 |page=337 |bibcode=1964Natur.203Q.337T |doi=10.1038/203337a0 |doi-access=free |s2cid=382712}}</ref> Pagsapit ng tinatayang {{BKP|10,000|link=y}}, naging malinaw sa mga sinaunang lipunan ang kalidad ng mga kagamitang yari sa tanso kesa sa mga bato. Bagamat hindi karaniwang makikita ang purong tanso, laganap ang anyo nito sa mga batong mineral, na madaling nakukuha sa pamamagitan ng simpleng pagsunog gamit ang [[uling]]. Kalaunan, nadiskubre nila ang mga [[balahak]] tulad ng [[bronse]] at [[brasa]] bandang {{BKP|4000}}. Unang ginamit naman ang mga balahak na [[bakal]] tulas ng [[asero]] noong bandang {{BKP|1800}}.<ref name="hindu001200903261">{{Cite news |date=26 Marso 2009 |title=Ironware piece unearthed from Turkey found to be oldest steel |language=en |trans-title=Piraso ng kagamitang bakal na nahukay sa Turkey ang pinakamatandang asero |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200903261611.htm |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329111924/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200903261611.htm |archive-date=29 Marso 2009}}</ref> === Sinauna === {{main|Sinaunang teknolohiya}} [[File:Ljubljana Marshes Wheel with axle (oldest wooden wheel yet discovered).jpg|thumb|upright|Ang gulong na nakita sa [[Latian ng Ljubljana]] sa [[Eslobenya]], ang pinakamatandang natuklasan sa kasalukuyan.]] Matapos makontrol ng mga tao ang apoy, natuklasan din nila ang ibang mga anyo ng enerhiya. Pinakauna sa mga ito, ang enerhiyang galing sa [[hangin]] sa pamamagitan ng paggamit ng mga [[layag]] sa mga [[barkong may layag|barko]]; tinatayang ginawa ang pinakamatandang halimbawa nito, isang bangkang ginamit sa [[Ilog Nilo]], noong {{BKP|7000}}.<ref>{{Cite journal |title=The oldest representation of a Nile boat |trans-title=Ang pinakalumang representasyon ng isang bangka [sa] Nilo |journal=Antiquity |language=en |volume=81 |author1-first=Donatella |author1-last=Usai |author2-first=Sandro |author2-last=Salvatori}}</ref> Alam na ng mga nakatira sa paligid ng naturang ilog ang [[Pag-apaw ng Ilog Nilo|taunang pagbaha]] sa mga baybayin nito simula pa noong sinaunang panahon sa lugar, bilang irigasyon para sa kanilang mga pananim. Gumamit din sila kalaunan ng mga daanan ng tubig na sinadyang gawin upang maidirekta ang tubig nang mas maayos at mas mainam.<ref>{{Cite book |last=Postel |first=Sandra |author-link=Sandra Postel |url=http://www.waterhistory.org/histories/nile/t1.html |title=Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last? |date=1999 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393319378 |language=en |trans-title=Sandigan ng Buhangin: Tatagal ba Kaya ang Himala ng Irigasyon? |chapter=Egypt's Nile Valley Basin Irrigation |trans-chapter=Irigasyon sa Saluhan ng Lambak Nilo ng Ehipto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119022630/http://www.waterhistory.org/histories/nile/t1.html |archive-date=19 November 2020 |url-status=live}}</ref> Samantala, gumawa naman ng sistema ng mga kanal ang mga nasa [[Sumer]] at [[Mesopotamia]] na umaagos patungo sa [[Ilog Eufrates]] at [[Ilog Tigris|Tigris]] para din sa irigasyon.<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet |author-link=Harriet Crawford |url=https://books.google.com/books?id=qSOYAAAAQBAJ&q=Sumerian+irrigation&pg=PA35 |title=The Sumerian World |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0203096604 |location=New York & London |pages=34–43 |language=en |trans-title=Ang Mundo ng Sumer |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205005423/https://books.google.com/books?id=qSOYAAAAQBAJ&q=Sumerian+irrigation&pg=PA35 |archive-date=5 December 2020 |url-status=live}}</ref> Itinuturing din bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensiyon ng tao, tinatayang magkahiwalay na naimbento ang [[gulong]] sa iba't ibang panig ng mundo sa halos pare-parehong panahon. Ayon sa mga ebidensiya sa arkeolohiya, naimbento ang gulong nang sabay sa [[gitnang Europa]], Mesopotamia, at sa hilagang [[Kaukasyo]] sa pamamagitan ng [[kulturang Maykop]], noong tinatayang {{BKP|5500}} bilang pinakamaaga, hanggang {{BKP|3300}} bilang pinakahuli, bagamat nagkakasundo ang marami sa {{BKP|4000}}.<ref>{{Cite book |last=Potts |first=D.T. |title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |year=2012 |page=285 |language=en |trans-title=Katulong sa Arkeolohiya ng Sinaunang Malapit na Silangan}}</ref><ref>{{Cite book |last=Childe |first=V. Gordon |title=New Light on the Most Ancient East |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215014 |year=1928 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215014/page/n129 110] |language=en |trans-title=Bagong Paliwanag sa Pinakasinaunang Silangan}}</ref> Tinatayang iginuhit ang mga pinakamatatandang depiksiyon ng mga karwaheng may gulong noong {{BKP|3500}}.<ref>{{Cite book |last=Anthony |first=David A. |title=The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World |url=https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0691058870 |location=Princeton |page=[https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth/page/67 67] |language=en |trans-title=Ang Kabayo, Gulong, at Wika: Paano Hinulma ng mga Nangangabayo ng Panahon ng Bronse mula sa Steppe ng Eurasya ang Modernong Mundo}}</ref> Noong 2003, nahukay sa [[Latian ng Ljubljana]] sa [[Eslobenya]] ang pinakamatandang gulong sa kasalukuyan.<ref>{{cite web |last=Gasser |first=Aleksander |date=March 2003 |title=World's Oldest Wheel Found in Slovenia |trans-title=Natagpuan sa Eslobenya ang Pinakamatandang Gulong sa Mundo |url=http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826021129/http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |archive-date=26 August 2016 |access-date= |publisher=Republic of Slovenia Government Communication Office |language=en}}</ref> Rebolusyonaryo sa kalakalan at pakikipagdigma ang pagkaimbento sa gulong. Mabilis na nadiskubre kalaunan na makakabuhat ng mga mas mabibigat na mga bagay ang mga karaheng nakagulong. Ginamit at posibleng naimbento rin sa Sumer ang [[gulong pampalayok]] ({{lang-en|potter's wheel}});<ref name="Kramer1963">{{cite book |last=Kramer |first=Samuel Noah |url=https://books.google.com/books?id=IuxIdug8DBUC |title=The Sumerians: Their History, Culture, and Character |date=1963 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226452388 |location=Chicago |page=290 |language=en |trans-title=Ang mga Taga-Sumer: Kanilang Kasaysayan, Kultura, at Karakter |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808201642/http://books.google.com/books/about/The_Sumerians.html?id=IuxIdug8DBUC |archive-date=8 August 2014 |url-status=live}}</ref> nahukay sa lungsod ng [[Ur]] ang isang buong gulong pampalayok na tinatayang ginawa noong {{BKP|3429}}, at meron ding mga mas matatandang piraso ng mga mas lumang gulong pampalayok sa parehong lugar.<ref name="Moorey1994">{{cite book |last=Moorey |first=Peter Roger Stuart |url=https://books.google.com/books?id=P_Ixuott4doC |title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |date=1999 |publisher=Eisenbrauns |isbn=978-1575060422 |location=Indiana |page=146 |language=en |trans-title=Mga Sinaunang Materyales at Industriya ng Mesopotamia: Ebidensiya sa Arkeolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017215042/https://books.google.com/books/about/Ancient_Mesopotamian_Materials_and_Indus.html?id=P_Ixuott4doC |archive-date=17 October 2017 |url-status=live |orig-year=1994}}</ref> Bagamat nakakagawa ito ng mga [[palayok]] nang maramihan at mabilisan, mas naging rebolusyonaryo ang paggamit ng gulong bilang paraan ng paggawa ng enerhiya, tulad ng mga [[mulino]]. Unang ginamit ang mga karwaheng may dalawang gulong sa [[Iran]] at Mesopotamia bandang {{BKP|3000}}.<ref name="Lay1992">{{cite book |last=Lay |first=M G |title=Ways of the World |publisher=Primavera Press |year=1992 |isbn=978-1875368051 |location=Sydney |page=28 |language=en |trans-title=Mga Gawi ng Mundo}}</ref> Tinatayang ginawa noong {{BKP|4000}} ang mga pinakamatatandang [[daanan]]g gawa sa bato sa lungsod ng Ur, gayundin sa mga daanang gawa sa kahoy patungo sa mga [[latian]] ng [[Glastonbury]] sa [[Inglatera]]. Ang pinakamahabang daanan na nakita sa panahong ito ay ginawa noong {{BKP|3500}}, at may habang aabot nang 2.4 kilometro mula sa [[Golpo ng Persia]] patungong [[Dagat Mediteraneo]], bagamat hindi ito patag at bahagyang inayos lang. Bandang {{BKP|2000}}, gumawa ang mga [[Minoano]] sa isla ng [[Creta]] ng isang 50 kilometrong daanan mula sa palasyo ng [[Gortyn]] sa katimugang bahagi ng isla patungo sa kabundukan hanggang sa palasyo ng [[Knossos]] sa hilaga. Di tulad ng naunang daanan, nakapatag ito.<ref name="Gregersen2012">{{cite book |last1=Gregersen |first1=Erik |url=https://books.google.com/books?id=ldSbAAAAQBAJ&q=paved+road+in+Ur&pg=PA130 |title=The Complete History of Wheeled Transportation: From Cars and Trucks to Buses and Bikes |date=2012 |publisher=Britannica Educational Publishing |isbn=978-1615307012 |location=New York |page=130 |language=en |trans-title=Ang Kumpletong Kasaysayan ng De-gulong na Transportasyon: Mula Kotse at Trak hanggang Bus at Bisikleta |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145500/https://books.google.com/books?id=ldSbAAAAQBAJ&q=paved+road+in+Ur&pg=PA130 |archive-date=31 March 2021 |url-status=live}}</ref> [[File:Pont du Gard BLS.jpg|thumb|upright=1.3|Ang paagusan ng [[Pont du Gard]] sa [[Pransiya]], isa sa mga pinakasikat na paagusan na ginawa ng [[Imperyong Romano|mga Romano]].]] May [[tubig-gripo]] ang mga kabahayan ng mga Minoano. Halimbawa nito ang isang [[banyera]] sa palasyo ng Knossos na halos kapareho ng mga modernong iterasyon nito. Meron din silang mga [[kubeta]] na nabubuhusan ng tubig.<ref name="Eslamian2014">{{cite book |last1=Eslamian |first1=Saeid |url=https://books.google.com/books?id=USXcBQAAQBAJ&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA174 |title=Handbook of Engineering Hydrology: Environmental Hydrology and Water Management |date=2014 |publisher=CRC Press |isbn=978-1466552500 |location=Florida |pages=171–175 |language=en |trans-title=Handbook ng Inhinyerang Hidrolohiya: Hidrolohiyang Pangkalikasan at Pamamahala sa Tubig |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210095408/https://books.google.com/books?id=USXcBQAAQBAJ&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA174 |archive-date=10 December 2020 |url-status=live}}</ref> Meron ding ganito sa [[sinaunang Roma]], lalo na sa kanilang mga pampublikong palikuran, na posible dahil sa matinding sistema ng mga [[imburnal]]. Pinakamahalaga sa mga ito ang [[Cloaca Maxima]] sa [[Roma]], na unang itinayo noong {{BKP|ika-6 na siglo}} at ginagamit pa rin magpahanggang ngayon.<ref name="Lechner2012">{{cite book |last1=Lechner |first1=Norbert |url=https://books.google.com/books?id=0loW1G-Q5f4C&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA106 |title=Plumbing, Electricity, Acoustics: Sustainable Design Methods for Architecture |date=2012 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1118014752 |location=New Jersey, Estados Unidos |page=106 |language=en |trans-title=Pagtutubero, Kuryente, Akustika: Mga Kaparaanan sa Nasusustentong Disenyo para sa Arkitektura |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145421/https://books.google.com/books?id=0loW1G-Q5f4C&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA106 |archive-date=31 March 2021 |url-status=live}}</ref> Kilala ang mga Romano sa kanilang sistema ng mga [[paagusan]] na itinayo sa iba't-ibang bahagi ng kanilang imperyo. Itinayo ang una sa mga ito noong {{BKP|312}}, at nagtayo pa sila ng karagdagang sampu hanggang noong {{CE|226|link=y}}. Sumatotal, nagtayo ang mga Romano ng mga paagusan na may kabuuang haba ng 450 kilometro, bagamat di tataas sa 70 kilometro lang ang nakaangat sa lupa at sinusuportahan ng mga [[tulay]] at [[arko]].<ref name="Aicher1995">{{cite book |last1=Aicher |first1=Peter J. |url=https://books.google.com/books?id=IEa04PmWXq0C&q=Pont+du+Gard |title=Guide to the Aqueducts of Ancient Rome |date=1995 |publisher=Bolchazy-Carducci Publishers, Inc. |isbn=978-0865162822 |location=Illinois |page=6 |language=en |trans-title=Gabay sa mga Paagusan ng Sinaunang Roma |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205010425/https://books.google.com/books?id=IEa04PmWXq0C&q=Pont+du+Gard |archive-date=5 December 2020 |url-status=live}}</ref> === Premoderno === {{main|Teknolohiyang medyebal|Teknolohiya ng Renasimiyento}} Nagpatuloy ang mga inobasyon pagsapit ng [[Gitnang Kapanahunan]] dahil sa produksiyon ng [[sutla]] sa Asya at kalaunan sa Europa. Pinagsama ang mga [[simpleng makina]] tulad ng [[dalawit]], [[tornilyo]], at [[kalo]] upang makagawa ng mga mas komplikadong makina, tulad ng [[karetilya]], [[mulino]], at [[orasan]].<ref>{{Cite book |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315588605 |title=Innovation and Creativity in Late Medieval and Early Modern European Cities |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1317116530 |editor-last=Davids |editor-first=K. |language=en |trans-title=Inobasyon at Pagkamalikhain sa mga Huling Medyebal hanggang Maagang Modernong Lungsod ng Europa |doi=10.4324/9781315588605 |access-date= |editor-last2=De Munck |editor-first2=B. |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184255/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315588605/innovation-creativity-late-medieval-early-modern-european-cities-karel-davids-bert-de-munck |archive-date=4 October 2022 |url-status=live |s2cid=148764971}}</ref> Sa panahon ding ito nagsimulang umusbong ang mga [[pamantasan]] sa Europa, tulad ng [[Unibersidad ng Oxford]] at [[Unibersidad ng Cambridge|Cambridge]].<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=HnQNVPbnrDgC |title=Universities and Schooling in Medieval Society |last2= |first2= |last3= |first3= |date=2000 |publisher=BRILL |isbn=978-9004113510 |editor-last=Courtenay |editor-first=W. J. |language=en |trans-title=Mga Pamantasan at Pag-aaral sa Lipunang Medyebal |access-date= |editor-last2=Miethke |editor-first2=J. |editor-last3=Priest |editor-first3=D. B. |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184252/https://books.google.com/books?id=HnQNVPbnrDgC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensiyon ng tao, ang bersyon ng [[limbagan]] na ginawa ni [[Johannes Gutenberg]] sa [[Alemanya]] ang nagpabilis sa paggawa ng mga [[aklat]] sa Europa. Bagamat may mga naunang bersyon ng limbagan na naimbento sa [[Silangang Asya]] bago ito, ang imbensiyon ni Gutenberg ang itinuturong dahilan ng mga iskolar bilang ang nagpasimula sa pagkalat ng mga makabagong kaisipan sa kontinente at humantong sa [[Renasimiyento]].<ref>{{Cite book |last=Deming |first=D. |url= |title=Science and Technology in World History |publisher=McFarland |year=2014 |isbn=978-0786490868 |volume=3 |language=en |trans-title=Agham at Teknolohiya sa Kasaysayan ng Mundo}}</ref> === Moderno === {{main|Rebolusyong Industriyal|Ikalawang Rebolusyong Industriyal|Panahon ng Impormasyon}} [[File:1925 Ford Model T touring.jpg|thumb|Ang [[Ford Model T]], ang kauna-unahang komersyal na kotse, unang lumabas noong 1908.]] Nagsimula ang [[Rebolusyong Industriyal]] sa [[Reyno Unido]], kung saan unang naimbento ang [[makinang pinasisingawan]] na nagpabilis sa trabaho sa maraming larangan kagaya ng [[metalurhiya]], [[pagmimina]], [[agrikultura]], at [[pagmamanupaktura]], gayundin sa pag-usbong ng mga unang [[pabrika]].<ref>{{Cite book |last=Stearns |first=P. N. |url=https://archive.org/details/industrialrevolu0000pete|title=The Industrial Revolution in World History |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0813347295 |language=en |trans-title=Ang Rebolusyong Industriyal sa Kasaysayan ng Mundo}}</ref> Nadebelop sa panahong ito ang marami sa mga teknolohiyang may direktang epekto sa kasalukuyang panahon, kagaya ng [[imburnal]], [[kuryente]], [[Bumbilya|bombilya]], [[motor]], [[riles]], at [[kotse]]. Nagdulot ito ng malawak na pag-unlad sa mga larangan ng agham, lalo na sa [[medisina]], [[kimika]], [[pisika]], at [[inhinyera]].<ref>{{Cite web |last=Mokyr |first=J. |year=2000 |title=The Second Industrial Revolution, 1870–1914 |trans-title=Ang Ikalawang Rebolusyong Industriyal, 1870-1914 |url=https://faculty.wcas.northwestern.edu/jmokyr/castronovo.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910210450/https://faculty.wcas.northwestern.edu/jmokyr/castronovo.pdf |archive-date=10 September 2022 |access-date= |language=en}}</ref> Kasabay nito, lumawak ang mga lungsod, na humantong sa pagtatayo sa mga pinakaunang mga [[skyscraper]].<ref>{{Cite book |last=Black |first=B. C. |url=https://books.google.com/books?id=NPJjEAAAQBAJ |title=To Have and Have Not: Energy in World History |publisher=Rowman & Littlefield |year=2022 |isbn=978-1538105047 |language=en |trans-title=Magkaroon o Hindi: Enerhiya sa Kasaysayan ng Mundo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184800/https://books.google.com/books?id=NPJjEAAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Sentro rin sa panahong ito ang pag-unlad ng [[komunikasyon]] sa malalayong lugar, tulad ng [[telegrapo]], [[telepono]], [[radyo]], at [[telebisyon]].<ref>{{Cite journal |last=Albion |first=Robert G. |date=1 January 1933 |title=The Communication Revolution, 1760–1933 |trans-title=Ang Rebolusyon sa Komunikasyon, 1760-1933 |url=https://doi.org/10.1179/tns.1933.002 |url-status=live |journal=Transactions of the Newcomen Society |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=13–25 |doi=10.1179/tns.1933.002 |issn=0372-0187 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184825/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1179/tns.1933.002 |archive-date=4 October 2022 |access-date=}}</ref> [[File:Computer lab showing desktop PCs warwick.jpg|thumb|Mga [[kompyuter]] na [[desktop]] sa isang laboratoryo.]] Lalo pang bumilis ang paglago ng teknolohiya pagsapit ng ika-20 siglo. Sa pisika, ang pagtuklas sa [[pisyong nukleyar]] ang nagpasimula sa [[Panahong Atomiko]] at ang pag-imbento sa mga [[sandatang nukleyar|sandata]] at [[lakas nukleyar]]. Pinabilis ng [[kompyuter]] ang pagproseso sa mga datos. Bagamat sa simula ay hadlang ang laki na inookupa ng mga pinakaunang kompyuter tulad ng [[ENIAC]] dahil sa mga [[tubong basyo]] ({{lang-en|vacuum tubes}}), ang pag-unlad ng agham ng [[pisikang kwantum]] ang nagpahintulot upang maibento ang mga [[transistor]] simula noong 1947 at nnagpaliit sa mga kompyuter upang magamit ng masa Samantala, lalo pang napabilis ang pangmaalayuang komunikasyon sa tulong ng [[Fiber Optics|fiber optics]], na kalaunan ay nagresulta sa pagsisimula ng [[Panahon ng Impormasyon]] at ang [[internet]]. Nagsimula naman ang [[Panahon ng Kalawakan]] sa paglunsad ng [[Sputnik 1]] ng [[Unyong Sobyet]] noong 1957 at sa kaakibat nitong [[Karerang Pangkalawakan|karera]] sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Estados Unidos]], at sa mga [[Paglipad sa kalawakang pantao|misyong may tauhan]] sa orbit ng [[Daigdig]] at [[Paglapag sa buwan|paglapag sa Buwan]] kalaunan na ginawa ng [[Programang Apollo|misyong Apollo]] ng Estados Unidos sa sumunod na dekada. Nagkaroon din ng mga [[estasyong pangkalawakan]] tulad ng ''[[Mir]]'' noong 1986 hanggang 2001, [[International Space Station|ISS]] noong 1998, at gayundin sa ''[[Tiangong]]'' ng [[Tsina]] noong 2021. Nagsimula rin ang paghahanap sa [[Buhay sa labas ng Daigdig|mga senyales ng buhay sa labas ng Daigdig]], partikular na ang [[SETI]], na gumagamit ng mga [[teleskopyong de-radyo]] upang maghanap ng mga ganitong senyales sa mga malalayong [[bituin]]. Samantala, sa medisina, nagkaroon din ng mga bagong teknolohiya para sa pagsusuri (tulad ng [[CT scan|CT]], [[PET scan|PET]], at [[MRI scan]]), pagtrato (tulad ng [[makinang pang-dialysis]], [[defibrillator]], [[pacemaker]], at mga bagong [[gamot]] at [[bakuna]]), at pananaliksik (tulad ng pagko-clone ng [[interferon]] at sa mga [[DNA microarray]]).<ref>{{Cite book |last=Agar |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=e2TrhBB_4fYC |title=Science in the 20th Century and Beyond |publisher=Polity |year=2012 |isbn=978-0745634692 |language=en |trans-title=Agham sa Ika-20 Siglo at Hinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184804/https://books.google.com/books?id=e2TrhBB_4fYC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> == Epekto == {{Main|Teknolohiya at lipunan}} === Lipunan === ==== Trabaho ==== Teknolohiya ang pinakamalaking sanhi ng pag-unlad ng ekonomiya sa paglipas ng panahon.<ref>{{Cite journal |last=Solow |first=Robert M. |date=1957 |title=Technical Change and the Aggregate Production Function |trans-title=Teknikal na Pagbabago at ang Aggregate na Punsiyon ng Produksiyon |url=https://www.jstor.org/stable/1926047 |url-status=live |journal=The Review of Economics and Statistics |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=312–320 |doi=10.2307/1926047 |issn=0034-6535 |jstor=1926047 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115022751/https://www.jstor.org/stable/1926047 |archive-date=15 January 2023 |access-date=}}</ref> Pinalaki nito ang produkto na nagagawa ng mga tao. Naghatid ito ng [[otomasyon]] lalo na sa mga paulit-ulit na gawain, at bagamat pinalitan nito ang ilang mga trabaho, nagresulta rin ito sa pagdami ng mga trabahong may matataas na suweldo.<ref>{{cite journal |last=Autor |first=D. H. |year=2015 |title=Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace |trans-title=Bakit Andami pa ring mga Trabaho? Ang Kasaysayan at Hinaharap ng Pinagtatrabahuhan |url=https://economics.mit.edu/files/11563 |journal=Journal of Economic Perspectives |language=en |volume=29 |pages=3–30 |doi=10.1257/jep.29.3.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901060615/http://economics.mit.edu/files/11563 |archive-date=1 September 2022 |doi-access=free |number=3}}</ref> Ayon sa mga pag-aaral, hindi ganong katindi ang [[Kawalang trabaho|kawalang-trabaho]] dulot ng mga [[kompyuter]].<ref>{{Cite journal |last=Bessen |first=J. E. |date=3 October 2016 |title=How Computer Automation Affects Occupations: Technology, Jobs, and Skills |trans-title=Paano Nakakaapekto ang Otomasyon ng Kompyuter sa mga Trabaho: Teknolohiya, Trabaho, at Kakayahan |url=https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/813 |url-status=live |journal=Economic Perspectives on Employment & Labor Law EJournal. |language=en |location=New York |volume=15{{hyphen}}49 |doi=10.2139/ssrn.2690435 |ssrn=2690435 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310050823/https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/813/ |archive-date=10 March 2024 |access-date= |s2cid=29968989}}</ref> Gayunpaman, hindi sigurado ang mga eksperto kung ganito rin ang kaso sa [[artipisyal na katalinuhan]] (AI), na umarangkada sa dekada 2020s. Dahil bago pa ang teknolohiyang ito, pinagdedebatehan ng mga ekonomista ang tunay na epekto nito sa mga trabaho ng tao. Noong 2017, walang nakuhang konsensus sa isang sarbey sa mga ekonomista ukol sa kawalang-trabahong dulot ng AI sa hinaharap.<ref>{{Cite web |date=30 June 2017 |title=Robots and Artificial Intelligence |trans-title=Mga Robot at Artipisyal na Katalinuhan |url=https://www.igmchicago.org/surveys/robots-and-artificial-intelligence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171212/https://www.igmchicago.org/surveys/robots-and-artificial-intelligence/ |archive-date=20 September 2022 |access-date= |website=igmchicago.org |publisher=[[Initiative on Global Markets]] |language=en}}</ref> Ayon sa isang ulat noong 2020 ng [[World Economic Forum]], inaasahang papalitan ng AI ang 85 milyong trabaho pagsapit ng 2025, bagamat inaasahan din itong gagawa ng 97 milyong trabaho sa parehong panahon.<ref>{{Cite web |date=October 2020 |title=The Future of Jobs Report 2020 |trans-title=Ang Ulat sa Hinaharap ng mga Trabaho 2020 |url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2020.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115173909/https://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2020.pdf |archive-date=15 January 2023 |access-date= |website=www3.weforum.org |language=en}}</ref> ==== Seguridad ==== Kasabay ng pag-unlad ng teknolohiya, nagsimula rin ang pag-aalala sa pagkapribado at seguridad ng mga gumagamit nito. Maraming tao ang nagbabayad ngayon online, kagaya sa [[Gcash]] at [[Maya (pagbayad)|Maya]] sa Pilipinas, gayundin sa [[PayPal]] at [[Alipay]] sa pandaigdigan. Bagamat may seguridad ang mga ito, napapasok pa rin ito ng mga kriminal.<ref name=":11">{{Cite web |last1=Rosenberg |first1=Elizabeth |author1-link=Elizabeth Rosenberg |last2=Harrell |first2=Peter E. |last3=Shiffman |first3=Gary M. |last4=Dorshimer |first4=Sam |date=2019 |title=Financial Technology and National Security |trans-title=Teknolohiyang Pinansiyal at Pambansang Seguridad |url=https://www.jstor.org/stable/resrep20404 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119140345/https://www.jstor.org/stable/resrep20404 |archive-date=19 January 2023 |access-date= |publisher=Center for a New American Security |language=en}}</ref> Halimbawa, ginamit ng mga hacker mula sa [[Hilagang Korea]] ang [[Tumbler ng kripto|mixer]] na [[Blender.io]] upang itago ang kanilang mga transaksyon sa [[kripto]], na nagkakahalaga nang {{USD|20.5 milyon}}, mula sa larong ''[[Axie Infinity]]'', at nakanakaw nang di bababa sa {{USD|600 milyon}} mula sa mga may-ari ng naturang laro. Dahil dito, pinarusahan ng [[Kagawaran ng Pananalapi ng Estados Unidos]] ang Blender.io, ang kauna-unahang aksyon laban sa isang mixer, upang mapigilan ang mga ganitong gawain.<ref>{{Cite web |date=6 May 2022 |title=U.S. takes aim at North Korean crypto laundering |trans-title=Inasinta ng Amerika ang laundering ng kripto ng Hilagang Korea |url=https://www.nbcnews.com/tech/crypto/us-takes-aim-north-korean-crypto-laundering-rcna27660 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119140345/https://www.nbcnews.com/tech/crypto/us-takes-aim-north-korean-crypto-laundering-rcna27660 |archive-date=19 January 2023 |access-date= |website=NBC News |language=en}}</ref> Kinukuwestiyon din ang pagkapribado ng mga kripto, gayundin sa transparency at pagkamatatag nito.<ref name=":11" /> === Kalikasan === Gumagawa ng parehong positibo at negatibong epekto sa kalikasan ang teknolohiya. Madalas, teknolohiya rin ang gagawa ng paraan upang mapababa ang epekto nito sa kalikasan na siyang gumagawa rin nito. Halimbawa, sinasagot ng mga makabagong teknolohiya ang pagbawas sa [[polusyon]] na ginawa rin ng ibang teknolohiya.<ref>{{Cite web |last1=Austin |first1=David |last2=Macauley |first2=Molly K. |author2-link=Molly K. Macauley |date=1 December 2001 |title=Cutting Through Environmental Issues: Technology as a double-edged sword |trans-title=Pagputol sa mga Isyu sa Kalikasan: Teknolohiya bilang isang espadang kabilaang matalim |url=https://www.brookings.edu/articles/cutting-through-environmental-issues-technology-as-a-double-edged-sword/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209002853/https://www.brookings.edu/articles/cutting-through-environmental-issues-technology-as-a-double-edged-sword/ |archive-date=9 February 2023 |access-date= |website=Brookings |language=en}}</ref> Sa pag-usad ng teknolohiya, tumataas din ang paglabas ng mga [[Greenhouse gas|gas na greenhouse]], tulad ng [[metano]] at [[karbong dioksido]].<ref>{{Cite journal |last1=Chaudhry |first1=Imran Sharif |last2=Ali |first2=Sajid |last3=Bhatti |first3=Shaukat Hussain |last4=Anser |first4=Muhammad Khalid |last5=Khan |first5=Ahmad Imran |last6=Nazar |first6=Raima |date=October 2021 |title=Dynamic common correlated effects of technological innovations and institutional performance on environmental quality: Evidence from East-Asia and Pacific countries |trans-title=Pangkaraniwang dinamikong magkaugnay na mga epekto ng mga inobasyong teknolohikal at institusyonal na pagganap sa kalidad ng kalikasan: Ebidensiya mula sa mga bansa sa Silangang Asya at Pasipiko |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1462901121001921 |url-status=live |journal=Environmental Science & Policy |language=en |volume=124 |issue=Environmental Science & Policy |pages=313–323 |bibcode=2021ESPol.124..313C |doi=10.1016/j.envsci.2021.07.007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214142841/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1462901121001921 |archive-date=14 February 2023 |access-date= |via=Elsevier Science Direct}}</ref> Gayunpaman, ganito ang resulta ng teknolohiya simula pa noon; halimbawa ang paggamit ng [[Imperyong Inca]] ng mga nakakalasong kemikal sa [[pagpapanday]], na lumalabas sa himpapawid gayundin sa mga ilog.<ref>{{Cite book |last=Smol |first=J. P. |url=https://www.worldcat.org/oclc/476272945 |title=Pollution of Lakes and Rivers : a Paleoenvironmental Perspective. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1444307573 |edition=2 |location=Chichester, Reyno Unido |page=135 |language=en |trans-title=Polusyon sa mga Lawa at Ilog: Isang Perspektibong Paleoenvironmental. |oclc=476272945 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043125/https://search.worldcat.org/title/476272945 |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}</ref> == Pilosopiya == {{main|Pilosopiya ng teknolohiya}}Pilosopiya ng teknolohiya ang sangay ng pilosopiya na nakatuon sa pag-aaral sa "gawain ng pagdidisenyo at paggawa sa mga artepakto" at ang "kalikasan ng paggawa sa mga bagay-bagay". Naging disiplina ito noon lamang dalawang siglo ang nakaraan, at lumawak pa nang husto pagsapit ng dekada 1970s. Sentro din sa pag-aaral ang kahulugan ng pilosopiya at ang epekto nito sa [[lipunan]] at [[kultura]].<ref name=":5">{{Cite encyclopedia |year=2018 |title= |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date= |editor-last=Zalta |editor-first=E. N. |edition= |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Stanford |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911061556/https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/technology/ |archive-date=11 September 2022 |last2=Lokhorst |first2=G.-J. |last3=van de Poel |first3=I. |last1=Franssen |first1=M. |chapter=Philosophy of Technology |chapter-url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/technology/ |url-status=live |trans-chapter=Pilosopiya ng Teknolohiya}}</ref><ref name=":8">{{Cite book |last1=de Vries |first1=M. J. |url=https://books.google.com/books?id=EOmPCgAAQBAJ |title=Philosophy of Technology : An Introduction for Technology and Business Students |last2=Verkerk |first2=M. J. |last3=Hoogland |first3=J. |last4=van der Stoep |first4=J. |publisher=Taylor & Francis |year=2015 |isbn=978-1317445715 |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Pilosopiya ng Teknolohiya: Panimula para sa mga Estudyante ng Teknolohiya at Negosyo |oclc=907132694 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184227/https://www.google.com/books/edition/Philosophy_of_Technology/EOmPCgAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Unang tiningnan ng mga pilosopo ang teknolohiya bilang ekstensiyon ng tao na ginagaya o pinapahusay ang kakayahang pisikal o mental nito.<ref>{{Cite journal |last=Brey |first=P. |year=2000 |editor-last=Mitcham |editor-first=C. |title=Theories of Technology as Extension of Human Faculties |trans-title=Mga Teorya ng Teknolohiya bilang Ekstensiyon ng Kakayahan ng Tao |journal=Metaphysics, Epistemology, and Technology. Research in Philosophy and Technology |language=en |volume=19}}</ref> Ayon kay [[Karl Marx]], teknolohiya ang kagamitan ginagamit ng mga [[Kapitalismo|kapitalista]] upang abusuhin ang [[Proletaryado|proletaryo]], bagamat naniniwala rin siya na isa itong puwersa na magpapalaya sa huli sa mga tao matapos nitong malinisan ng mga deporma ng lipunan. Nagpokus naman ang mga pilosopong tulad ni [[José Ortega y Gasset|José Ortega]] mula sa ekonomika at politika papunta sa "pang-araw-araw na pamumuhay sa kulturang teknomateryal", at nagsasabi na maaari ding maapektuhan ng teknolohiya ang mga [[Burgesya|burgis]] "na siyang kumokontrol sa mga ito". Samantala, lumayo naman ang mga pilosopong tulad nina [[Don Ihde]] at [[Albert Borgmann]] mula sa pananaw na ito, at nagpokus sa [[empirisismo]] ng teknolohiya, at kinonsidera kung paano dapat mamuhay ang mga tao kasama ng teknolohiya.<ref name=":8" /> Sumesentro sa dalawang pangunahing argumento ang mga pinakaunang pag-aaral sa teknolohiya: [[determinismong teknolohikal]] at [[Konstruksiyong panlipunan ng teknolohiya|konstruksiyong panlipunan]]. Ayon sa determinismong teknolohikal, hindi maiiwasan ang pagbabago sa lipunan na hatid ng teknolohiya. Kaugnay sa ideyang ito ang otonomiyang teknolohikal, na nagsasabi na may sinusunod na likas na progreso ang teknolohiya na hindi kailanman mapipigilan. Samantala, salungat naman ang konstruksiyon panlipunan, na nagsasabing walang sinusunod na progreso ang teknolohiya, at nakadepende lang ito sa kultura, batas, politika, at insentibo sa ekonomiya. Sa modernong panahon, pinag-aaralan ng mga pilosopo ang mga [[sistemang sosyoteknikal]], mga pagsasama ng tao, bagay, gawain, at kahulugan, at sinusuri ang mga halaga ng desisyon na nagdidikta sa magiging takbo ng teknolohiya.<ref name=":92">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Deborah G. |url=https://books.google.com/books?id=iN6MEAAAQBAJ |title=Technology and Society: Building Our Sociotechnical Future |last2=Wetmore |first2=Jameson M. |date=2021 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262539968 |edition=2 |language=en |trans-title=Teknolohiya at Lipunan: Pagbuo sa Ating Sosyoteknikal na Hinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043232/https://books.google.com/books?id=iN6MEAAAQBAJ |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}</ref> Inihiwalay naman ng kritikong si [[Neil Postman]] ang mga lipunang gumagamit ng kagamitan mula sa mga lipunang teknolohikal at mula sa aniya'y mga "teknopolyo" ({{Lang-en|technopoly}}), lipunan na mas kumikiling sa ideolohiya ng progreso sa agham at teknolohiya kesa sa mga nakagawian, paniniwala, at pananaw sa mundo ng kultura.<ref>{{Cite book |last=Postman |first=Neil |title=Technopoly: The Surrender of Culture to Technology |url=https://archive.org/details/technopolysurren00post |publisher=Vintage |year=1993 |location=New York |language=en |trans-title=Teknopolyo: Ang Pagsuko ng Kultura sa Teknolohiya}}</ref> Ayon naman kina [[Herbert Marcuse]] at [[John Zerzan]], mauuwi kalaunan ang isang lipunang teknolohikal sa pagkasira ng kalayaan at kalusugang sikolohikal.<ref>{{Cite book |last=Marcuse |first=H. |url=https://books.google.com/books?id=WoKGAgAAQBAJ |title=Technology, War and Fascism: Collected Papers of Herbert Marcuse |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1134774661 |volume=1 |language=en |trans-title=Teknolohiya, Digmaan, at Pasismo: Koleksyon ng mga Papeles ni Herbert Marcuse |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184809/https://books.google.com/books?id=WoKGAgAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> == Etika == {{main|Etika ng teknolohiya}} Pinag-aaralan sa [[etika ng teknolohiya]] ang implikasyon ng teknolohiya sa lipunan, mabuti man o masama. Isa itong malawak na sangay ng [[etika]] na may layunin na tumingin ng mga paraan para mapababa ang mga masasamang epekto ng teknolohiya sa sangkatauhan.<ref>{{Cite book |last=Hansson |first=Sven Ove |url=https://books.google.com/books?id=YeLaDwAAQBAJ&dq=technology+ethics&pg=PR7 |title=The Ethics of Technology: Methods and Approaches |publisher=Rowman & Littlefield |year=2017 |isbn=978-1783486595 |language=en |trans-title=Ang Etika ng Teknolohiya: Paraan at Pagtingin |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184810/https://books.google.com/books?id=YeLaDwAAQBAJ&dq=technology+ethics&pg=PR7 |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Kabilang sa mga debate sa larangan ang etika ng paggamit sa mga [[organismong henetikong binago]] (GMO), ang paggamit sa mga sundalong [[robot]], [[kiling ng algoritmo]], at ang isyu ng [[pag-ayon sa AI]] ayon sa kagustuhan ng mga gumawa nito.<ref name="Al-Rodhan">{{Cite web |last=Al-Rodhan |first=Nayef |title=The Many Ethical Implications of Emerging Technologies |trans-title=Ang Maraming Etikal na Implikasyon ng mga Papausbong na Teknolohiya |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-many-ethical-implications-of-emerging-technologies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170408081948/https://www.scientificamerican.com/article/the-many-ethical-implications-of-emerging-technologies/ |archive-date=8 April 2017 |access-date= |website=Scientific American |language=en}}</ref> Marami rin itong sangay, tulad ng [[bioetika]], ang etika sa mga teknolohiyang bunga ng [[bioteknolohiya]], [[siberetika]], ang etika ng mga gawain sa [[internet]], at [[nanoetika]], ang etika ng paggamit sa mga teknolohiyang bunga ng [[nanoteknolohiya]].<ref name="Luppicini, R. 20082">{{cite book |last=Luppicini |first=R. |title=Handbook of Research on Technoethics |publisher=Idea Group Publishing |year=2008 |editor1=Luppicini |location=Hershey, Estados Unidos |language=en |trans-title=Handbook sa Pananaliksik sa Teknoetika |chapter=The emerging field of Technoethics |trans-chapter=Ang umuusbong na larangan ng Teknoetika |editor2=R. Adell}}</ref> == Hinaharap == {{main|Araling panghinaharap}} Saklaw ng [[araling panghinaharap]] ang pag-aaral sa mga posibleng tahakin na hinaharap ng sangkatauhan base sa mga nagaganap sa kasalukuyan. Gumagamit ang mga mananaliksik ng mga pagsusuring kwalitatibo at kwantitatibo sa mga nakaraan at kasalukuyang pangyayari upang makagawa ng mga hinuha patungkol sa posibleng hinaharap, lalo na sa teknolohiya. Inspirasyon sa larangang ito ang dyanrang [[scifi]].<ref name=":1">{{Cite book |last=Bell |first=W. |url=https://books.google.com/books?id=ILJ_pfMgLqsC |title=Foundations of Futures Studies |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1412823791 |volume=1 |language=en |trans-title=Mga Pundasyon ng Araling Panghinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185315/https://books.google.com/books?id=ILJ_pfMgLqsC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> === Banta === {{main|Banta ng pandaigdigang sakuna}} Sinusuri ng mga mananaliksik ang banta ng [[pagkaubos]] ng sangkatauhan sa hinaharap dahil sa isang pandaigdigang sakuna upang maagapan o mapigilan ito nang maaga.<ref name=":02">{{Cite journal |last=Gottlieb |first=J. |date=1 May 2022 |title=Discounting, Buck-Passing, and Existential Risk Mitigation: The Case of Space Colonization |trans-title=Diskwento, Buckpass, at Eksistensiyal na Mitigasyon ng Banta: Ang Kaso ng Kolonisasyon sa Kalawakan |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0265964622000121 |journal=Space Policy |language=en |volume=60 |page=101486 |bibcode=2022SpPol..6001486G |doi=10.1016/j.spacepol.2022.101486 |issn=0265-9646 |s2cid=247718992}}</ref> Malaki ang gampanin ng teknolohiya sa bantang ito, mabuti man o masama.<ref>{{Cite book |last1=Bostrom |first1=Nick |url=https://books.google.com/books?id=sTkfAQAAQBAJ |title=Global Catastrophic Risks |last2=Cirkovic |first2=Milan M. |publisher=OUP Oxford |year=2011 |isbn=978-0199606504 |language=en |trans-title=Mga Pandaigdigang Banta ng Sakuna |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185315/https://books.google.com/books?id=sTkfAQAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Ayon sa pilosopong si [[Nick Bostrom]] noong 2019, nasa isang delikadong mundo ang mga tao kung saan siguradong may uusbong na teknolohiya na makakasira sa mga sibilisasyon, tulad halimbawa ng isang [[pandemya]]ng sinadyang gawin ng mga [[bioterorista]], o [[karera sa armas|paunahan sa mga makabagong armas]] at ang pagtakwil sa [[doktrina ng parehong pagkasira]] (MAD).<ref name="Bostrom 2019">{{Cite journal |last=Bostrom |first=Nick |date=6 September 2019 |title=The Vulnerable World Hypothesis |trans-title=Ang Hinuhang Nanganganib na Mundo |journal=Global Policy |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=455–476 |doi=10.1111/1758-5899.12718 |issn=1758-5880 |doi-access=free |s2cid=203169705}}</ref> === Papausbong na teknolohiya === {{main|Papausbong na teknolohiya}} Tinatawag na mga [[papausbong na teknolohiya]] ang mga makabagong teknolohiya na hindi pa naisasakatuparan nang buo at eksperimental pa lang sa kasalukuyan. Kabilang sa mga ito ang [[nanoteknolohiya]], [[robotika]], at [[AI]]. Ayon kay [[Ray Kurzweil]] noong 2005, magsisimula ang susunod na rebolusyon sa teknolohiya sa [[henetika]], nanoteknolohiya, at lalo na sa robotika, na inaasahan niyang pinakamalaking aambag sa rebolusyon ito.<ref>{{Cite book |last=Kurzweil |first=Ray |title=The Singularity is Near |url=https://archive.org/details/singularityisnea2006kurz |publisher=Penguin |year=2005 |isbn=978-1101218884 |language=en |trans-title=Malapit na ang Singularidad |chapter=GNR: Three Overlapping Revolutions |trans-chapter=GNR: Tatlong Nagaganap na Rebolusyon}}</ref> Magagawa ng mga tao sa tulong ng [[inhinyerang henetiko]] na manduhan ang direksiyon ng ebolusyon ng tao, sa prosesong tinatawag na [[direktang ebolusyon]]. Gayunpaman, hindi pabor ang ilang mga eksperto patungkol rito, lalo na sa isyu ng etika at ang pagkilala sa [[sarili]].<ref>{{Cite journal |last=Kompridis |first=N. |year=2009 |title=Technology's challenge to democracy: What of the human |trans-title=Hamon ng teknolohiya sa demokrasya: Paano ang pagkatao |url=http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |url-status=live |journal=Parrhesia |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=20–33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185314/http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |archive-date=4 October 2022 |access-date=}}</ref> Sa nanoteknolohiya naman, magagawa naman ng mga tao na manipulahin ang pundamental na istraktura ng mga bagay-bagay hanggang sa antas ng [[molekula]] at maging [[atom|atomiko]].<ref>{{Cite book |last1=Poole |first1=C. P. Jr. |author1-link=Charles P. Poole |url=https://books.google.com/books?id=XfzgEoY9SNkC |title=Introduction to Nanotechnology |last2=Owens |first2=F. J. |publisher=John Wiley & Sons |year=2003 |isbn=978-0471079354 |language=en |trans-title=Panimula sa Nanoteknolohiya}}</ref> Inaasahan na may malaking gamit sa [[medisina]] ang mga ''nanobot'', lalo na sa pagsugpo sa mga sakit na mahirap malabanan tulad ng [[kanser]], at maaari ding makagawa ng bagong [[Organo (anatomiya)|organo]].<ref>{{Cite web |last=Vince |first=G. |date=3 July 2003 |title=Nanotechnology may create new organs |trans-title=Posibleng makagawa ng mga bagong organo ang nanoteknolohiya |url=https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911220109/https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |archive-date=11 September 2022 |access-date= |website=New Scientist |language=en}}</ref> Samantala, magagamit naman ang mga nagkukusang robot ({{lang-en|autonomous robot}}) sa mga sitwasyong delikado sa buhay ng mga tao, tulad ng pagsira sa mga [[pampasabog]], [[digmaan]], at maging sa [[search and rescue]].<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=Sukhan |url=https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&dq=progress+in+robotics&pg=PA4 |title=Recent Progress in Robotics: Viable Robotic Service to Human: An Edition of the Selected Papers from the 13th International Conference on Advanced Robotics |last2=Suh |first2=Il Hong |publisher=Springer Science & Business Media |year=2008 |isbn=978-3540767282 |page=3 |language=en |trans-title=Kamakailang Progreso sa Robotika: Mainam na Serbisyong Robot sa Tao: Edisyon ng mga Napiling Papel mula sa ika-13 Pandaigdigang Kumperensiya sa Advanced na Robotika |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185316/https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&dq=progress+in+robotics&pg=PA4 |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Bagamat may mga nagagamit na'ng mga AI sa kasalukuyan, hindi pa umaabot ang mga ito sa antas ng [[pangkalahatang artipisyal na katalinuhan]] (AGI), isang AI na kayang gawin ang kahit anong gawaing iutos. Hati an opinyon ang mga eksperto ukol sa kung kailan mararating ng mga AI ito, pero noong 2018, inaasahan na mas mura ang paggamit ng AI sa mga gawain kesa sa mga tao pagsapit ng 2063, at otomasyon sa lahat ng mga trabaho ng tao pagsapit ng 2140.<ref>{{Cite journal |last1=Grace |first1=K. |last2=Salvatier |first2=J. |last3=Dafoe |first3=A. |last4=Zhang |first4=B. |last5=Evans |first5=O. |date=31 July 2018 |title=Viewpoint: When Will AI Exceed Human Performance? Evidence from AI Experts |trans-title=Pananaw: Kailan Kaya Malalampasan ng AI ang Kakayahan ng Tao? Ebidensiya mula sa mga Eksperto sa AI |url=https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |url-status=live |journal=Journal of Artificial Intelligence Research |language=en |volume=62 |pages=729–754 |doi=10.1613/jair.1.11222 |issn=1076-9757 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |archive-date=4 October 2022 |access-date= |doi-access=free |s2cid=8746462}}</ref> == Kilusan == Umusbong ang iba't-ibang mga pananaw sa paggamit sa teknolohiya pagsapit ng pag-arangkada ng [[Rebolusyong Industriyal]]. Sa [[Reyno Unido]], lumitaw ang kilusang [[Ludismo]], na kumokontra sa paggamit ng teknolohiya sa paghahabi.<ref>{{Cite book |last=Jones |first=Steven E. |url=https://books.google.com/books?id=VPBZANKoOHkC |title=Against Technology: From the Luddites to Neo-Luddism |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1135522391 |language=en |trans-title=Kontra Teknolohiya: Mula Ludismo hanggang Neoludismo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://books.google.com/books?id=VPBZANKoOHkC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Samantala, kasabay ng [[Kontrakultura ng dekada 1960s|kontrakultura]] na unang umusbong sa [[Estados Unidos]], nagsimula ring dumami ang mga ayaw sa modernong pamumuhay sa mga lungsod at nanawagan ng [[Teknolohiyang naaayon|naaayon o limitadong paggamit ng teknolohiya]]. Noong sumunod na dekada, nagsagawa ng isang serye ng mga pambobomba ang Amerikanong teroristang si [[Ted Kaczynski]], kilala rin sa taguri niyang "Unabomber", bilang pagkontra sa labis na paggamit ng teknolohiya ng mga tao, na isinulat niya sa isang sanaysay, ''[[Lipunang Industriyal at ang Hinaharap Nito]]''.<ref>{{cite journal |last1=Fleming |first1=Sean |date=7 May 2021 |title=The Unabomber and the origins of anti-tech radicalism |trans-title=Si Unabomber at ang pinagmulan ng radikalismong kontra teknolohiya |journal=Journal of Political Ideologies |language=en |volume=27 |issue=2 |pages=207–225 |doi=10.1080/13569317.2021.1921940 |issn=1356-9317 |doi-access=free}}</ref>{{efn|{{lang-en|Industrial Society and Its Future}}}} Sa kabilang banda, tinitingnan din ang teknolohiya bilang isang puwersa na magreresulta sa isang [[utopia]], isang lipunan na itinuturing na perpekto kung saan lahat ng layaw ay natutugunan. Ayon sa pananaw na ito, [[kabutihan|mabuti]] ang teknolohiya, na maghahatid ng ekonomiyang walang [[kakapusan (ekonomiya)|kakapusan]] at [[Pagpapahaba ng buhay|magpapahaba sa buhay ng tao]], bukod pa ibang mga mithiin ng sangkatauhan. Kabilang sa mga kilusang nasa ilalim nito ang [[transhumanismo]] at [[singularitaryanismo]].<ref>{{Cite book |last1=Blackford |first1=R. |url=https://books.google.com/books?id=2XinlAEACAAJ |title=H±: Transhumanism and Its Critics |last2=Bostrom |first2=N. |last3=Dupuy |first3=J.-P. |date=2011 |publisher=Metanexus Institute |isbn=978-1456815653 |language=en |trans-title=H±: Transhumanismo at ang mga Kritiko nito |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://books.google.com/books?id=2XinlAEACAAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> == Sa ibang mga hayop == {{main|Paggamit ng kagamitan bukod sa tao|Mga istrakturang gawang-hayop}} [[File:Gorilla tool use cropped.jpg|thumb|Isang [[gorilya]] na gumagamit ng sanga upang sukatin ang kanyang dinadaanang tubig.]] Bukod sa mga tao, gumagamit din ng kagamitan ang ilang mga espesye ng hayop. Inakala noon ng mga siyentipiko na natatangi ang paggamit ng kagamitan sa mga ''[[Homo]]'', ang henus ng modernong tao;<ref>{{Cite journal |last=Oakley |first=K. P. |year=1976 |title=Man the Tool-Maker |trans-title=Tao ang Gumagawa ng Gamit |journal=Nature |language=en |volume=199 |issue=4898 |pages=1042–1043 |bibcode=1963Natur.199U1042. |doi=10.1038/1991042e0 |isbn=978-0226612706 |s2cid=4298952}}</ref> nakontra ang pananaw na ito nang madiskubre na gumagamit din ng mga kagamitan ang ilang klase ng mga [[unggoy]], [[chimpanzee]], at ibang mga [[primates]] gayundin sa mga [[lumba-lumba]] at [[uwak]].<ref>{{cite web |author1=Sagan, Carl |author1-link=Carl Sagan |author2=Druyan, Ann |author2-link=Ann Druyan |author3=Leakey, Richard |author3-link=Ann Druyan |title=Chimpanzee Tool Use |trans-title=Paggamit ng mga Chimpanzee ng mga Kagamitan |url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb//anthro2003/origins/hominid_journey/optional3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060921062716/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/origins/hominid_journey/optional3.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=21 September 2006 |access-date= |language=en}}</ref><ref name="20050607bbc">{{Cite news |last=Rincon |first=Paul |date=7 June 2005 |title=Sponging dolphins learn from mum |language=en |trans-title=Natuto sa nanay ang nag-iisponga na lumba-lumba |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4613709.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204093731/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4613709.stm |archive-date=4 December 2016}}</ref><ref name="nbcnews211353662">{{Cite news |last=Schmid |first=Randolph E. |date=4 October 2007 |title=Crows use tools to find food |language=en |trans-title=Gumamit ng mga kagamitan ang mga uwak para makahanap ng pagkain |publisher=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna21135366 |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310185618/http://www.nbcnews.com/id/21135366/#.WCYQR9IrLIU |archive-date=10 March 2017}}</ref> Halimbawa, napatunayan sa pananaliksik na gumagamit ang mga chimpanzee ng mga kagamitan sa pangongolekta at sanga upang tusukin ang mga punso ng mga [[anay]].<ref>{{cite book |last=McGrew |first=W. C |title=Chimpanzee Material Culture |url=https://archive.org/details/chimpanzeemateri0000mcgr |publisher=Cambridge Univ. Press |year=1992 |isbn=978-0521423717 |location=Cambridge u.a. |language=en |trans-title=Materyal na kultura ng mga chimpanzee}}</ref> Gumagamit naman ang mga ''[[Pan troglodytes verus]]'' (kanlurang chimpanzee) at mga ''[[Cebinae]]'' ng mga batong pamukpok upang magbukas ng mga [[nuwes]].<ref>{{cite journal |last=Boesch |first=Christophe |author2=Boesch, Hedwige |year=1984 |title=Mental map in wild chimpanzees: An analysis of hammer transports for nut cracking |url=https://archive.org/details/primates_1984-04_25_2/page/160 |trans-title=Mapang mental ng mga chimpanzee sa kalikasan: Pagsusuri sa paggamit ng pamukpok sa pagbubukas ng nuwes |journal=[[Primates (dyornal)|Primates]] |language=en |volume=25 |issue=2 |pages=160–170 |doi=10.1007/BF02382388 |s2cid=24073884}}</ref><ref name="20090115newscientist">{{Cite news |last=Brahic |first=Catherine |date=15 January 2009 |title=Nut-cracking monkeys find the right tool for the job |language=en |trans-title=Nakahanap ng tamang gamit ang mga unggoy na nagbubukas ng nuwes |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/dn16426-nut-cracking-monkeys-find-the-right-tool-for-the-job/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115142232/https://www.newscientist.com/article/dn16426-nut-cracking-monkeys-find-the-right-tool-for-the-job/ |archive-date=15 November 2016}}</ref> Samantala, gumagawa naman ng mga [[dam]] ang mga [[kastor]], na may malaking epekto sa mga lokal na [[ekosistema]] sa mga ilog at sapa na binabahayan nito.<ref>{{Cite conference|last1=Müller|first1=G.|last2=Watling|first2=J.|date=24 June 2016|title=The engineering in beaver dams|url=https://eprints.soton.ac.uk/400282/|conference=River Flow 2016: Eighth International Conference on Fluvial Hydraulics|location=[[St. Louis]], Estados Unidos|publisher=University of Southampton Institutional Research Repository|access-date=|archive-date=24 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924081921/https://eprints.soton.ac.uk/400282/|url-status=live|lang=en|trans-title=Ang inhinyera sa dam ng kastor}}</ref> == Sa popular na kultura == {{Main|Scifi}} Sentrong paksa sa [[scifi]] ang pagtalakay sa relasyon ng tao sa teknolohiya, mabuti man o masama. Madalas itong nagkukuwento sa teknolohiya ng hinaharap, o di kaya'y isang pantasya na ipinapaliwanag ng mga konsepto sa agham. Ilan sa mga sikat na mga literaturang scifi ay ang ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], ''[[Dalawampung Libong mga Liga sa Ilalim ng Dagat|Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]'' (1870) ni [[Jules Verne]], ''[[The War of the Worlds]]'' (1898) ni [[H.G. Wells]], at ''[[Dune]]'' (1965) ni [[Frank Herbert]]. Samantala, isa rin dyanra sa pelikula at animasyon ang scifi; ilan sa mga sikat na halimbawa ang ''[[Star Wars]]'' at ''[[Star Trek]]''. == Tingnan din == * [[Agham]] * [[High tech|Hi-tech]] * [[Inhenyeriya|Inhinyera]] * [[Imbensiyon]] == Talababa == <references group="lower-alpha" /> ==Sanggunian== === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin|30em}} * {{Cite journal |last=Baum |first=S. D. |date=1 May 2009 |title=Cost–benefit analysis of space exploration: Some ethical considerations|trans-title=Pagsusuri sa gastos at pakinabang sa paglalakbay sa kalawakan: Ilang mga konsiderasyon sa etika|lang=en|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0265964609000198 |url-status=live |journal=Space Policy |volume=25 |issue=2 |pages=75–80 |bibcode=2009SpPol..25...75B |doi=10.1016/j.spacepol.2009.02.008 |issn=0265-9646 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429041700/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0265964609000198 |archive-date=29 April 2024 | s2cid=5930045}} * {{Cite web |last=Bernstein |first=Jared |date=7 October 2014 |title=It's Not a Skills Gap That's Holding Wages Down: It's the Weak Economy, Among Other Things|lang=en|trans-title=Hindi Pagitan ng Kakayahan ang Nagpapababa sa mga Sahod: Mahina kasi ang Ekonomiya, Bukod sa Ibang mga Bagay|url=https://prospect.org/api/content/fd7bf37d-d89e-5e04-b361-5f43c6ba8a25/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043623/https://pandg.tapad.com/tag?us_privacy=1YNY&referrer_url=&page_url=https%3A%2F%2Fprospect.org%2Feconomy%2Fskills-gap-holding-wages-down-weak-economy-among-things |archive-date=29 April 2024 |website=The American Prospect}} * {{Cite book |last1=Dietrich |first1=O. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-48402-0_5 |title=Feast, Famine or Fighting? |lang=en|trans-title=Pagkain, Kagutuman, o Paglaban?|last2=Notroff |first2=J. |last3=Schmidt |first3=J. |publisher=Springer International Publishing |year=2017 |isbn=978-3319484020 |editor-last=Chacon |editor-first=R. J. |series=Studies in Human Ecology and Adaptation |volume=8 |place=Cham |pages=91–132 |chapter=Feasting, Social Complexity, and the Emergence of the Early Neolithic of Upper Mesopotamia: A View from Göbekli Tepe|trans-chapter=Pagkain, Komplikadong Lipunan, at ang Pag-usbong ng Maagang Neolitiko ng Hilagang Mesopotamia: Pagtingin mula sa Göbekli Tepe|doi=10.1007/978-3-319-48402-0_5 |editor2-last=Mendoza |editor2-first=R. G. |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429042148/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-48402-0_5 |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Cohen |first1=Benjamin |title=Technoscience and Environmental Justice: Expert Cultures in a Grassroots Movement|lang=en|trans-title=Teknoagham at Katarungang Pangkalikasan: Mga Ekspertong Kultura sa isang Kilusang Grassroots|last2=Ottinger |first2=Gwen |date=2011 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0262015790 |editor-last1=Ottinger |editor-first1=Gwen |pages=1–18 |editor-last2=Cohen |editor-first2=Benjamin}} * {{Cite book |last=Heidegger |first=Martin |title=The Question Concerning Technology and Other Essays |url=https://archive.org/details/questionconcerni00heid |trans-title=Ang Tanong ukol sa Teknolohiya at Ibang mga Sanaysay|lang=en|publisher=HarperCollins |year=1977 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/questionconcerni00heid/page/24 25]–26 |translator-last=Lovitt |translator-first=W. |chapter=The Question Concerning Technology|trans-chapter=Ang Tanong ukol sa Teknolohiya}} * {{cite book |last1=Huesemann |first1=M.H. |url=http://www.newtechnologyandsociety.org/ |title=Technofix: Why Technology Won't Save Us or the Environment|lang=en|trans-title=Technofix: Bakit Hindi Tayo Masasalba ng Teknolohiya mula sa Kalikasan|last2=Huesemann |first2=J.A. |date=2011 |publisher=New Society Publishers |isbn=978-0865717046 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802194018/http://www.newtechnologyandsociety.org/ |archive-date=2 August 2019 |url-status=live}} * {{cite book |last=Kelly |first=K. |author-link=Kevin Kelly (editor) |title=What Technology Wants |url=https://archive.org/details/whattechnologywa00 |lang=en|trans-title=Anong Gusto ng Teknolohiya|date=2010 |publisher=[[Viking Press]] |isbn=978-0670022151 |location=New York}} * {{cite journal |last=Kremer |first=M. |author-link=Michael Kremer |year=1993 |title=Population Growth and Technological Change: One Million B.C. to 1990 |lang=en|trans-title=Paglobo ng Populasyon at ang Pagbabago sa Teknolohiya: Mula Isang Milyon BKP hanggang 1990|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_1993-08_108_3/page/681 |journal=[[Quarterly Journal of Economics]] |volume=108 |issue=3 |pages=681–716 |doi=10.2307/2118405 |issn=0033-5533 |jstor=2118405 |s2cid=139085606}} * {{Cite book |last=Kuijt |first=I. |url=https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3 |title=Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation |lang=en|trans-title=Buhay sa mga Pamayanan ng mga Magsasaka ng Neolitiko: Organisasyon ng Lipunan, Pagkakakilanlan, at Pagkakaiba|publisher=Springer Science & Business Media |year=2006 |isbn=978-0306471667 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429034748/https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3#v=onepage&q=neolithic%20revolution%20social%20organization&f=false |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Morozov |first=Evgeny |url=https://archive.org/details/tosaveeverything0000moro |title=To Save Everything, Click Here: The Folly of Technological Solutionism |lang=en|trans-title=Para Masalba ang Lahat, Pindutin Ito: Ang Folly ng Solusyonismong Teknolohikal|publisher=PublicAffairs |year=2013 |isbn=978-1610391399 |location=New York |url-access=registration}} * {{cite book |last=Mumford |first=L. |author-link=Lewis Mumford |title=Technics and Civilization|lang=en|trans-title=Technics at Sibilisasyon |url=https://archive.org/details/technicsciviliza0000mumf_y3l5 |date=2010 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226550275}} * {{Cite book |last=Ord |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=3aSiDwAAQBAJ |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|lang=en|trans-title=Ang Simula: Banta sa Pag-iral at ang Hinaharap ng Sangkatauhan|publisher=Hachette Books |year=2020 |isbn=978-0316484893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429042206/https://books.google.com/books?id=3aSiDwAAQBAJ |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}} * {{cite book |last=Rhodes |first=R. |author-link=Richard Rhodes |title=Visions of Technology: A Century of Vital Debate about Machines, Systems, and the Human World |lang=en|trans-title=Mga Pangitain ng Teknolohiya: Isang Siglo ng Kinakailangang Debate ukol sa mga Makina, Sistema, at ang Mundo ng Tao|url=https://archive.org/details/visionsoftechnol0000unse_a9l3 |date=2000 |publisher=Simon & Schuster |isbn=0-684-86311-1}} * {{cite journal |last=Salomon |first=Jean-Jacques |year=1984 |title=What is technology? The issue of its origins and definitions |lang=en|trans-title=Ano ang teknolohiya? Ang isyu ng pinagmulan nito at ang mga kahulugan|journal=History and Technology |volume=1 |issue=2 |pages=113–156 |doi=10.1080/07341518408581618 |issn=0734-1512 |eissn=1477-2620 |lccn=88656216 |oclc=8682103}} * {{Cite journal |last=Schuurman |first=E. |year=1997 |title=Philosophical and Ethical Problems of Technicism and Genetic Engineering|lang=en|trans-title=Mga Problemang Pilosopikal at Etikal ng Teknikismo at Inhinyerang Henetiko |url=https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/SPT/v3n1/schuurman.html |url-status=live |journal=Society for Philosophy and Technology Quarterly Electronic Journal |volume=3 |issue=1 |pages=27–44 |doi=10.5840/techne19973111 |issn=1091-8264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911090553/https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/SPT/v3n1/schuurman.html |archive-date=11 September 2022}} * {{Cite journal |last1=Shaar |first1=R. |last2=Matmon |first2=A. |last3=Horwitz |first3=L. K. |last4=Ebert |first4=Y. |last5=Chazan |first5=M. |last6=Arnold |first6=M. |last7=Aumaître |first7=G. |last8=Bourlès |first8=D. |last9=Keddadouche |first9=K. |date=1 May 2021 |title=Magnetostratigraphy and cosmogenic dating of Wonderwerk Cave: New constraints for the chronology of the South African Earlier Stone Age|lang=en|trans-title=Magnetostratigrapiya at ang pagpepetsang kosmoheniko ng Kuweba ng Wonderwerk: Mga bagong paghihigpit sa kronolohiya ng Maagang Panahon ng Bato sa Timog Aprika|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379121001141 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=259 |page=106907 |bibcode=2021QSRv..25906907S |doi=10.1016/j.quascirev.2021.106907 |issn=0277-3791 |s2cid=234833092}} * {{cite book |last=Sharma |first=M. R. |url=https://books.google.com/books?id=P_O0q-LMbiQC&pg=PA6 |title=A Treatise on Science Technology and Society |lang=en|trans-title=Ukol sa Agham, Teknolohiya, at Lipunan|date=2020 |publisher=Laxmi Publications Pvt Limited |isbn=978-8131806678 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417100334/https://books.google.com/books?id=P_O0q-LMbiQC&pg=PA6 |archive-date=17 April 2021 |url-status=live}} * {{cite book |last=Teich |first=A.H. |title=Technology and the Future|lang=en|trans-title=Teknolohiya at ang Hinaharap|url=https://archive.org/details/technologyfuture0011unse |date=2008 |publisher=Wadsworth Publishing |isbn=978-0495570523 |edition=11}} * {{cite magazine|last=Tooze|first=A.|author-link=Adam Tooze|title=Democracy and Its Discontents|lang=en|trans-title=Demokrasya at ang mga Diskuntento Nito|magazine=[[The New York Review of Books]]|volume=LXVI|number=10|date=6 June 2019|pages=52–53, 56–57|url=https://www.nybooks.com/articles/2019/06/06/democracy-and-its-discontents/|issn=0028-7504|access-date=1 January 2024|archive-date=1 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231201202423/https://www.nybooks.com/articles/2019/06/06/democracy-and-its-discontents/|url-status=live}} * {{Cite journal |last=Turchin |first=A. |year=2018 |title=Approaches to the Prevention of Global Catastrophic Risks|lang=en|trans-title=Mga Pagtingin sa Pagpigil sa mga Banta ng Pandaigdigang Sakuna|url=https://philpapers.org/rec/TURATT-6 |url-status=live |journal=Human Prospect |volume=7 |issue=2 |pages=52–65 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911094554/https://philpapers.org/rec/TURATT-6 |archive-date=11 September 2022 |s2cid=135224906}} * {{cite book |last=Wright |first=R.T. |title=Technology|lang=en|trans-title=Teknolohiya |date=2008 |publisher=Goodheart-Wilcox Company |isbn=978-1590707180 |edition=5}} {{refend}} {{Technology topics}} {{Levels of technological manipulation of matter}} {{Science and technology studies}} [[Kategorya:Teknolohiya|*]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] 8tmdf8g4sdk3dozgw7f0u95vc6y0bq7 0 1381 2212769 2161424 2026-06-22T18:25:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212769 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}[[Talaksan:Sport_de_masse_6.jpg|thumb|Rinerekomenda ng mga doktor ang regular na [[ehersisyo]] upang mapanatili ang isang maayos na kalusugan.]] <!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit ng paksa. --> '''Kalusúgan''' ang kondisyon ng katawan na walang karamdaman o pinsala. Marami itong kahulugan na ginamit sa paglipas ng panahon. Sa popular na konteksto, tumutukoy ito sa pangkalahatang katayuan ng pisikal at pangkaisipang [[kagalingan]] ng isang indibidwal, tipikal na inilalarawan bilang walang karamdaman, sakit (kabilang sa [[sakit sa isip|isip]]), o pinsala sa katawan (halimbawa, pagiging [[lumpo]] o [[bulag]]). Kinokonsiderang maayos ang kalusugan ng isang indibidwal kung nagsasagawa ito ng mga malulusog na gawain, tulad ng regular na [[ehersisyo]] at angkop na haba ng [[tulog]], gayundin sa pagbawas o pag-iwas sa mga kinokonsiderang nakakasama sa kalusugan tulad ng [[paninigarilyo]] o matinding [[sikolohikal na tensyon|stress]]. Madalas na [[ahensiya (sosyolohiya)|personal na desisyon]] ang mga bagay na nakakasama sa kalusugan, tulad ng pagsasagawa ng mga gawaing delikado, o di kaya'y dahil sa sistema ng lipunan, na maaaring makaapekto sa pagkuha ng naangkop na serbisyong medikal ng mga taong nangangailangan nito. Gayunpaman, may mga sitwasyon na wala sa kontrol ng indibidwal, tulad halimbawa ng mga [[sakit na henetiko|sakit na namamana]]. == Etimolohiya == "Kalusugan" ang [[wikt:ka- -an|basal na anyo]] ng [[pangngalan]]g "[[wikt:lusog|lusog]]", na tumutukoy sa isang maayos na pangangatawan o kaunlaran.<ref>{{Cite web |title=lusog |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lusog |access-date=2025-01-22 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Sa wikang Espanyol nagmula ang salitang "[[wikt:sanidad|sanidad]]", na mas ginagamit sa wikang Tagalog upang tumukoy sa kalinisan o [[sanitasyon]].<ref>{{Cite web |title=sanidad |url=https://diksiyonaryo.ph/search/sanidad |access-date=2025-01-22 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Mas ginagamit ang salitang ito sa konteksto ng [[kalusugang pang-isipan]] upang tumukoy sa antas ng [[pag-iisip]] ng tao,<ref>{{Cite web |last= |date=2022-07-09 |title=sanidad |url=https://www.tagaloglang.com/sanidad/ |access-date=2025-01-22 |website=Tagalog Lang |language=en-US}}</ref> bagamat nagmula ito sa [[wikang Ingles]] na ''[[wikt:sanity|sanity]]'' bilang isang kaso ng [[salitang hiram|pekeng hiram]] mula wikang Espanyol. Nagmula rin sa [[wikang Espanyol]] ang salitang "salud", bagamat madalang magamit ito sa ganitong konteksto kumpara sa "kalusugan".<ref>{{Cite web |title=salud |url=https://diksiyonaryo.ph/search/salud |access-date=2025-01-22 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Gayunpaman, isa sa mga deribatibo nito mula sa wikang Kastila ang pumasok din sa bokabularyong Tagalog at mas madalas ginagamit kumpara dito, "[[wikt:saludo|saludo]]", na nangangahulugang "magpugay" o "pagpupugay" lalo na sa kontekstong pangmilitar.<ref>{{Cite web |title=saludo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/saludo |access-date=2025-01-22 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> == Kahulugan == {{Quote box | title = Kahulugan ayon sa [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] | quote = Kalusugan ang estado ng kumpletong pisikal, mental, at panlipunang kagalingan at hindi lamang ang kawalan ng sakit o kahinaan.{{efn|Orihinal na sipi: ''Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.''}} | source = {{Cite web |title=Constitution|trans-title=Konstitusyon|url=https://www.who.int/about/governance/constitution |access-date=20 Enero 2025|lang=en |website=Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan}} | width = 35% }} Pabago-bago ang kahulugan ng kalusugan sa paglipas ng panahon. Upang umayon sa pananaw ng [[medisina]], nakatuon ang mga unang kahulugan ng kalusugan sa kakayahan ng katawan na gumana nang maayos; tinitingnan ang kalusugan bilang ang estado ng katawan sa normal nitong kaanyuan na nasisira paminsan-minsan dahil sa mga [[sakit]].<ref>{{Cite journal |last1=Stokes |first1=J. |last2=Noren |first2=J. |last3=Shindell |first3=S. |date=1 January 1982 |title=Definition of terms and concepts applicable to clinical preventive medicine |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-community-health_fall-1982_8_1/page/33 |trans-title=Kahulugan ng mga termino at konsepto na magagamit sa pangklinikang medisinang pampaiwas |journal=Journal of Community Health |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=33–41 |doi=10.1007/bf01324395 |issn=0094-5145 |pmid=6764783 |s2cid=1748896}}</ref> Noong 1948, binigyang-kahulugan ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] (WHO) ang kalusugan sa konstitusyon nito upang isama ang kagalingan at hindi lamang ang kawalan ng sakit o kahinaan.<ref>{{Cite book |last=Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan |author-link=Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan |url=https://www.who.int/iris/handle/10665/37089 |title=The first ten years of the World Health Organization |publisher=WHO |year=1958 |isbn=9789241560146 |location=[[Geneva]], [[Suwisa]] |publication-date=1958 |language=en |trans-title=Ang unang sampung taon ng Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan}}</ref> Bagamat marami ang sumasang-ayon sa kahulugang ito, marami rin ang kritikal dito dahil pagiging malabo ng kahulugan na hindi masusukat.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://phprimer.afmc.ca/en/ |title=AFMC Primer on Population Health |date=2024 |website= |publisher=Association of Faculties of Medicine of Canada |editor-last=McDowell |editor-first=Ian |edition=3 |publication-date=2010 |language=en |trans-title=Primer sa Kalusugang Pampopulasyon ng AFMC |chapter=Concepts of Health and Illness |trans-chapter=Mga Konsepto ng Kalusugan at Karamdaman |access-date=21 Enero 2025 |editor-last2=Morrison |editor-first2=Reed |editor-last3=Rajaram |editor-first3=Nikhil |chapter-url=https://phprimer.afmc.ca/en/part-i/chapter-1/ |archive-url= |archive-date= |url-status=}}</ref> Dahil dito, noong 1984, binago muli ng WHO ang kahulugan upang bigyang-diin ang kakayahan ng katawan na lumaban. Sa ganitong pananaw, tinitingnan ang kalusugan bilang ang kakayahan ng katawan na panatilihin ang [[homeostatis]] at makarekober mula sa mga masasamang elemento, kabilang ang mga [[Sikolohikal na tensyon|nagpapa-stress]] at ang [[Pakikipag-ugnayan sa ibang tao|paggawa ng mga relasyon]] sa iba.<ref name=":0" /> == Pantukoy == {{main|Panlipunang pantukoy ng kalusugan|Antas ng panganib}} Ayon sa [[WHO]], kapaligirang panlipunan, ekonomikal, at pisikal ang ilan sa mga pangunahing pantukoy ng kalusugan ng isang tao, gayundin ang kaugalian at katangian nito.<ref name="The determinants of health">{{Cite web |title=The determinants of health |trans-title=Ang mga pantukoy ng kalusugan |url=https://www.who.int/hia/evidence/doh/en/ |access-date=2025-01-23 |website=[[WHO]] |language=en}}</ref> Karaniwang inililista ng mga eksperto bilang mga karagdagang pantukoy ang mga sumusunod: edukasyon at literasiya, trabaho, kita at katayuan sa lipunan, suporta mula sa iba, biolohiya at henetika, kultura, kasarian, serbisyong pangkalusugan, maayos na pagpapalaki, at mga personal na gawain at paraan upang kayanin ang mga problema.<ref name="The determinants of health" /><ref name="Lalonde">{{Cite book |last=Lalonde |first=Marc |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/ph-sp/pdf/perspect-eng.pdf |title=A New Perspective on the Health of Canadians |date=1974 |publisher=Minister of Supply and Services |location=[[Ottawa]] |language=en |trans-title=Bagong Pananaw sa Kalusugan ng mga taga-Canada |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028163043/http://www.phac-aspc.gc.ca/ph-sp/pdf/perspect-eng.pdf |archive-date=28 Oktubre 2014}}</ref> Sentro ng mga pag-aaral sa kasalukuyang panahon ang pagsusuri sa kinalaman ng kasulugan ng mga tao sa iba't-ibang mga salik na nakakaapekto sa kanya. Ginagamit ang mga resulta ng pag-aaral na ito upang gumawa ng mga polisiyang pangkalusugan, tulad halimbawa ng paglalagay ng buwis sa mga bisyo (''[[sin tax]]'') tulad ng sa [[sigarilyo]], [[alak]], at sa mga pagkaing may [[asukal]] upang labanan ang [[katabaan|labis na katabaan]].<ref>{{Cite journal |last1=Andreyeva |first1=Tatiana |last2=Chaloupka |first2=Frank J. |last3=Brownell |first3=Kelly D. |year=2011 |title=Estimating the potential of taxes on sugar-sweetened beverages to reduce consumption and generate revenue |trans-title=Pagtataya sa potensiyal ng buwis sa mga inuming pinatamis ng asukal upang mapababa ang pagtangkilik at makagawa ng kita |journal=Preventive Medicine |language=en |volume=52 |issue=6 |pages=413–16 |doi=10.1016/j.ypmed.2011.03.013 |pmid=21443899}}</ref> Ayon sa isang ulat noong 1974 sa [[Canada]], may tatlong kategorya ang mga pantukoy na ito:<ref name="Lalonde" /> * Biomedikal – mga bagay na direktang nangyayari sa katawan ng tao mismo, kabilang ang henetika, isip, at pisikal na katayuan. * Kapaligiran – mga bagay na nakakaapekto sa kalusugan ng tao na nagmula sa kalikasan o kapaligiran nito kung saan malimit na halos walang kontrol ang tao mismo, tulad halimbawa ng mga [[sakuna]]. * Pamumuhay – mga bagay na resulta ng pamumuhay ng tao, tulad halimbawa ng mga personal na desisyon niya ukol sa kanyang kakainin o gagawin, kung saan siya ang may kumpletong kontrol dito. Nakakamit ang maayos na kalusugan sa pamamagitan ng pagbabalanse sa kagalingang pisikal, pang-isipan, at panlipunan ng isang tao, kilala rin sa tawag na ''tatsulok ng kalusugan''.<ref>{{Cite book |last=Nutter |first=S. |title=The Health Triangle |date=2003 |publisher=Anchor Points |isbn=0-9748760-0-3 |language=en |trans-title=Ang Tatsulok ng Kalusugan}}</ref> Ilan sa mga rinerekomendang gawin upang mapanatili ang balanseng ito ay ang regular na [[ehersisyo]], sapat na [[tulog]], pagpunta sa kalikasan, maayos na [[timbang]], paglimita sa iniinom na alak, at pag-iwas sa [[paninigarilyo]]. Maaaring makakuha pa rin ng sakit ang mga taong malulusog; hindi porket may sakit ang isang tao ay hindi na agad siya malusog dahil isang bahagi lamang ng tatsulok ang naaapektuhan nito.<ref>{{cite journal |author=Jadad, A.R. |year=2013 |title=On Living a Long, Healthy, and Happy Life, Full of Love, and with no Regrets, until Our Last Breath |trans-title=Ukol sa Pamumuhay nang Mahaba, Malusog, at Masaya, Puno ng Pagmamahal, at Walang Hinayang, hanggang sa Ating Huling Hininga |url=http://www.karger.com/Article/Abstract/357490 |journal=Verhaltenstherapie |language=en |volume=23 |issue=4 |pages=287–89 |doi=10.1159/000357490 |doi-access=free}}</ref> [[Talaksan:Aktivitas_Kerja_Bakti_Warga_1.jpg|thumb|Maayos na [[kapaligiran]] at ang pagkakaroon ng [[komunidad]] ang ilan sa mga tinutukoy na pantukoy ng maayos na kalusugan.]] Isa rin sa mga tinutukoy na pangunahing pantukoy ng kalusugan ang kapaligiran nito, kabilang na ang [[likas na kapaligiran]], [[itinayong kapaligiran]], [[panlipunang kapaligiran]].<ref name="The determinants of health" /> Natuklasan din na mga salik sa isang maayos na kalusugan ang pagkakaroon ng malinis na [[hangin]] at [[tubig]], gayundin ang maayos na [[tahanan]] at ligtas na komunidad at kalsada.<ref name="Fanny Price">{{cite journal |vauthors=Björk J, Albin M, Grahn P, Jacobsson H, Ardö J, Wadbro J, Ostergren PO |year=2008 |title=Recreational Values of the Natural Environment in Relation to Neighborhood Satisfaction, Physical Activity, Obesity and Well being |trans-title=Halaga ng Pagliliwaliw sa Likas na Kapaligiran kumpara sa Pagkakuntento sa Kapitbahayan, Gawaing Pisikal, Labis na Katabaan, at Kagalingan |url=http://lup.lub.lu.se/search/ws/files/5178417/1056501.pdf |format=PDF |journal=Journal of Epidemiology & Community Health |language=en |volume=62 |issue=4 |pages=e2 |doi=10.1136/jech.2007.062414 |pmid=18365329 |s2cid=13859588}}</ref> Ayon sa ilang pag-aaral, may kaugnayan ang kawalan ng kapitbahay sa masamang kalusugan at kagalingan. Bukod dito, may kaugnayan din ang pagkakaroon ng oras sa kalikasan sa isang maayos na kalusugang iniuulat.<ref>{{Cite journal |last1=White |first1=Mathew P. |last2=Alcock |first2=Ian |last3=Grellier |first3=James |last4=Wheeler |first4=Benedict W. |last5=Hartig |first5=Terry |last6=Warber |first6=Sara L. |last7=Depledge |first7=Michael H. |last8=Fleming |first8=Lora E. |date=13 June 2019 |title=Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing |trans-title=May kaugnayan ang pagbukod ng 120 minuto kada linggo sa kalikasan sa isang maayos na kalusugan at kagalingan |url=http://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1325155/FULLTEXT01 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=7730 |bibcode=2019NatSR...9.7730W |doi=10.1038/s41598-019-44097-3 |issn=2045-2322 |pmc=6565732 |pmid=31197192 |doi-access=free}}</ref> May malaking kinalaman ang [[henetika]] ng tao sa kalusugan nito. Halimbawa, may mga partikular na sakit na namamana mula sa magulang papunta sa anak (mas mataas ang tiyansa kesa sa iba). Bukod dito, nakadepende rin ang kalusugan sa pamumuhay ng tao na maaaring maimpluwensyahan mula sa kanyang pamilya o kasama.<ref>{{Cite book |last1=Kantola |first1=Jussi Ilari |title=Advances in Human Factors, Business Management, Training and Education |last2=Barath |first2=Tibor |last3=Nazir |first3=Salman |last4=Andre |first4=Terence |year=2017 |isbn=978-3-319-42069-1 |series=Advances in Intelligent Systems and Computing |volume=498 |language=en-gb |trans-title=Mga Pagsulong sa mga Salik ng Tao, Pamamahala sa Negosyo, Pag-eensayo, at Edukasyon |chapter= |doi=10.1007/978-3-319-42070-7}}</ref> == Kalusugang pang-isipan == {{main|Kalusugang pang-isipan}}[[Kalusugang pang-isipan]] ang kalusugan na nakatuon sa isipan. Inilarawan ito ng [[WHO]] bilang ang "estado ng [[kagalingan]] kung saan nagagawa ng indibidwal ang gusto niya, nakakaya ang stress sa buhay, maging produktibo, at makapag-ambag sa kanyang komunidad."<ref>{{Cite web |title=Mental health |trans-title=Kalusugang pang-isipan |url=https://www.who.int/health-topics/mental-health |access-date=2025-01-24 |website=[[WHO]] |language=en}}</ref> [[Sakit sa pag-iisip]] ang ispektrum ng mga kondisyong kognitibo, emosyonal, at pang-ugali na nakakaapekto sa kagalingang panlipunan at emosyon gayundin sa pagiging produktibo ng isang tao.<ref>{{Cite web |title=Mental disorders |trans-title=Sakit sa pag-iisip |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders |access-date=24 Enero 2025 |website=[[WHO]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 20% ng mga matatanda sa [[Estados Unidos]] ang maaaring nagtataglay ng sakit sa pag-iisip. Ito ang nangungunang sanhi ng pagkakaroon ng disabilidad sa Estados Unidos at [[Canada]]. Ilan sa mga halimbawa ng sakit sa pag-iisip ay ang [[schizophrenia]], [[ADHD]], [[sakit na bipolar]], [[Post-traumatic stress disorder|PTSD]], at [[autismo]].<ref>{{Cite web |title=The numbers count: Mental disorders in America |trans-title=Bilang ang mga numero: Mga sakit sa pag-iisip sa Amerika |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/the-numbers-count-mental-disorders-in-america/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728102548/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/the-numbers-count-mental-disorders-in-america/index.shtml |archive-date=28 Hulyo 2014 |access-date=24 Enero 2025 |website=National Institute of Mental Health |language=en}}</ref> == Pagpapanatili == === Diyeta === {{main|Diyeta}} [[Talaksan:USDA Food Pyramid.gif|thumb|[[Piramide ng pagkain]] na inilathala ng [[Kagawaran ng Agrikultura ng Estados Unidos]].]] Isa sa mga mahahalagang paraan para mapanatili ang maayos na kalusugan ay sa pamamagitan ng malusog na [[diyeta]]. Kabilang sa diyeta ang pagkain ng mga pagkaing mula sa halaman at hayop na nakakapagbigay ng [[nutrient]] sa katawan.<ref>{{Cite web |title=Healthy diet |trans-title=Malusog na diyeta |url=https://www.who.int/initiatives/behealthy/healthy-diet |access-date= |website=[[WHO]] |language=en}}</ref> Binibigay ng mga nutrient na ito ang enerhiyang kinakailangan ng katawan upang patuloy itong gumana. Ilan sa mga ginagawa nito ang pagpapatibay ng mga [[Buto (anatomiya)|buto]], [[kalamnan]], at [[Litid (anatomiya)|litid]], gayundin sa pagpapanatili sa mga mahahalagang proseso ng katawan. Mahalaga ang tubig sa katawan. Kinakain ang mga [[makronutrient]] nang maramihan, na kinabibilangan ng [[protina]], [[karbohidrata]], at [[taba]]. Sa kabilang banda, kinakain naman ang mga mikronutrient nang mas konti, at kinabibilangan ng mga [[bitamina]] at [[mineral]].<ref>{{Cite web |title=Nutrients |trans-title=Mga nutrient |url=https://www.who.int/elena/nutrient/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926205812/http://www.who.int/elena/nutrient/en/ |archive-date=26 September 2011 |access-date= |website=[[WHO]] |language=en}}</ref> Ginagamit ang [[piramide ng pagkain]] upang ipakita ang dami ng dapat kainin ng isang tao para sa bawat grupo ng pagkain, kung saan mas konti ang nasa tuktok at mas marami ang nasa baba. Mapapababa ng maayos at tamang desisyon sa pagkain ang tiyansa ng pagkakaroon ng ilang uri ng [[kanser]], at makakatulong din ito sa pagpapanatili ng timbang na maituturing na malusog.<ref>{{cite web |title=Healthy Eating: Why should I make healthy food choices? |trans-title=Masustansiyang Pagkain: Bakit dapat malusog ang mga pipiliin kong pagkain? |url=http://www.livelifewell.nsw.gov.au/healthyeating/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227194359/http://www.livelifewell.nsw.gov.au/healthyeating/ |archive-date=27 February 2014 |access-date= |website=Live Life Well |publisher=Government of New South Wales |language=en}}</ref> === Ehersisyo === {{Main|Ehersisyong pangkatawan}} Pinapalakas o pinapanatili ng ehersisyong pangkatawan ang angkop na pangangatawan at kabuuang kalusugan at kagalingan ng isang tao. Pinapalakas nito ang mga buto at kalamnan at pinapahusay ang sistemang sirkulatoryo. Ayon sa [[Pambansang Instituto ng Kalusugan]] ng Estados Unidos, may apat na uri ng ehersisyo: [[Resistensiya|pampatagalan]], [[Pisikal na lakas|pampalakas]], [[Pagkabanat|pampabanat]], at [[Balanse (kakayahan)|pambalanse]].<ref>{{cite web |date=15 May 2014 |title=4 Types of Exercise |trans-title=Apat na Uri ng Ehersisyo |url=https://go4life.nia.nih.gov/4-types-exercise |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701094658/https://go4life.nia.nih.gov/4-types-exercise |archive-date=1 July 2018 |access-date= |publisher=Go4Life, National Institute on Aging, US National Institutes of Health |language=en}}</ref> Ayon naman sa [[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]], napapababa ng regular na ehersisyo ang banta ng [[sakit sa puso]], [[kanser]], [[diyabetes]], [[altapresyon]], labis na [[katabaan]], [[depresyon]], at [[pagkabalisa]].<ref>{{Cite web |date=21 April 2020 |title=Physical Activity Facts |trans-title=Mga Fact sa Pisikal na Gawain |url=https://www.cdc.gov/healthyschools/physicalactivity/facts.htm |access-date=30 May 2021 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us}}</ref> === Tulog === {{Main|Tulog}} {| class="wikitable sortable" |+Rinerekomendang haba ng tulog<ref>{{Cite web |last=Olson |first=Eric J. |title=How many hours of sleep do you need? |trans-title=Ilang oras ng tulog ang kailangan mo? |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/expert-answers/how-many-hours-of-sleep-are-enough/faq-20057898 |access-date=2025-01-25 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref> !Edad !Oras ng tulog |- |Sanggol |12–16 oras |- |1–2 taon |11–14 na oras |- |3–5 taon |10–13 oras |- |6–12 taon |9–12 oras |- |13–18 taon |8–10 oras |- |Matanda |7 oras pataas |} Mahalaga ang [[tulog]] sa pagpapanatili ng kalusugan, lalo na sa mga bata para sa maayos na paglaki nito. Naiuugnay ang [[kawalan ng tulog]] sa pagtaas ng tiyansa sa ilang mga problema sa kalusugan, at pagbagal sa pagrekober sa mga sakit. Ayon sa isang pag-aaral, napag-alaman na apat na beses na mas mataas ang tiyansang [[Lagnat|magkalagnat]] ang mga taong kulang sa tulog (tulog na anim na oras o mas mababa) kumpara sa mga taong sapat ang tulog.<ref>{{cite web |author=Shilo Rea |date=31 August 2015 |title=New Research Confirms Lack of Sleep Connected to Getting Sick |trans-title=Kinukumpirma ng Bagong Pag-aaral na Konektado ang Kawalan ng Tulog sa Pagkakaroon ng Sakit |url=http://www.cmu.edu/news/stories/archives/2015/august/sleep-and-sickness.html |access-date= |publisher=cmu.edu |language=en}}</ref> Dahil sa gampanin ng tulog sa [[metabolismo]], maaari rin itong humantong sa pagtaba at kumontra sa balak na [[Pagpapanatili ng bigat|pagpapayat]] ng tao. Noong 2007, inihayag ng [[Pandaigdigang Ahensiya para sa Pananaliksik sa Kanser]], ang ahensiyang nakatuon sa [[kanser]] ng [[WHO]], na maaaring humantong din sa kanser ang kakulangan sa tulog, at nagpaalala kontra sa mga pangmatagalang trabahong panggabi.<ref>{{cite web |date=5 December 2007 |title=IARC Monographs Programme finds cancer hazards associated with shiftwork, painting and firefighting |trans-title=Napag-alaman ng IARC Monographs Programme na konektado ang panganib ng kanser sa trabaho, pagpipinta, at pag-aapula ng sunog |url=http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2007/pr180.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721001355/http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2007/pr180.html |archive-date=21 July 2011 |access-date= |publisher=International Agency for Research on Cancer |language=en}}</ref> === Pangangalaga sa sarili === {{Main|Pangangalaga sa sarili}} Bahagyang nakadepende ang personal na kalusugan sa aktibo, di-aktibo, at tinutulungan na mga gawain na nakikita ng mga tao sa iba na kanyang ginagawa sa kanyang sarili. Kabilang dito ang mga personal na gawain para sa pagpigil o pagpapalagnaw sa mga epekto ng isang sakit, madalas mga talamak na sakit, sa pamamagitan ng pangangalagang integratibo. Kasama rin dito ang personal na [[Palalusugan|kalinisan]] upang maiwasan ang [[impeksiyon]] o sakit, tulad ng [[Paliligo|pagligo]] at [[paghuhugas ng kamay]] gamit [[sabon]], [[Kalinisang pambibig|pagsesepilyo]], at iba pa. Bukod sa mga ito, nakadepende rin ang personal na kalusugan sa nakakasama ng isang indibidwal. Naiuugnay sa isang maayos na [[kalusugang pang-isipan]] ang pagpapanatili ng mga matitibay na relasyon sa iba, pagtulong, at iba pang mga gawaing panlipunan. Ayon sa isang pag-aaral sa [[Estados Unidos]] sa mga matatandang edad 70 pataas, napag-alaman na nakakatulong upang humaba ang buhay ang regular na [[Bolunterismo|pagboboluntaryo]], mapaanuman ang kalagayan ng kanyang katawan.<ref>{{cite journal |vauthors=Harris AH, Thoresen CE |year=2005 |title=Volunteering is Associated with Delayed Mortality in Older People: Analysis of the Longitudinal Study of Aging |trans-title=May Kinalaman ang Pagboboluntaryo sa Mas Mahabang Buhay sa mga Matatanda: Pagsusuri sa Longhitudal na Pag-aaral sa Pagtanda |url=http://www.chce.research.va.gov/docs/pdfs/pi_publications/Harris/2005_Harris_Thoresen_JHS.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Health Psychology |language=en |volume=10 |issue=6 |pages=739–52 |doi=10.1177/1359105305057310 |pmid=16176953 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722153152/http://www.chce.research.va.gov/docs/pdfs/pi_publications/Harris/2005_Harris_Thoresen_JHS.pdf |archive-date=22 July 2011 |s2cid=23314208}}</ref> Ayon naman sa isang pag-aaral sa [[Singapore|Singapura]], napag-alaman naman na mas matalas ang isipan ng mga retirado at mas masaya sa buhay sa pangkalahatan.<ref>{{cite journal |vauthors=Schwingel A, Niti MM, Tang C, Ng TP |year=2009 |title=Continued work employment and volunteerism and mental well-being of older adults: Singapore longitudinal ageing studies |trans-title=Patuloy na pagtatrabaho at bolunterismo at kalusugang pang-isipan ng mga matatanda: Mga longhitudal na pag-aaral sa pagtanda ng Singapura |journal=Age and Ageing |language=en |volume=38 |issue=5 |pages=531–37 |doi=10.1093/ageing/afp089 |pmid=19474036 |doi-access=free}}</ref> == Trabaho == {{main|Kaligtasan at kalusugan sa trabaho}}Kaakibat ng mga trabaho ang panganib at banta ng mga sakit, karamdaman, at iba pang mga problema sa kalusugan na maaaring magtagal. Ilan sa mga karaniwang sakit sa trabaho ang iba't ibang mga anyo ng [[pneumoconiosis]], gayundin ang [[hika]]. Karaniwan din ang mga [[sakit sa balat]], tulad ng [[hadhad]], [[sunog na balat]], at [[kanser sa balat]]. == Tingnan din == * [[Sakit]] * [[Agham pangkalusugan]] * [[Kalusugang pampubliko]] * [[Medisina]] * [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} == Link sa labas == {{Library resources box|onlinebooks=yes}} * {{Commons category-inline}} {{Authority control}} [[Kategorya:Kalusugan]] [[Kategorya:Katauhan]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] dega87mq2qe3es8su62ugqjeplypuog 0 1796 2212919 2212404 2026-06-23T04:48:37Z Gervin333 163210 /* Halimbawa ng mga lungsod tropikal */ Inayos ang baybay 2212919 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]] [[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]] Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o "earth" na naka-sentro sa [[ekwador]] o "equator". Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot. Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa [[klasipikasyon ng klima ni Köppen|panukalang klasipikasyon ng klima]] ni [[Wladimir Köppen|Köppen]], ang [[klimang tropikal]] ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 25&nbsp;°C. == Mga Organismo == Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga "tropikal" at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]]. == Halimbawa ng mga lungsod tropikal == * [[Sabah]][[Malaysia]]10°N * [[Singapore]] (1.4º H) * [[Mindanao]][[Pilipinas]]10°N *[[Bisaya]][[Pilipinas]]12N *[[Western Luzon Philippines Lantitude 12°N hanggang 9°N]] ==Mga Relevant== *Equatorial *Tropiko *tropiko Savanna *tropiko rainforest *Tropiko Maritime == Tingnan din == * [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'') * [[Mga sakit tropikal]] {{Klima}} [[Kategorya:Mga tropiko|*]] [[Kaurian:Klima]] ndrcik8b36o55bu3tq21lw76vk4idsy 2212920 2212919 2026-06-23T04:59:07Z Gervin333 163210 Inayos ang baybay 2212920 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]] [[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]] Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o "earth" na naka-sentro sa [[ekwador]] o "equator". Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot. Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa Tropiko Maritime climate klasipikasyon ng klima]] ng, [[Tropiko ]]ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 25&nbsp;°C. == Mga Organismo == Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga "tropikal" at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]]. == Halimbawa ng mga lungsod tropikal == * [[Sabah]][[Malaysia]]10°N * [[Singapore]] (1.4º H) * [[Mindanao]][[Pilipinas]]10°N *[[Bisaya]][[Pilipinas]]12N *[[Western Luzon Philippines Lantitude 12°N hanggang 9°N]] ==Mga Relevant== *Equatorial *Tropiko *tropiko Savanna *tropiko rainforest *Tropiko Maritime == Tingnan din == * [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'') * [[Mga sakit tropikal]] {{Klima}} [[Kategorya:Mga tropiko|*]] [[Kaurian:Klima]] s3z459n1o2moyieie1s5uvw9w4pg4fd 2212921 2212920 2026-06-23T05:00:38Z Gervin333 163210 /* Tingnan din */ Inayos ang baybay 2212921 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]] [[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]] Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o "earth" na naka-sentro sa [[ekwador]] o "equator". Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot. Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa Tropiko Maritime climate klasipikasyon ng klima]] ng, [[Tropiko ]]ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 25&nbsp;°C. == Mga Organismo == Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga "tropikal" at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]]. == Halimbawa ng mga lungsod tropikal == * [[Sabah]][[Malaysia]]10°N * [[Singapore]] (1.4º H) * [[Mindanao]][[Pilipinas]]10°N *[[Bisaya]][[Pilipinas]]12N *[[Western Luzon Philippines Lantitude 12°N hanggang 9°N]] ==Mga Relevant== *Equatorial *Tropiko *tropiko Savanna *tropiko rainforest *Tropiko Maritime == Tingnan din == * [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'') * [[Mga sakit tropikal]] {{Klima}} [[Kategorya:Mga tropiko|*]] [[Mga Klima ng Mundo ]] 0q84sqrzq2gwmiyu948an16izxkqtba 2212922 2212921 2026-06-23T05:03:19Z Gervin333 163210 /* Tingnan din */ Inayos ang baybay 2212922 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]] [[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]] Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o "earth" na naka-sentro sa [[ekwador]] o "equator". Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot. Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa Tropiko Maritime climate klasipikasyon ng klima]] ng, [[Tropiko ]]ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 25&nbsp;°C. == Mga Organismo == Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga "tropikal" at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]]. == Halimbawa ng mga lungsod tropikal == * [[Sabah]][[Malaysia]]10°N * [[Singapore]] (1.4º H) * [[Mindanao]][[Pilipinas]]10°N *[[Bisaya]][[Pilipinas]]12N *[[Western Luzon Philippines Lantitude 12°N hanggang 9°N]] ==Mga Relevant== *Equatorial *Tropiko *tropiko Savanna *tropiko rainforest *Tropiko Maritime == Tingnan din == * [[Taong Tropiko clima ]] (Ingles: ''tropical year'') * mga ibang term ng Tropiko {{Klima}} [[Kategorya:Mga tropiko|*]] [[Mga Klima ng Mundo ]] ci0bsi44qzgpmgusv2e0kit26bjzdmv 0 1840 2212872 2124551 2026-06-22T19:26:51Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212872 wikitext text/x-wiki {{for|tulang patnigan na karagatan|Panulaan#Tulang patnigan}} [[File:World ocean map.gif|thumb|Mapa ng mga karagatan ng Daigdig]] Ang '''karagatan''' ay [[anyong tubig]] na maalat na tinatakapan ang ~70.8% ng [[Daigdig]].<ref name="Percentage">{{Cite web|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|title=8(o) Introduction to the Oceans|website=www.physicalgeography.net|language=en}}</ref> Maaring tumukoy din ito sa kahit anumang malaking anyong tubig na kung saan kumbensiyonal na hinahati ang karagatan ng mundo.<ref name=":0">[https://www.merriam-webster.com/dictionary/ocean?src=search-dict-box#synonyms "Ocean."] ''Merriam-Webster.com Dictionary'', Merriam-Webster, https://www.merriam-webster.com/dictionary/ocean . Nakuha noong Marso 14, 2021. (sa Ingles)</ref> Ginagamit ang mga natatanging pangalan upang tukuyin ang limang iba't ibang mga lugar ng karagatan: [[Karagatang Pasipiko|Pasipiko]], [[Karagatang Atlantiko|Atlantiko]], [[Karagatang Indiyano|Indiyano]], [[Karagatang Katimugan|Antartiko/Katimugan]], at [[Karagatang Artiko|Artiko]].<ref name="oed.130201">{{cite web |url=http://www.oed.com/view/Entry/130201?redirectedFrom=ocean#eid |title=ocean, n |publisher=Oxford English Dictionary |access-date=Pebrero 5, 2012|language=en}}</ref><ref name="mw.ocean">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/ocean |title=ocean |publisher=Merriam-Webster |access-date=Pebrero 6, 2012|language=en}}</ref> Naglalaman ang karagatan ng 97% ng [[tubig]] ng Daigdig<ref name="Percentage" /> at ito ang pangunahing bahagi ng hidrospera ng Daigdig, kaya, mahalaga ang karagatan sa [[buhay]] sa Daigdig. Inimpluwensiyahan ng karagatan ang [[klima]] at mga huwaran ng [[Panahon (meteorolohiya)|lagay ng panahon]], ang siklong karbono at [[pagpapaulit-ulit ng tubig]] sa pamamagitan ng pag-akto bilang isang malaking imbakan ng init. Hinahati ng mga [[Oseanograpiya|oseanograpo]] ang karagatan sa mga sonang patayo at pahiga batay sa mga kondisyong pisikal at [[Biyolohiya|pambiyolohiya]]. Ang sonang pelahiko ay isang bukas na hanay ng tubig ng karagatan mula sa ibabaw hanggang sa sahig ng karagatan. Nahahati pa ang mga hanay ng tubig sa mga sona batay sa lalim at halaga ng liwanag na mayroon. Nagsisimula ang sonang potiko sa ibabaw at binibigayan kahulugan ito bilang ang lalim na kung saan ang intesidad ng liwanag ay 1% lamang ng halaga sa ibabaw<ref name=":12">{{Cite book |last=Bigg |first=Grant R. |url=https://www.cambridge.org/core/books/oceans-and-climate/727BF8A4C403A5AFE5E34791CE830FC3 |title=The Oceans and Climate, Second Edition |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-16501-3 |edition=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/cbo9781139165013|language=en}}</ref>{{rp|36}} (tinatayang 200&nbsp;m sa bukas na karagatan). Ito ang sona na kung maaring mangyari ang [[potosintesis]]. Sa prosesong ito, ginagamit ng mga halaman at [[lumot]] na mikroskopiko (malayang lumulutang na pitoplankton) ang liwanag, tubig, [[Karbon dioksido|karbono diyoksido]], at sustansya upang makagawa ng [[materya]]ng organiko. Bilang resulta, ang sonang potiko ay ang [[saribuhay|pinakasari-sari ang buhay]] at ang napagkukunan ng karamihan ng panustos ng [[pagkain]] sa karamihan ng [[ekosistema]] ng karagatan. Nakakagawa din ang potosintesis sa karagatan ng kalahati ng [[oksiheno]] ng [[atmospera]] ng Daigdig.<ref>{{cite web |title=How much oxygen comes from the ocean? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/ocean-oxygen.html |publisher=National Ocean Service. National Oceanic and Atmospheric Administration U.S. Department of Commerce |access-date=3 Nobyembre 2021 |date=26 Pebrero 2021|language=en}}</ref> Makakatagos lamang ang [[liwanag]] sa ilang daang metro pa; ang natitirang bahagi ng mas malalim na karagatan ay malamig at madilim (tinatawag ang mga sonang ito bilang mga sonang mesopelahiko at apotiko). Sa [[kalapagang panlupalop]] kinatatagpo ng karagatan ang tuyong lupa. Mas mababaw ito, na may lalim ng ilang daan na metro o mas mababa pa. May negatibong epekto kadalasan ang aktibidad ng tao sa mga ekosistema sa loob ng kalapagang lupalop. ==Heograpiya== [[File:World map ocean locator-en.svg|upright=1.8|thumb|Mapa ng mundo ng modelong limang-karagatan at nakalagay humigit-kumulang na mga hangganan nito]] Ang buong karagatan, na naglalaman ng tinatatayang 97% ng tubig ng Daigdig, sumusukat sa 70.8% ng ibabaw ng Daigdig,<ref name="Percentage"/><ref name="Ro 2020">{{cite web |last=Ro |first=Christine |title=Is It Ocean Or Oceans? |website=Forbes |date=2020-02-03 |url=https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |access-date=2022-08-26|language=en}}</ref> Ginagawa nito ang Daigdig, kasama ang masiglang hidrospera na isang "mundong tubig"<ref name="Smith 2021">{{cite web |last=Smith |first=Yvette |title=Earth Is a Water World |website=NASA |date=2021-06-07 |url=http://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world |access-date=2022-08-27|language=en}}</ref><ref name="National Geographic Society 2022">{{cite web | title=Water-Worlds | website=National Geographic Society | date=2022-05-20 | url=https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ | access-date=2022-08-24|language=en}}</ref> o "mundong karagatan",<ref name="Lunine 2017 pp. 123–130">{{cite journal | last=Lunine | first=Jonathan I. | title=Ocean worlds exploration | journal=Acta Astronautica | publisher=Elsevier BV | volume=131 | year=2017 | issn=0094-5765 | doi=10.1016/j.actaastro.2016.11.017 | pages=123–130| bibcode=2017AcAau.131..123L | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Ocean Worlds">{{cite web | title=Ocean Worlds | website=Ocean Worlds | url=http://www.nasa.gov/specials/ocean-worlds/index.html | access-date=2022-08-27 | archive-date=2022-08-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220827003111/https://www.nasa.gov/specials/ocean-worlds/index.html | url-status=dead }}</ref> partikular sa maagang kasaysayan ng Daigdig nang naisip na maaring buong natakpan ang Daigdig ng karagatan.<ref name="Voosen p.">{{cite journal | last=Voosen | first=Paul | title=Ancient Earth was a water world | url=https://archive.org/details/science_2021-03-12_371_6534/page/1088 | journal=Science | publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS) | date=Marso 9, 2021 | volume=371 | issue=6534 | pages=1088–1089 | issn=0036-8075 | doi=10.1126/science.abh4289 | pmid=33707245 | s2cid=241687784|language=en }}</ref> Hindi regular ang hugis ng karagatan, na hindi pantay na nangingibabaw sa ibabaw ng Daigdig. Nagdudulot ito ng kaibahan ng ibabaw sa Daigdig sa isang emisperyong tubig at lupa, gayon din ang paghahati ng karagatan sa iba't ibang mga karagatan. Tinatakpan ng tubig-dagat ang mga {{convert|361,000,000|km2|abbr=on}} at ang pinakamalayo ng karagatan na polo ng hindi marating, kilala bilang "Puntong Nemo", sa rehiyon na tinatawag na sementeryo ng mga sasakyang pangkalawakan ng Karagatang Timog Pasipiko, na nasa {{Coord|48|52.6|S|123|23.6|W|type:landmark|name=Point Nemo}}. Ang punto ito ay halos {{cvt|2688|km|0}} mula sa pinakamalapit na lupa.<ref>{{cite web |url=http://oceanservice.noaa.gov/facts/nemo.html |title=Where is Point Nemo? |work=NOAA|language=en |access-date=20 Pebrero 2015}} </ref> ===Mga paghahati ng karagatan=== May iba't ibang kustumbre sa paghahati ng karagatan at nagtatapos ito sa mas maliit na [[anyong tubig]] tulad ng mga [[dagat]], [[gulpo]], [[look]], kurbada ng baybay dagat (o ''bight''), at [[kipot]]. Kustubreng nahahati ang karagatan sa limang karagatang prinsipal – nakatala sa ibaba ayon sa bumababang ayos ng sukat at bolyum: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+Mga karagatan ayon sa laki |- !scope="col" class="unsortable"| # !scope="col"| Karagatan !scope="col" class="unsortable"| Lokasyon !scope="col"| Sukat<br />(km²) !scope="col"| Bolyum<br />(km³) !scope="col"| Katamtamang&nbsp;lalim<br />(m) !scope="col"| Baybayin<br />(km)<ref name="itu" /> |-style="vertical-align:text-top;" !scope="row"| 1 | style="text-align:left;"| [[Karagatang Pasipiko]] || align=left | Sa pagitan ng [[Asya]] at Australasya at [[Kaamerikahan]]<ref name="eoe-pac"/> || {{nts|168723000}}<br>''(46.6%)'' || {{nts|669880000}}<br>''(50.1%)'' || {{nts|3970}} || {{nts|135663}}<br>''(35.9%)'' |-style="vertical-align:text-top;" !scope="row"| 2 | align=left | [[Karagatang Atlantiko]] || align=left | Sa pagitan ng [[Kaamerikahan]] at [[Europa]] at [[Aprika]]<ref name="eoe-atl"/> || {{nts|85133000}}<br>''(23.5%)'' || {{nts|310410900}}<br>''(23.3%)'' || {{nts|3646}} || {{nts|111866}}<br>''(29.6%)'' |-style="vertical-align:text-top;" !scope="row"| 3 | align=left | [[Karagatang Indiyano]] || align=left | Sa pagitan ng [[Subkontinenteng Indiyano|katimugang Asya]], [[Aprika]] at [[Australya]]<ref name="eoe-ind"/> || {{nts|70560000}}<br>''(19.5%)'' || {{nts|264000000}}<br>''(19.8%)'' || {{nts|3741}} || {{nts|66526}}<br>''(17.6%)'' |-style="vertical-align:text-top;" !scope="row"| 4 | align=left | [[Karagatang Katimugan|Karagataang Antartiko/Katimugan]] || align=left | Sa pagitan ng [[Antartika]] at ang mga karagatang Pasipiko, Atlantiko at Indiyano <br />''Tinuturing minsan na ekstensyon ng tatlong karagatang ito.''<ref name="eoe-sth"/><ref name="IHO"/>|| {{nts|21960000}}<br>''(6.1%)'' || {{nts|71800000}}<br>''(5.4%)'' || {{nts|3270}} || {{nts|17968}}<br>''(4.8%)'' |-style="vertical-align:text-top;" !scope="row"| 5 | align=left | [[Karagatang Artiko]]|| align="left" | Sa pagitan ng hilagang [[Hilagang Amerika]] at [[Eurasya]] sa [[Artiko]] <br />''Tinatawag minsan na dagat na marhinal ng Atlantiko.''<ref name="Tomczak"/><ref name=encyc-brit/><ref name=eoe-arc/> || {{nts|15558000}}<br>''(4.3%)'' || {{nts|18750000}}<br>''(1.4%)'' || {{nts|1205}} || {{nts|45389}}<br>''(12.0%)'' |- class="sortbottom" style="font-weight:bold;vertical-align:text-top;" ! colspan="3" | Kabuuan ! {{nts|361900000}}<br />''(100%)'' ! {{nts|1335000000}}<br />''(100%)'' ! {{nts|3688}} ! {{nts|377412}}<br>''(100%)'' |} {{longitem|'''NB:''' Ang bolyum, sukat, at katamtamang lalim ay kinabibilangan ng mga pigurang NOAA ETOPO1 para sa gilid ng [[Dagat Timog Tsina]].<br>Mga sanggunian: ''Encyclopedia of Earth'',<ref name="eoe-pac">{{cite web |title=Pacific Ocean |url=http://www.eoearth.org/view/article/155111/ |website=Encyclopedia of Earth |access-date=Marso 7, 2015|language=en}}</ref><ref name="eoe-atl">{{cite web|title=Atlantic Ocean |url=http://www.eoearth.org/view/article/51cbecfc7896bb431f68ef68/ |website=Encyclopedia of Earth |access-date=Marso 7, 2015|language=en}}</ref><ref name="eoe-ind">{{cite web |title=Indian Ocean |url=http://www.eoearth.org/view/article/51cbee377896bb431f6962fa/ |website=Encyclopedia of Earth |access-date=Marso 7, 2015|language=en}}</ref><ref name="eoe-sth">{{cite web |title=Southern Ocean |url=http://www.eoearth.org/view/article/51cbeeee7896bb431f69b419/ |website=Encyclopedia of Earth |access-date=Marso 10, 2015|language=en}}</ref><ref name=eoe-arc>{{cite web |title=Arctic Ocean |url=http://www.eoearth.org/view/article/150195/ |website=Encyclopedia of Earth |access-date=Marso 7, 2015|language=en}}</ref> ''International Hydrographic Organization'',<ref name="IHO">{{cite web |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition |year=1953 |publisher=International Hydrographic Organization |access-date=Disyembre 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-date=Oktubre 8, 2011|language=en}}</ref> ''Regional Oceanography: an Introduction'' (Tomczak, 2005),<ref name="Tomczak">{{cite book | first1=Matthias | last1=Tomczak | first2=J. Stuart | last2=Godfrey | title=Regional Oceanography: an Introduction | edition=2 | year=2003 | publisher=Daya Publishing House | place=Delhi | isbn=978-81-7035-306-5 | url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ | access-date=Abril 10, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070630202249/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ | archive-date=Hunyo 30, 2007 | url-status=dead |language=en }}</ref> ''[[Encyclopædia Britannica]]'',<ref name=encyc-brit>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/33188/Arctic-Ocean/57838/Oceanography |last=Ostenso |first=Ned Allen |title=Arctic Ocean |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=Hulyo 2, 2012 |quote=As an approximation, the Arctic Ocean may be regarded as an estuary of the Atlantic Ocean.|language=en}}</ref> at ang ''International Telecommunication Union''.<ref name="itu">{{cite web |title=Recommendation ITU-R RS.1624: Sharing between the Earth exploration-satellite (passive) and airborne altimeters in the aeronautical radionavigation service in the band 4&nbsp;200–4&nbsp;400 MHz (Question ITU-R 229/7) |url=https://www.itu.int/dms_pubrec/itu-r/rec/rs/R-REC-RS.1624-0-200305-I!!PDF-E.pdf |publisher=ITU Radiotelecommunication Sector (ITU-R) |access-date=Abril 5, 2015 |quote=The oceans occupy about 3.35×10⁸ km² of area. There are 377412 km of oceanic coastlines in the world.|language=en}}</ref>|style=line-height:1.4em; margin:.2em 0 1.4em 1em; font-size: 0.9em;|language=en}} ==Gamit ng tao sa karagatan== Nakakabit sa karagatan ang mga aktibidad ng tao sa kasaysayan. Nagsisilbi ang mga aktibidad na ito ng iba't ibang layunin. Kabilang dito ang nabigasyon at paggalugad, digmaang pandagat, paglalakbay, pagpapadala at kalakalan, at produksyon ng pagkain. Marami sa mga produkto ng mundo ay nadadala ng mga [[barko]] sa pagitan ng mga daungan ng mundo.<ref>{{Cite book|last=Zacharias|first=Mark|url=https://books.google.com/books?id=Ir0TAwAAQBAJ&q=Many+of+the+world's+goods+are+moved+by+ship+between+seaports.&pg=PA220|title=Marine Policy: An Introduction to Governance and International Law of the Oceans|year= 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1136212475|language=en}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Karagatan| ]] [[Kategorya:Oseanograpiya]] [[Kategorya:Mga anyong tubig]] ru85vmt0hh64qie2fsp0ma2w335b381 0 1946 2212804 2182136 2026-06-22T18:46:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212804 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Sunset-at-Sea.jpg|thumb|300px|Paglubog ng araw sa dagat.]] Ang '''dagat''' ay isang malaking [[Anyong tubig|anyong]] tubig na maalat. May mga '''partikular na dagat''' at '''dagat'''. ''Ang'' dagat ay karaniwang tumutukoy sa [[karagatan]], ang mas malawak na anyong tubig-dagat. Ang mga partikular na dagat ay alinman sa dagat na marhinal, mga seksyong ikalawang-pagkakaayos ng karagatang dagat (hal. [[Dagat Mediteraneo]]), o ilang malalaking, halos napapagitna ng lupain na anyong tubig. Ang kaasinan ng mga anyong tubig ay malawak na nag-iiba, na mas mababa malapit sa ibabaw at ang mga bunganga ng malalaking [[ilog]] at mas mataas sa kailaliman ng karagatan; gayunpaman, ang mga relatibong proporsyon ng mga natunaw na asin ay hindi gaanong nag-iiba sa mga karagatan. Ang pinaka-masaganang solido na natunaw sa tubig-dagat ay ang [[Sodium chloride|kloruro de sodiyo]]. Naglalaman din ang tubig ng mga [[Asin (kimika)|asin]] ng [[Magnisyo|magnesiyo]], [[kalsiyo]], [[Potasyo|potasiyo]], at [[asoge]], sa gitna ng maraming iba pang elemento, ang ilan ay nasa minutong konsentrasyon. Maraming iba't ibang mga organismo, kabilang ang [[bakterya]], [[protista]], alga, halaman, [[halamang-singaw]] at, hayop na naninirahan sa mga dagat, na nag-aalok ng malawak na hanay ng mga tirahang marino at [[ekosistema]], na patayong sumasaklaw mula sa naliliwanagan ng araw sa ibabaw at baybayin hanggang sa napakalalim at presyon ng ang malamig, madilim na sonang kailaliman, at nasa latitud mula sa malamig na tubig sa ilalim ng mga kapang yelo ng polar hanggang sa mainit na tubig ng mga [[bahura ng mga bulaklak na bato]] sa [[Tropiko|mga tropikal na rehiyon]]. Marami sa mga pangunahing grupo ng mga organismo ang umunlad sa dagat at [[Abiohenesis|maaaring nagsimula ang buhay]] doon. == Kahulugan == [[Talaksan:Oceans_and_seas_boundaries_map-en.svg|thumb|400x400px| Mga karagatan at marhinal na dagat gaya ng tinukoy ng ''International Maritime Organization'' (Internasyunal na Organisasyong Maritimo)]] Ang dagat ay ang magkakaugnay na sistema ng lahat ng karagatan sa daigdig, kabilang ang [[Karagatang Atlantiko|Atlantiko]], [[Karagatang Pasipiko|Pasipiko]], [[Karagatang Indiyo|Indiyano]], [[Katimugang Karagatan|Katimugan]] at [[Karagatang Artiko|Artiko na mga Karagatan]].<ref name=":0">[[mwod:sea|"Sea."]] ''Merriam-Webster.com Dictionary'', Merriam-Webster, https://www.merriam-webster.com/dictionary/sea . Accessed 14 Marso 2021. (sa Ingles)</ref> Gayunpaman, maaring gamitin din ang salitang "dagat" para sa maraming partikular, mas maliliit na anyong tubig-dagat, gaya ng [[Dagat Hilaga]] o [[Dagat Pula]]. Walang maliwanag na pagkakaiba sa pagitan ng mga dagat at [[karagatan]], bagama't mas maliit sa pangkalahatan ang mga dagat, at kadalasang bahagya (bilang dagat na marhinal partikular na bilang isang dagat mediteraneo) o ganap (bilang mga panloob na dagat) na napapalibutan ng [[lupa]].<ref name="oceanservice.noaa">{{Cite web |title=What's the difference between an ocean and a sea? |url=http://oceanservice.noaa.gov/facts/oceanorsea.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119004542/http://oceanservice.noaa.gov/facts/oceanorsea.html |archive-date=19 Enero 2017 |access-date=19 Abril 2013 |website=Ocean facts |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=em}}</ref> Gayunpaman, ang isang pagbubukod dito ay ang Dagat Sargasos na walang baybayin at nasa loob ng isang pabilog na agos, ang Hilagang Girong Atlantiko.<ref name="Stow">{{Cite book |last=Stow, Dorrik |title=Encyclopedia of the Oceans |url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000stow |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-860687-1 |language=en |ref=Stow}}</ref>{{Rp|90}}  Karaniwang mas malaki ang mga dagat kaysa sa mga [[lawa]] at naglalaman ng maalat na tubig, subalit ang [[Dagat ng Galilea]] ay isang [[Lawa|lawa na tubig-tabang]].<ref>{{Cite journal |last=Nishri, A. |last2=Stiller, M |last3=Rimmer, A. |last4=Geifman, Y. |last5=Krom, M. |year=1999 |title=Lake Kinneret (The Sea of Galilee): the effects of diversion of external salinity sources and the probable chemical composition of the internal salinity sources |url=https://archive.org/details/sim_chemical-geology_1999-06-03_158_1-2/page/37 |journal=Chemical Geology |language=en |volume=158 |issue=1–2 |pages=37–52 |bibcode=1999ChGeo.158...37N |doi=10.1016/S0009-2541(99)00007-8}}</ref>{{Efn|Walang tinatanggap na depinisyong teknikal ng ''dagat'' ng mga oseanograpo. Ang isang depinisyon ay subdibisyon ng karagatan ang isang dagat, na nangangahulugang mayroon dapat itong pang-ibabaw na palangganang pangkaragatan sa palapag nito. Tinatanggap ng kahulugan na ito ang [[Dagat Kaspiyo|Kaspiyo]] bilang isang dagat dahil minsan ito naging bahagi ng isang sinaunang karagatan.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tLcin2NyJQgC&pg=PA237 |title=The Italian Yearbook of International Law, Volume 14 |year=2005 |isbn=978-90-04-15027-0 |last1=Conforti |first1=B. |last2=Bravo |first2=Luigi Ferrari |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |page=237 |access-date=27 Agosto 2020 |archive-date=26 Setyembre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926172747/https://books.google.com/books?id=tLcin2NyJQgC&pg=PA237 |url-status=live |language=en}}</ref> Binibigyan kahulugan ng ''Introduction to Marine Biology'' ang isang dagat bilang ''isang lupaing napapaligiran ng lupain'' na anyong-tubig, dinadagdag na ang "dagat" ay isa lamang kaluwagan.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0JkKOFIj5pgC&pg=PA47 |title=Introduction to Marine Biology |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-56197-2 |last1=Karleskint |first1=George |last2=Turner |first2=Richard L. |last3=Small |first3=James W. |year=2009 |page=47 |access-date=27 Agosto 2020 |archive-date=30 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730040546/https://books.google.com/books?id=0JkKOFIj5pgC&pg=PA47 |url-status=live |language=en}}</ref> Parehong nasaad din sa ''The Glossary of Mapping Sciences'' na arbitraryo ang hanggganan sa pagitan ng mga dagat at anyong-tubig.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=jPVxSDzVRP0C&pg=PA365 |author=American Society of Civil Engineers |title=The Glossary of the Mapping Sciences |publisher=ASCE Publications |isbn=978-0-7844-7570-6 |year=1994 |page=365 |access-date=22 Enero 2019 |archive-date=17 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417212011/https://books.google.com/books?id=jPVxSDzVRP0C&pg=PA365 |url-status=live |language=en}}</ref>}} Nasasaad sa [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Convention on the Law of the Sea]] (Kumbensyon sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa) na "dagat" ang lahat ng karagatan.<ref>{{Cite book |last=Vukas |first=B. |url=https://books.google.com/books?id=sbqBvQy04XwC&pg=PA271 |title=The Law of the Sea: Selected Writings |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2004 |isbn=978-90-04-13863-6 |page=271 |language=en |access-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325011551/https://books.google.com/books?id=sbqBvQy04XwC&pg=PA271 |archive-date=25 Marso 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gupta |first=Manoj |url=https://books.google.com/books?id=5zpbN8I2ZR4C&pg=PA57 |title=Indian Ocean Region: Maritime Regimes for Regional Cooperation |publisher=Springer |year=2010 |isbn=978-1-4419-5989-8 |page=57 |language=en |access-date=22 Enero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609071042/https://books.google.com/books?id=5zpbN8I2ZR4C&pg=PA57 |archive-date=9 Hunyo 2020 |url-status=live}}</ref>{{Efn|Sang-ayon sa kahulugang ito, hindi maisasama ang Kaspiyo dahil isa itong "lawang internasyunal" sa legal na usapin.<ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=uxmInSrE9vQC&pg=PA74 | title = The Politics of Caspian Oil | isbn = 978-0-333-73973-0 | last1 = Gokay | first1 = Bulent | year = 2001 | page = 74 | publisher = Palgrave Macmillan | access-date = 22 Enero 2019 | archive-date = 25 Marso 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210325011539/https://books.google.com/books?id=uxmInSrE9vQC&pg=PA74 | url-status = live|language=en }}</ref>}} == Agham pisikal == Ang [[Daigdig]] ay ang tanging kilalang [[planeta]] na may mga dagat ng likidong [[tubig]] sa ibabaw nito,<ref name="Stow"/>{{Rp|22}} bagaman nagtataglay ang [[Marte]] ng mga takip ng yelo at maaaring may mga karagatan ang mga katulad na planeta sa [[Eksoplaneta|ibang mga sistemang solar]]. Naglalaman ang Daigdig ng 1,335,000,000 kilometriko kubiko (320,000,000 ku mi) ng humigit-kumulang 97.2 porsiyento ng kilalang tubig nito<ref name="NOAAcycle">NOAA. "[http://oceanexplorer.noaa.gov/edu/learning/player/lesson07.html Lesson 7: The Water Cycle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425214321/http://oceanexplorer.noaa.gov/edu/learning/player/lesson07.html|date=2013-04-25}}" sa ''Ocean Explorer''. (sa Ingles)</ref>{{Efn|Ang nakuhang hidratong ringwoodita mula mga pagsabog ng bulkan ay minumungkahi na ang sa pagitan ng masa mababa at mas mataas na manto ay humahawak sa pagitan ng isa<ref>Oskin, Becky (12 Mar 2014). [http://www.scientificamerican.com/article/rare-diamond-confirms-that-earths-mantle-holds-an-oceans-worth-of-water/ "Rare Diamond Confirms that Earth's Mantle Holds an Ocean's Worth of Water"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313123135/http://www.scientificamerican.com/article/rare-diamond-confirms-that-earths-mantle-holds-an-oceans-worth-of-water/|date=13 Marso 2014}} sa ''Scientific American'' (sa Ingles).</ref> at tatlo<ref>{{Cite journal | doi = 10.1126/science.1253358| pmid = 24926016| title = Dehydration melting at the top of the lower mantle| url = https://archive.org/details/sim_science_2014-06-13_344_6189/page/1265| journal = Science| volume = 344| issue = 6189| pages = 1265–1268| year = 2014| last1 = Schmandt | first1 = B.| last2 = Jacobsen | first2 = S. D.| last3 = Becker | first3 = T. W.| last4 = Liu | first4 = Z.| last5 = Dueker | first5 = K. G.|bibcode = 2014Sci...344.1265S | s2cid = 206556921|language=en}}</ref> beses na kasing dami ng tubig ng lahat ng pang-ibabaw na karagatan ng mundo kapag pinagsama-sama. Minumungkahi ng mga eksperimento na muling paglikha ng mga kondisyon ng mas mababang manto na maari itong naglalaman pa rin ng mas maraming tubig din, kasing dami ng limang beses ng bigat ng tubig na mayroon sa mga karagatan sa daigdig.<ref>Harder, Ben (7 Mar 2002). "[http://news.nationalgeographic.com/news/2002/03/0307_0307_waterworld.html Inner Earth May Hold More Water Than the Seas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112044620/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/03/0307_0307_waterworld.html |date= 2013-11-12 }}" sa ''National Geographic''. (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1126/science.1065998| title = Water in Earth's Lower Mantle| url = https://archive.org/details/sim_science_2002-03-08_295_5561/page/1884| journal = Science| volume = 295| issue = 5561| pages = 1885–1887| year = 2002| last1 = Murakami | first1 = M.| pmid = 11884752|bibcode = 2002Sci...295.1885M | s2cid = 21421320|language=en}}</ref>}} at sumasakop sa humigit-kumulang 71 porsiyento ng ibabaw nito.<ref name="Stow" />{{Rp|7}} <ref>{{Cite web |date=Setyembre 2010 |title=Voyager: How much of the earth is truly undiscovered, above and/or below water? |url=https://scripps.ucsd.edu/news/voyager-how-much-earth-truly-undiscovered-above-andor-below-water |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715183954/https://scripps.ucsd.edu/news/voyager-how-much-earth-truly-undiscovered-above-andor-below-water |archive-date=15 Hulyo 2021 |access-date=15 Hulyo 2021 |website=Scripp's Institute of Oceanography |publisher=UC San Diego |language=en}}</ref> Ang isa pang 2.15% ng tubig ng Daigdig ay yelo, na matatagpuan sa yelong dagat na sumasaklaw sa [[Karagatang Artiko]], ang takip ng yelo na sumasakop sa [[Antarctica|Antartika]] at [[Katimugang Karagatan|ang mga katabing dagat]] nito, at iba't ibang mga [[glasyar]] at mga deposito sa ibabaw sa buong mundo. Ang natitira (humigit-kumulang 0.65% ng kabuuan) ay bumubuo ng mga imbakan ng tubig sa ilalim ng lupa o iba't ibang yugto ng siklo ng tubig, na naglalaman ng tubig-tabang na nakatagpo at ginagamit ng karamihan sa buhay sa lupa: singaw sa hangin, ang mga [[ulap]] na dahan-dahang nabubuo, ang [[ulan]] na bumabagsak mula sa kanila, at kusang nabuo ang mga [[lawa]] at [[ilog]] habang paulit-ulit na dumadaloy ang tubig nito patungo sa dagat. Ang [[Agham|siyentipikong pag-aaral]] ng [[tubig]] at siklo ng tubig ng Daigdig ay hidrolohiya; pinag-aaralan ng [[Dinamika ng pluwido|hidrodinamika]] ang [[pisika]] ng tubig sa paggalaw. Sa partikular, ang kamakailang pag-aaral ng dagat ay ang [[oseanograpiya]]. Nagsimula ito bilang pag-aaral sa hugis ng mga agos ng karagatan<ref>Lee, Sidney, ed. "[[wikisource:Rennell, James (DNB00)|Rennell, James]]" in the ''Dictionary of National Biography'', Bol. 48. Smith, Elder, & Co. (London), 1896. Nakalagay sa [[wikisource:Main Page|Wikisource]]. (sa Ingles)</ref> subalit lumawak mula noon sa isang malaki at [[Kainterdisiplinaryuhan|multidisiplinaryong]] larangan:<ref name="Jenkins">Monkhouse, F.J. (1975) ''Principles of Physical Geography''. pp. 327–328. Hodder & Stoughton. {{ISBN|978-0-340-04944-0}}. (sa Ingles)</ref> sinusuri nito ang mga katangian ng tubig-dagat; pag-aaral ng mga alon, mga kati, at agos; mga tsart ng mga baybayin at imapa ang mga kailaliman ng dagat; at nag-aaral ng buhay dagat.<ref>{{Cite journal |last=b. |first=R. N. R. |last2=Russell |first2=F. S. |last3=Yonge |first3=C. M. |year=1929 |title=The Seas: Our Knowledge of Life in the Sea and How It is Gained |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/5839 |url-status=live |journal=The Geographical Journal |language=en |volume=73 |issue=6 |pages=571–572 |bibcode=1929GeogJ..73R.571B |doi=10.2307/1785367 |jstor=1785367 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180602101145/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/5839 |archive-date=2 Hunyo 2018 |access-date=1 Hulyo 2021}}</ref> Tumatalakay ang sub-larangan sa paggalaw ng dagat, mga puwersa nito, at mga puwersang kumikilos dito ay kilala bilang pisikal na oseanograpiya. Ang [[biyolohiyang pandagat]] (oseanograpiyang pambiyolohiya) ay nag-aaral ng mga [[halaman]], [[hayop]], at iba pang [[organismo]] na naninirahan sa ekosistemang pandagat. Parehong nababatid ng oseanograping pangkimika, na nag-aaral sa gawi ng mga [[Elemento (kimika)|elemento]] at [[molekula]] sa loob ng mga karagatan: partikular, sa ngayon, ang papel ng karagatan sa siklong karbono at papel ng [[Carbon dioxide|diyoksong karbono]] sa pagtaas ng pagiging asido ng tubig-dagat. Nagta-tsart ang [[Heograpiyang pisikal|heograpiyang]] pandagat at maritima ng hugis at hugis ng dagat, habang nagbibigay ang heolohiyang pandagat (oseanongrapiyang pangheolohiya) ng ebidensya ng pag-anod ng [[lupalop]] at ang [[Daigdig|komposisyon]] at istraktura ng Daigdig, nilinaw ang proseso ng sedimentasyon, at tumulong sa pag-aaral ng bulkanismo at [[Sismolohiya|lindol]].<ref name="Jenkins" /> === Antas ng dagat === Sa karamihan ng panahon ng heolohiko, ang antas ng dagat ay mas mataas kaysa ngayon.<ref name="Stow"/>{{Rp|74}} Ang pangunahing salik na nakakaapekto sa lebel ng dagat sa paglipas ng panahon ay ang resulta ng mga pagbabago sa pang-ibabaw ng karagatan, na may pababang pagkahilig na inaasahang magpapatuloy sa napakatagal na panahon.<ref>{{Cite journal |last=Muller |first=R. D. |last2=Sdrolias |first2=M. |last3=Gaina |first3=C. |last4=Steinberger |first4=B. |last5=Heine |first5=C. |year=2008 |title=Long-Term Sea-Level Fluctuations Driven by Ocean Basin Dynamics |url=https://archive.org/details/sim_science_2008-03-07_319_5868/page/1356 |journal=Science |language=en |volume=319 |issue=5868 |pages=1357–1362 |bibcode=2008Sci...319.1357M |doi=10.1126/science.1151540 |pmid=18323446}}</ref> Sa huling pinakamataas na glasyal, mga 20,000 taon na ang nakalilipas, humigit-kumulang ang antas ng dagat sa {{Convert|125|m}} na mas mababa kaysa sa kasalukuyang panahon (2012). Sa loob ng hindi bababa sa huling 100 taon, tumataas ang antas ng dagat sa katamtamang bilis na humigit-kumulang {{Convert|1.8|mm}} bawat taon.<ref>{{Cite journal |last=Bruce C. Douglas |year=1997 |title=Global sea rise: a redetermination |journal=Surveys in Geophysics |language=en |volume=18 |issue=2/3 |pages=279–292 |bibcode=1997SGeo...18..279D |doi=10.1023/A:1006544227856}}</ref> Karamihan sa pagtaas na ito ay maaaring maiugnay sa pagtaas ng [[temperatura]] ng dagat dahil sa [[pagbabago ng klima]], at ang nagresultang bahagyang termal na pagpapalawak ng itaas na {{Convert|500|m}} ng tubig. Nagmumula ang mga karagdagang kontribusyon, hanggang isang-kapat ng kabuuan, sa mga pinagmumulan ng tubig sa lupa, tulad ng natutunaw na niyebe at glasyer at pagkuha ng tubig sa lupa para sa [[irigasyon]] at iba pang pang-agrikultura at pangangailangan ng tao.<ref>{{Cite book |last=Bindoff |first=N. L. |title=Observations: Oceanic Climate Change and Sea Level |last2=Willebrand |first2=J. |last3=Artale |first3=V. |last4=Cazenave |first4=A. |author-link4=Anny Cazenave |last5=Gregory |first5=J. |last6=Gulev |first6=S. |last7=Hanawa |first7=K. |last8=Le Quéré |first8=C. |last9=Levitus |first9=S. |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-88009-1 |pages=385–428 |language=en}}</ref> == Mga pananda == {{noteslist}} == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Karagatan]] [[Kategorya:Mga anyong tubig]] [[Kategorya:Dagat]] axozpd07ahtjyz29c5qh34edp1b7lhg 0 2070 2212700 2209997 2026-06-22T17:37:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212700 wikitext text/x-wiki {{God}} [[File:Michelangelo, Creation of Adam 06.jpg|alt=|thumb|Detalye ng ''[[paglikha ng Adam]]'', pagpipinta sa pader sa pamamagitan ng [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]].]] Ang '''Diyos''' ay may iba't ibang kahulugan. Sa [[teismo]], ang Diyos ay naiisip na [[supernatural]] na personal at aktibo sa [[uniberso]]. Sa [[deismo]], ang Diyos ay hindi aktibo sa uniberso. Sa [[panteismo]], ang Diyos ang mismong uniberso. Ang mga teologo sa buong kasaysayan ay nag-imbento ng iba't ibang katangian sa iba't ibang mga konsepsiyon ng Diyos. Ang pinakaraniwan sa mga ito ang katangiang kinabibilangan ng [[omnisiyensiya]] (walang hanggang kaalaman o alam ang lahat ng bagay), [[omnipotensiya]] (walang hanggang kapangyarihan o magagawa ang lahat ng bagay), [[omnipresensiya]] (umiiral sa lahat ng lugar), [[omnibenebolensiya]] (sakdal sa kabutihan), at walang hanggan at kinakailangang pag-iral. Para sa mga Abrahamikong relihiyon, ang Diyos ay karaniwang inilalarawan bilang may kasariang panlalake at inilalarawan bilang '''Ama''' samantalang para sa ibang relihiyon, ang kadiyusan ay maaaring kinabibilangan ng mga lalake (diyos) at babae (diyosa). Ang '''Pagkadiyos''' ay naiisip sa iba't ibang [[relihiyon]] na makapangyarihan, [[samba|sinasamba]], tinuturing na [[banal]] o [[sagrado]], binibigyan ng mataas na pagkilala, o ginagalang ng mga [[tao]]. == Pinagmulan ng salita sa Tagalog== Ang salitang Tagalog na ''Diyos'' ay hinango sa Espanyol na ''Dios'' na hinango naman sa Latin na ''Deus''. Ang Deus ay nagmula sa Proto-Indo-Europeo na ''*Deiwos'' mula sa parehong ugat ng ''*Dyēus'' na muling nilikhang pinunong diyos ng pantheon na [[Proto-Indo-Europeo]]. Ang pangalang [[Zeus]] (Ζεύς zdeús; Griyegong Aeoliko Δεύς deús) ang pagpapatuloy na Griyego ng ''*Di̯ēus'' na Proto-Indo-Europeong diyos ng kalangitan na tinatawag ring ''*Dyeus ph2tēr'' ("Amang Langit"). Ang Zeus ang tanging diyos sa panteon na Olimpiko na ang pangalan ay may isang maliwanag na etimolohiyang Indo-Europeo. Ang salitang diyos ay kilala sa ilalim ng pangalang ito sa [[Rigveda]] (Vedic Sanskrit Dyaus/Dyaus Pita), Latin (Jupiter mula Iuppiter na hinango mula sa bokatibong Proto-Indo-Europeo na ''*dyeu-ph2tēr'') na hinango mula sa ugat na ''*dyeu-'' ("magliwanag" at sa maraming mga deribatibo nito ay "himpapawid, langit, diyos"). Ang salitang [[Sanskrit]] na देव ''deva'' (diyos) ay hinango mula sa Indo-Iranianong ''*dev-'' na hinango naman mula sa salitang Proto-Indo-Europeo na ''*deiwos''. Ang anyong babae ng *deiwos ay Proto-Indo-Europeong ''*deiwih2'' na humango sa mga wikang Indi bilang ''devi'' na nangangahulugang "babaeng diyos". Gayundin, ang mga nagmula sa Proto-Indo-Europeo na *deiwos ang Litwanyanong ''Dievas'' (Latbiyanong ''Dievs'', Prusyanong ''Deiwas''), Hermanikong ''Tiwaz'' at ang kaugnay na Lumang Norsdikong ''Tivar'' (mga diyos) at salitang ''deus'' ("diyos") at ''divus'' ("dibino" o "banal") kung saan ang salitang Ingles na ''"divine"'', ''"deity"'', Pranses na ''"dieu"'', Portuges na ''"deus"'', Espanyol na ''"dios"'' at Italyanong ''"dio"'' ay hinango. Ang salitang Ingles na god ay pinaniniwalaang hinango mula sa proto-aleman na *ǥuđán na pinaniniwalaan namang mula sa Proto-Indo-Europeanong salita na *ǵʰu-tó-m na pinaniniwalaang hinango naman mula sa ugat na *ǵʰeu̯- "buhusan" (Sanskrit huta), o mula sa isang ugat na *ǵʰau̯- (*ǵʰeu̯h2-) "tawagin" (Sanskrit hūta). Ang Sanskrit na hutá ay katumbas ng "inihandog" mula sa pandiwang ugat na hu = "handog", ngunit ang isang katamtamang paglipat sa salin ay nagbibigay ng kahulugang "ang isa na ang mga paghahandog ay ginagawa". Ang iba ay naniniwalang ang salitang ito ay mula sa Sanskrit na “gau” na nangangahulugang "baka" na itinuturing na sagrado. Ang mga salitang Hermaniko para sa Diyos ay orihinal na neuter o lumalapat sa parehong mga kasarian ngunit noong panahon ng Kristiyanisasyon ng mga taong Hermaniko mula sa katutubong paganismong Hermaniko ng mga ito, ang salitang ito ay naging anyong maskulino (panlalake) sintaktiko. == Konsepto sa iba't ibang relihiyon == Walang maliwanag na kasunduan sa kalikasan ng diyos. Ang [[Abraham]]ikong mga konsepsiyon ng diyos ay kinabibilangan ng [[monoteistiko]]ng depinisyon ng isang Diyos sa [[Hudaismo]], isang Diyos sa tatlong persona ng [[trinitarianismo]] sa [[Kristiyanismo]] at konseptong [[Islam]]iko ng isang diyos. Kahit sa mismong libo libong mga sekta ng [[Kristiyanismo]], ang iba't ibang sekta ito ay may iba't ibang pananaw ng kalikasan, mga katuruan at kalooban ng diyos. Ang [[dharma|dharmikong]] mga relihiyon ay may ibang pananaw ng diyos. Ang pananaw ng diyos sa [[Hinduismo]] ay iba-iba sa rehiyon, sekta at [[kaste]] mula sa monoteistiko hanggang politeistiko hanggang ateistiko. Ang pagkadiyos ay nakilala ni [[Buddha]] partikular ang [[Sakra]] at [[Brahma]]. Gayumpaman, ang ibang may mga kamalayang entitad kabilang ang mga diyos ay tanging gumagampan ng sumusuportang papel sa pansariling landas ng kaligtasan. Ang mga konsepsiyon ng diyos sa mga kalaunang pagbuo ng tradisyong [[Mahayana]] ay nagbibigay ng mas kilalang lugar sa mga nosyon ng diyos. ===Teismo=== ====Politeismo ==== [[Talaksan:Bust of Zeus.jpg|thumb|right|Si [[Zeus]] na punong diyos sa [[Griyegong mitolohiya]].]] [[Talaksan:Brahma, Vishnu and Shiva seated on lotuses with their consorts, ca1770.jpg|thumb|right|Mga diyos ng relihiyong [[Hinduismo]] na sina [[Brahma]], [[Vishnu]] at [[Shiva]] na kasama ang kanilang mga konsorte.]] [[Talaksan:El, the Canaanite creator deity, Megiddo, Stratum VII, Late Bronze II, 1400-1200 BC, bronze with gold leaf - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC07734.JPG|left|thumb|Rebulto ni [[El (diyos)]] na nahukay sa [[Tel Megiddo]]. Siya ang Supremang Diyos sa [[Ugarit]] at may 70 anak na lalake kabilang sina [[Shalim]],[[Yahweh]] at [[Ba'al]].]] [[File:La Tombe de Horemheb cropped.jpg|alt=|thumb|Ang [[mga diyos ng Sinaunang Ehipto]] na sina [[Osiris]], [[Anubis]], at [[Horus]]]] Ang [[politeismo]] ang pagsamba o paniniwala sa maraming mga diyos na karaniwang tinipon sa isang [[pantheon]] ng mga diyos at diyosa kasama ng mga sarili nitong relihiyon at mga ritwal. Ang politeismo ay isang uri ng [[teismo]] (paniniwala sa diyos). Sa loob ng teismo, ang politeismo ay sumasalungat sa [[monoteismo]] na paniniwala sa isang diyos. Ang mga politeista ay hindi palaging sumasamba sa lahat ng mga diyos ng magkakatumbas ngunit maaaring mga [[henoteista]] rin. Ang [[henoteismo]] ang paniniwala at pagsamba sa isang lamang diyos ngunit tumatanggap sa pag-iral o posibleng pag-iral ng ibang mga diyos na maaari ring sambahin at ang mga diyos na ito ay may magkakatumbas na balidad. Ang [[monolatrismo]] ang pagkilala sa pag-iral ng maraming mga diyos ngunit may pagsamba lamang sa isang diyos. Ang ibang mga politeista ay maaaring mga [[kateonista]] na sumasamba ng iba't ibang mga diyos sa iba't ibang mga panahon. Ang politeismo ang tipikal na anyo ng relihiyon sa [[Panahong Tanso]] (3600–1200 BCE), [[Panahong Bakal]] (1300 BC&nbsp;– 600 BCE) hanggang sa Panahong Axial (800–200 BCE). Ang politeismo ay sinasanay sa mga relihiyon ng Sinaunang panahon lalo na politeismong Griyego at Romano at pagkatapos ng paghina ng politeismong Greko-Romano sa mga relihiyong pangtribo gaya ng paganismong Hermaniko o mitolohiyang Slaviko. Ang iba't ibang relihiyong politeistiko ay sinasanay sa kasalukuyan kabilang ang [[Hinduismo]], relihiyong Tsino, Thelema, [[Wicca]], [[Druidry]], [[Taoismo]], [[Asatru]] at [[Candomble]]. Ang ilan sa mga kilalang mga diyos at diyosa sa mga iba't ibang relihiyon: *[[Mga diyos ng Sinaunang Ehipto]]: [[Amun-Ra]] o Amen (diyos na manlilikha), [[Amunet]] (diyosang primordial), [[Apophis]] o Apep (masamang ahas at kalaban ni Ra), Atum, [[Aten]] (diyos araw), Geb (diyos ng mundo), [[Hathor]] o Hethert (diyosang baka ng langit, pertilidad at iba pa), [[Horus]] o Heru (may ulong falcon na diyos ng kalangitan at pagkahari), [[Khepri]], [[Ma'at]] (diyosa), [[Isis]] o Aset (diyosa ng mahika, pagkaina at pertilidad), [[Mut]] (diyosang ina), [[Neith]] (diyosa ng paglikha, digmaan at pangangaso), [[Osiris]] (hukom ng mga namatay at pinuno ng kabilang buhay), Ra (araw, isa ring diyos na manlilikha), [[Sekhmet]] at iba pa. *[[Mitolohiyang Griyego]]: [[Kaguluhan (kosmogoniya)|Kaguluhan]], [[Ananke]], [[Chronos]], [[Eros]]/[[Phanes]], [[Gaia]], [[Uranus]], [[Pontus]]/[[Thalassa]], [[Tartarus]], [[Aether]], [[Hemera]] [[Erebus]], [[Nyx]], [[Ophion]], [[Phosphoros]], [[Hespero]], [[Moirai]], [[Clotho]], [[Lachesis]], [[Atropos]], [[Zeus]], [[Hera]], [[Poseidon]], [[Demeter]], [[Dionysus]], [[Aphrodite]], [[Apollo]], [[Ares]], [[Artemis]], [[Athena]], [[Hephaestus]], [[Hermes]], [[Hestia]], [[Heracles]], [[Asclepius]], [[Eros]], [[Iris]], [[Hebe]], [[Eileithyia]], [[Enyo]], [[Phobos]], [[Deimos]], [[Pan]], [[Harmonia]], [[Ganymede]], [[Paean]], [[Oceanus]], [[Hyperion]], [[Coeus]], [[Cronus]], [[Crius]], [[Iapetus]], [[Tethys]], [[Theia]], [[Phoebe]], [[Rhea]], [[Mnemosyne]], [[Themis]], [[Helios]], [[Selene]], [[Eos]], [[Leto]], [[Asteria]] at iba pa. *[[Mitolohiyang Romano]]: [[Apollo]], [[Bona Dea]], [[Castor at Pollux]], [[Ceres (mitolohiya)|Ceres]], [[Cupid]], [[Diana]], [[Dis Pater]], [[Faunus]], [[Genius]], [[Hercules]], [[Janus]] [[Juno]], [[Jupiter]], [[Lares]], [[Liber]], [[Mars]], [[Mercury]], [[Minerva]], [[Orcus]], [[Neptune]], [[Penates]], [[Pluto]], [[Priapus]], [[Proserpina]], [[Quirinus]] [[Saturn]], [[Silvanus Sol]], [[Venus]], [[Vesta Vulcan]] * [[Semitiko]]:[[ʼIlu]] o [[El (diyos)]] (Pinunong Diyos at Diyos ng kalangitan), [[ʼAṯiratu]] o Asherah (asawa ni Ilu), [[ʻAṯtaru]] (diyos ng pertilidad), [[ʻAṯtartu]] (diyosa ng pertilidad), [[Haddu]]/Hadadu (diyos ng bagyo), [[Śamšu]] (diyosang araw), Wariḫu (diyosang buwan), [[Yahweh]], [[Shalim]], [[Ba'al]] *[[Relihiyong Mesopotamiano|Babilonia at Assyria]]: [[Sin]], [[Shamash]], [[Marduk]], [[Ishtar]], [[Ninurta]], [[Nabu]], [[Nergal]] at iba pa. * [[Mitolohiyang Norse]]: [[Thor]], [[Odin]], [[Frigg]], [[Freyja]], [[Loki]], [[Tyr]], [[Vidar]], [[Hel]], [[Sif]], [[Móði at Magni]], [[Thrud]], [[Ull]], [[Baldur]], [[Heimdall]], [[Jord]] at iba pa. * [[Hermaniko]]:[[Teiwaz]] (diyos ng digmaan), [[Wōdanaz]] (panginoon ng inspirasyong pangtula/mantiko), [[Frijjō]] (asawa ni Wodanaz), [[Fraujaz]] (panginoon), [[Þunaraz]] (bagyo) * [[Slaviko]]:[[Dažbog]] (diyos araw), [[Jarilo]] (diyos ng digmaan), [[Lada]] (diyos ng pag-ibig at kasal), [[Lelya]] (diyos ng tagsibol at pag-ibig), [[Morana]] (diyosa ng pag-aani, panggagaway, taglamig at kamatayan), [[Perun]] (diyos ng kulog at kidlat), [[Svarog]] (diyos ng apoy), [[Svetovid]] (diyos ng digmaan, pertilidad, kasaganaan), Triglav (may tatlong ulong diyos ng digmaan), [[Veles]] (diyos ng mundo, katubigan at ilalim ng mundo), Zaria (diyos ng kagandahan), [[Živa]] (diyosa ng pag-ibig at pertilidad), [[Zorya]] (tatlo o dalawang mga diyosang gabay) etc. * [[Tagalog]]: [[Bathala]], [[Makiling]], [[Minukawa]] at iba pa. * [[Hinduismo]]: [[Brahma]], [[Vishnu]], [[Shiva]], [[Krishna]]. [[Indra]], [[Agni]], [[Soma]], [[Varuna]], [[Savitri]], [[Rudra]], [[Prajapati Aryaman]], [[Sarasvati]], [[Usha]], [[Prithvi]], [[Ganesha]], [[Marutas]], [[Mitra]], [[Mitravaruna]], [[Moordha]], [[Prajapati]], [[Prithvi]], [[Pusha]], [[Rudra]], [[Savitr]], [[Soma]], [[Varuna]], [[Vayu]], Vishvedavas at iba pa. ==== Monoteismo ==== Ang [[Monoteismo]] ang paniniwala at pagsamba sa isang Diyos. Kabilang sa mga relihiyong ito ang kasalukuyang [[Rabinikong Hudaismo]], [[Islam]], [[Kristiyanismo]], [[Zoroastrianismo]], [[Sikhismo]], [[Bahá'í]] at iba pa. Ayon sa kasalukuyang [[Hudaismo]], ang nag-iisang Diyos na ito ay si [[Yahweh|YHWH]], ayon sa [[Islam]] ay si [[Allah]] at ayon karamihan ng mga sektang [[Kristiyano]], ang isang Diyos na ito ay binubuo ng tatlong magkakahiwalay na Persona na tinatawag na [[Banal na Santatlo]] o doktrina ng Trinidad — ang Ama, Anak (si [[Hesus]]), at ang [[Espiritu Santo]] na magkakapantay. May ilang mga sektang Kristiyano na hindi naniniwala dito gaya ng [[Mga Saksi ni Jehova]] na naniniwalang ang Ama lamang, si [[Jehova]] ang tanging tunay na Diyos, si [[Hesus]] ang kaniyang Anak (hindi kapantay ng kaniyang Ama), ang banal na espiritu o di-nakikitang puwersa ng Diyos na Jehova. Para sa mga [[Oneness]] ang ama, anak at espirut santo ay mga manipestasyon lamang ng isang diyos. ====Panteismo at Panenteismo==== Ang [[Panteismo]] ang paniniwala na ang pisikal na sansinukob ay katumbas ng diyos o mga diyos at walang dibisyon sa pagitan ng manlilikha at ang substansiya ng nilikha nito. Ang halimbawa nito ang maraming mga anyo ng [[Saivismo]]. Ang [[Paneneteismo]] ang paniniwala na ang pisikal na sansinukob ay isinama sa isand diyos o mga diyos. Gayumpaman, ito ay naniniwala na ang isang diyos o mga diyos ay mas dakila sa materyal na sansinukob. Ang mga halimbawa nito ang karamihan ng mga anyo ng [[Vaishnavismo]]. ====Deismo==== Ang [[Deismo]] ang paniniwala sa isa o maraming mga diyos na lumikha ng daigdig ngunit ang manlilikha o mga manlilikha ay hindi aktibo at hindi nagbago ng orihinal na plano para sa uniberso. Karaniwang itinatakwil ng mga deista ang mga supernatural na pangyayari gaya ng mga hula, milagro at mga pahayag ng mga diyos. Ang deismo ay naniniwala na ang mga paniniwalang relihiyoso ay dapat itatag sa katwirang pantao at mga napagmamasdang katangian ng natural na daigdig. Nakikita ng karamihan ng mga deista ang mga [[relihiyon]] ng kanilang panahon bilang mga [[korupsiyon]] ng orihinal na dalisay na relihiyon na simple at makatwiran. Kanilang nadama na ang orihinal na dalisay na relihiyong ito ay pinarumi ng mga [[pari]] o [[saserdote]] na nagmanipula nito para sa pansariling kapakinabangan at para sa interes ng klaseng saserdote. Ayon sa pananaw ng mga deista, nagtagumpay ang mga "pari" sa paglipas ng panahon na palamutian ang orihinal na simpleng makatwirang relihiyon ng lahat ng uri ng mga [[superstisyon]] at mga "hiwaga" o misteryo na mga hindi makatwirang mga doktrina ng relihiyon nito. Ang mga tao ay pinaniwala ng mga pari na ang mga pari lamang ang tunay na nakakaalam kung anong kailangan para sa [[kaligtasan (relihiyon)|kaligtasan]] at dapat tanggapin ng mga taong ito ang mga misteryo at kapangyarihan ng mga paring ito. Ito ay nagpanatili sa mga tao na delusyonal at ignorante at nakasalalay lamang sa mga pari para sa impormasyon tungkol sa kaligtasan at ang mga pari ay nagtamasa ng posisyon ng malaking kapangyarihan sa mga tao na kanilang sinisikap na panatilihin. Tinagurian ng mga deista ang manipulasyong ito ng mga doktrina ng relihiyon bilang "priestcraft" na isang derogotoryong termino.<ref>{{Cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/paine-deism.asp |title=Archive copy |access-date=2013-04-11 |archive-date=2013-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324015246/http://www.fordham.edu/halsall/mod/paine-deism.asp |url-status=dead }}</ref> Ang [[Pandeismo]] ang paniniwala na ang diyos ay nauna sa sansinukob at lumikha nito ngunit ngayon ay katumbas na nito. Ang [[Panendeismo]] ay nagsasama ng deismo at panenteismo na naniniwalang ang sansinukob ay isang bahagi (ngunit hindi ang buo) ng diyos. Ang [[polideismo]] ang paniniwala sa maraming mga diyos ngunit ang mga ito ay hindi nanghihimasok sa sansinukob. ====Autoteismo==== Ang autoteismo ang paniniwala na kahit ang pagkadiyos ay panlabas o hindi, ito ay likas sa loob ng sarili nito at ang isa ay may tungkulin na maging perpekto o diyos. ====Iba pa==== Ang [[Euteismo]] ang paniniwala na ang diyos ay buong mabuti. Ang [[Disteismo]] ang paniniwala na ang diyos ay hindi buong mabuti at posibleng masama. Ang [[Malteismo]] ang paniniwala na ang diyos ay umiiral ngunit buong malisyoso. === Ateismo at agnotisismo === Ang [[ateismo]] ang posisyon na naniniwalang hindi umiiral ang diyos. Ang [[positibong ateismo]] ang terminong ginagamit upang ilarawan ang anyo ng [[ateismo]] na nagsasaad na walang mga diyos ang umiiral. Ang [[negatibong ateismo]] ay tumutukoy naman sa ateismo kung saan ang isang tao ay hindi naniniwala sa pag-iral ng anumang diyos ngunit hindi positibong naghahayag na walang diyos. Ang malakas (strong atheism) at matigas (hard atheism) ay alternatibong termino para sa positibong ateismo samantalang ang mahinang ateismo (weak atheism) at malambot na ateismo (soft atheism) ay mga alternatibong termino para sa negatibong ateismo. Ang [[agnotisismo]] naman ang posisyon na naniniwalang hindi matitiyak kung mayroong diyos o wala. Wala namang pakialam kung may diyos o wala ang mga [[apateista]]. == Mga argumento panig at laban sa pag-iral ng Diyos == Ang mga sumusunod ang mga argumentong iminungkahi upang patunayan o pabulaanan ang diyos sa buong kasaysayan ng tao. === Mga argumento para sa pag-iral ng Diyos === * [[Argumentong kosmolohikal]] - Ang argumentong sa tradisyonal na anyo nito ay nakasalig sa pagpapalagay na ang bawat bagay ay may sanhi. Dahil walang makapagsasanhi sa sarili nito at dahil ang sunod sunod na mga sanhi ay hindi maaaring walang hanggananang mahaba, mayroong dapat unang sanhi na diyos. Ang isang pagtutol sa argumentong ito ay ito ay nag-iiwan ng bukas na tanong kung bakit ang unang sanhi ay walang katulad sa dahilang ito ay hindi nangangailangan ng sanhi. Ikalawa, ang premisa ng pagsasanhi ay naabot sa pamamagitan ng a posteriori (induktibong) pangangatwiran na nakasalalay sa karanasan. Ikinatwiran ni [[David Hume|Hume]] na ang mga ugnayang pagsasanhi ay hindi totoo a priori. Bagaman ang pagsasanhi ay lumalapat sa alam na daigdig, hindi ito kinakailangang lumapat sa uniberso sa pangkalahatan. Sa ibang salita, hindi matalino na humango ng mga konklusyon mula sa paghihinuha ng pagsasanhi ng lagpas sa karanasan. Ang isang malawak ng sinusuportahan na hipotesis sa modernong pisika ang unibersong may enerhiyang sero na nagsasaad na ang kabuuang halaga ng enerhiya sa uniberso ay eksaktong sero. Ito ang tanging uri ng uniberso na maaaring magmula mula sa wala.<ref>{{cite web|url=http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/31_02/nothing.html|title=A Universe from Nothing|publisher=Astronomical Society of the Pacific|accessdate=10 Marso 2010|archive-date=22 Oktubre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022135932/http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/31_02/nothing.html|url-status=dead}} by Alexei V. Filippenko and Jay M. Pasachoff</ref><ref>{{Cite journal|arxiv= gr-qc/0605063|title=On the Zero-energy Universe|publisher=International Journal of Theoretical Physics|bibcode = 2009IJTP..tmp..162B |doi = 10.1007/s10773-009-0125-8|year= 2009|last1= Berman|first1= Marcelo Samuel|journal= International Journal of Theoretical Physics|volume= 48|issue= 11|page= 3278 }}</ref> Ang gayong uniberso ay kailangang patag sa hugis, ang estado na hindi sumasalungat sa mga kasalukuyang obserbasyon na ang uniberso ay patag.<ref>{{cite web|url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html|title=Will the Universe expand forever?|publisher=NASA|accessdate=18 Oktubre 2011}}</ref><ref>Stenger, V.J. God: The Failed Hypothesis, Prometheus Books: New York, 2007, p. 124.</ref><ref>http://www.nytimes.com/2012/02/21/science/space/cosmologists-try-to-explain-a-universe-springing-from-nothing.html</ref> * [[Argumentong Teleolohikal]] o Argumento mula sa disenyo - Ang argumento na nag-aangking ang [[uniberso]] ay kinakikitaan ng sinasabi ng mga teistang kaayusan at disenyo at layunin . Ang argumentong ito ay iminungkahi mula pa sa mga sinaunang panahon mula kay Plato hanggang kay Aquinas at iba pa. Ang argumentong ito ay pinaunlad ni [[William Paley]] sa kanyang analohiya ng tagagawa ng relo na sa parehong paraan na ang kompleksidad ng relo ay nagpapahiwatig ng pag-iral ng tagagawa nito, maaari ring mahinuha na ang manlilikha ng uniberso ay umiiral dahil sa inaangking kompleksidad ng kalikasan. Bilang estudyante ng teolohiya, natagpuan ni [[Charles Darwin]] ang argumento ni Paley na nakapipilit. Gayunpaman, kanyang kalaunang binuo ang kanyang [[teoriya ng ebolusyon]] na nagbibigay ng alternatibong paliwanag sa sinasabing kaayusan sa biolohiya. Ayon kay Darwin, "''ang lumang argumento ng disenyo sa kalikasan na ibinigay ni Paley na sa akin ay nakaraang tila konklusibo ay nabibigo, ngayong ang batas ng natural na seleksiyon ay natuklasan."'' Ayon kay [[Richard Dawkins]], ang [[natural na seleksiyon]] ay sasapat bilang paliwanag ng kompleksidad sa biolohiya nang hindi dumudulog sa pinagmulang diyos.<ref>Dawkins, Richard (1986). The Blind Watchmaker: Why the Evidence of Evolution Reveals a Universe without Design. Norton. p. 1. ISBN 978-0-393-31570-7. LCCN 96229669</ref> Tinatanggap ng karamihan ng mga biologo ang modernong ebolusyonaryong sintesis hindi lamang bilang alternatibong paliwanag para sa kompleksidad ng buhay kundi bilang mahusay na paliwanag na may maraming sumusuportang ebidensiya. Ayon kay [[David Hume]], ang argumento ng disenyo ay itinayo sa isang maling analohiya dahil hindi tulad ng mga bagay na gawa ng tao, hindi natin nasakhihan ang disenyo ng uniberso at kaya ay hindi natin alam kung ang uniberso ay resulta ng disenyo.<ref name="IEP Hume">{{cite web | url=http://www.iep.utm.edu/hume | title=David Hume (1711–1776) | publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy | date=30 Hunyo 2011 | accessdate=24 Nobyembre 2011 | author=Fiesar, James}}</ref> * [[Argumentong ontolohikal]] - Ang argumentong mula sa lohika at katwiran kesa sa empirikal na ebidensiya. Ito ay unang binuo ni [[Anselm]] noong huli nang ika-11 siglo CE na nagsasaad na ang diyos ay isang wala nang higit pang maiisip. Ang ibig sabihin nito, ang diyos ay umiiral kung atin siyang maiisip (o malilikha) at mas dakila na umiral sa realidad kesa sa isipan. Kung ang diyos ay umiiral lamang sa isipan, kung gayon makakaisip tayo nang mas dakila sa diyos ngunit hindi tayo makakaisip nang isa na mas dakila sa diyos dahil ito ay salungat sa kadahilahanang makakaisip tayo ng isa na dakila sa pinakadakilang posibleng ideya na maiisip.<ref>https://plato.stanford.edu/entries/ontological-arguments/</ref> Noong ika-17 siglo CE, si [[Rene Descartes]] ay nagbigay rin ng kanyang bersiyon ng argumentong ito. Kanyang isinaad na ang diyos ang pinakaperpektong (pinakadakilang) maiisip; Mas perpekto (mas dakila) na umiral kesa hindi umiral, kaya ang diyos ay dapat umiral. Noong ika-18 siglo CE, sa kanyang Critique of Pure Reason, si [[Immanuel Kant]] ay nagbigay ng pagtutol sa argumentong ito: ang tanging konsepto ng diyos ay hindi kinakailangan ng kanyang pag-iral. Bagaman maaring maisip ang diyos na mayroong katangiang gaya ng makapangyarihan sa lahat, ang pag-iral ay hindi pag-aari ng isang bagay. * [[Argumentong antropiko]] - Ang argumentong ang mga obserbasyon sa pisikal na [[uniberso]] ay dapat umangkop sa may kamalayang buhay na nagmamasid dito. Ito ay nagsasaad na ito ay kinakailangan dahil kung ang buhay ay imposible, walang makakaalam nito. Ang isang sinasabing pagsubok ng argumentong ito ay humanap ng buhay sa mga [[uniberso]] (universes) na iba sa uniberso na kinalalagyan ng planetang [[mundo]] (earth). Ang isang karaniwang kristisimo ng argumentong ito ay isa itong madaling [[deus ex machina]] na pumipigil sa paghahanap ng mga pisikal na paliwanag. Ayon din sa mga kritiko, ito ay hindi isang siyentipikong pahayag kundi isa lamang [[pilosopikal]] na pahayag. Binatikos rin ng mga kritiko na ang argumentong ito ay tulad ng pagsasabing ang mga barko ay inimbento para tirahan ng mga [[barnacle]]. Ang buhay ay tila angkop sa mundo dahil ito ay umangkop sa kapaligiran sa pamamagitan ng ebolusyon at hindi ang kabaligtaran.<ref>Gould, Stephen Jay (1998). "Clear Thinking in the Sciences". Lectures at Harvard University.</ref> Ang [[teoriyang tali]] (string theory) ay humuhula ng isang malaking bilang ng mga posibleng uniberse (universes) na tinatawag na "backgrounds" o "vacua" na posibleng may iba't ibang mga pisikal na batas. Ang hanay ng mga vacua na ito ay kalimitang tinatawag na [[multiberso]] (multiberso) o "anthropic landscape" o "string landscape." Ang parehong kritisismo ay ipinukol sa multiberso bagaman ang ilan ay nangangatwiran na ito ay gumagawa ng [[mapapamaling]] (falsifiable) mga prediksiyon. * [[Argumentong moral]] - Ang argumento na nagsasabing ang [[obhektibong moralidad]] ay nakasalalay lamang sa Diyos at kaya kung ang obhektibong moralidad ay umiiral ay umiiral ang diyos. Ito ay sinasalungat ng mga kritiko sa pamamagitan ng pagpapaliwanag o [[Moralidad#Ebolusyon ng modernong moralidad|pagmumungkahi ng biolohikal o naturalistikong pinagmulan]] nito kung ito ay umiiral man. Hinamon ni Parkinson ang argumentong ito sa pangangatwirang upang ang argumento ay magtagumpay, dapat maipakita na ang [[moralidad]] ay obhektibo at inutos ng diyos sa halip na imbensiyon ng tao.<ref>Parkinson, G. H. R. (1988). An Encyclopedia of Philosophy. Taylor & Francis. ISBN 9780415003230.</ref> Ayon kay Parkinson, walang dahilan para maniwala na ang diyos ang nagbibigay ng mga batas na moral at ito ay maaaring ibigay ng kasunduan ng mga tao. Ang mga iba't ibang mga relihiyon at napakaraming mga sekta ng mga relihiyong ito na nag-aangkin ng pag-iral ng obhektibong moralidad ay may magkakatunggali at magkakasalungat na ''sariling bersiyon'' nila ng "obhektibong moralidad". * [[Argumentong transendental]] - Ang argumento na nag-aangking ang [[lohika]], [[agham]], [[moralidad]] ay walang saysay sa kawalan ng pag-iral ng Diyos. Ito ay nag-aangking may mga bagay na transendental gaya ng absolutong lohika at agham na hindi umiiral nang pisikal na bahagi rin ng realidad at dahil ang mga ito ay umiiral ay umiiral ang diyos. Ayon sa mga kritiko, nabigong isaalang-alang nito na ang mga batas ng [[lohika]] ay simpleng mga paglalarawan ng uniberso. Ang isang kontra-argumento ang transendental na argumento para sa hindi pag-iral ng diyos na nagpapakitang ang gayong mga lohikal na absoluto ay hindi maaaring maging absoluto kung sila ay nakasalalay sa diyos. Sa karagdagan, kung ang mga prinsipyo ng lohika ay nakasalalay sa diyos, ang mga ito ay mababago ng diyos.<ref>http://www.infidels.org/library/modern/michael_martin/martin-frame/tang.html</ref> * Argumento mula sa mga inaangking pangyayaring historikal - Ang mga inaangking kasaysayan sa mga aklat gaya ng [[Bibliya]], [[Qur'an]], [[Vedas]] at [[Aklat ng Mormon]] ay sinasabing nagpapatotoong umiiral ang Diyos. * Argumentong [[induktibo]] * [[Argumento mula sa patotoo]] - Mga inaangking nararanasan ng mga mananampalataya. Kabilang sa mga ito ang mga inaangking nadadamang presensiya o espirito ng diyos, mga inaangking [[milagro]], pakikipag-usap sa kanila ng diyos, mga inaangking pagbabago sa buhay ng mga mananampalataya. Gayunpaman, ito ay inaangkin ng mga mananampalataya sa iba't ibang magkakasalungat na relihiyon at mga sekta at kaya ang mga inaangking sariling patotoo ay nagbibigay ebidensiya para sa iba't ibang mga magkakasalungat na relihiyon. Ang isang karaniwang ulat mula sa mga indibidwal na may [[schizophrenia]] ay pagkakaroon ng isang uri ng delusyong relihiyoso na kinabibilangan ng paniniwalang sila ay mga diyos o [[mesiyas]], ang diyos ay nakikipag-usap sa kanila, sila ay nasasapian ng demonyo at iba pa.<ref>{{cite journal|last=Siddle|first=Ronald|author2=Haddock, Gillian, Tarrier, Nicholas, Faragher, E.Brian|title=Religious delusions in patients admitted to hospital with schizophrenia|journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology|date=1 Marso 2002|volume=37|issue=3|pages=130–138|doi=10.1007/s001270200005|pmid=11990010}}</ref><ref>{{cite journal|last=Mohr|first=Sylvia|author2=Borras, Laurence, Betrisey, Carine, Pierre-Yves, Brandt, Gilliéron, Christiane, Huguelet, Philippe|title=Delusions with Religious Content in Patients with Psychosis: How They Interact with Spiritual Coping|url=https://archive.org/details/sim_psychiatry_summer-2010_73_2/page/158|journal=Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes|date=1 Hunyo 2010|volume=73|issue=2|pages=158–172|doi=10.1521/psyc.2010.73.2.158}}</ref><ref>{{cite journal|last=Suhail|first=Kausar|author2=Ghauri, Shabnam|title=Phenomenology of delusions and hallucinations in schizophrenia by religious convictions|journal=Mental Health, Religion & Culture|date=1 Abril 2010|volume=13|issue=3|pages=245–259|doi=10.1080/13674670903313722}}</ref> Ayon kay [[David Hume]], ang isang [[milagro]] ay isang paglabag sa mga batas ng kalikasan at dahil ang isang matatag at hindi mababagong karanasan ay nagpatunay ng mga batas na ito, ang patotoo laban sa isang milagro mula sa pinkakalikasan ng katotohanan ay buong gaya ng anumang argumento mula sa karanasang posibleng maiisip...Kaya dapat ay may isang parehong karanasan na laban sa bawat pangyayaring milagroso, kundi, ang pangyayaring ito ay hindi nararapat ng pagpapangalang ito. Ang konsekwensiya ay walang testimonya na sapat na magpapatunay ng isang milagro malibang ang testimonya ay ng gayong uri na ang pagiging hindi totoo nito ay mas milagroso kesa sa katotohanan na sinisikap nitong patunayan; kahit sa kasong ito ay mayroong isang mutwal na pagwasak ng mga argumento at ang superior ay nagbibigay lamang sa atin ng kasiguraduhan na angkop sa digring ito ng pwersa na nananatili pagkatapos mahinuha ang inperyor. Kanyang isinaad na kapag ang isa ay nagsabing nakita niya ang isang namatay na tao na binuhay, kanyang isasaalang alang kung mas malamang na ang taong ito ay dapat nandadaya o nadaya o ang katotohanang ang kanyang ikinukuwento ay dapat talagang nangyari. Kanyang tinitimbang ang isang milagro laban sa isa at ayon sa pagiging superior, ay palaging itinatakwil ang mas malaking [[milagro]]. === Mga argumento laban sa pag-iral ng Diyos === * Argumento mula sa magkakakontrang pahayag - Ang argumentong nag-aangking ang iba't ibang pahayag sa mga aklat ng iba't ibang relihiyon gaya ng [[Bibliya]], [[Qur'an]], [[Aklat ng Mormon]], [[Vedas]] etc. ay kinapapalooban ng mga [[kontradiksiyon]] at magkakasalungat na mga salaysay na pinagmumulan ng mga [[banal na digmaan]] sa pagitan ng mga relihiyon at sekta dahil sa paniniwalang ang kanilang bersiyon ng katotohanan ang tanging tama. Ang pag-iral ng napakaraming mga sekta sa loob ng isang [[relihiyon]] gaya ng [[Kristiyanismo]], [[Islam]], [[Budismo]] at iba pa ay nagpapakita na kahit ang mga mananampalataya ng isang aklat ay hindi magkasundo sa "tamang" interpretasyon nito. Ang mga nag-aangkin-sa-sarili na mga ''sugo'', ''mensahero'', ''propeta'', ''[[mangangaral]]'' o ''[[apolohista]]'' ng isang diyos ay may magkakasalungat na mga pag-aangkin at mga sariling interpretasyon tungkol sa kalikasan at mga katuruan ng Diyos. Wala ring diyos na nagpapakita upang patotohanan sa mga hindi-mananampalataya ang mga pag-aangkin at interpretasyon ng mga ''mangangaral'' ito. Hindi rin mapatunayan ng mga mananampalataya nito na ang ''bawat'' salaysay o pahayag sa mga aklat na ito ay totoo. Bukod dito, pinabubulaanan din ng mga arkeologo ang marami sa mga storyang nakasulat dito.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/575168.stm</ref><ref>http://www.abc.net.au/lateline/archives/s120784.htm</ref><ref name="finkelstein">Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman, Free Press, New York, 2001, 385 pp., ISBN 0-684-86912-8</ref><ref name=nyt>http://www.nytimes.com/2007/04/03/world/africa/03exodus.html</ref><ref>[[:en:Criticism of the Quran|Criticism of the Quran]]</ref><ref>[[:en:Criticism of the Bible|Criticism of the Bible]]</ref><ref>[[:en:Criticism of the Book of Mormon|Criticism of the Book of Mormon]]</ref> * [[Problema ng kasamaan sa mundo]] - Ang argumento na nagsasaad na ang isang "mabuti" (omnibenevolent) at mahabaging Diyos ay hindi magpapahintulot ng kasamaan at pagdurusa na umiral sa mundo. Gayundin, ang isang "makapangyarihan" (omnipotent) ay may kakayahang wakasan ang mga pagdurusa sa mundo. Dahil sa umiiral ang mga kasamaan, mga natural na kalamidad, mga aksidente, mga pagdurusa, mga batang namamatay sa gutom, mga Muslim, Kristiyano at iba pang tagasunod ng relihiyon na namamatay sa karamdaman, ang diyos na mabuti (omibenebolente) at makapangyarihan (omnipotente) ay hindi umiiral. * [[Argumento mula sa palpak na disenyo]] - Ang argumento na nagsasaad na maraming bagay sa uniberso ay kinakikitaan ng maraming na palpak na disenyo. Isang halimbawa nito ang kawalang kakayahan ng mga suborden na [[Haplorrhini]] kabilang ang tao, [[tarsier]] at ibang mga [[bakulaw]] na makalikha ng bitanina C dahil sa depektibong [[gene]] na nagsasanhi nang sakit na [[scurvy]] at kamatayan dahil kailangan ito ng katawan ng mga hayop na ito. Ang karamihan ng mga hayop kabilang ang mga suborden na [[Strepsirrhini]] gaya ng mga [[lemur]] at mga halaman ay may kakayahang makagawa ng bitamina C. Marami ring mga bagay na walang pakinabang sa tao gaya ng [[wisdom teeth]] na lumilitaw sa pagtanda ng isang tao at nagsasanhi ng matinding pananakit at impacted wisdom teeth na kailangang bunutin ng mga dentista. Bagaman karamihan ng tao ay tinutubuan ng wisdom teeth, ang 35 porsiyento ng mga tao ay hindi tinutubuan nito na nangangahulugang hindi ito kailangan ng mga tao. * [[Argumento mula sa kawalang paniniwala]] - Ang argumento na nagsasaad na kung ang diyos ay umiiral at nais nitong paniwalaan siya ng mga tao, ito ay magbibigay ng mga sitwasyon o ebidensiya na magiging dahilan upang maniwala sa kanya ang lahat ng tao. Dahil sa maraming mga hindi naniniwala sa diyos ([[ateista]]) dahil sa kawalang ebidensiya gaya halimbawa ng mga siyentipiko<ref>[[:en:List of atheists in science and technology|List of atheists in science and technology]]</ref>, kung gayon ang diyos ay hindi umiiral. * Argumentong [[deduktibo]] **[[Pinakahuling Boeing 747 na gambit]] - Ang argumentong ito ay isang kontra-argumento sa [[argumento mula sa disenyo]] ng mga naniniwala sa diyos. Ang argumento mula sa disenyo ay nagsasaad na ang isang komplikado at maayos na straktura ay dapat dinesenyo. Ang ''pinakahuling Boeing 747 na gambit'' ay nagsasaad na kung ang diyos ang responsable sa paglikha ng uniberso dahil ito ay komplikado, kung gayon ang diyos ay isa rin komplikado gaya ng nilikha nito at ang diyos na ito na dumisenyo ng uniberso ay nangangailangan din ng tagapagdisenyo nito na tutungo sa walang hanggan (ad infinitum). Bukod dito ang ''pinakahuling Boeing 747 na gambit'' ay nagpapakita rin na ang diyos ang hindi pinagmulan ng kompleksidad, kundi isa lamang pagpapalagay ng mga teista (theist o naniniwala sa diyos) na ang kompleksidad ay umiiral. **[[Paradokso ng Omnipotensiya]] - Ang [[paradokso]] na nagsasaad na kung ang isang entidad ay inaangking omnipotente (magagawa ang lahat ng bagay), kung gayon ito ay makakagawa ng bagay na hindi nito magagawa kaya hindi nito magagawa ang lahat ng bagay. Halimbawa, ang entidad na omnipotente ay dapat makagawa ng isang bato na hindi nito kayang buhatin. Kung makakagawa ito ng batong hindi nito kayang buhatin, kung gayon, hindi magagawa ng diyos ang lahat ng bagay. Ang isang karaniwang sagot ng mga [[Kristiyano]] dito ay ang omnipotensiya ay nangangahulugan lamang ng mga magagawang bagay ng diyos na [[lohika]]l na posible ayon sa kanyang kalikasan. Sa kasong ito, ang pag-aangkin ng omnipotensiya ay isa lamang pahayag na tautolohikal: magagawa ng diyos ang lahat ng mga bagay na magagawa ng diyos. Ayon sa mga kritiko, hindi hinihingi sa entidad na omnipotente sa paradokso na labagin ang mga batas ng lohika. Ang pagtatanong ng kung makakalikha ng bato na hindi mabubuhat ay lohikal na posible dahil malilikha ito ng tao. **[[Impiyerno#Problema ng Impiyerno|Problema ng impyerno]] - Ang argumento na nagsasaad na dahil ang konsepto ng [[impyerno]] na ayon sa ilang relihiyon ay isang lugar na nilikha ng diyos upang pagbulidan ng mga masasama at ng mga hindi tagasunod ng diyos na ito sa kawalang hanggan (eternity), ang diyos na ito ay hindi mahabagin o mapagpatawad. Ang konsepto ng isang mahabagin, mapagpatawad, at mabuti ayon sa mga Abrahzmikong relihiyon na [[Kristiyanismo]] at [[Islam]] ay sumasalungat din sa konsepto ng impyerno sa mga relihiyong ito. Dahil ang mga tao ay may hangganang buhay, ang mga ito ay makagagawa lamang ng kasalanan sa isang may hangganang bilang ng mga kasalanan ngunit ayon sa ilang mga denominasyon, ang impiyerno ay isang walang hangganang kaparusahan. Ayon sa mga kritiko, ang tamang kaparusahan ay dapat angkop sa mga layunin, sidhi at sa pagkaunawa ng nagkasala. **[[Argumento mula sa malayang-kalooban]] - Ang argumentong ito ay nagsasaad na ang isang omnisiyenteng (alam ang lahat ng bagay) diyos na may [[malayang kalooban]] (free will) at nagbigay rin ng malayang-kalooban sa kanyang mga nilalang ay magkasalungat. Kung alam "na" ng diyos ang hinaharap (future), ang diyos o mga nilalang nitong may malayang kalooban ay hindi makakapagpasya ayon sa kalooban nito dahil alam na ng diyos ang lahat ng mangyayari o samakatuwid ay nakatakda na ang hinaharap at ang diyos o mga nilalang nito ay susunod lang sa nakatakda ng mangyayari sa hinaharap. **Kontra-argumento sa [[argumentong kosmolohikal]] - Ang argumentong nagpapamali sa premisa ng mga naniniwala sa diyos na dahil sa ang lahat ng bagay ay dapat may pinagmulan at ang uniberso ay hindi maaaring umiral ng walang dahilan, ang pinagmulan ng unibero ay ang diyos. Ngunit kung ang lahat ng bagay ay may pinagmulan, ang diyos ay dapat ding may pinagmulan at ang pinagmulan ng diyos ay may pinagmulan din etc na tutungo sa [[walang hanggang regreso]] (infinite regress) **[[Teolohikal na kawalang-kognitibismo]] - ang argumento na nagpapakitang ang konsepto ng diyos ay hindi mapapatunayan ng mga pagsubok pang-[[agham]] (scientific tests). * Argumentong [[induktibo]] **Ang [[ateista]]-[[eksitensiyalista]]ng argumento para sa hindi pag-iral ng isang perpektong sentiyenteng (may kamalayan) entidad na nagsasaad na kung ang [[eksistensiya ay nauuna sa esensiya|eksistensiya (pag-iral) ay nauuna sa esensiya]] (katangian na nagbibay ng pagkakakilalan o identity ng isang entidad o bagay), nangangahulugan lang sa kahulugan ng salitang "sentiyente" (may kamalayan) na ang isang sentiyenteng entidad ay hindi maaaring maging kumpleto o perpekto. Ito ay tinalkay ni [[Jean-Paul Sartre]] sa "Being and Nothingness". Ang pariralang ginamit ni Sartre ay ang diyos ay isang ''pour-soi''(entidad para sa sarili nito; isang kamalayan) na isa ring ''en-soi''(entidad sa sarili nito; isang bagay) na isang [[kontradiksiyon]] sa mga termino. Ang argumentong ito ay inulit ni [[Salman Rushdie]] sa kanyang nobelang ''Grimus'' na ang isang isang kumpleto ay patay rin. **Ang "walang dahilan" na argumentong nagpapakita na ang isang omnipotente (walang limitasyon ang kapangyarihan) at omniseyenteng (alam lahat ng bagay) entidad ay walang anumang dahilan na gumawa ng anumang bagay lalo na ng paglikha ng [[uniberso]] dahil ang entidad na ito ay walang pangangailangan, kagustuhan, mga pagnanais dahil ang mga konseptong ito ay subhektibong (ayon sa pansariling opinyon) pantao. Dahil sa ang uniberso ay umiiral, ito ay nagpapakita ng kontradiksiyon kaya ang isang omnipotenteng diyos ay hindi maaring umiral. **Ang [[induksiyon]]ng historikal na argumentong nagbibigay ng konklusyon na dahil ang karamihan sa mga teistikong (naniniwala sa diyos) relihiyon sa buong kasaysayan gaya ng "[[lumang relihiyon ng Ehipto]]" (ancient Egyptian religion) at "[[lumang relihiyon na Griyego]]" (ancient Greek religion) at ang mga diyos nito ay sa huli itinuring na hindi totoo o mali, ang lahat ng mga teistikong relihiyon kabilang ang mga kasalukuyang relihiyon ay malamang hindi totoo o hindi tama sa pamamagitan ng induksiyon. *Mga ''subhektibong (ayon sa pansariling opinyon) argumento'' - Gaya ng mga subhektibong mga argumento na ginagamit para patunayan ang pag-iral ng diyos, ang mga subhektibong argumento laban sa isang supernatural ay nakabatay sa mga testimonya o mga karanasan ng mga saksi. **Ang ''argumento ng saksi ng kawalang diyos'' ay nagbibigay ng kredibilidad sa personal na pagsaksi sa buong kasaysayan ng mga indibidwal na hindi naniniwala ([[ateista]]) o may malakas na pagdududa sa pag-iral ng isang diyos. Ang mga ateistang ito ay nagpapatotoo na kahit humingi sila ng direktang ebidensiya mula sa diyos, ang diyos ay hindi nagbibigay ng ebidensiya o hindi nagpapakita sa mga ateistang ito. Bukod dito, maraming mga ateista gaya ng mga [[sekular na humanista]] ang nagpapatotoong, ang pamumuhay ng [[moralidad|moral]] at pagtulong sa kapwa ay hindi nangangailangan ng paniniwala sa diyos.<ref>http://www.nbcnews.com/id/47248389/ns/technology_and_science-science/t/atheists-more-motivated-compassion-faithful/#.UWTRExcqZOh</ref> **Ang ''argumento ng mga magkakasalungat na relihiyon'' na nagsasaad na ang mga relihiyon na naniniwala sa diyos at naniniwala sa kanilang relihiyon na "tanging" tama at totoo ay nagbibigay ng magkakasalungat na mga salaysay at interpretasyon sa tunay na kalikasan, katuruan at kautusan ng diyos. Kung ang mga "''inaangkin'''" na mga [[milagro]] sa isang relihiyon o sekta ay patunay na tama/totoo ang relihiyon/sektang ito, kung gayon ang "lahat" ng relihiyon na nag-aangkin ng mga milagro gaya ng [[Romano Katoliko]], [[Born Again]], [[Mormon]], [[Islam]],<ref>[[:en:Islamic view of miracles|Islamic view of miracles]]</ref> [[Hinduismo]],<ref>[[:en:Hindu milk miracle|Hindu Milk Miracle]]</ref> [[Hudaismo]],<ref>Mishnah [[Ta'anit (Talmud)|Ta'anit]] 3:8 [http://www.mechon-mamre.org/b/h/h29.htm Hebrew text at Mechon-Mamre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613041616/http://mechon-mamre.org/b/h/h29.htm |date=2010-06-13 }}</ref><ref>The encyclopedia of Jewish myth, magic and mysticism, Geoffrey W. Dennis, p. 49</ref> [[Budismo]]<ref>[[:en:Miracles of Gautama Buddha|Miracles of Gautama Buddha]]</ref> etc. ay totoo at tama rin. Dahil sa ang magkakasalungat na mga salaysay ay hindi tama, ang lahat ng relihiyon ay hindi tama. **Ang ''argumento ng pagkasiphayo'' na nagsasaad na kung hihingi o mananalangin ng tulong o proteksiyon sa diyos ng relihiyon, walang nangyayari sa panalanging ito kahit sinasabi ng mga relihiyong ito na ang diyos ay nangakong iingatan ang mga tagasunod nito (halimbawa tignan ang Mateo 7:7, Hebreo 13:5, Deut 31:6, [[Qur'an|Surah 47:7]]). Kahit sa kabila ng mga pananalangin/pagdarasal at pagsamo ng mga deboto/tagasunod ng mga relihiyong ito, marami pa ring mga Kristiyano at mga Muslim ang namamatay sa mga karamdaman gaya ng [[kanser]] at [[atake sa puso]], mga natural na kalamidad, mga pagdurusa, mga aksidente at iba pang mga problema at panganib. Ang mga bata at sanggol ay dumaranas rin ng kamatayan dahil sa kagutuman sa iba't ibang panig ng mundo.<ref>[http://www.usatoday.com/news/world/2007-02-17-un-hunger_x.htm 18,000 children die every day of hunger, U.N. says, USA Today, 2007]</ref> * Argumento mula sa [[parsimonya]] - Ang argumento na gumagamit ng [[Occam's razor]] at nagsasaad na dahil ang mga natural (hindi supernatural) na mga [[teoriya]] ay sapat na naipapaliwanag ang pagkakalikha ng isang relihiyon at ang paniniwala sa mga diyos, ang aktiwal na pag-iral ng gayong mga supernatural na ahente ay malabis at dapat itakwil malibang mapatunayang kailangan upang maipaliwanag ang phenomenon na ito. *Agumento ng analohiya ng tsarera (teapot) ni Russel na nangangatwirang ang [[bigat ng pagpapatunay]] (burden of proof) ng pag-aangking may diyos ay nasa mga [[teista]] (naniniwala sa diyos) sa halip na sa mga [[ateista]]. ==Distribusyon ng paniniwala sa diyos== [[File:Religion in the world.png|thumb|420px|Mapa ng pagiging relihiyoso ng mga bansa ayon sa survey ng [[The Gallup Organization]].]] [[Talaksan:Europe belief in god.svg|thumb|right|Ang persentahe ng populasyon sa mga bansang Europeo na tumugon sa survey noong 2005 ng paniniwala sa diyos. Ang mga bansang Romano Katoliko (Poland, Portugal etc), Silangang Ortodokso (Gresya, Romania, Cyprus etc) o Muslim (Turkey, Cyprus) ay may pinakamataas na persentahe ng populasyon na may paniniwala sa diyos.]] Ang tinatayang kinabibilangang mga relihiyon ng populasyon ng daigdig ay: 33% sa Kristiyanismo, 20% sa Islam, kaunti sa 1% sa Hudaismo, 6% sa Budismo, 13% sa Hinduismo, 6% sa tradisyonal na relihiyong Tsino at 7% sa iba't ibang mga relihiyon.<ref>National Geographic Family Reference Atlas of the World p. 49</ref> Ang karamihan ng mga relihiyong ito ay naniniwala sa isang diyos o mga diyos. Ang 15% ay hindi relihiyoso. Ang isang pandaigdigang poll noong 2012 ay nag-ulat na ang 59% ng populasyon ng daigdig ay relihiyoso, ang 23% ay hindi relihiyoso at ang 13% ay mga [[ateista]].<ref name="gia">{{cite web |url=http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Global_INDEX_of_Religiosity_and_Atheism_PR__6.pdf |title=Global Index of Religiosity and Atheism |publisher=WIN-Gallup International |date=27 Hulyo 2012 |accessdate=24 Agosto 2012 |archive-date=9 Abril 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Fjvr4pTn?url=http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Global_INDEX_of_Religiosity_and_Atheism_PR__6.pdf |url-status=dead }}</ref> Ayon sa isang poll, ang mga bansang may pinakamataas na populasyon ng mga ateista ang Tsina, Hapon, Czech Republic, Pransiya at Alemanya.<ref name=poll/> Ang mga bansang may pinakamataas na populasyon ng mga relihiyoso ang Ghana, Nigeria, Armenia, Fiji, Macedonia, Romania at Iraq.<ref name=poll>{{Cite web |url=http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/new-poll-shows-atheism-on-rise-with-jews-found-to-be-least-religious-1.459477 |title=Archive copy |access-date=2012-11-10 |archive-date=2012-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052545/http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/new-poll-shows-atheism-on-rise-with-jews-found-to-be-least-religious-1.459477 |url-status=dead }}</ref> Sa poll ng mga relihiyon, ang mga Hudyo ang pinaka hindi relihiyoso. Ang tanging 38% lamang ng populasyong Hudyo sa daigdig ang tumuturing sa kanilang mga sarili na relihiyoso samantalang ang 54% ng populasyong Hudyo sa daigdig ay hindi-relihiyoso.<ref name=poll/> Sa paghahambing, ang 97% ng mga Budista, 83% ng mga Protestante at 74% ng mga Muslim ay tumuturing sa kanilang relihiyoso.<ref name=poll/> Ayon sa isang pag-aaral, ang Pilipinas ay nangunguna sa daigdig sa pinakamaraming populasyon (94%) na naniniwala sa diyos.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ipMesXfKLSfLwQr6Z3Zr12mb6NiA?docId=CNG.fafd8208cf9174555acb0eb5052b2ab0.201 |access-date=2012-04-26 |archive-date=2012-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426023037/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ipMesXfKLSfLwQr6Z3Zr12mb6NiA?docId=CNG.fafd8208cf9174555acb0eb5052b2ab0.201 |url-status=live }}</ref> Sa [[Israel]], ang mga 50% ng mga Israeli na ipinanganak na mga Hudyo (sa etnisidad) ay tumuturing sa kanilang mga sarili na [[sekularismo|sekular]] o hilonim (hindi relihiyoso). Ang bilang ng mga atheista at agnostiko sa Israel ay mula 15% hanggang 37%. Ang mga [[ateistang Hudyo]] ang mga ipinanganak na Hudyo sa etnisidad ngunit naging mga ateista.<ref>[[:en:Jewish atheism]]</ref> ==Sinaunang relihiyon at paniniwala sa diyos== {{main|Relihiyon}} Ang pinakamaagang ebidensiya ng mga ideyang relihiyoso ay mula sa ilang mga daang libong taong nakakalipas hanggang sa mga panahong Gitna at Mababang Paleolitiko. Tinutukoy ng mga arkeologo ang maliwanag na mga intensiyonal na libingan ng mga sinaunang [[homo sapiens]] (hindi modernong homo sapiens) mula sa 300,000 BCE bilang ebidensiya ng mga ideyang relihiyoso. Ang ibang mga ebidensiya ng ideyang relihiyoso ay kinabibilangan ng mga simbolikong artipakto mula sa Gitnang [[Panahong Bato]] sa mga lugar sa Aprika. Gayunpaman, ang interpretasyon ng mga artipaktong ito sa mga ideyang relihiyoso ay nananatiling kontrobersiyal. Ang mga ebidensiyang arkeolohikal sa mas kamakailang mga panahon ay hindi kontrobersiyal. Ang pinakamaagang hindi pinagtatalunang ebidensiya ng intensiyonal na libingan ay mula 130,000 BCE kung saan ang mga [[neanderthal]] ay naglibing ng kanilang mga namatay sa mga lugar gaya ng [[Krapina]] at [[Croatia]].<ref name="british_archaeology">{{Cite web |title=When Burial Begins |url=http://www.britarch.ac.uk/BA/ba66/feat1.shtml |access-date=2012-11-08 |archive-date=2007-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602060232/http://www.britarch.ac.uk/BA/ba66/feat1.shtml |url-status=dead }}</ref> Ang isang bilang ng mga artipakto mula sa Itaas na Paleolitiko (50,000-13,000 BCE) ay pinaniniwalaan ng mga arkeologo bilang kumakatawan sa mga ideyang relihiyoso. Ang halimbawa ng mga artipaktong ito ay kinabibilangan ng [[taong leon]], mga [[pigurinang Venus]], mga pinta sa kweba mula sa [[Kwebang Chauvet]] at ang detalyadong libingang ritwal sa [[Sungir]]. Ang pinakamaagang alam na paglibing ng isang [[shaman]] ay mula 30,000 BCE.<ref name="Tedlock, Barbara 2005">Tedlock, Barbara. 2005. The Woman in the Shaman's Body: Reclaiming the Feminine in Religion and Medicine. New York: Bantam.</ref>[[File:Ankara Muzeum B19-36.jpg|thumb|150px|right|Diyosa ng panahong Neolitiko na nakaupo sa trono na natagpuan sa [[Çatalhöyük]].]]Ang [[organisadong relihiyon]] gaya ng mga relihiyon sa kasalukuyan ay nag-ugat sa rebolusyong Neolitiko ca. 11,000 BCE sa Malapit na Silangan. Ang tinahanang lugar ng [[Çatalhöyük]], Anatolia, Turkey sa panahong Neolitiko ay tinahanan ng mga 8,000 katao. Ito ay pinaniniwalaang ang espiritwal na sentro ng [[Anatolia]].<ref>{{cite book|chapterurl=http://books.google.com/books?id=l2QiRkJXX60C&pg=PA40&dq=catalhoyuk+in+its+day|title=The Goddess and the Bull: Catalhöyük: An Archaeological Journey to the Dawn of Civilization|first= Michael|last= Balter|year=2005|isbn=0-7432-4360-9|chapter=The Dorak Affair}}</ref> Ang kapansing pansing katangian ng lugar na ito ang mga pigurinang babae nito na kumakatawan sa babaeng diyosa ng uring inang diyosa. Bagaman ang mga diyos na lalake ay umiiral rin, ang mga estatwa ng diyosang babae ay mas marami sa diyos na lalake.<ref name=mellart181>{{cite book | first = James | last = Mellaart |year = 1967 | title = Catal Huyuk: A Neolithic Town in Anatolia | url = https://archive.org/details/catalhuyukneolit0000mell | publisher = McGraw-Hill | pages = [https://archive.org/details/catalhuyukneolit0000mell/page/181 181]}}</ref> Ang mga pigurinang ito ay pangunahing natagpuan sa mga lugar ng Mellaart na pinaniniwalaang mga dambana. Ang isang pigurinang diyosa na nakaupo sa trono ay natagpuan sa isang lalagyan ng butil na nagmumungkahing ito ay paraan ng pagsisiguro ng pag-aani o pagpoprotekta sa suplay ng pagkain. Noong mga 5500–4500 BCE, ang mga taong [[Proto-Indo-Europeo]] ay lumitaw sa loob ng steppe na Pontic Caspian at nagpaunlad ng relihiyon na nakapokus sa ideolohiya ng paghahandog. Ito ay nakaimpluwensiya sa mga inapo ng kulturang Indo-Europa sa buong Europa at sa [[subkontinenteng Indiyano]]. Noong mga 3750 BCE, ang mga taong [[Proto-Semitiko]] ay lumitaw na may pangkalahatang tinatanggap na urheimat sa peninsulang Arabyano. Ang mga Proto-Semitiko ay lumipat sa buong Malapit na Silangan tungo sa [[Mesopotamia]], [[Ehipto]], [[Ethiopia]] at silanganing Meditareneo. Ang relihiyon ng mga Proto-Semitiko ang nakaimpluwensiya sa mga inapo nitong kultura at pananampalataya kabilang ang mga kalaunang umunlad na Abrahamikong relihiyon (Hudaismo, Kristiyanismo at Islam). Noong mga 3000 BCE, ang Sumerian [[Cuneiform]] ay lumitaw mula sa proto-literadong panahong Uruk na pumayag sa kodipikasyon ng mga paniniwala at paglikha ng detalyadong mga record na relihiyoso. Ang mga organisadong relihiyon ay pinaniniwalaang lumitaw bilang paraan ng pagbibigay ng katatagang panlipunan at pang ekonomika sa malalaking populasyon sa pamamagitan ng sumusunod: *Ang organisadong relihiyon ay nagsisilbi upang pangatwiranan ang isang sentral na autoridad na nag-aangkin naman ng karapatan na kumolekta ng mga buwis kapalit ng pagbibigay ng mga serbisyong panlipunan at seguridad sa estado. Ang mga imperyo ng [[Sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]] ay mga [[teokrasya]] na may mga pinuno, hari at emperador na gumagampan ng dalawang mga papel na mga pinunong pampolitika at espiritwal.<ref name="shermer">{{cite book |title=[[The Science of Good and Evil]] |isbn=0-8050-7520-8 |last=Shermer |first=Michael |authorlink=Michael Shermer }}</ref> Ang halos lahat ng mga lipunang estado at mga nasasakupan ng pinuno sa buong mundo ay may parehong mga istrukturang pampolitika kung saan ang autoridad na pampolitika ay pinangangatwiranan ng isang sanksiyon ng diyos. *Ang organisadong relihiyon ay lumitaw bilang paraan ng pagpapanatili ng kapayapaan sa pagitan ng mga hindi magkakaugnay o magkakamag-anak na indibidwal. Ito ay pinaniniwalaang nagbubuklod sa pagitan ng mga hindi magkaugnay na indibidwal na kung wala nito ay mas malamang na magkakaroon ng awayan. Ikinatwiran na ang pangunahing sanhi ng kamatayan sa mga lipunang [[mangangaso]] ay pagpatay.<ref name="diamond">{{cite book| title=Guns Germs and Steel | year=1997 | url=https://archive.org/details/gunsgermssteelfa0000diam |last=Diamond |first=Jared |authorlink=Jared Diamond |isbn=0-393-03891-2 |chapter= chapter 14, From Egalitarianism to Kleptocracy, The e }}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Greek mythology (deities)}} == Tignan din == *[[Relihiyon]] *[[Entheogen]] [[Kategorya:Mga Manlilikhang diyos]] [[Kategorya:Zoroastrianismo]] [[Kategorya:Hudaismo]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] [[Kategorya:Islam]] [[Kategorya:Bahá’í]] [[Kategorya:Diyos]] gnjtqmxzh7qmegpifi3w50ae8cuoa2x 0 2167 2212710 2179345 2026-06-22T17:45:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212710 wikitext text/x-wiki {{Infobox Anatomy | Name = Kaluban | Latin = "kaluban", "suksukan", o "[[scabbard|kaloban]]" | GraySubject = 269 | GrayPage = 1264 | Image = Illu repdt female.jpg | Caption = Mga organo ng sistemang reproduktibong pambabae, na makikita ang kaluban sa gitna. | Image2 = Labelled vagina.jpg | Caption2 = [[Bulva]] na kasama ang bukana ng kaluban | Width = 200 | Precursor = | System = | Artery = pang-itaas o superyor na bahagi ng [[arteryang uterino]] (arteryang pangbahay-bata), gitna at inperyor o pang-ilalim na mga bahagi ng [[arteryang bahinal]] (arteryang pangkaluban) | Vein = ''uterovaginal venous plexus'', [[vaginal vein|benang pangkaluban]] | Nerve = Simpatetiko: ''[[lumbar splanchnic plexus]]''<br />Parasimpatetiko: ''[[pelvic splanchnic plexus]]'' | Lymph = pang-itaas na bahagi ng mga ''[[internal iliac lymph node]]'', pang-ibabang bahagi ng mga ''[[superficial inguinal lymph node]]'' | Precursor = [[urogenital sinus|sinus na urohenital]] at mga [[paramesonephric duct|duktong paramesonepriko]] | MeshName = Vagina | MeshNumber = A05.360.319.779 | Dorlands = eight/000113985 | DorlandsID = Vagina }} Ang '''kaluban''', '''puki''' o '''kiki''' ay ang pisikal na pantukoy sa kasarian ng mga kababaihan sa ilang mga hayop kabilang ang mga [[tao]]. Dito lumalabas ang ihi at buwanang daloy at dito pinapasok ang [[titi]] o ari ng lalaki para sa [[reproduksiyon]]. Sa tao, ito ay may patayong butas at tinutubuan ng [[bulbol]] ang ibabaw. Sa butas na ito pinapasok ang titi para lumabas ang semilya ng lalaki. Sa [[Ingles]], kilala ang kaluban bilang ''vagina'', na nagmula sa Latin na ''vāgīna'', literal na may kahulugang ''"sheath"'' o ''"scabbard"'', na may ibig sabihing "suksukan", "kaluban" o "kaloban".<ref name=LV>[http://www.lingvozone.com/main.jsp?action=translation&do=dictionary&language_id_from=23&language_id_to=38&word=vagina ''vagina'', kaluban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224443/http://www.lingvozone.com/main.jsp?action=translation&do=dictionary&language_id_from=23&language_id_to=38&word=vagina |date=2016-03-04 }}, lingvozone.com</ref><ref name=Bansa>[http://www.bansa.org/dictionaries/tgl/?dict_lang=tgl&type=search&data=vagina ''vagina'', kaluban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306043335/http://www.bansa.org/dictionaries/tgl/?dict_lang=tgl&type=search&data=vagina |date=2016-03-06 }}, bansa.org</ref> Kilala rin sa tawag na '''puke''', '''pekpek''', '''buto''', '''bilat''', '''buday''', '''pepe''', '''puday''', at '''putay''' sa ibang mga probinsiya sa Pilipinas. Ito ay ang reproduktibong bahagi ng babae. Ito rin ang [[daluyan ng ihi]] ng mga babae. Sa pagtatalik, dito ipinapasok ng lalaki ang kanyang titi o ari tuwing nagtatalik at sa sandaling lumabas ang tamod (o semilya) sa titi ay dumaraan ito sa loob ng kiki hanggang ang iilang selula ng isperma ay makarating sa obaryo para maging isang selulang itlog ng babae. Ito rin ang nagsisilbing daanan ng sanggol sa sandaling manganganak na ang isang babae. Binigyan ng kahulugan nina Morton G. Harmatz at Melinda A. Novak sa kanilang aklat na ''Human Sexuality'' ang ''vagina'' bilang isang nababanat na kanal sa loob ng babae na umaabot mula sa ''cervix'' hanggang sa ''[[vulva]]'', na tumatanggap sa titi habang nakikipagtalik at bumubuo ng isang lagusan para sa ''[[fetus]]'' kapag nagluluwal (kapag "nagluluwa" ng sanggol).<ref name=HS>Harmatz, Morton G. at Melinda A. Novak. Glossary, ''Human Sexuality'', Harper & Row Publishers, New York, 1983, pahina 570. Kahulugan: "'''vagina [VUH-iy-NUH]''' Flexible canal in the female extending from the cervix to the vulva. Accepts the penis during intercourse and forms a passageway for the fetus at birth.</ref> ==Mga tungkulin == Bilang isang pitak na parang tubo na pibromuskular (mahibla at mamasel o malaman), ang kaluban ay isang [[organong pampagtatalik]] na mayroong dalawang pangunahing tungkulin: isa itong kasangkapan para sa pakikipagtalik at sa [[panganganak]]. Bukod sa dalawang pangunahing tungkuling ito, mayroon pa itong ibang mga gampanin. === Paglalabas === {{Main|Regla}} Ang kaluban ay naglalabas ng [[dugo]] at ng [[tisyung biyolohikal]] sa panahon ng [[pagreregla]]. Ang mga [[pasador]] o mga [[tampon]] ay maaaring gamitin upang sipsipin ang ilan sa mga dugong lumalabas sa panahon ng menstruasyon.<ref>{{cite web | url = http://kidshealth.org/teen/sexual_health/girls/menstruation.html | title =All about Menstruation | accessdate = 2010-05-14 }}</ref> === Pagbubuntis === {{Main|Pagdadalangtao}} Ang semilya o isperma ay kailangang mailagay sa ibaba ng kaluban na malapit sa [[Sipit-sipitan (leeg ng bahay-bata)|sipit-sipitan]] (serbiks), o sa pabilog na buklod ng masel na nasa pasukan papunta sa [[bahay-bata]], at [[mapertilisa]] (mapunlayan) ang [[itlugan]] upang [[magdalangtao]] ang isang babae. Sa normal na panganganak, ang mga [[sanggol]] ay lumalabas sa pamamagitan ng pagdaang lumalagos sa kaluban. === Panganganak === {{Main|Panganganak}} Habang nanganganak ang isang babae, gumaganap ang kaluban bilang isang "lagusan" o "landas" upang makaraan ang sanggol. Habang nanganganak ang isang babae, nagbabanat at bumubuka ang kaluban nang mas malaki at mas maluwang kaysa sa karaniwang nitong [[diyametro]] (bantod). === Gawaing pampagtatalik === {{Main|Pakikipagtalik|Orgasmo}} Kapag ang babae ay [[napukaw na seksuwal]], nakadarama siya ng mga sensasyon o damdaming kaaya-aya sa loob ng rehiyon ng kaniyang henitalya. Ang kaluban ay nagkaroon ng kalaparan o lumuluwag na umaabot sa 8.5&nbsp;cm (4 na mga pulgada), subalit maaaring maging mas malaki kapag nadagdagan ng estimulasyon o pagpukaw.<ref>{{cite web | url = http://www.thesite.org/sexandrelationships/havingsex/performanceproblems/doessizematter | work = TheSite.org | title = Does size matter | accessdate = 2006-08-12 | archive-date = 2007-02-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070221174153/http://www.thesite.org/sexandrelationships/havingsex/performanceproblems/doessizematter | url-status = dead }}</ref> Habang nagaganap ang [[pagtatalik]], ang [[titi]] ng lalaki ay inilalagay sa loob ng kaluban ng babae. Ang kaluban ay mainit at malambot, at naglalagay ito ng presyon sa titi ng lalaki, na maaaring makapagbigay ng damdaming mabuti para sa kapwang magkapareha at karaniwang nakakagawa na ang lalaki ay magkaroon ng isang [[orgasmo]] pagkaraan ng paulit-ulit na mga pag-indayog at pag-ulos (pagduldol). Hinggil sa orgasmo sa kababaihan, ang kaluban ay mayroong mas malaking kakauntian ng mga dulo ng mga [[nerbiyo]] ("ugat" o nerb) kaysa sa [[tinggil]], at dahil sa gayon ang paghagod o paglalagay ng hindi nagbabagong presyon o diin sa tinggil ay karaniwang kailangan upang matulungan ang babae upang makarating o makaabot sa orgasmo.<ref name="Weiten">{{cite book|authors=Wayne Weiten, Dana S. Dunn, Elizabeth Yost Hammer|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|isbn =1-111-18663-4, 9781111186630|publisher=Cengage Learning|year=2011|page=386|accessdate=14 Nobyembre 2012|url=http://books.google.com/books?id=CGu96TeAZo0C&pg=PT423&dq=&hl=en&sa=X&ei=MwIGT-jxEojU2AWzv5ylCg&ved=0CDwQ6AEwAA#v=onepage&q=false}}</ref><ref name="Can't feel">{{cite web | title = I'm a woman who cannot feel pleasurable sensations during intercourse | publisher = [[Go Ask Alice!]] | date = 8 Oktubre 2004 (Huling Naisapanahon/Muling Nasuri noong 17 Oktubre 2008) | accessdate = 14 Nobyembre 2012 | url = http://goaskalice.columbia.edu/im-woman-who-cannot-feel-pleasurable-sensations-during-intercourse | archivedate = 2011-01-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110107184029/http://www.goaskalice.columbia.edu/3229.html | url-status = dead }}</ref><ref name="Sex and Society">{{cite book|authors=Marshall Cavendish Corporation|title=Sex and Society, Volume 2|isbn =0761479074, 9780761479079|publisher=Marshall Cavendish Corporation|year=2009|pages=960 pages|accessdate=14 Nobyembre 2012|url=http://books.google.com/books?id=YtsxeWE7VD0C&pg=PA590&lpg=PA590&dq=&source=bl&ots=YYqnMyUDID&sig=_rwzCljz5MBKMvG_0MsJILX7-HA&hl=en&sa=X&ei=sn0uUO-JOZDy2gWw6IHwAw&ved=0CF0Q6AEwCDgy#v=onepage&q&f=false}}</ref> Habang nagaganap ang orgasmo ng lalaki, naglalabas siya ng [[tamod]] mula sa kaniyang titi na papasok sa loob ng kaluban. Ang tamod o semen ay naglalaman ng [[semilya]] (esperma), na maaaring maglakbay mula sa kaluban papasok sa [[bahay-bata]] upang pertilisahin ang [[obum]] (itlog ng babae) at gawing [[nagdadalangtao]] (buntis) ang isang babae. Ang lalaki ay maaari ring magkaroon ng isang orgasmo at magpakawala ng semen papaloob sa kiki ng babae kahit na hindi maaaring mabuntis ang babae, katulad ng kapag ang babae ay gumagamit ng [[pampigil sa pag-aanak]], bagamang walang pampigil sa pag-aanak na talagang 100% ang pagiging mabisa. Ang ''[[G-spot]]'' (literal na "dakong G" o "lugar ng G") ay nilalarawan o binibigyang kahulugan bilang isang napaka sensitibong pook na malapit sa pasukang nasa loob ng kaluban ng tao.<ref name=Darling>{{cite journal |author =Darling, CA; Davidson, JK; Conway-Welch, C.|year =1990 |title =Female ejaculation: perceived origins, the Grafenberg spot/area, and sexual responsiveness. |url =https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1990-02_19_1/page/29|journal = Arch Sex Behav |volume =19 |pages =29–47 |doi =10.1007/BF01541824|issn=0004-0002 }}</ref> Kapag pinukaw o nilagyan ng estimulasyon, humahantong ito sa isang malakas na orgasmo o [[pagpapalabas ng babae]] sa ilang kababaihan.<ref>{{cite book |last=Crooks |first=R |author2=Baur, K |title=Our Sexuality |url=https://archive.org/details/oursexuality00croo |origyear=1999 |publisher= Brooks/Cole |location=California}}</ref><ref>{{cite journal | author = Jannini E, Simonelli C, Lenzi A | title = Sexological approach to ejaculatory dysfunction. | journal = Int J Androl | volume = 25 | issue = 6 | pages = 317–23 | year = 2002 | pmid = 12406363 | doi = 10.1046/j.1365-2605.2002.00371.x <!--Nakuha mula sa CrossRef ng DOI bot-->}}</ref><ref>{{cite journal | author = Jannini E, Simonelli C, Lenzi A | title = Disorders of ejaculation. | journal = J Endocrinol Invest | volume = 25 | issue = 11 | pages = 1006–19 | year = 2002 | pmid = 12553564}}</ref> Mayroong ilang mga [[manggagamot]] at mga mananaliksik na nagsasagawa ng espesyalisasyon sa [[anatomiya]] ng mga [[anatomiya ng babae|babae]] na naniniwala na ang G-spot ay hindi umiiral, at, kung umiiral man ito, isa itong dugtong ng tinggil.<ref name=Hines>{{cite journal |author =Hines, T |year =2001 |month =August |title =The G-Spot: A modern gynecologic myth |url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2001-08_185_2/page/359 |journal =Am J Obstet Gynecol |volume =185 |issue =2 |pages =359–62 | doi = 10.1067/mob.2001.115995 <!-- Nakuha mula sa CrossRef ng DOI bot-->}}</ref><ref name="O'Connell">{{cite journal |author=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM |title=Anatomy of the clitoris |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-10_174_4/page/1189 |journal=The Journal of Urology |volume=174 |issue=4 Pt 1 |pages=1189–95 |year=2005 |month=Oktubre |pmid=16145367 |laysummary=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm Time for rethink on the clitoris: |laysource=[[BBC News]] |laydate=11 Hunyo 2006 |doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd}}</ref><ref name="Kilchevsky">{{cite journal |authors=Kilchevsky A, Vardi Y, Lowenstein L, Gruenwald I.|title=Is the Female G-Spot Truly a Distinct Anatomic Entity?|journal=[[The Journal of Sexual Medicine]]|volume= 2011|issue= |pages= |year=2012 |month= Enero |pmid=22240236|doi=10.1111/j.1743-6109.2011.02623.x|laysummary=http://www.huffingtonpost.com/2012/01/19/g-spot-does-not-exist_n_1215822.html G-Spot Does Not Exist, 'Without A Doubt,' Say Researchers -|laysource=''[[Huffington Post]]''|laydate=19 Enero 2012}}</ref><ref name="Can't find it">{{cite news|first=Brian|last=Alexander|url=http://todayhealth.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/18/10177335-does-the-g-spot-really-exist-scientist-cant-find-it|title=Does the G-spot really exist? Scientists can't find it|publisher=[[MSNBC]].com|date=18 Enero 2012|accessdate=2 Marso 2012|archive-date=2012-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303053109/http://todayhealth.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/18/10177335-does-the-g-spot-really-exist-scientist-cant-find-it|url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Anatomiya ng tao]] [[Kategorya:Anatomiya ng hayop]] [[Kategorya:Anatomiyang seksuwal]] 8bil76x1aw96d6vgwj66l1ws6ehfb1f 0 2239 2212670 2196848 2026-06-22T17:15:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 8 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212670 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name =HIV/AIDS | Image = Red_Ribbon.svg | Caption = Ang pulang laso ay isang simbolo ng pagkakaisa ng mga taong positibo sa HIV at sa mga taong namumuhay na may AIDS. | Alt = A red ribbon in the shape of a bow | Width = 120 | DiseasesDB = 5938 | ICD10 = {{ICD10|B|20 || b|20}}&nbsp;– {{ICD10|B|24 || b|20}} | ICD9 = {{ICD9|042}}-{{ICD9|044}} | ICDO = | OMIM = 609423 | MedlinePlus = 000594 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 253 | MeshID = D000163 }} <!--Signs and Symptoms --> Ang '''Human immunodeficiency virus infection''' / '''Acquired immunodeficiency syndrome''' ('''HIV/AIDS''') ay isang sakit ng [[sistemang immuno]] ng tao na sanhi ng [[HIV]].<ref name="pmid11396444">{{Cite journal|author=Sepkowitz KA|title=AIDS—the first 20 years|journal=N. Engl. J. Med.|volume=344|issue=23| pages=1764–72|year=2001|month=June|pmid=11396444|doi=10.1056/NEJM200106073442306}}</ref> Sa simulang impeksiyon, ang isang taong nahawaan ay maaaring makaranas ng isang maikling yugto ng tulad ng [[trangkaso]]ng (''influenza'') mga sakit. Ito ay karaniwang sinusundan ng isang humabang panahong walang mga sintomas. Habang nagpapatuloy ang sakit na ito, ito ay mas nanghihimasok sa sistemang immuno ng indibidwal na gumagawa sa mga meron nito na mas malamang na magkaroon ng mga impeksiyon kabilang ang mga [[oportunistikong impeksiyon]] at mga [[tumor]] na karaniwang hindi dumadapo sa mga taong may gumaganang sistemang immuno. <!--Transmission and prevention --> Ang [[HIV]] ay pangunahing naisisalin sa pamamagitan ng hindi ligtas na pakikipagtalik, nahawaang dugo at mga karayom at sa ina tungo sa anak sa pagbubuntis, panganganak o pagpapasuso.<ref name=TransmissionM2007/> Ang ilang mga pluido sa katawan gaya ng laway at luha ay hindi nagpapasa ng HIV.<ref name=CDCtransmission>{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|year=2003|url=http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|title=HIV and Its Transmission|access-date=23 Mayo 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|archive-date=2005-02-04|url-status=live}}</ref> Ang pag-iwas sa impeksiyon ng HIV na pangunahin sa pamamagitan ng ligtas na pakikipagtalik (paggamit ng [[kondom]]) at mga programang pagpapalit ng karayom sa mga gumagamit ng droga ay isang mahalagang stratehiya upang makontrol ang pagkalat ng sakit na ito. <!--Treatment --> Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o bakuna upang mapuksa ang virus na HIV sa katawan ng mga taong nahawaan nito. Gayunpaman, ang terapiyang [[antiretroviral]] ay maaaring magpabagal ng sakit at maaaring tumungo sa isang malapit sa normal na pagtagal ng buhay sa mga nahawaan nito. Bagaman ang paggamot antiretroviral ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan at mga komplikasyon mula sa sakit, ang mga gamot na ito ay mahal at maaaring maiugnay sa mga [[side effect]]. <!--History and Epidemiology --> Ang [[molekular na phylohenetika|pagsasaliksik henetiko]] ay nagpapakitang ang [[HIV]] ay nagmula sa Kanlurang-sentral na Aprika noong simula nang ika-20 siglo.<ref name=Orgin2011>{{cite journal|last=Sharp|first=PM|author2=Hahn, BH|title=Origins of HIV and the AIDS Pandemic|journal=Cold Spring Harbor perspectives in medicine|date=2011 Sep|volume=1|issue=1|pages=a006841|pmid=22229120|doi=10.1101/cshperspect.a006841|pmc=3234451}}</ref> Ang AIDS ay unang nakilala ng [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]] noong 1981 at ang sanhi nitong [[HIV]] ay natukoy sa simulang bahagi nang dekada.<ref>{{Cite journal|author=Gallo RC|title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years|journal= Retrovirology|volume=3|page=72|year=2006|pmid=17054781|doi=10.1186/1742-4690-3-72|url=http://www.retrovirology.com/content/3//72|pmc=1629027}}</ref> Simula pagkakatuklas nito, ang AIDS ay nagsanhi ng halos 30&nbsp;milyong mga kamatayan (mula 2009).<ref name=TotalDeath2010>{{cite web|title=Global Report Fact Sheet|url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf|work=UNAIDS|year=2010|access-date=2012-08-18|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6FEwLdkwz?url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf|url-status=dead}}</ref> Mula 2010, ang tinatayang mga 34&nbsp; milyong katao ang nahawaan ng [[HIV]] sa buong mundo.<ref name=UN2011Ten/> Ang AIDS ay itinuturing na isang [[pandemiko]]ng sakit na umiiral sa malaking sakop ng mundo at aktibong kumakalat.<ref name=Kallings/> Ang HIV/AIDS ay may malaking epekto sa lipunan bilang sakit at pinagmumulan ng diskriminasyon. Ang sakit na ito ay mayroon ring malaking epekto sa [[ekonomiya]]. == Klasipikasyon == {{see also|Mga pangilalim na uri ng HIV}} {| class="wikitable" border="1" style="float:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |+Paghahambing ng mga [[species]] ng HIV |- ! Species !! [[Birulensiya]] !! [[Paghawa]] !! Paglaganap !! Pinagpalagay na pinagmulan |- ! HIV-1 | Mataas || Mataas || Pandaigdigan || [[Chimpanzee]] |- ! HIV-2 | Mababa || Mababa || Kanlurang Aprika || [[Sooty Mangabey]] |} Ang HIV ay kasapi ng [[genus]] na ''[[Lentivirus]]'',<ref name=ICTV61.0.6>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm | title=61.0.6. Lentivirus | access-date=2006-02-28 }}</ref> na kasapi ng pamilyang [[Retroviridae]].<ref name=ICTV61.>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm | title=61. Retroviridae | access-date=2006-02-28 }}</ref> Ang mga Lentiviruse ay nag-aangkin ng maraming mga karaniwang mga katangiang [[morpolohiya|morpolohikal]] at [[biolohikal]]. Maraming mga espesye ay nahahawaan ng lentivirus na mailalarawang responsable sa pangmatagalang mga sakit na may mahabang [[yugtong inkubasyon]].<ref name=Levy>{{cite journal | author=Lévy, J. A. | title=HIV pathogenesis and long-term survival | journal=AIDS | year=1993 | pages=1401–10 | volume=7 | issue=11 | pmid=8280406 | doi=10.1097/00002030-199311000-00001 }}</ref> Ang mga Lentivirus ay naipapasa bilang may isang-hibla, positibong-[[senso (molekular na biolohiya)|senso]] na nakatakip na mga [[virus na RNA]]. Sa pagpasok sa inaasintang [[selula]], ang viral na [[genome]] ng [[RNA]] ay kinokonberte ([[kabaligtarang transkripsiyon]]) sa dalawang-hiblang [[DNA]] ng isang kinokodigong viral na [[kabaligtarang transcriptase]] na inihahatid sa kahabaan ng viral genome sa partikulong virus. Ang nagreresultang viral DNA ay ipinapasok naman sa [[nucleus ng selula]] at isinasama sa selular na DNA ng kinokodigong viral na [[integrase]] at mga kapwa-paktor na hosto.<ref name="JASmith">{{cite journal | author= Smith, Johanna A.; Daniel, René (Division of Infectious Diseases, Center for Human Virology, Thomas Jefferson University, Philadelphia) |title= Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses |journal=ACS Chem Biol|volume=1|issue=4 |pages= 217–26 | year= 2006 |pmid= 17163676 |doi=10.1021/cb600131q |url= }}</ref> Kapag ito ay naisama na, ang virus ay maaaring maging [[yugtong inkubasyon|latento]] na pumapayag sa virus at mga selulang hosto nito na makaiwas sa pagkakatuklas (detection) ng [[sistemang immuno]]. Sa alternatibong paraan, ang virus ay maaring [[transkripsiyon (henetika)|tinranskriba]] na lumilikha ng bagong mga genome na RNA at mga protinang viral na kinakahon at inilalabas mula sa selula habang ang mga bagong partikulong virus na nagpasimula ng [[replikasyon]] (pagkopya) ay bagong [[siklo|sumiklo]]. Ang dalawang mga uri ng HIV ay inilalarawan na: [[HIV-1]] at [[HIV-2]]. Ang HIV-1 ang virus na naunang natuklasan at pinangalanang LAV at HTLV-III. Ito ay mas [[birulente]], mas nakahahawa,<ref>{{cite journal | title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal | url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573 | last=Gilbert | first=PB et al | journal=Statistics in Medicine | date=28 Pebrero 2003| volume=22 | issue=4 | pages=573–593 | pmid=12590415 | doi=10.1002/sim.1342 | last2=McKeague | first2=IW | last3=Eisen | first3=G | last4=Mullins | first4=C | last5=Guéye-Ndiaye | first5=A | last6=Mboup | first6=S | last7=Kanki | first7=PJ}}</ref> at ang sanhi ng karamihan sa mga impeksiyong HIV sa buong mundo. Ang mas mababang nakakahawang HIV-2 kumpara sa HIV-1 ay nagpapahiwatig na ang mas kaunti sa mga nalantad sa HIV ay mahahawaan kada paglalantad. Dahil sa relatibong mahinang kakayahan nito sa pagpasa, ang HIV-2 ay karamihang nakalagak lamang sa [[Kanlurang Aprika]].<ref name=Reeves>{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–65 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid=12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0 }}</ref> == Mga tanda at sintomas == [[Talaksan:Hiv-timecourse copy.svg|300px|thumb|right|Isang nilahat na [[grapo]] ng ugnayan sa pagitan ng mga kopya ng HIV (bigat na viral) at mga bilang ng CD4 sa [[aberahe]]ng panahon ng hindi nagamot na impeksiyon ng HIV. Ang anumang kurso ng sakit ng isang partikular na indibiwal maaaring may malaking pagkakaiba.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T cell count (cells per µL)}} {{legend-line|red solid 2px|HIV RNA copies per&nbsp;mL of plasma}}]] Ang impeksiyon o pagkahawa ng HIV-1 ay kaugnay ng patuloy na pagbaba ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na [[selulang T]] at pagdagdag ng [[bigat na viral]] na lebel ng HIV sa [[dugo]]. Ang yugto ng impeksiyon ay maaaring matukoy sa pamamagitan ng pagsukat ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na selulang T at bigat na viral ng pasyente. Ang mga yugto ng impeksiyong HIV ay [[Acute (medical)|impeksiyong acute]] (na kilala rin bilang pangunahing impeksiyon), [[latensiya]] at AIDS. Ang impeksiyong acute ay tumatagal ng ilang mga linggo at maaaring kabilangan ng mga sintomas gaya ng [[lagnat]] (fever), [[lymphadenopathy]]&nbsp; (pamamaga ng [[kulani]]), [[pharyngitis]]&nbsp; (masakit na lalamunan o sore throat), [[rash]], [[myalgia]]&nbsp; (kirot sa masel), [[malaise]], at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamuna. Ang yugtong latensiya ay sumasangkot sa kaunti o walang mga sintomas at maaaring tumagal mula 2 linggo hanggang 20 taon o higit pa depende sa indibidwal. Ang panghuling yugto ng pagkahawa ng HIV ang AIDS. Ito ay inilalarawan ng mababang bilang ng CD4+ na selulang T (mas kaunti sa 200 kada mikrolitro) at paglitaw ng iba't ibang mga [[oportunistikong impeksiyon]], [[kanser]] at iba pang mga kondisyon. Ang maliit na lebel ng mga impektado ng HIV-1 na indibidwal ay nagpapanatili ng mataas na lebel ng mga CD4+ na selulang T nang walang [[terapiyang antiretroviral]]. Gayunpaman, ang karamihan sa mga ito ay may natutuklasan (detectable) na bigat na viral at kalaunan ay tumutuloy sa AIDS nang walang paggamot bagaman mas mabagal sa iba. Ang mga indibidwal na ito ay inuuri bilang kontroler ng HIV o [[pangmatagalang hindi tagatuloy]] (long-term nonprogressors o LTNP). Ang mga indibiwal na nagpapanataili ng bilang ng CD4+ ng selulang T at mayroon ring mababa at hindi matutuklasang bigat na viral nang walang paggamot ng antiretroviral ay tinatawag na mga elitistang kontrol o mga elitistang tagasupil (ES).<ref name=Grabar>{{cite journal | author=Grabar, S., Selinger-Leneman, H., Abgrall, S., Pialoux, G., Weiss, L., Costagliola, D. | title=Prevalence and comparative characteristics of long-term nonprogressors and HIV controller patients in the French Hospital Database on HIV |journal=AIDS | year=2009 | pages=1163–1169 | volume=23 | issue=9 | pmid=19444075 |doi=10.1097/QAD.0b013e32832b44c8}}</ref><ref name=LT2010>{{cite journal|last=Blankson|first=JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery medicine|date=2010 Mar|volume=9|issue=46|pages=261–6|pmid=20350494}}</ref> === Impeksiyong acute === {{Main|Acute HIV infection}} [[Talaksan:Symptoms of acute HIV infection.png|thumb|right|300px|Mga pangunahing sintomas ng impeksiyong HIV]] Ang impeksiyong HIV ay pangkalahatang nangyayari sa pagpapakilala ng mga [[pluidong pangkatawan]] mula sa impektado indibidwal (''indibidwal na may HIV'') tungo sa katawan ng isang indibidwal na hindi impektado (''indibidwal na walang HIV''). Ang isang yugto ng mabilisang [[replikasyong viral]] ay nagreresulta, na nagdudulot sa pagsagana ng virus sa [[periperal na dugo]]. Sa yugto ng pangunahing impeksiyon, ang lebel ng HIV ay maaaring umabot ng ilang mga milyong partikulo ng virus kada mililitro ng dugo.<ref name=Piatak>{{cite journal | author=Piatak, M., Jr, Saag, M. S., Yang, L. C., Clark, S. J., Kappes, J. C., Luk, K. C., Hahn, B. H., Shaw, G. M. and Lifson, J.D. | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-03-19_259_5102/page/1748 | journal=Science | year=1993 | pages=1749–1754 |volume=259 | issue=5102 | pmid=8096089 | doi=10.1126/science.8096089|bibcode = 1993Sci...259.1749P }}</ref> Ang dugong ito ay sinasamahan ng maliwanag na pagbagsak ng bilang ng mga sumisirkulong CD4⁺ na selulang T. Ang acute na viremia na ito ay iniuugnay sa halos lahat ng mga pasyente sa aktibasyon (pagpapagana) ng [[cytotoxic T cell|CD8⁺ na mga selulang T]] na pumapatay ng mga selulang impektado ng HIV at kalaunan ng produksiyon ng [[antibody]] o [[seroconversion]]. Ang dugong CD8⁺ na selulang T ay ipinagpapalagay na mahalaga sa pagkokontrol ng mga lebel ng virus na sumusukdol (peak) at pagkatapos ay bumabagsak habang ang bilang ng CD4⁺ selulang T ay muling tumataas. Ang isang mabuting dugong CD8⁺ na selulang T ay inigunay sa mas mabagal na pagpapatuloy ng sakit at isang mas mabuting [[prognosis]] bagaman ito ay hindi nagtatanggal ng virus.<ref name=Pantaleo1998> {{cite journal | author=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS. | title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia | journal=Proc Natl Acad Sci U S A. | year=1997 | pages=254–258 | volume=94 | issue=1 | pmid=8990195 | doi=10.1073/pnas.94.1.254 | pmc=19306 |bibcode = 1997PNAS...94..254P }}</ref> Sa yugtong ito (na karaniwang ay 2–4 linggo pagkatapos ng pagkakalantad), maraming mga indibidwal ay nagkakaroon ng [[influenza]] o tulad ng [[mononucleosis]] na sakit na tinataag na [[acute HIV infection]] na ang pinakaraniwang mga sintomas ay kinabibilangan ng [[lagnat]][[lymphadenopathy]], [[pharyngitis]], [[rash]], [[myalgia]], [[malaise]] at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamunan, at maaari ring kabilangan ng mas hindi karaniwang [[sakit sa ulo]], [[nausea]], at [[pagsusuka]], lumaking [[atay]]/[[spleen]], [[pagbawas ng timbang]], [[Candidiasis|thrush]], at mga [[neurolohikal]] na sintomas. Ang mga impektadong indibidwal ay maaaring makaranas ng lahat o ilan o wala sa mga sintomas na ito. Ang tagal ng mga sintomas ay nag-iiba iba na ang aberahe ay 28 araw at karaniwan ay tumatagal ng hindi bababa sa isang linggo.<ref name=Kahn> {{cite journal | author=Kahn, J. O. and Walker, B. D. | title=Acute Human Immunodeficiency Virus type 1 infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=33–39 | volume=331 | issue=1 | pmid=9647878 | doi=10.1056/NEJM199807023390107 }}</ref> Dahil sa mga hindi spesipikong kalikasan ng mga sintomas na ito, ang mga ito ay kadalasang hindi nakikilala bilang mga tanda ng impeksiyong HIV. Kahit pa ang mga pasyente ay pumunta sa kanilang mga doktor o hospital, ang mga ito ay kadalasang nabibigyan ng maling [[diagnosis]] na merong may isa sa mas karaniwang mga [[nakahahawang sakit]] na may parehong mga sintomas. Dahil dito, ang mga pangunahing sintomas na ito ay hindi ginagamit sa pagda-diagnos ng impeksiyong HIV dahil ang mga ito ay hindi nakikita sa lahat ng mga kaso at dahil sa marami sa mga ito ay sinasanhi ng ibang mas karaniwang mga sakit. Gayunpaman, ang pagkilala ng sindroma ay mahalaga dahil ang pasyente ay mas nakahahawa sa yugtong ito. <ref name="pmid11187417">{{cite journal |author=Daar ES, Little S, Pitt J, ''et al.'' |title=Diagnosis of primary HIV-1 infection. Los Angeles County Primary HIV Infection Recruitment Network |journal=Ann. Intern. Med. |volume=134 |issue=1 |pages=25–9 |year=2001 |pmid=11187417 |doi=}}</ref> === Impeksiyong kroniko === Ang isang malakas ng pagtatanggol ng [[sistemang immuno]] ay nagbabawas ng mga partikulong virus sa [[daluyang ng dugo]] na naghuhudyat ng pagsisimula ng pangalawa o kronikong (chronic) impeksiyong HIV. Ang pangalawang yugto ng impeksiyong HIV ay iba iba mula 2 linggo hanggang 20 taon. Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang HIV ay aktibo sa mga [[kulani]] na karaniwan ay patuloy ang pamamaga bilang tugon sa malaking mga halaga ng virus na nabitag (trapped) sa follicular na [[dendritikong selula]]ng network.<ref name=burton> {{cite journal | author=Burton GF, Keele BF, Estes JD, Thacker TC, Gartner S. | title=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis | journal=Semin Immunol. | year=2002 | pages=275–284 | volume=14 | issue=4 | pmid=12163303 | doi=10.1016/S1044-5323(02)00060-X }} </ref> Ang mga nakapaligid na [[tisyu]] na mayaman sa CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay maaari ring maging impektado at ang mga partikulong viral ay natitipon sa parehong mga impektadong selula at bilang malayang virus. Ang mga indibidwal na nasa yugtong ito ay nakahahawa pa rin. Sa panahong ito, ang [[Helper T cell|CD4<SUP>+</SUP> CD45RO<SUP>+</SUP> na selulang T]] ay nagdadala ng karamihan sa mga bigat na proviral.<ref name=clapham> {{cite journal | author=Clapham PR, McKnight A. | title=HIV-1 receptors and cell tropism | journal=Br Med Bull. | year=2001 | pages=43–59 | volume=58 | issue=4 | pmid=11714623 | doi=10.1093/bmb/58.1.43 }}</ref> Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang unang pagsisimula ng terapiyang [[antiretroviral]] ay malaking nagpapaigi ng pagpapatuloy (survival) ng buhay ng indibidwal na may HIV kumpara sa mga indibidwal na may ipinagpalibang terapiya. === AIDS === Kapag ang bilang ng CD4⁺ na selulang T ay bumagsak na mas mababa sa kritikal na antas ng 200 selula kada mililitro, ang pinamamagitang selulang [[immunidad]] ay nawawala at ang mga impeksiyon na may iba ibang oportunistikong [[mikrobyo]] ay lumilitaw. Ang unang mga sintomas ay karaniwang kinabibilangan ng katamtaman at hindi maipaliwanag na [[pagbawas ng timbang]], paulit ulit na impeksiyon sa [[traktong respiratoryo]] (gaya ng [[sinusitis]], [[bronchitis]], [[otitis media]], [[pharyngitis]]), [[prostatitis]], skin rashes, at mga singaw sa bibig. Ang mga karaniwang oportunistikong mga impeksiyon at [[tumor]] na ang ang karamihan ay kinokontrol ng masaganang CD4⁺ ang pinamamagitan ng selulang T na immunidad ay nagsisimulang makaapekto sa pasyente. Sa karaniwang ang [[resistansiya]] ay nawawala sa simula sa pambibig na espesye ng [[Candida]] at ''Mycobacterium tuberculosis'', na tumutungo sa karagdagang pagiging marupok sa [[pambibig na candiasis]] (thrush) at [[tubercolosis]]. Sa kalaunan, ang muling pagpapagana ng latentong [[Herpesviridae|herpes viruses]] ay maaaring magsanhi ng paglala ng muling paglitaw ng [[herpes simplex]] eruptions, [[shingles]], [[Epstein-Barr virus]]-induced [[Lymphoma|B-cell lymphomas]], o [[Kaposi's sarcoma]]. Ang [[Pneumonia]] na sanhi ng [[fungus]] na ''[[Pneumocystis jirovecii]]'' ay karaniwan at kalimitang nakamamatay. Sa mga huling yugto ng AIDS, ang impeksiyon sa [[cytomegalovirus]] (na isa pang [[Herpesviridae|herpes virus]]) o [[Mycobacterium avium complex]] ay mas nakikita. Hindi lahat ng mga pasyenteng may AIDS ay nakakakuha ng lahat ng mga impeksiyong ito o tumor at mayroong mga ibang tumor at impeksiyon na hindi gaanong makikita ngunit mahalaga pa rin. == Transmisyon (Pagpasa) == {| class="wikitable" style="float:center; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef;" |+ Tinatantiyang kada aktong panganib ng pagkakamit ng HIV sa rutang paglalantad dito<ref name=MMWR3>{{ cite journal |author=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, ''et al.'' |title=Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services |journal=MMWR Recomm Rep |volume=54 |issue=RR–2 |pages=1–20 |year=2005 |month=January |pmid=15660015 |doi= |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5402a1.htm#tab1 | access-date=2009-03-31 }}</ref><ref name=Jin_et_al>{{ cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6 |pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 |pmc=2852627 }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! abbr="Ruta" | Ruta ng kalantaran ! abbr="Mga impeksiyon" | Tinatantiyang mga impeksiyon kada 10,000<br /> na kalantaran sa impektado o may sakit na indibidwal |- | style="text-align:left"| Transpusyon o pagsasalin ng dugo | 9,000 (90%)<ref name=Donegan>{{ cite journal | author=Donegan E, Stuart M, Niland JC, et al. | title=Infection with human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) among recipients of antibody-positive blood donations | url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1990-11-15_113_10/page/732 | journal=Ann. Intern. Med. | year=1990 | pages=733–739 | volume=113 | issue=10 | pmid=2240875 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang walang paggamot sa HIV) | 2,500 (25%)<ref name=Coovadia>{{ cite journal | author=Coovadia H | title=Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-07-15_351_3/page/288 | journal=N. Engl. J. Med. | year=2004 | pages=289–292 | volume=351 | issue=3 | pmid=15247337 | doi=10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang may kanais nais na paggamot sa HIV) | 100–200 (1%–2%)<ref name=Coovadia/> |- | style="text-align:left"| Pagsasalo sa paggamit sa [[karayom]] o [[siringhe]] sa paggamit ng [[droga]]. | 67 (0.67%)<ref name=Kaplan>{{ cite journal | author=Kaplan EH, Heimer R | title=HIV incidence among New Haven needle exchange participants: updated estimates from syringe tracking and testing data | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. Hum. Retrovirol. | year=1995 | pages=175–176 | volume=10 | issue=2 | pmid=7552482 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Percutaneous (o pambalat) na pagtusok ng impektadong karayom | 30 (0.30%)<ref name=Bell>{{ cite journal | author=Bell DM | title=Occupational risk of human immunodeficiency virus infection in healthcare workers: an overview | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-05-19_102_5b/page/n19 | journal=Am. J. Med. | year=1997 | pages=9–15 | volume=102 | issue=5B | pmid=9845490 | doi=10.1016/S0002-9343(97)89441-7 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (2009 at 2010 na mga pag-aaral) | 170 (1.7%)^‡ [30–890]<ref name=Boily_et_al/> / 143 [48–285]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa data ng 1992 na pag-aaral) | 50 (0.5%)<ref name=ESG>{{ cite journal | author=European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | title=Comparison of female to male and male to female transmission of HIV in 563 stable couples. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=BMJ. | year=1992 | pages=809–813 | volume=304 | issue=6830 | pmid=1392708 | pmc=1881672 | doi=10.1136/bmj.304.6830.809 }}</ref><ref name=Varghese>{{ cite journal | author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW | title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use | url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-01_29_1/page/38 | journal=Sex. Transm. Dis. | year=2002 | pages=38–43 | volume=29 | issue=1 | pmid=11773877 | doi=10.1097/00007435-200201000-00007 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga hindi [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 62 (0.62%)^a [7–168]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 11 (0.11%)^a [2–24]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa 1992 pag-aaral) | 6.5(0.065%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa babae-sa-lalake | 38 (0.38%)^‡ [13–110]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa lalake-sa-babae | 30 (0.3%)^‡ [14–63]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Babaeng tumatanggap ng [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 10 (0.1%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /><ref name=Leynaert>{{ cite journal | author=Leynaert B, Downs AM, de Vincenzi I | title=Heterosexual transmission of human immunodeficiency virus: variability of infectivity throughout the course of infection. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=Am. J. Epidemiol. | year=1998 | pages=88–96 | volume=148 | issue=1 | pmid=9663408 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Lalakeng nagpasok ng titi nito sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 5 (0.05%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| [[Fellatio|Paggamit ng bibig sa titi ng lalake]] | 1 (0.01%)^†^b<ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Lalakeng [[fellatio|ginamitan ng bibig sa titi nito]] | 0.5 (0.005%)^†^b<ref name=Varghese /> |- |} :^a Natuklasan ng ilang pag-aaral ang hindi sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta sa impeksiyong HIV sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]].<ref name=Millett_et_al>{{cite journal |author=Millett GA, Flores SA, Marks G, Reed JB, Herbst JH |title=Circumcision status and risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men: a meta-analysis |journal=The Journal of American Medical Association |volume=300 |issue=14 |pages=1674–1684 |year=2009 |month=October |pmid=18840841 |doi= 10.1001/jama.300.14.1674|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/300/14/1674 | access-date=2010-04-11}}</ref><ref name=Millett_et_al2>Correction about the values although "the pattern of nonsignificant findings remains consistent with the originally published article"[http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama;301/11/1126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515011914/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama |date=2007-05-15 }}</ref> :^b Ang [[trauma]] o pinsala sa [[bibig]], mga [[Singaw (sakit)|singaw]], pamamaga, sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], [[ehakulasyon]] sa bibig at sistemikong pagsupil ng [[immuno]] ay maaaring magpadagdag ng rate ng pagpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |title=Public Health Agency of Canada |publisher=Phac-aspc.gc.ca |date=2004-12-01 |access-date=2010-07-28 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623172006/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |url-status=dead }}</ref> :^† "pinakamahusay na hulang pagtatantiya" :^‡ Tinipong [[probabilidad]] na pagtatantiya ng pagpasa. :Ang naka-bracket na mga halaga ay kumakatawan sa 95% na [[konpidensiyang interbal]]. Ang datos na ipinapakita sa itaas ay kumakatawan sa transmisyon (pagpasa) nang walang gamit na [[kondom]]. Ang panganib ay malaking dumadagdag sa presensiya ng mga [[ulcer]] sa [[ari]] (genital), mga hiwa sa [[mukosa]], sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], o pakikipagtalik sa [[katalik]] na may may taas na [[bigat na viral]] ng HIV. <ref>{{cite web |url=http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |title=University of Hartford |publisher=uhavax.hartford.edu/ |date=2002-03-19 |access-date=2011-08-14 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930090600/http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |url-status=dead }}</ref> Ang pagkakalantad sa [[prostitusyon]] at ang antas ng pambansang kita ay maaaring makaapekto sa panganib.<ref name=Boily_et_al>{{ cite journal |author=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M |title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=9 |issue=2 |pages=118–129 |year=2009 |month=February |pmid=19179227 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Ang tatlong pangunahing mga ruta ng transmisyon ng HIV ay natukoy. Ang HIV-2 ay naipapasa ng hindi gaanong kadalas sa pamamagitan ng rutang ina-sa-anak at rutang [[pakikipagtalik]] kesa sa HIV-1. === Seksuwal === [[Talaksan:2007 HIV STATISTICS.jpg|thumb|HIV statistics 2007]] Ang karamihan sa mga impeksiyong HIV ay nakukuha sa pamamagitan ng [[hindi ligtas o hindi protektadong pakikipagtalik]] (hindi paggamit ng [[kondom]]). Ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng pagkuha ng HIV.{{fact}} Ang transmisyon sa pakikipagtalik ay nangyayari kung ang isang impektado ng HIV na mga pluidong inilalabas sa katawan ng isang impektado ng HIV na indibidwal ay dumikit o napunta sa mga [[membrano]] ng [[ari]] (sex organ), [[bibig]] o [[rectum]] ng taong katalik nito na walang sakit na HIV. Sa mga may mataas na sahod na bansa, ang panganib sa babae-sa-lalakeng transmisyon ay 0.04% kada akto ng pakikipagtalik at 0.08% transmisyon kada akto ng pakikipagtalik sa lalake-sa-babae. Sa iba't ibang mga dahilan, ang mga rate na ito ay 4 hanggang 10 mga beses na mas mataas sa may mababang-sahod na mga bansa.<ref name="Boily_et_al"/> Ang rate para sa tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] ay mas matas na 1.7% kada akto ng pakikipagtalik.<ref name=Boily_et_al/> Ang isang 1999 na meta-analisis ng mga pag-aaral ng paggamit ng [[kondom]] ay nagpakitang ang konsistenteng paggamit ng [[latex]] na kondom ay nagbabawas ng panganib ng transmisyong seksuwal ng HIV na mga 85%.<ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |format=PDF |access-date=2009-01-08 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/5oFAVQUhH?url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, ang [[spermicide]] ay maaaring aktuwal na magpadagdag ng rate ng transmisyon.<ref name="spermicide">{{cite web|url=http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|title=Should spermicides be used with condoms?|publisher=[[United States Food and Drug Administration]]|date=2009-04-30|access-date=2009-07-23|work=Condoms and Sexually Transmitted Diseases, Brochure|archive-date=2013-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213061836/http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal Global Campaign for Microbicides : Rectal Use of N-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821185718/http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf Nonoxynol-9 Spermicide on HIV Risk List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821194706/http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref> Ang mga [[randoma]]ng kinontrol na mga [[pagsubok medikal]] kung saan ang mga hindi [[tuli]]ng lalake ay randomang itinakda na tuliin sa mga kondisyong malinis at binigyan ng pagpapayo at ibang mga lalakeng hindi natuli ay isinagawa sa [[Timog Aprika]],<ref name=Williams>{{cite journal | author=Williams BG, Lloyd-Smith JO, Gouws E, Hankins C, Getz WM, Hargrove J, de Zoysa I, Dye C, Auvert B. | title=The Potential Impact of Male Circumcision on HIV in Sub-Saharan Africa | journal=PLoS Med | year=2006 | pages=e262 | volume=3 | issue=7 | pmid=16822094 | doi=10.1371/journal.pmed.0030262 | pmc=1489185 }}</ref> [[Kenya]],<ref>{{cite journal |author=Bailey RC, Moses S, Parker CB, ''et al.'' |title=Male circumcision for HIV prevention in young men in Kisumu, Kenya: a randomised controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/643 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9562 |pages=643–56 |year=2007 |pmid=17321310|doi=10.1016/S0140-6736(07)60312-2}}</ref> and [[Uganda]]<ref>{{cite journal | author = Gray RH et al. | date = 24 Pebrero 2007 | title = Male circumcision for HIV prevention in men in Rakai, Uganda: a randomised trial | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/657 | journal = Lancet | volume = 369 | issue = 9562 | pages = 657–66 | pmid = 17321311 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60313-4 | quote = }}</ref> na nagpapakita ng pagbabawas ng transmisyon ng HIV sa babae-sa-lalakeng pakikipagtalik na mga respektibong 60%, 53%, at 51%. Bilang resulta nito, ang isang lupon ng mga eksperto ng [[World Health Organization]] (WHO) at [[UNAIDS]] Secretariat ay "''nagrekomiyenda na ang pagtutuli sa mga kalalakihan ay makilala bilang karagdagang mahalagang interbensiyon sa pagbabawas ng panganib ng nakukuhang HIV sa pakikipagtalik na [[heteroseksuwal]] sa mga lalake.''"<ref name=WHOUNAIDScircum>{{cite web | author=WHO | publisher=WHO.int | year=2007 | url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention | access-date=2007-07-13 | archive-date=2013-03-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130312062808/http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | url-status=dead }}</ref> Sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]], walang sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta laban sa impeksiyong HIV o iba pang mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]].<ref name="Millett_et_al"/> Ang mga pag-aaral ng HIV sa mga babaeng sumailalim sa [[pagputol ng pambabaeng ari]] ay nag-ulat ng magkahalong mga resulta na ang ilang ebidensiya ay nagpapakita ng dumagdag na panganib ng transmisyon.<ref name="maslovskayahiv">{{Cite journal|author=Maslovskaya O, Brown JJ, Padmadas SS |title=Disentangling the complex association between female genital cutting and HIV among Kenyan women |journal=J Biosoc Sci |volume=41 |issue=6 |pages=815–30 |year=2009 |month=November |pmid=19607733 |doi=10.1017/S0021932009990150 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Utz-Billing I, Kentenich H |title=Female genital mutilation: an injury, physical and mental harm |journal=J Psychosom Obstet Gynaecol |volume=29 |issue=4 |pages=225–9 |year=2008 |month=December |pmid=19065392 |doi=10.1080/01674820802547087 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Nyindo M |title=Complementary factors contributing to the rapid spread of HIV-I in sub-Saharan Africa: a review |journal=East Afr Med J |volume=82 |issue=1 |pages=40–6 |year=2005 |month=January |pmid=16122111 |doi= |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Mboto CI, Fielder M, Davies-Russell A, Jewell AP |title=Prevalence of HIV-1, HIV-2, hepatitis C and co-infection in The Gambia |journal=West Afr J Med |volume=28 |issue=1 |pages=16–9 |year=2009 |month=January |pmid=19662739 |doi= |url=}}</ref> Ang mga programang naglalayon na humikayat ng [[pangingilin]] (abstinence) sa pakikipagtalik samantalang humihikayat at nagtuturo ng mga stratehiya ng [[ligtas na pakikipagtalik]] para sa mga aktibong seksuwal na indibidwal ay maaaring magbawas ng panandalian o pangmatagalang pag-aasal na nakapapanganib sa HIV sa mga kabataan sa may mataas-na-sahod na mga bansa ayon sa 2007 pag-aaral na [[Cochrane Collaboration|Cochrane Review]].<ref>{{cite journal |author= Underhill K, Operario D, Montgomery P |title= Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |pages= CD005421 |year=2008 |pmid= 17943855 |doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html |editor1-last= Operario |editor1-first= Don}}</ref> === Mga produkto ng dugo === Sa pangkalahatan, kung ang isang impektado ng HIV na [[dugo]] ay dumikit o tumungo sa anumang bukas na [[sugat]], ang HIV ay maaaring maipasa sa indibidwal na walang HIV. Ang rutang ito ng transmisyon ay sumasaalang alang sa mga impeksiyon sa mga tagagamit ng [[itinuturok na droga]], at tumatanggap ng [[pagsasalin ng dugo]] (bagaman ang karamihan sa mga pagsasalin ng dugo ay sinusuri para sa HIV sa mga maunlad na bansa) at mga produkto ng dugo. Ito ay ikinababahala rin para sa mga taong tumatanggap ng pangangalagang medikal sa mga rehiyong kung saan may laganap na mababang uring [[kalinisan ng katawan]] (hygiene) sa paggamit ng panturok na mga kasangkapan gaya ng muling paggamit ng mga karayom sa mga bansang [[Ikatlong Daigdig]] (third world). Ang mga manggagawa ng [[pangangalagang kalusugan]] gaya ng mga [[nars]], manggagawa ng laboratoryo at doktor ay nahawaan din bagaman ito ay bihirang mangyari. Simula na makikilala ang transmisyon ng HIV sa pamamagitan ng dugo, ang mga personnel na medikal ay inaatasang magprotekta sa kanilang mga sarili mula sa pagdikit o paglapit sa mga dugo sa pamamagitan ng [[pangkalahatang mga pag-iingat]]. Ang mga taong nagbibigay at tumatanggap ng [[tato]] (tattoo), mga [[pagtuturok sa katawan]] (body piercing) at [[pagsusugat sa katawan]] (scarification) ay maaaring manganib sa impeksiyong HIV. Natagpuan ang HIV na mababa ang konsentransiyon sa [[laway]], [[luha]] at [[ihi]] ng mga impektado ng HIV na indibidwal ngunit walang mga naitalang kaso ng impeksiyon sa mga pluidong inilalabas na ito at ang potensiyonal ng transmisyon ay hindi mahalaga.<ref name="pmid2963151">{{cite journal |author=Lifson AR |title=Do alternate modes for transmission of human immunodeficiency virus exist? A review |url=https://archive.org/details/sim_jama_1988-03-04_259_9/page/1352 |journal=JAMA |volume=259 |issue=9 |pages=1353–6 |year=1988 |pmid=2963151 |doi=10.1001/jama.259.9.1353 }}</ref> Hindi posible para sa mga [[lamok]] na magpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm |title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS [HIV virus&#93; |publisher=Rci.rutgers.edu |date= |access-date=2010-07-28 |archive-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm |url-status=dead }}</ref> === Ina-sa-anak === Ang transmisyon ng HIV virus mula sa ina sa anak ay maaaring mangyari ''[[in utero]]'' (habang nagbubuntis), ''intrapartum'' (sa [[panganganak]]), o sa pamamagitan ng [[pagpapasuso]]. Sa kawalan ng paggamot, ang rate ng transmisyon hanggang sa kapanganakan ng sanggol mula ina hanggang sa sanggol ay 25%.<ref name="Coovadia"/> Gayunpaman, kung may makukuhang kombinasyon ng paggamot ng [[drogang antiretroviral]] at [[seksiyong Caesarian]] ay magbabawas ng panganib sa HIV na kasingbaba ng isang porsiyento.<ref name=Coovadia /> Ang pagkatapos ng kapangakang transmisyon mula sa ina tungo sa anak ay malaking maiiwasan sa pamamagitan ng kumpletong pag-iwas sa [[pagpapasuso]] sa sanggol. Gayunpaman, ang paraang ito ay may malaking kaugnayan sa [[morbidad]] (pagkakaroon ng sakit). Ang eksklusibong pagpapasuso at ang probisyon ng pinalawig na antiretroviral prophylaxis sa sanggol ay epektibo rin sa pag-iwas ng transmisyon.<ref>Cochrane Systematic Review on interventions for prevention of late postnatal mother-to-child transmission of HIV http://www.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104195014/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html |date=2011-11-04 }}</ref> Ang UNAIDS ay nagtantiyang ang mga 430,000 bata ay nahawaan ng HIV sa buong mundo noong 2008(19% ng lahat ng mga bagong impeksiyon) na pangunahin sa rutang ito at ang karagdagang mga 65,000 na impeksiyon ay naiwasan sa pamamagitan ng pagbibigay ng antiretroviral prophylaxis sa mga kababaihang positibo-sa-HIV .<ref name=UNAIDS2009>{{Cite web | title=2009 AIDS Epidemic Update | url=http://data.unaids.org/pub/Report/2009/JC1700_Epi_Update_2009_en.pdf |author=UNAIDS |access-date=2010-10-24 | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> === Pangmaramihang impeksiyon === {{Main|Superimpeksiyong HIV}} Hindi tulad ng ilang mga virus, ang impeksiyong HIV ay hindi nagbibigay ng karagdagang [[immunidad]] laban sa mga karagdagang impeksiyon, sa partikular ay sa kaso ng mga virus na may mas malayong pagkakatulad sa [[gene]] . Ang parehong inter- at intra-clade na pangmaramihang mga impeksiyon ay naiulat,<ref name='pmid15995957'>{{cite journal |author=Smith D, Richman D, Little S |title=HIV Superinfection |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-08-01_192_3/page/438 |journal=Journal of Infectious Diseases |volume=192 |pages=438–44 |year=2005 |pmid=15995957 |doi=10.1086/431682 |issue=3 }}</ref> at naiugnay pa sa mas mabilis na pagpapatuloy ng sakit.<ref> {{cite journal |pmid=14987889 |title=Dual HIV-1 infection associated with rapid disease progression |author=Gottlieb, et al. |journal=Lancet |year=2004 |volume=363 |issue=9049 |pages=619–22 |doi=10.1016/S0140-6736(04)15596-7 |last2=Nickle |first2=DC |last3=Jensen |first3=MA |last4=Wong |first4=KG |last5=Grobler |first5=J |last6=Li |first6=F |last7=Liu |first7=SL |last8=Rademeyer |first8=C |last9=Learn |first9=GH }} </ref> Ang pangmaramihang mga impeksiyon ay mahahati sa dalawang mga kategorya na batay sa panahon ng pagkakamit ng ikalawang [[strain]]. Ang [[kapwa impeksiyon]] (coinfection) ay tumutukoy sa dalawang mga strain na lumalabas na nakuha sa parehong panahon (o kasing magkatulad upang makilala ng hiwalay). Ang muling impeksiyon (o [[superimpeksiyon]]) ang impeksiyong may ikalawang strain sa isang masusukat na panahong pagkatapos ng unang strain. Ang parehong mga anyo ay naiulat para sa HIV sa parehong acute at kronikong impeksiyon sa buong mundo.<ref>{{cite journal |url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-09-08_292_10/page/1176 |pmid=15353529 |title=Incidence of HIV superinfection following primary infection |author=Smith et al. |journal=JAMA |volume=292 |issue=10 |pages=1177–8 |year=2004 |doi=10.1001/jama.292.10.1177 |last2=Wong |first2=JK |last3=Hightower |first3=GK |last4=Ignacio |first4=CC |last5=Koelsch |first5=KK |last6=Daar |first6=ES |last7=Richman |first7=DD |last8=Little |first8=SJ }}</ref><ref>{{cite journal |author=Chohan B, Lavreys L, Rainwater SM, Overbaugh J |title=Evidence for Frequent Reinfection with Human Immunodeficiency Virus Type 1 of a Different Subtype |journal=J. Virol. |volume=79 |issue=16 |pages=10701–8 |year=2005 |month=August |pmid=16051862 |pmc=1182664 |doi=10.1128/JVI.79.16.10701-10708.2005 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Piantadosi A, Chohan B, Chohan V, McClelland RS, Overbaugh J |title=Chronic HIV-1 Infection Frequently Fails to Protect against Superinfection |journal=PLoS Pathog. |volume=3 |issue=11 |pages=e177 |year=2007 |month=November |pmid=18020705 |pmc=2077901 |doi=10.1371/journal.ppat.0030177 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hu DJ, Subbarao S, Vanichseni S, ''et al.'' |title=Frequency of HIV-1 dual subtype infections, including intersubtype superinfections, among injection drug users in Bangkok, Thailand |journal=AIDS |volume=19 |issue=3 |pages=303–8 |year=2005 |month=February |pmid=15718841 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |access-date=2009-03-31 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916123825/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |url-status=dead }}</ref> === Pag-iwas === Ang isang kurso ng paggamot na [[antiretroviral]] na agad na nilapat pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay tumutukoy sa [[pagkatapos ng pagkalantad na prophylaxis]] ay nagpapabawas ng panganib ng impeksiyon kung sinimulan nang mabilis hangga't maaari.<ref name=Fan>{{cite book | author = | year = 2005 | title = AIDS : science and society | url =https://archive.org/details/aidssciencesocie0000fanh_t0s5| chapter = | editor1 = Fan, H. |editor2=Conner, R. F. |editor3=Villarreal, L. P.| edition = 4th | pages = | publisher = Jones and Bartlett Publishers | location = [[Boston|Boston, MA]] | isbn = 0-7637-0086-X}}</ref> Noong Hulyo 2010, ang isang gel na pang-[[puke ng tao]] na naglalaman ng [[tenofovir]] na isang [[tagapigil ng baliktad na transcriptase]] ay naipakitang nagpabawas ng rate ng impeksiyon ng HIV ng 39 porsiyento sa isang pagsubok na isinagawa sa Timog Aprika.<ref name=Karim>{{cite journal | author=Karim, Q. A., Karim, S. S. A., Frolich, J. A., Grobler, A. C., Baxter, C., Mansoor, L. E., Kharsany, A. B. M., Sibeko, S., Mlisana, K. P., Omar, Z., Gengiah, T. N., Maarschalk, S., Arulappan, N., Mlotshwa, M., Morris, L., and Taylor, D. | title=Effectiveness and Safety of Tenofovir Gel, an Antiretroviral Microbicide, for the Prevention of HIV Infection in Women | journal=Science | volume=329 | issue=5996 | pages=1168–74 | date=19 Hulyo 2010 |pmid=20643915 | pmc=3001187| doi=10.1126/science.1193748|bibcode = 2010Sci...329.1168A }}</ref> Ang simulang paggamot gamit ang terapiyang antiretroviral ng mga taong nahawaan ng HIV ay pumrotekta sa 96% ng mga partner nito mula sa impeksiyon.<ref>National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID), [http://www.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2011/Pages/HPTN052.aspx "Treating HIV-infected People with Antiretrovirals Protects Partners from Infection"], NIH News, 2011 May</ref> Ang pagsusuring pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay nirerekomiyenda sa pasimula, sa ika-anim na linggo, ikatlong buwan at ika-anim na buwan.<ref name=PEP10>{{cite journal|last=Tolle|first=MA|author2=Schwarzwald, HL|title=Postexposure prophylaxis against human immunodeficiency virus|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-07-15_82_2/page/161|journal=American family physician|date=2010 Hulyo 15|volume=82|issue=2|pages=161–6|pmid=20642270}}</ref> Sa kasalukuyan ay walang alam na makukuha ng publikong [[bakuna ng HIV]] para sa HIV o AIDS.<ref>{{cite web |author=Los Alamos National Laboratory • Established 1943 |url=http://www.lanl.gov/discover/curing_aids |title=Fighting the world's most dangerous disease::Los Alamos Lab |publisher=Lanl.gov |date= |access-date=2010-07-28 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203034757/http://lanl.gov/discover/curing_aids |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robb ML|title=Failure of the Merck HIV vaccine: an uncertain step forward |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-29-december-5-2008_372_9653/page/1857|journal=Lancet |volume=372 |issue=9653 |pages=1857–1858 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61593-7 |pmid=19012958|year=2008}}</ref><ref name="Gray2011">{{cite journal | author = Gray GE, Allen M, Moodie Z, ''et al.'' | title = Safety and efficacy of the HVTN 503/Phambili Study of a clade-B-based HIV-1 vaccine in South Africa: a double-blind, randomised, placebo-controlled test-of-concept phase 2b study | journal = Lancet Infect Dis | year = 2011 | volume = 11 | issue = 7 | pages = 507–515 | doi=10.1016/S1473-3099(11)70098-6 | pmid = 21570355 }}</ref> Gayunpaman, ang isang bakuna na kombinasyon ng dalawang nakaraang hindi matagumpay na mga kandidatong bakuna na [[ALVAC-HIV]] at [[AIDSVAX]] ay iniulat noong Seytembre 2009 na nagresulta sa 30% pagbabawas sa mga impeksiyon sa isang [[pagsubok medikal]] na isinagawa sa [[Thailand]].<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8272113.stm | work=BBC News | title=HIV vaccine 'reduces infection' | date=24 Setyembre 2009 | access-date=30 Marso 2010}}</ref><ref>{{cite journal | title = A (prime) boost for HIV vaccine research? | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-3-9-2009_374_9696/page/1119 | journal = Lancet | year= 2009 | volume = 374 | issue = 9696 | page = 1119 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)61720-7 | last1 = The Lancet }}</ref> Ang mga karagdagang pagsubok ng bakuna ay nagpapatuloy sa kasalukuyan.<ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = HIV Vaccine Trial in Thai Adults | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 21 Marso 2011 | access-date = 28 Hunyo 2011 | url = http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080}}</ref><ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 2 Hunyo 2010 | url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181}}</ref> == Virolohiya == === Istraktura at Genome === {{Main|Istraktura at genome ng HIV}} {{Taxobox| | color = violet | name = ''Human immunodeficiency virus'' | image = HIV-budding-Color.jpg | image_width = 190px | image_caption = Electron micrograp ng HIV-1 (sa berde) na umuusbong mula sa kulturadong lymphocyte. Ang maraming mga bilog na bukol sa ibabaw ng selula ay kumakatawan sa mga lugar ng pagtitipon at pag-usbong nga mga virion. | virus_group = vi | familia = ''[[Retroviridae]]'' | genus = ''[[Lentivirus]]'' | subdivision_ranks = Species | subdivision = * '''''Human immunodeficiency virus 1''''' * '''''Human immunodeficiency virus 2''''' }} Ang HIV ay iba sa istraktura sa iba pang mga [[retrovirus]]. Ito ay tinatayang [[sperikal]]<ref name=McGovern>{{ cite journal | author=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal=J Med Chem | year=2002 | pages=1712–22 | volume=45 | issue=8 | pmid=11931626 | doi=10.1021/jm010533y }}</ref> na may [[diametro]]ng mga 120&nbsp;[[Nanometro|nm]] na mga 60&nbsp;beses na mas maliit sa [[selulang pulang dugo]] ngunit malaki para sa isang [[virus]].<ref name=Microbiology3>Compared with overview in: {{cite book|author=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages= |isbn=0-7817-8215-5 |oclc= |doi=}} Page 3</ref> Ito ay binubuo ng dalawang mga kopya ng positibong isang-hiblang [[RNA]] na nagkokodigo para sa siyam na [[gene]] ng virus na sinarhan ng [[kono|konikal]] na [[capsid]] na binubuo ng 2,000 mga kopya ng [[protina]]ng viral na [[HIV structure and genome|p24]].<ref name=compendia>{{cite book |author = Various |year = 2008 |title = HIV Sequence Compendium 2008 Introduction |url = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |format = PDF |access-date = 2009-03-31 |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |url-status = dead }}</ref> Ang isang-hiblang RNA ay masikip na binibigkis sa mga protinang nucleocapsid na p7 at mga [[ensaym]] na kailangan sa kaunlaran ng virion gaya ng [[baliktad na transcriptase]], [[aspartyl protease|proteases]], [[ribonuclease]] at [[integrase]]. Ang isang [[matriks]] na binubuo ng protinang viral na p17 ay pumapaligid sa capsid na sumisiguro sa integridad o kabuuan ng partikulong virion.<ref name=compendia/> Ito naman ay napapaligiran ng [[viral na envelope]] na binubuo ng dalawang mga patong ng matabang mga [[molekula]]ng tinatawag na [[phospholipid]] na kinuha mula sa [[membrano ng selula]] ng tao kung ang bagong nabuong partikulong virus ay sumanga mula sa [[selula]]. Ang nakabigkis sa mga viral envelope ang mga protina mula sa selula ng [[hosto]] at mga 70 kopya ng kompleks na protinang HIV na umuungas sa ibabaw ng partikulong virus.<ref name=compendia/> Ang protinang ito na kilala bilang Env, ay binubuo ng isang cap na gawa sa tatlong mga molekulang tinatawag na [[gp120|glycoprotein (gp) 120]], at isang sangang binubuo ng tatlong mga molekulang [[gp41]] na kumakabit sa istraktura ng viral envelope.<ref name=Chan>{{ cite journal | author=Chan, DC., Fass, D., Berger, JM., Kim, PS. | title=Core Structure of gp41 from the HIV Envelope Glycoprotein | journal=Cell | year=1997 | pages=263–73 | volume=89 | pmid=9108481 |format=PDF |url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|access-date=2009-03-31 | doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6 | issue=2}}</ref> Ang kompleks na glycoprotein na ito ay pumapayag sa virus na kumabit at sumanib sa mga inaasintang selula upang magpasimula ng nakahahawang [[siklo]].<ref name=Chan/> Ang parehong mga pang-ibabaw na protinang ito lalo na ang gp120 ay itinuturing na mga inaasinta (targets) ng panghinaharap na paggamot o mga bakuna laban sa HIV.<ref name=nih1998>{{cite news | author=National Institute of Health | title=Crystal Structure of Key HIV Protein Reveals New Prevention, Treatment Targets | date=17 Hunyo 1998 | url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | access-date=2006-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060219112450/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | archive-date=2006-02-19 | url-status=live }}</ref> Ang genome na [[RNA]] ay binubo ng hindi bababa sa mga pitong istraktural na tanda ([[Long terminal repeat|LTR]], [[Trans-activation response element (TAR)|TAR]], [[HIV Rev response element|RRE]], PE, SLIP, CRS, and INS), at siyam na [[gene]] na (''gag'', ''pol'', at ''env'', ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', at misan ay pangsampung ''tev'', na pagsasanib ng tat env and rev) na nagkokodigo sa 19 mga [[protina]]. Tatlo sa mga gene na ito na ''gag'', ''pol'', at ''env'' ay naglalaman ng impormasyon na kailangan upang gumawa ng mga istraktural na protina para sa mga bagong partikulong virus.<ref name=compendia/> Halambawa, ang ''env'' ay nagkokodigo para sa protinang tinatawag na gp160 na sinisira ng viral na ensaym upang bumuo ng gp120 at gp41. Ang mga anim na natitirang gene na ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', at ''vpu'' (o ''vpx'' sa kaso ng HIV-2) ay mga regulatoryong gene para sa mga protinang kumokontrol sa kakayahan ng HIV na makahawa ng mga selula, lumikha ng mga bagong kopya ng virus ([[replikasyon]]) o magsanhi ng sakit.<ref name=compendia/> Ang dalawang mga protinang Tat (p16 ay p14) ang mga [[Tagapagpagana (henetika)|transkripsiyonal na transaktibidator]] para sa tagataguyod na LTR na kumikilos sa pamamagitan ng pagbibigkis ng elementong TAR RNA. Ang TAR ay maaari ring iproseso sa [[microRNA]] na rumiregula sa mga gene ng [[apoptosis]] na [[ERCC1]] at [[IER3]].<ref name="pmid18299284">{{cite journal|author=Ouellet DL, Plante I, Landry P, ''et al.'' |title=Identification of functional microRNAs released through asymmetrical processing of HIV-1 TAR element |journal=Nucleic Acids Res. |volume=36 |issue=7 |pages=2353–65 |year=2008 |month=April |pmid=18299284 |pmc=2367715 |doi=10.1093/nar/gkn076 |url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/full/36/7/2353}}</ref><ref name="pmid19220914">{{cite journal |author=Klase Z, Winograd R, Davis J, ''et al.'' |title=HIV-1 TAR miRNA protects against apoptosis by altering cellular gene expression |journal=Retrovirology |volume=6 |issue= 1|page=18 |year=2009 |pmid=19220914 |pmc=2654423 |doi=10.1186/1742-4690-6-18 |url=http://www.retrovirology.com/content/6/1/18}}</ref> Ang protinang [[Rev (HIV)|Rev]] (p19) ay sangkot sa paglilipat ng RNA mula sa [[nucleus ng selula]] at [[cytoplasmo]] sa pamamagitan ng pagbibigkis ng [[HIV Rev response element|RRE]] elementong RNA. Ang protinang Vif (p23) ay pumipigil sa aksiyon ng [[APOBEC3G]] (na isang protinang selula na nagde-[[deaminasyon|deaminado]] ng DNA: mga hybrid na RNA at/o nanghihimasok sa protinang Pol). Ang protinang Vpr (p14) ay pumipigil sa [[paghahati ng selula]] sa G2/M. Ang protinang Nef (p27) ay babang-nagreregula ng [[CD4]] (ang pangunahing reseptor na viral) gayundin ang mga molekulang [[MHC class I]] at [[MHC class II|class II]].<ref name="pmid2014052">{{cite journal |author=Garcia JV, Miller AD |title=Serine phosphorylation-independent downregulation of cell-surface CD4 by nef |journal=Nature |volume=350|issue=6318 |pages=508–11 |year=1991 |month=April |pmid=2014052 |doi=10.1038/350508a0|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/508|bibcode = 1991Natur.350..508G }}</ref><ref name="pmid8612235">{{cite journal |author=Schwartz O, Maréchal V, Le Gall S, Lemonnier F, Heard JM |title=Endocytosis of major histocompatibility complex class I molecules is induced by the HIV-1 Nef protein |journal=Nat. Med. |volume=2 |issue=3 |pages=338–42 |year=1996|month=March |pmid=8612235 |doi= 10.1038/nm0396-338|url=}}</ref><ref name="pmid11593029">{{cite journal |author=Stumptner-Cuvelette P, Morchoisne S, Dugast M, ''et al.'' |title=HIV-1 Nef impairs MHC class II antigen presentation and surface expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98 |issue=21 |pages=12144–9 |year=2001 |month=October |pmid=11593029 |pmc=59782|doi=10.1073/pnas.221256498 |url=|bibcode = 2001PNAS...9812144S }}</ref> Ang Nef ay nakikipag-ugnayan rin sa mga sakop na SH3. Ang protinang Vpu (p16) ay umiimpluwensiya sa paglabas ng bagong mga partikulong virus mula sa mga impektadong selula.<ref name=compendia/> Ang mga dulo ng bawat hibla ng HIV RNA ay naglalaman ng sekwensiyang [[RNA]] na tinatawag na [[mahabang terminal na pag-ulit]] (long terminal repeat o LTR). Ang mga rehiyon sa LTR ay kumikilos na mga [[switch]] upang kontrolin ang produksiyon ng mga bagong virus at maaaring pumukaw ng mga proteina mula sa HIV o sa selulang hosto. Ang [[Retroviral Psi na nagkakahong elemento|elementong Psi]] ay sangkot sa pagkakahon ng viral genome at nakikilala ng mga protinang Gag at Rev. Ang elementong SLIP (TTTTTT) ay sangkot sa [[paglipatbalangkas]] sa Gag-Pol na bumabasa ng balangkas na kailangan upang makagawa ng gumaganang Pol.<ref name=compendia/> === Tropismo === {{Main|HIV tropism}} [[Talaksan:HIV Mature and Immature.PNG|thumb|right|Diagram of the immature and mature forms of HIV]] Ang terminong [[tropismong viral]] ay tumutukoy sa kung aling mga uri ng [[selula]] ang nahahawaan ng HIV. Ang HIV ay maaaring humawa sa iba't ibang uri ng mga selulang [[immuno]] gaya ng [[Tagatulong na selulang T|CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T]], [[macrophage]], at [[microglial]]. Ang pagpasok ng HIV-1 sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T ay pinamamagitan sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan ng mga virion envelope glycoprotein (gp120) sa molekulang CD4 sa inaasintang mga selula gayundin sa mga kapwa reseptor na [[chemokine]].<ref name=Chan/> Ang mga strain na macrophage ng HIV-1, o hindi-[[syncitia]]-na pumupukaw na mga strain (NSI) ay gumagamit ng reseptor na ''β''-chemokine na [[CCR5]] para sa pagpasok at kaya ay may kakayahang magreplika sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T.<ref name=Coakley>{{ cite journal | author=Coakley, E., Petropoulos, C. J. and Whitcomb, J. M. | title=Assessing ch vbgemokine co-receptor usage in HIV | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=9–15 | volume=18 | issue=1 | pmid=15647694 |format= | doi=10.1097/00001432-200502000-00003 }}</ref> Ang ''α''-chemokine SDF-1 na [[ligando]] CXCR4 ay sumusupil ng [[replikasyon]] ng mga [[henetikong hiwalay|hiwalay]] na T-tropic HIV-1. Ginagawa nito ito sa pamamagitan ng [[ilalim-na-regulasyon|ilalim-na-pagreregula]] ng [[ekspresyon (heneteika)|ekspresyon]] ng CXCR4 sa ibabaw ng mga [[selula]]ng ito. Ang HIV na tanging gumagamit ng reseptor na CCR5 ay tinatawag [[HIV tropism|R5]]; ang mga tanging gumagamit ng CXCR4 ay tinatawag na [[HIV tropism|X4]], at ang gumagamit ng parehong ito ay tinatawag na X4R5. Gayunpaman, ang tanging paggamit ng kapwa reseptor ay hindi nagpapaliwanag ng tropismong viral dahil hindi lahat ng virus na R5 ay nakagagamit ng CCR5 sa mga macrophage para sa isang produktibong impeksiyon<ref name=Coakley /> at ang HIV ay maaari ring makahawa ng pangilalim na uri ng [[myeloid na dendritikong mga selula]],<ref name=Knight> {{cite journal | author=Knight, S. C., Macatonia, S. E. and Patterson, S. | title=HIV I infection of dendritic cells | journal=Int. Rev. Immunol. | year=1990 | pages=163–75 | volume=6 | issue=2–3 | pmid=2152500 | doi=10.3109/08830189009056627 }}</ref> na malamang ay bumubuo ng imbakan na nagpapanatili ng impeksiyon kapag ang bilang ng CD4<SUP>+</SUP> mga selulang T ay labis na bumagsak sa mababang mga lebel. Ang ilang mga tao ay hindi tinatablan o nahahawaan ng ilang mga strain ng HIV.<ref name=Tang>{{ cite journal | author=Tang, J. and Kaslow, R. A. | title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy | journal=AIDS | year=2003 | pages=S51–S60 | volume=17 | issue=Suppl 4 | pmid=15080180 | doi=10.1097/00002030-200317004-00006 }}</ref> Halimbawa, ang mga taong may [[mutasyon]]g [[CCR5-Δ32]] ay resistante (hindi tinatablan) ng impeksiyon ng virus na R5 dahil ang mutasyon ay pumipigil sa HIV na magbigkis sa kapwa reseptor na ito na nagbabawas ng kakahayan nito na humawa ng mga inaasintang selula. Ang [[pakikipagtalik]] ang pangunahing paraan ng transmisyon ng HIV. Ang HIV na X4 at R5 ay makikita sa [[semilya]] na ipinapasa mula sa lalake sa katalik nito (babae o lalake). Ang virion ay maaaring humawa ng maraming mga inaasintang selula at kumalat sa buong organismo. Gayunpaman, ang proseso ng pagpili ay tumutungo sa nananaig na transmisyon ng virus na R5 sa daanang ito.<ref name=Zhu1993> {{cite journal | author=Zhu T, Mo H, Wang N, Nam DS, Cao Y, Koup RA, Ho DD. | title=Genotypic and phenotypic characterization of HIV-1 patients with primary infection | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-08-27_261_5125/page/1178 | journal=Science | year=1993 | pages=1179–81 | volume=261 | issue=5125 | pmid=8356453 | doi=10.1126/science.8356453 |bibcode = 1993Sci...261.1179Z }}</ref><ref name=Wout> {{cite journal | author=van’t Wout AB, Kootstra NA, Mulder-Kampinga GA, Albrecht-van Lent N, Scherpbier HJ, Veenstra J, Boer K, Coutinho RA, Miedema F, Schuitemaker H. | title=Macrophage-tropic variants initiate human immunodeficiency virus type 1 infection after sexual, parenteral, and vertical transmission | journal=J Clin Invest | year=1994 | pages=2060–7 | volume=94 | issue=5 | pmid=7962552 | doi=10.1172/JCI117560 | pmc=294642 }}</ref><ref name=Zhu1996> {{cite journal | author=Zhu T, Wang N, Carr A, Nam DS, Moor-Jankowski R, Cooper DA, Ho DD. | title=Genetic characterization of human immunodeficiency virus type 1 in blood and genital secretions: evidence for viral compartmentalization and selection during sexual transmission | journal=J Virol | year=1996 | pages=3098–107 | volume=70 | issue=5 | pmid=8627789 | pmc=190172 }}</ref> Kung paanong ang selektibong prosesong ito ay kumikilos ay nasa ilalim pa rin ng pagsisiyasat ngunit ang isang modelo ay ang [[spermatozoa]] ay maaaring selektibong magdala ng R5 HIV habang kanilang inaangkin ang parehong CCR3 at CCR5 ngunit hindi ang CXCR4 sa kanilang ibabaw<ref name=Muciaccia> {{cite journal | author=Muciaccia B, Padula F, Vicini E, Gandini L, Lenzi A, Stefanini M. | title=Beta-chemokine receptors 5 and 3 are expressed on the head region of human spermatozoon | url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2005-12_19_14/page/2048 | journal=FASEB J | year=2005 | pages=2048–50 | volume=19 | issue=14 | pmid=16174786 | doi=10.1096/fj.05-3962fje }}</ref> at ang [[selulang epithelial]] sa [[ari]] (genital) ay may kinikilingang sumasamsam sa virus na X4.<ref name=Berlier> {{cite journal | author=Berlier W, Bourlet T, Lawrence P, Hamzeh H, Lambert C, Genin C, Verrier B, Dieu-Nosjean MC, Pozzetto B, Delezay O. | title=Selective sequestration of X4 isolates by human genital epithelial cells: Implication for virus tropism selection process during sexual transmission of HIV | journal=J Med Virol. | year=2005 | pages=465–74 | volume=77 | issue=4 | pmid=16254974 | doi=10.1002/jmv.20478 }}</ref> Sa mga pasyenteng nahawaan ng pangilalim na uri ng B HIV-1, kadalasan ay mayroong switch na kapwa reseptor sa huling yugto ng sakit at ang mga barianto (uri) ng T-tropic ay lumilitaw na maaaring makahawa sa iba ibang mga selulang T sa pamamagitan ng CXCR4.<ref name=Clevestig> {{cite journal | author=Clevestig P, Maljkovic I, Casper C, Carlenor E, Lindgren S, Naver L, Bohlin AB, Fenyo EM, Leitner T, Ehrnst A. | title=The X4 phenotype of HIV type 1 evolves from R5 in two children of mothers, carrying X4, and is not linked to transmission | journal=AIDS Res Hum Retroviruses | year=2005 | pages=371–8 | volume=5 | issue=21 | pmid=15929699 | doi=10.1089/aid.2005.21.371 }}</ref> Ang mga uring ito ay nagrereplika naman nang mas agresibo na may tumaas na [[birulensiya]] na nagsasanhi ng mabilisang pagkaubos ng selulang T, pagbagsak ng [[sistemang immuno]] at mga paglitaw ng mga oportunistikong impeksiyon na naghuhudyat ng pagsisimula ng AIDS.<ref name=Moore> {{cite journal | author=Moore JP.| title=Coreceptors: implications for HIV pathogenesis and therapy | url=https://archive.org/details/sim_science_1997-04-04_276_5309/page/50| journal=Science | year=1997 | pages=51–2 | volume=276 | issue=5309 | pmid=9122710 | doi=10.1126/science.276.5309.51 }}</ref> Kaya sa kurso ng impeksiyon, ang pag-aangkop na viral sa paggamit ng CXCR4 imbis ng CCR5 ay maaaring isang mahalagang hakbang sa pagtungo sa AIDS. Ang ilang mga bilang ng pag-aaral ng mga indibidwal na nahawaan ng pang ilalim na uring B ay natukoy na sa pagitan ng 40 at 50% ng mga pasyente ng AIDS ay maaaring magpatira ng mga virus ng SI at ipinagpapalagay ng phenotipong X4.<ref name=Karlsson> {{cite journal | author=Karlsson A, Parsmyr K, Aperia K, Sandstrom E, Fenyo EM, Albert J.| title=MT-2 cell tropism of human immunodeficiency virus type 1 isolates as a marker for response to treatment and development of drug resistance | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1994-12_170_6/page/1367| journal=J Infect Dis. | year=1994 | pages=1367–75 | volume=170 | issue=6 | pmid=7995974 | doi=10.1093/infdis/170.6.1367 }}</ref><ref name=Koot> {{cite journal | author=Koot M, van 't Wout AB, Kootstra NA, de Goede RE, Tersmette M, Schuitemaker H.| title=Relation between changes in cellular load, evolution of viral phenotype, and the clonal composition of virus populations in the course of human immunodeficiency virus type 1 infection | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1996-02_173_2/page/349| journal=J Infect Dis. | year=1996 | pages=349–54 | volume=173 | issue=2 | pmid=8568295 | doi=10.1093/infdis/173.2.349 }}</ref> Ang HIV-2 ay mas hindi gaanong [[patoheniko]] kesa sa HIV-1 at mas limitado sa pamamahaging pandaigdigan nito. Ang pagkuha ng mga "kasamang genes" ng HIV-2 at ang mas maraming mga parteno ng paggamit ng kapwa reseptor (kabilang ang independiyenteng CD4) ay maaaring makatulong sa virus sa pag-aangkop nito upang makaaiwas sa likas na restriksiyong mga paktor na makikita sa mga selulang hosto. Ang pag-aangkop sa paggamit ng normal na makinaryang selular upang magkaroon ng kakayahang makapagpasa at produktibong impeksiyon ay nakatulong rin sa paglikha ng replikasyon ng HIV-2 sa mga tao. Ang isang stratehiya ng pagpapatuloy (survival) para sa anumang nakahahawang ahente ay hindi pagpatay ng hosto nito kundi sa huli ang pagiging isang [[commensal]] na organismo. Sa pagkakamit ng mababang patohenisidad sa paglipas ng panahon, ang mga barianto na mas matagumpay sa pagpasa ay mapipili.<ref name= CheneyandMcKnight>{{cite book |author= Cheney, K and McKnight, A|chapter=HIV-2 Tropism and Disease | year=2010 |title=Lentiviruses and Macrophages: Molecular and Cellular Interactions |url= https://archive.org/details/lentivirusesmacr0000unse| publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-60-8}}</ref> === Siklo ng Replikasyon === [[Talaksan:HIV gross cycle only.png|thumb|Siklo ng replikasyon ng HIV]] ==== Pagpasok sa selula ==== Ang HIV ay pumapasok sa [[macrophage]]s at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[adsorpsiyon]] ng mga [[glycoprotein]] sa ibabaw sa mga reseptor sa inaasintang selula na sinundan ng pagsasanib ng [[viral envelope]] sa [[membrano ng selula]] at paglabas ng HIV capsid sa selula.<ref name=Chan2>{{cite journal |author=Chan D, Kim P |title=HIV entry and its inhibition |url=https://archive.org/details/cell_1998-05-29_93_5/page/681 |journal=Cell |volume=93 |issue=5 |pages=681–4 |year=1998 |pmid=9630213 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81430-0}}</ref><ref name=Wyatt>{{cite journal |author=Wyatt R, Sodroski J |title=The HIV-1 envelope glycoproteins: fusogens, antigens, and immunogens |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-06-19_280_5371/page/1884 |journal=Science |volume=280 |issue=5371 |pages=1884–8 |year=1998 | doi=10.1126/science.280.5371.1884 |pmid=9632381|bibcode = 1998Sci...280.1884W }}</ref> Ang pagpasok sa selula ay nagmumula sa pamamagitan ng interaksiyon ng trimeric envelope complex ([[gp160]] spike) at parehong [[CD4]] at reseptor na chemokine (na pangkalahatan ay [[CCR5]] o [[CXCR4]] ngunit ang iba ay alam na nakikipag-ugnayan) sa ibabaw ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang gp120 bumibigkis sa [[integrin]] α₄β₇ na nagpapagana ng [[LFA-1]] na sentral na integrin na sangkot sa paglikha ng mga [[sinapse]]ng virolohikal na nangangasiwa ng mahusay na selula-sa-selulang pagkalat ng HIV-1.<ref name=Arthos>{{cite journal |author=Arthos J, Cicala C, Martinelli E, Macleod K, Van Ryk D, Wei D, Xiao Z, Veenstra TD, Conrad TP, Lempicki RA, McLaughlin S, Pascuccio M, Gopaul R, McNally J, Cruz CC, Censoplano N, Chung E, Reitano KN, Kottilil S, Goode DJ, Fauci AS. |title=HIV-1 envelope protein binds to and signals through integrin alpha (4)beta (7), the gut mucosal homing receptor for peripheral T cells |journal=Nature Immunol. |volume=In Press |issue= 3|year=2008|pmid=18264102 |doi=10.1038/ni1566 |pages=301–9}}</ref> Ang gp160 spike ay naglalaman ng mga nagbibigkis na mga sakop (domains) para sa parehong mga reseptor na CD4 at chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang unang hakbang sa pagsasanib ay kinasasangkutan ng mataas na apinidad ng pagkakabit ng mga nagbibigkis na sakop (domains) na CD4 ng [[gp120]] sa CD4. Kapag ang gp120 ay nakabigkis na sa protinang CD4, ang envelope complex ay sumasailalim sa isang istraktural na pagbabago na naglalantad ng mga chemokine na nagbibigkis sa mga sakop ng gp120 at pumapayag sa mga ito na makipag-ugnayan sa mga inaasintang reseptor na chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ito ay pumapayag para sa mas matatag na dalawang-umuungos na pagkakabit na pumapayag sa N-terminal na nagsasanib na [[peptide]] na gp41 upang makatagos sa membrano ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang inulit na mga sekwensiya sa gp41, HR1, at HR2 ay nakikipag-ugnayan naman na nagsasanhi ng pagbagsak ng ektraselular na bahagi ng gp41 sa isang hairpin. Ang pulupot na istrakturang ito ay nagpapalapit sa virus at mga membrano ng selula na pumapayag sa pagsasanib ng mga membrano at kalaunang pagpasok ng viral capsid.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Pagkatapos ang HIV ay bumigkis sa inaasintang selula, ang [[RNA]] ng HIV at iba't ibang mga [[ensaym]] kabilang ang baligtad na transcriptrase, integrase, ribonuclease, and protease, ay itinutusok (injected) sa loob ng selula.<ref name=Chan2/> Habang isinasagawa ang batay sa microtubule na paghahatid sa nucleus, ang viral na isang hiblang RNA genome ay [[transkipsiyon|tinranskriba]] sa dalawang-hibang DNA na isinasama naman sa [[kromosoma]] ng hosto. Ang HIV ay maaaring humawa ng mga [[selulang dendritiko]] (DC) sa pamamagitan ng rutang CD4-[[CCR5]] na ito, ngunit ang isa pang ruta gamit ang spesipiko sa mannose na C-uring lectin na mga reseptor gaya ng [[DC-SIGN]] ay maaari ring gamitin.<ref name=Pope_2003>{{cite journal |author=Pope M, Haase A |title=Transmission, acute HIV-1 infection and the quest for strategies to prevent infection |journal=Nat Med |volume=9 |issue=7 |pages=847–52 |year=2003 |pmid=12835704 |doi=10.1038/nm0703-847}}</ref> Ang mga DC ang isa sa mga unang selula na naeenkwentro ng virus sa pagpasang nangyayari sa [[pakikipagtalik]]. Ang mga ito ay kasalukuyang ipinagpapalagay na gumagampan ng mahalagang papel sa pamamaigtan ng pagpasa ng HIV sa mga selulang T kapag ang virus ay nabitig sa [[mukosa]] ng mga DC.<ref name=Pope_2003 /> Ang presensiya ng [[FEZ-1]] na natural na umiiral sa mga [[neuron]] ay pinaniniwalaang nagpapaiwas sa impeksiyon ng mga selula ng HIV.<ref name="HaedickeBrown2009">{{cite journal|last1=Haedicke|first1=J.|last2=Brown|first2=C.|last3=Naghavi|first3=M. H.|title=The brain-specific factor FEZ1 is a determinant of neuronal susceptibility to HIV-1 infection|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-18_106_33/page/14040|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=33|year=2009|pages=14040–14045|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0900502106}}</ref> ==== Replikasyon at transkripsiyon ==== Sa madaling panahong pagkatapos na ang viral capsid ay pumasok sa selula, ang isang [[ensaym]] na tinatawag na [[baligtad na transcriptase]]'' ay nagpapalaya ng isang-hiblang (+)[[RNA]] na genome mula sa ikinabit na mga protinang viral at kumokopya nito sa molekulang [[cDNA|complementary DNA (cDNA)]].<ref name=Zheng>{{cite journal | author=Zheng, Y. H., Lovsin, N. and Peterlin, B. M. | title=Newly identified host factors modulate HIV replication | journal=Immunol. Lett. | year=2005 | pages=225–34 | volume=97 | issue=2 | pmid=15752562 | doi=10.1016/j.imlet.2004.11.026}}</ref> Ang proseso ng baligtad na transkripisyon ay labis na nagagawi sa pagkakamali at ang mga nagreresultang [[mutasyon]] ay maaaring magsanhi ng [[resistansiya sa mga drogang antiviral|resistansiya]] (hindi pagtalab sa droga) o pumayag sa virus na sumakop sa [[sistemang immuno]] ng katawan. Ang baligtad na transcriptase ay mayroon ring aktibidad na ribonuclease na sumisira sa viral RNA habang isinasagawa ang [[biosintesis|sintesis]] ng cDNA gayundin ng independiyente sa DNA na aktibidad na DNA polymerase na lumilikha ng [[senso (molekula na biolohiya)|sensong]] DNA mula sa ''antisensong'' cDNA.<ref>[http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html Doc Kaiser's Microbiology Home Page > IV. VIRUSES > F. ANIMAL VIRUS LIFE CYCLES > 3. The Life Cycle of HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726222939/http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html |date=2010-07-26 }} Community College of Baltimore County. Updated: Jan., 2008</ref> Sa pagiging magkasama, ang cDNA at ang komplementong anyo nito ay bumubuo ng dalawang-hiblang viral DNA na inihahatid naman sa [[nucleus ng selula]]. Ang pagsasama ng viral DNA sa [[genome]] ng selula ng hosto ay isinasagawa ng isa pang ensaym na viral na tinatawag na ''[[integrase]]''.<ref name=Zheng/> [[Talaksan:Reverse Transcription.png|thumb|Ang baligtad na transkipsiyon ng genome ng HIV sa dalawang hiblang DNA]] Ang isinamang viral DNA na ito ay maaaring humimlay ng hindi aktibo sa latentong yugto ng impeksiyong HIV.<ref name=Zheng/> Upang aktibong lumikha ng virus, ang ilang mga selular na [[paktor ng transkipsiyon]] ay hindi kinakailangang umiiral, na ang pinakamahalaga ang [[NF-κB|NF-''κ''B]] (NF kappa&nbsp;B) na [[taas na regulasyon|taas-na-nireregula]] kapag ang mga selulang T ay naging aktibo.<ref name=Hiscott>{{cite journal | author=Hiscott J, Kwon H, Genin P. | title=Hostile takeovers: viral appropriation of the NF-kB pathway | journal=J Clin Invest. | year=2001 | pages=143–151 | volume=107 | issue=2 | pmid=11160127 | doi=10.1172/JCI11918 | pmc=199181 }}</ref> Ang ibig sabihin nito, ang mga selulang malamang na mapatay ng HIV ang mga kasalukuyang lumalaban sa impeksiyon. Habang nangyayari ang repklikasyon ng virus, ang isinamang DNA [[provirus]] ay [[transkripsiyon (henetika)|tintranskriba]] sa [[Messenger RNA|mRNA]] na [[pagpuputol (henetika)|pinutol]] (spliced) sa mas maliit na mga piraso. Ang mga maliit na mga pirasong ito ay inilalabas mula sa nucleus patungo sa [[cytoplasma]] kung saan ang mga ito ay [[pagsasalin (henetika)|isinasalin]] sa mga regulatoryong protinang [[Tat (HIV)|Tat]] (na humihikayat ng bagong produksiyon ng virus) at [[Rev (HIV)|Rev]]. Habang ang bagong nalikhang protinang Rev ay nagtitipon sa nucleus, ito ay bumibigkis sa viral mRNAs at pumapayag sa mga hindi naputol (unspliced) RNA na umalis sa nucleus kung saan ang ito ay napananatili hanggang sa maputol.<ref name=Pollard> {{cite journal | author=Pollard, V. W. and Malim, M. H. | title=The HIV-1 Rev protein | url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1998_52/page/491 | journal=Annu. Rev. Microbiol. | year=1998 | pages=491–532 | volume=52 | issue= | pmid=9891806 | doi=10.1146/annurev.micro.52.1.491 }}</ref> Sa yugtong ito, ang mga istraktural na protinang Gag at Env ay nalilikha mula sa buong habang mRNA. Ang buong-habang RNA ay aktwal na genome ng virus; ito ay nagbibigkis sa protinang Gag at ikinakahon sa mga bagong partikulong virus. Ang HIV-1 at HIV-2 ay lumalabas na nagkakahong ng kanilang RNA nang magkaiba. Ang HIV-1 ay nagbibigkis sa anumang angkop na RNA samantalang ang HIV-2 ay may kinikilangang nagbibigkis sa mRNA na ginamit upang lumikha ng mismong protinang Gag. Ito ay maaaring mangahulugang ang HIV-1 ay may mas mabuting kakayahan na sumailalim sa [[mutasyon]]. Ang impeksiyong HIV-1 ay tumutuloy sa AIDS nang mas mabilis kesa sa impeksiyong HIV-2 at ang ==== Pagtitipon at paglabas ==== Ang huling hakbang ng siklong viral na pagtitipon ng mga bagong viron na HIV-1, ay nagsisimula sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto. Ang poliprotinang Env (gp160) ay dumadaan sa [[endoplasmikong retikulum]] at inihahahatid sa kompleks na [[Aparatong Golgi|Golgi]] kung saan ito ay pinaghihiwalay ng [[HIV-1 protease|protease]] at pinoproseso sa dalawang HIV envelope na mga glycoprotein na gp41 at gp120. Ang mga ito ay inihahatid sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto kung saan ang gp41 ay nagkakabit sa gp120 sa membrano ng impektadong selula. Ang Gag (p55) at Gag-Pol (p160) na mga polyprotein ay umuugnay rin sa panloob na ibabaw ng membranong plasma kasama ang genomikong RNA ng HIV habang ang nabubuong virion ay nagsisimulang sumanga mula sa selula ng hosto. Ang maturasyon (pagiging hinog o ganap) ay nangyayari sa bumubuong sanga o sa hindi hinog na viron pagkatapos itong sumanga mula sa selula ng hosto. Sa maturasyon, ang HIV proteases ay naghihiwalay ng mga polyprotein sa mga indibidwal na gumaganang protina at ensaym ng HIV. Ang iba't ibang mga istraktural na bahagi ay nagtitipon naman upang lumikha ng hinog (mature) na HIV virion.<ref name=Gelderblom>{{cite book | last = Gelderblom | first = H. R | year = 1997 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Fine structure of HIV and SIV | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1997/partIII/Gelderblom.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory | edition = | pages = 31–44 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF}}</ref> Ang hakbang na ito ng paghihiwalay ay maaaring mapigil ng mga tagapigil ng protease. Ang hinog (mature) na virus ay may kakayahan namang makahawa ng iba pang selula. === Pagkakaibang henetiko === {{See|Mga pangilalim na uri ng HIV}} [[Talaksan:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|thumb|Ang [[phylohenetikong puno]] ng [[SIV]] at [[HIV]]]] Ang HIV ay iba sa maraming mga virus dahil ito ay may napakataas na [[henetikong pagkakaiba]]. Ang pagkakaibang ito o dibersidad ay resulta ng mabilis na replikasyong siklo na may paglikha ng 10¹⁰ kada arawa ksasama ng mataas na rate ng [[mutasyon]] na mga tinatayang 3 x 10⁻⁵ kada nucleotide base kada siklo ng replikasyon at [[henetikong rekombinasyon|muling pagsasamang]] mga katangian ng baligtad na transcriptase.<ref name=RobertsonDL>{{cite journal | author=Robertson DL, Hahn BH, Sharp PM. | title=Recombination in AIDS viruses | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1995-03_40_3/page/249 | journal=J Mol Evol. | year=1995 | pages=249–59 | volume=40 | issue=3 | pmid=7723052 | doi=10.1007/BF00163230}}</ref><ref name="Rambaut_2004">{{cite journal | title=The causes and consequences of HIV evolution | last=Rambaut | first=A et al | journal=Nature Reviews Genetics | volume=5 | year=2004 | month=January | doi=10.1038/nrg1246 | pmid=14708016 | url=http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | issue=52–61 | last2=Posada | first2=D | last3=Crandall | first3=KA | last4=Holmes | first4=EC | pages=52–61 | access-date=2012-08-18 | archive-date=2019-11-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191109035127/http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | url-status=dead }}</ref><ref name="pmid17960579">{{cite journal |author=Perelson AS, Ribeiro RM |title=Estimating drug efficacy and viral dynamic parameters: HIV and HCV |journal=Stat Med |volume=27 |issue=23 |pages=4647–57 |year=2008 |month=October |pmid=17960579 |doi=10.1002/sim.3116 |url=}}</ref> Ang masalimuot na senaryong ito ay tumutungo sa paglikha ng maraming mga barianto (uri) ng HIV sa isang impektadong pasyente sa kurso ng isang araw.<ref name=RobertsonDL/> Ang pagiging iba iba nito ay dinagdagan kapag ang isang selula ay sabay na nahawaan ng dalawa o mas maraming mga iba ibang strain ng HIV. Kapag ang sabay sabay na pagkahawa ay nangyari, ang genome ng progeny virion ay maaaring binubuo ng mga hiblang RNA mula sa dalawang magkaibang strain. Ang hybrid na virion ay humahawa naman sa bagong selula kung saan ito sumasailalim sa isang replikasyon. Habang nangyayari ito, ang baligtad na transcriptase sa pamamagitan ng pagtalon ng paurong sulon sa pagitan ng dalawang magkaibang suleras (template) na RNA ay lilikha ng bagong na-[[biosintesis|sintesis]] na retroviral [[sekwensiyang DNA]] na muling pagsasama sa pagitan ng dalawang mga magulang na genome.<ref name=RobertsonDL/> Ang muling pagsasamang ito ay pinakahalata kapag ito ay nangyayari sa pagitan ng mga pangilalim na uri.<ref name=RobertsonDL/> Ang malapit na kaugnay na [[simian immunodeficiency virus]] (SIV) ay nag-[[ebolusyon|ebolve]] sa maraming mga strain na inuri sa mga natural na [[species]] ng hosto. Ang mga SIV strain ng [[Aprikanong berdeng unggoy]] (SIVagm) at [[sooty mangabey]] (SIVsmm) ay pinaniniwalaang may mahabang kasaysayang [[ebolusyon]]aryo sa mga hosto nito. Ang mga hostong ito ay naka-angkop sa presensiya ng virus<ref name=pmid19661993>{{Cite pmid|19661993}}</ref> na makikita sa mataas na mga lebel sa dugo ng hosto ngunit nagpupukaw lamang ng isang katamtamang tugon ng [[immuno]],<ref>{{cite journal |author=Holzammer S, Holznagel E, Kaul A, Kurth R, Norley S |title=High virus loads in naturally and experimentally SIVagm-infected African green monkeys |url=https://archive.org/details/virology_2001-05-10_283_2/page/324 |journal=Virology |volume=283 |issue=2 |pages=324–31 |year=2001 |pmid=11336557 |doi=10.1006/viro.2001.0870}}</ref> does not cause the development of simian AIDS,<ref>{{Cite journal | author = Kurth, R. and Norley, S. | year = 1996 | title = Why don't the natural hosts of SIV develop simian AIDS? | url = | journal = J. NIH Res. | volume = 8 | issue = | pages = 33–37 }}</ref> at hindi sumasailalim sa labis na [[mutasyon]] at muling pagsasamang tipikal sa impeksiyong HIV sa mga tao.<ref>{{cite journal |author=Baier M, Dittmar MT, Cichutek K, Kurth R |title=Development of vivo of genetic variability of simian immunodeficiency virus |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=88 |issue=18 |pages=8126–30 |year=1991 |pmid=1896460 |doi=10.1073/pnas.88.18.8126 |pmc=52459|bibcode = 1991PNAS...88.8126B }}</ref> Salungat dito, kapag ang mga strain ay nakahawa sa mga [[species]] ng hayop na hindi naka-angkop sa HIV (mga hostong "heterologous" gaya ng [[rhesus]] o cynomologus [[macaques]]), ang mga hayop ay bumubuo ng AIDS at ang virus ay lumilikha ng pagkakaiba ibang henetiko katulad ng nakikita sa impeksiyon ng HIV sa tao.<ref>{{cite journal |author=Daniel MD, King NW, Letvin NL, Hunt RD, Sehgal PK, Desrosiers RC |title=A new type D retrovirus isolated from macaques with an immunodeficiency syndrome |url=https://archive.org/details/sim_science_1984-02-10_223_4636/page/602 |journal=Science |volume=223 |issue=4636 |pages=602–5 |year=1984 |pmid=6695172 |doi=10.1126/science.6695172|bibcode = 1984Sci...223..602D }}</ref> Ang Chimpanzee SIV (SIVcpz) na pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-1 ay kaugnay ng dumagdag na mortalidad (kamatayan) at tulad ng AIDS na mga sintomas sa mga natural na hosto nito.<ref name=pmid19626114>{{Cite pmid|19626114}}</ref> Ang SIVcpz ay lumalabas na naipasa na relatibong kamakailan lamang sa mga chimpanzee at tao kaya ang mga hosto nito ay hindi pa naka-angkop sa virus.<ref name=pmid19661993/> Ang virus na ito ay nakawala rin ng tungkulin ng gene na [[Nef (protein)|Nef]] na makikita sa karamihan ng SIV. Kung wala ang tungkuling ito, ang pagkaubos ng selulang T ay mas malamang na tumutuloy sa [[kawalang immuno]] (immunodeficiency).<ref name=pmid19626114/> Ang tatlong mga pangkat ng HIV-1 ay natukoy sa basehan ng mga pagkakaiba sa rehiyong envelope (''env'') na M, N, and O.<ref name=Thomson> {{cite journal | author=Thomson, M. M., Perez-Alvarez, L. and Najera, R. | title=Molecular epidemiology of HIV-1 genetic forms and its significance for vaccine development and therapy | journal=Lancet Infect. Dis. | year=2002 | pages=461–471 | volume=2 | issue=8 | pmid=12150845 | doi=10.1016/S1473-3099(02)00343-2 }}</ref> Ang pangkat M ang pinakalaganap at nahahati sa walang mga pang-ilalim na uri (o [[clade]] batay sa buong genome na heograpikong walang katulad.<ref name=Carr>{{cite book | last = Carr | first = J. K. | coauthors = Foley, B. T., Leitner, T., Salminen, M., Korber, B. and McCutchan, F. | year = 1998 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Reference Sequences Representing the Principal Genetic Diversity of HIV-1 in the Pandemic | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory | edition = | pages = 10–19 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF | access-date = 2012-08-18 | archive-date = 2021-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211205021433/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang pinakalaganap ang pangilalim na uring B (na natagpuan ng pangunahin sa Hilagang Amerika at Europa), A at D (na pangunahing natagpuan Aprika) at C (na pangunahing natagpuan sa Aprika at Asya). Ang mga pangilalim na uring ito ay bumubuo ng mga sanga sa phylohenetikong puno na kumakatawan sa angkan ng pangkat M ng HIV-1. Ang kapwa impeksiyon sa mga walang katulad na pangilalim na uri ay nagpapalitawa ng sumisirkulang muling pinagsamang mga anyo (CRF). Noong 2000, ang huling taon kung saan ang analisis ng pandaigdigan paglaganap ng pangilalim ng uri ay nagawa, 47.2% ng pandaigdigang mga impeksiyon ay ng pangilalim na uring C, 26.7% ay ng pangilalim na uring A/CRF02_AG, 12.3% ay ng pangilalim na uring B, 5.3% way ng pangilalim na uring D, 3.2% ay ng pangilalim na uring CRF_AE, at ang natitirang 5.3% at binubuo ng mga ibang pangilalim na uri at CRF.<ref name=Osmanov> {{cite journal | author=Osmanov S, Pattou C, Walker N, Schwardlander B, Esparza J; WHO-UNAIDS Network for HIV Isolation and Characterization. | title=Estimated global distribution and regional spread of HIV-1 genetic subtypes in the year 2000 | journal=Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=184–190 | volume=29 | issue=2 | pmid=11832690 }}</ref> Ang karamihan sa mga pagsasaliksik sa HIV-1 ay nakapokus sa pangilalim na uring B. Kaunting mga laboratoryo lamang ang nakapokus sa ibang mga pangilalim na uri nito.<ref name=Perrin> {{cite journal | author=Perrin L, Kaiser L, Yerly S. | title=Travel and the spread of HIV-1 genetic variants | journal=Lancet Infect Dis. | year=2003 | pages=22–27 | volume=3 | issue=1 | pmid=12505029 | doi=10.1016/S1473-3099(03)00484-5 }}</ref> Ang pag-iral ng ika-apat na pangkat na "P" ay [[hipotesis|hinipotesis]] batay sa virus na naihiwalay noong 2009.<ref name="Plantier_2009">{{cite journal |author=Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, ''et al.'' |title=A new human immunodeficiency virus derived from gorillas |journal=Nat. Med. |volume=15 |issue=8 |pages=871–2 |year=2009 |month=August |pmid=19648927 |doi=10.1038/nm.2016 |url= }}</ref><ref name="Smith_2009">{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | title=Woman found carrying new strain of HIV from gorillas | last=Smith | first=L | date=2009-08-03 | access-date=2009-08-04 | publisher=The Independent | location=London | archive-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121224174120/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | url-status=dead }}</ref><ref name="Reuters_2009">{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | title=Gorillas may be a source of AIDS, researchers find | date=2009-08-03 | access-date=2009-08-04 | publisher=Reuters India | archive-date=2009-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090909195051/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | url-status=dead }}</ref> Ang strain na ito ay maliwanag na hango mula sa [[Gorilla gorilla|gorilla]] SIV (SIVgor) na unang naihiwalay mula sa [[western lowland gorilla]] noong 2006.<ref name="Plantier_2009"/> Ang henetikong sekwensiya ng HIV-2 ay isang bahagi lamang na [[homologo]] sa HIV-1 at mas malapit na katulad ng SIVsmm. == Diagnosis == Maraming positibo sa HIV na mga tao ang walang alam na sila ay nahawaan (infected) ng HIV virus. Halimbawa, mababa sa 1% ng mga aktibong seksuwal na populasyong pangsiyudad sa [[Aprika]] ang nasubok (tested) at ang proporsiyon na ito ay mas mababasa sa mga rural na populasyon. Sa karagdagan, ang tanging 0.5% ng mga buntis na babaeng pumpupunta sa mga pasilidad pangkalusugan ang napayuhan, nasubok, o nakatanggap ng mga resulta ng pagsubok. Muli, ang proporsiyon na ito ay mas mababa sa mga rural na pasilidad pangkalusugan. Dahil sa ang mga donor ay hindi alam ang kanilang impeksiyon, ang dugo ng donor (nagbigay) at mga produkto ng dugong ginagamit sa medisina at pananaliksik medikal ay rutinang (routinely) ini-screen para sa HIV. Ang pagsubok (testing) ng HIV-1 ay binubuo ng inisyal na screening sa isang enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) upang matukoy ang mga [[antibody]] sa HIV-1. Ang mga specimen na may hindi reaktibong resulta mula sa inisyal na ELISA ay tinuturing na negatibo sa HIV malibang ang bagong pagkakalantad sa isang impektadong katalik na hindi alam na may HIV ay nangyari. Ang mga specimen na may reaktibong resulta ng ELISA, ang resulta ay muling sinusubok (retested) sa duplika (duplicate) Kung ang resulta ng pagsubok na duplika ay reaktibo, ang specimen ay inuulat na paulit ulit na reaktibo at sumasailalim sa isang pagsubok ng pagkokompirma na may spesipikong karagdagang pagsubok, halimbawa ang Western blot o ang hindi mas karaniwang immunofluorescence assay (IFA)). Ang mga tanging specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA at positibo sa IFA o reaktibo sa Western blot ay itinuturing na positibo sa HIV at indikatibo ng impeksiyon ng HIV. Ang mga specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA ay paminsan minsang nagbibgay ng hindi matukoy na resulta ng Western blot na maaaring hindi kompletong tugon ng antibody sa HIV ng isang impektadong indibidwal o mga hindi spesipikong raksiyon sa isang hindi impektadong indibidwal. Bagaman ang IFA ay maaaring gamitin upang kompirmahin ang impeksiyon sa mga ambiguosong (malabong) mga kasong ito, ang assay na ito ay hindi malawak na ginagamit. Sa pangkalahatan, ang ikalawang specimen ay dapat kolektahin ng higit sa isang buwang kalaunan at muling subukin para sa mga indibidwal na may hindi matukoy na resulta ng Western blot. Bagaman hindi gaanong karaniwang makukuha, ang nucleic acid testing (e.g., viral RNA o proviral DNA amplification method) ay maaari ring makatulong sa ilang mga sitwasyon. Sa karagdagan, ang mga specimen ay maaaring magbigay ng hindi konklusibong mga resulta dahil sa mababang kantidad ng specimen. Sa mga sitwasyong ito, ang ikalawang specimen ay kinokolekta at sinusubok para sa impeksiyon ng HIV. Ang modernong pagsubok HIV ay labis na tiyak (accurate). Ang tsansa ng isang resultang [[mali-positibo]] (false positive) sa dalawang-hakbang na protocol ng pagsubok ay tinatantiyang 0.0004% hanggang 0.0007% sa pangkalahatang populasyon sa [[Estados Unidos]]. == Pangangasiwa == {{Main|Pangangasiwa ng HIV/AIDS}} Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o epektibong [[bakuna para sa HIV]] na kumpletong mag-aalis ng virus na HIV sa katawan ng indibidwal na nahawaan nito. Ang pangangasiwa sa mga indibidwal na nahawaan ng HIV ay binubuo ng [[terapiyang antiretroviral]] (HAART) na nagpapabagal ng pagpapatuloy ng sakit.<ref name=LE2011>{{cite journal|last=May|first=MT|author2=Ingle, SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual health|date=2011 Dec|volume=8|issue=4|pages=526–33|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> Mula 2010, ang higit sa 6 milyong mga indibidwal ay umiinom ng HAART sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.<ref name=UN2011Ten/> === Terapiyang antiviral === [[Talaksan:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|thumb|alt=Two yellow oblong pills on one of which the markings GX623 are visible|''[[Abacavir]]''&nbsp;– isang analog ng nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NARTI o NRTI)]] <!--What it is --> Ang kasalukuyang mga opsiyon na HAART ay mga kombinasyon (o cocktail) na binubuo ng hindi bababa sa tatlong mga gamot na kabilang sa hindi bababa sa dalawang uri o klase ng mga ahenteng antiretroviral.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Sa simula, ang paggamot ay karaniwang isang hindi-nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI) na dinagdagan ng dalawang mga analogong nucleoside ng tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karaniwang NRTI ay kinabibilangan ng [[zidovudine]] (AZT) o [[tenofovir]] (TDF) at [[lamivudine]] (3TC) o [[emtricitabine]] (FTC).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga kombinasyon ng mga ahente na kinabibilangan ng isang tagapigil ng protease (PI) ay ginagamit kung ang nasa itaas na rehimen ay nawawalan na ng pagiging epektibo.<ref name=WHOTx2010Pg19/> <!--When to start --> Kung kelan sisimulan ang terapiyang antiretrovial ay paksa ng debate.<ref name=Deut2010/><ref>{{cite journal|last=Sax|first=PE|author2=Baden, LR|title=When to start antiretroviral therapy—ready when you are?|journal=The New England Journal of Medicine|date=2009-04-30|volume=360|issue=18|pages=1897–9|pmid=19339713|doi=10.1056/NEJMe0902713}}</ref> Ang parehong World Health Organization, European guidelines at ang Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng mga antiretroviral sa lahat ng mga adolesente, matatandang tao at mga buntis na babae na may bilang ng CD4 na mas mababa sa 350/uL o sa mga may sintomas kahit hindi isasaalang-alang ang bilang ng CD4.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159976-4|pages=19–20|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=Deut2010/> Ito ay sinusuportahan ng katotohanan na ang pagsisimula ng paggamot sa lebel na ito ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan.<ref name=CochraneART2010>{{cite journal|last=Siegfried|first=N|author2=Uthman, OA; Rutherford, GW|title=Optimal time for initiation of antiretroviral therapy in asymptomatic, HIV-infected, treatment-naive adults|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-03-17|issue=3|pages=CD008272|pmid=20238364|doi=10.1002/14651858.CD008272.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Sa karagdagan, inirerekomiyenda rin ng Estados Unidos ang mga ito para sa lahat ng mga indibidwal na nahawaan ng HIV kahit hindi isasaalang alang ng bilang ng CD4 o mga sintomas.<ref name=Guidelines2009>{{cite book|last=Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents|first=|title=Guidelines for the use of antiretroviral agents in HIV-1-infected adults and adolescents|url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf|date=2009-12-01|publisher=United States Department of Health and Human Services|page=i|access-date=2012-08-27|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181125/http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AdultandAdolescentGL.pdf|url-status=dead}}</ref> Inirerekomiyenda rin ng WHO ang paggamot sa mga kapwa nahawaan ng [[tubercolosis]] at sa mga may kronikong aktibong [[hepatitis B]].<ref name=WHOTx2010Pg19/> Kapag nasimulan na ang paggamot ng antiretroviral, nirerekomiyenda na ito ay ituloy nang walang patid o "holidays".<ref name=Deut2010/> Maraming mga tao ay nadiagnos lamang pagkatapos ng pagkakataon na ang kanis nais na paggamot ay dapat simulan.<ref name=Deut2010/> Ang ninanais na kalalabasan ng paggamot ay isang pangmatagalang bilang ng HIV-RNA na mababa sa 50&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010>{{cite journal|last=Vogel|first=M|author2=Schwarze-Zander, C; Wasmuth, JC; Spengler, U; Sauerbruch, T; Rockstroh, JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Ärzteblatt international|date=2010 Jul|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|pmid=20703338|doi=10.3238/arztebl.2010.0507|pmc=2915483}}</ref> Ang mga lebel na tinutukoy kung ang paggamot ay epektibo ay inisyal na nirerekomiyenda pagkatapos ng apat na linggo at kapag ang mga lebel ay bumagsak na sa 50&nbsp;mga kopya/mL, ang mga pagtingin bawat tatlo o anim na buwan ay karaniwang sapat.<ref name=Deut2010/> Ang hindi sapat na kontrol ay itinuturing na mas malaki kesa sa 400&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010/> Batay sa mga kriteryang ito, ang paggamot ay epektibo sa higit sa 95% ng mga taong merong HIV sa unang taon.<ref name=Deut2010/> <!--Benefit --> Ang mga benepisyo ng paggamot ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpapatuloy sa AIDS at isang nabawasang panganib ng kamatayan.<ref>{{cite journal|last=When To Start|first=Consortium|author2=Sterne, JA; May, M; Costagliola, D; de Wolf, F; Phillips, AN; Harris, R; Funk, MJ; Geskus, RB; Gill, J; Dabis, F; Miró, JM; Justice, AC; Ledergerber, B; Fätkenheuer, G; Hogg, RS; Monforte, AD; Saag, M; Smith, C; Staszewski, S; Egger, M; Cole, SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=Lancet|date=2009-04-18|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|pmid=19361855|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7|pmc=2670965}}</ref> Sa mga maunlad na bansa, ang paggamot ay nagpapabuti rin ng kalusugang pisikal at pang-isipan ng mga meron nito.<ref>{{cite journal|last=Beard|first=J|author2=Feeley, F; Rosen, S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=AIDS care|date=2009 Nov|volume=21|issue=11|pages=1343–56|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Sa paggamot, mayroon isang 70% na nabawasang panganib ng pagtatamo ng tuberculosis.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karagdagang benepisyo ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpasa ng sakit sa mga partner na katalik ng mga indbidwal na may HIV at isang nabawasang pagpasa sa ina-tungo-sa-anak mula sa inang may HIV.<ref name=WHOTx2010Pg19/><!--Adverse effects --> Ang pagiging epektibo ng paggamot ay nakasalalay sa isang malaking bahagi sa pagsunod sa terapiyang ito.<ref name=Deut2010/> Ang mga dahilan ng hindi-pagsunod ay kinabibilangan ng mababa o kawalang paglapit (access) sa pangangalagang medical,<ref>{{cite journal|last=Orrell|first=C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS reports|date=2005 Nov|volume=2|issue=4|pages=171–6|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> hindi sapat na mga suportang panlipunan, [[sakit sa pag-iisip]] at [[pang-aabuso ng droga]].<ref>{{cite journal|last=Malta|first=M|author2=Strathdee, SA; Magnanini, MM; Bastos, FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2008-08_103_8/page/1242|journal=Addiction (Abingdon, England)|date=2008 Aug|volume=103|issue=8|pages=1242–57|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Gayundin sa pagiging masalimuot ng mga rehimeng paggamot (dahil sa bilang ng mga iniinom na pill at dalas ng pag-inom nito), ang mga [[epektong adberso]] ay maaari ring lumikha ng hindi sinasadyang hindi pagsunod dito.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Marconi, VC; van Zyl, GU; Gardner, EM; Preiser, W; Hong, SY; Mills, EJ; Gross, R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious disorders drug targets|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=167–74|pmid=21406048}}</ref> Gayunpaman, ang pagsunod ay mabuti sa may mababang sahod na mga bansa gaya ng nasa may mataas na sahod na mga bansa.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Mills, EJ; Schechter, M|title=Antiretroviral therapy adherence and retention in care in middle-income and low-income countries: current status of knowledge and research priorities|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 Jan|volume=5|issue=1|pages=70–7|pmid=20046150|doi=10.1097/COH.0b013e328333ad61}}</ref> Ang mga spesipikong pangyayaring adberso ay nauugnay sa ahenteng iniinom.<ref name=Montessori2004/> Ang ilan sa mga relatibong karaniwang epektong ito ang: [[nauugnay sa HIV na lipodystropiya]], [[dyslipidemia]], at [[diabetes mellitus]] lalo na sa mga gamot na tagapigil ng protease.<ref name=M121/> Ang ilang mga karaniwang sintomas ay kinabibilangan ng [[pagtatae]]<ref name=Montessori2004>{{cite journal| author=Montessori, V., Press, N., Harris, M., Akagi, L., Montaner, J. S. |title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection | journal=CMAJ |year=2004 | pages=229–238 |volume=170 | issue=2 | pmid=14734438 | pmc=315530}}</ref><ref name="Burgoyne2008">{{Cite journal|author=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=61 |issue=3 |pages=469–73|year=2008 |month=March |pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499 |url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18174196}}</ref> at isang tumaas na panganib ng [[sakit na cardiovascular]].<ref>{{cite journal|last=Barbaro|first=G|author2=Barbarini, G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Dec|volume=134|issue=6|pages=898–903|pmid=22310821|doi=10.4103/0971-5916.92634|pmc=3284097}}</ref> Gayunpaman, ang mga epektong adberso ay mababa sa mga ilang mas bagong nirerekomiyendang paggamot.<ref name=Deut2010/> Ang gastos ay maaari ring maging isyu dahil sa ang ilang mga gamot na ito ay mahal<ref>{{cite journal|last=Orsi|first=F|author2=d'almeida, C|title=Soaring antiretroviral prices, TRIPS and TRIPS flexibilities: a burning issue for antiretroviral treatment scale-up in developing countries|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 May|volume=5|issue=3|pages=237–41|pmid=20539080|doi=10.1097/COH.0b013e32833860ba}}</ref>. Gayunpaman, simula 2010, ang 47% ng mga nangangailangan nito ay umiinom nito sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.<ref name=UN2011Ten/> Ang ilang mga gamot ay maaaring maiugnay sa mga [[depekto sa kapanganakan]] sa mga sanggol ng inang may HIV at kaya ay hindi angkop sa mga babaeng umaasang magkaroon ng anak.<ref name=Deut2010/> <!--In children --> Ang mga rekomendasyon ng paggamot sa mga bata ay medyo iba kesa sa mga matatandang tao. Sa umuunlad na mga bansa simula 2010, ang 23% ng mga batang nangangailangan nito ay mayroong paglapit sa mga gamot na ito.<ref name=UN2011ONESIXTY>UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Ang parehong World Health Organization at Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng paggamot para sa lahat ng mga bata na may mababa sa 12 buwan ang edad.<ref name=USKID2011/><ref name=WHOKID2010>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in infants and children|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159980-1|page=2|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2014-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224081130/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Nirerekomiyenda ng Estados Unidos sa mga nasa pagitan ng 1 taon at 5 taon na may mga bilang na HIV RNA ng higit sa 100,000&nbsp;mga kopya/mL at sa mga higit sa 5 taon ng paggamot kapag ang mga bilang ng CD4 ay mababa sa 500/ul.<ref name=USKID2011>{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|work=The Panel on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children|format=PDF|date=11 Agosto 2011|access-date=27 Agosto 2012|archive-date=16 Pebrero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216214548/http://www.aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|url-status=dead}}</ref> === Mga impeksiyong oportunistiko === Ang mga paraan upang maiwasan ang mga impeksiyong oportunistiko ay epektibo sa maraming mga taong may HIV/AIDS. Ang paggamot ng mga antiviral ay kadalasang nagpapabuti ng kasalukuyan gayundin nagpapabawas ng panganib ng panghinaharap na mga impeksiyong oportunistiko. <ref name=Montessori2004/> Ang bakuna laban sa [[hepatitis A]] at [[hepatitis B]] ay ipinapayo sa lahat ng mga tao nasa panganib ng HIV bago sila mahawaan, gayunpaman, ang mga ito ay maaaring bakunahan pagkatapos mahawaan ng HIV.<ref name=Laurence>{{Cite journal | author=Laurence J | title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons | journal=AIDS Reader | year=2006 | pages=15–17 | volume=16 | issue=1 |pmid=16433468}}</ref> Ang prophylaxis na [[Trimethoprim/sulfamethoxazole]] sa pagitan ng apat at anim na linggong taong gulang at pagwawakas ng pagpapasuso sa mga sanggol na ipinanganak sa mga inang positibo sa HIV ay nirerekomiyenda sa mga pagtatakdang nililimitahan ng mga mapagkukunan.<ref name=UN2011ONESIXTY/> Ito ay nirerekomiyenda rin upang maiwasan ang PCP kapag ang bilang ng CD4 sa mga tao ay mababa sa 200&nbsp;mga selula/uL at sa mga mayroon o nakaraang mayroong PCP.<ref name=PCP2011>{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=2011 Jun|volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}</ref> Ang mga taong may malaking immunosuppresyon ay pinapayuhan rin na tumanggap ng terapiyang prophilaktiko para sa [[toxoplasmosis]] at [[Cryptococcus|Cryptococcus meningitis]].<ref name=PEPpocketguide>{{cite web | publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]] | date=2 Pebrero 2007 | url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?ss=14&doc_id=6223&string=infected+AND+patients | title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America. | access-date=2012-08-27 | archive-date=2012-12-12 | archive-url=https://archive.today/20121212000558/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321011849/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx |date=2013-03-21 }}</ref> Ang mga angkop na nakakaiwas na mga pamamaran ay nagpabawas ng rate ng mga impeksiyong ito nang 50% sa pagitan ng 1992 at 1997.<ref name=InfectionBook2008/> === Medisinang alternatibo === Sa Estados Unidos, ang tinatayang 60% ng mga taong may HIV ay gumagamit ng iba't ibang mga uri ng [[alternatibong medisina]].<ref name="pmid18608078">{{Cite journal|author=Littlewood RA, Vanable PA |title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care |journal=AIDS Care |volume=20 |issue=8 |pages=1002–18 |year=2008 |month=September |pmid=18608078 |pmc=2570227 |doi=10.1080/09540120701767216 |url=https://archive.org/details/sim_aids-care_2008-09_20_8/page/1002}}</ref> Ang pagiging epektibo ng karamihan ng mga terapiyang ito ay hindi napatunayan.<ref name="pmid15969772">{{Cite journal|author=Mills E, Wu P, Ernst E |title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence |journal=Int J STD AIDS |volume=16 |issue=6 |pages=395–403 |year=2005 |month=June |pmid=15969772 |doi=10.1258/0956462054093962 |url=}}</ref> Tungkol sa payong pang-pagkain, may ilang ebidensiya na nagpapakita ng benepisyo sa mga suplemento ng [[mikronutriento]].<ref name="Irlam"/> Ang ebidensiya para sa suplementasyon ng [[selenium]] ay halo na ilang mga tentatibong ebidensiya ng benepisyo.<ref>{{cite journal|last=Stone|first=CA|author2=Kawai, K; Kupka, R; Fawzi, WW|title=Role of selenium in HIV infection|journal=Nutrition Reviews|date=2010 Nov|volume=68|issue=11|pages=671–81|pmid=20961297|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00337.x|pmc=3066516}}</ref> May ilang ebidensiya na ang suplementasyon ng [[bitamina A]] sa mga bata ay nagpapabawas ng kamatayan at nagpapabuti ng paglaki ng mga ito.<ref name=Irlam/> Sa Aprika sa mga babaeng buntis at nagpapasuso na may nakompromisong nutrisyon, ang suplementasyon ng multibitamina ay nagpabuti ng mga kalalabasan para sa parehong mga ina at mga sanggol.<ref name=Irlam>{{cite journal|last=Irlam|first=JH|author2=Visser, MM; Rollins, NN; Siegfried, N|title=Micronutrient supplementation in children and adults with HIV infection|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-12-08|issue=12|pages=CD003650|pmid=21154354|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub3|editor1-last=Irlam|editor1-first=James H}}</ref> Ang pag-inom ng mga mikronutriento sa mga lebel ng [[RDA]] ng mga matandang tao na nahawaan ng HIV ay nirerekomiyenda ng [[World Health Organization]].<ref>{{cite journal|last=Forrester|first=JE|author2=Sztam, KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2011 Dec|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|pmid=22089440|doi=10.3945/ajcn.111.011999|pmc=3226021}}</ref><ref name='WHO_nutrients'>{{Cite book | last = [[World Health Organization]] | title = Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation | date = 2003–05 | location = Geneva | url = http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | id = | isbn = | access-date = 31 Marso 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | archive-date = 2009-03-25 | deadurl = no | url-status = live }}</ref> Karagdagang isinasaad ng WHO na ang suplementasyon ng [[bitamina A]], [[zinc]], at [[iron]] sa ilang mga pag-aaral ay maaaring lumikha ng mga [[epektong adberso]] sa mga matatandang tao na nahawaan ng HIV.<ref name='WHO_nutrients' /> Walang sapat na ebidensiya upang suportahan ang paggamit ng mga [[medisinang herbal]].<ref>{{Cite journal|author=Liu JP, Manheimer E, Yang M |title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS |journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=3 |pages=CD003937 |year=2005 |pmid=16034917 |doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|url=|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> === Latentong HIV reservoir === Sa kabilan ng tagumpay ng mataas na aktibong terapiyang antiretroviral (''highly active antiretroviral therapy'' o HAART) sa pagkokontrol ng impeksiyong HIV at pagbabawas ng kamatayang kaugnay ng HIV, ang mga kasulukuyang rehimeng droga ay walang kakayahan na kompletong malipol ang impeksiyong HIV. Maraming mga taong nasa HAART ay nagkakamit ng pagsupil ng HIV sa mababa sa hangganan ng deteksiyon ng pamantayang mga klinikal na assay para sa maraming mga taon. Gayunpaman, sa paghinto ng HAART, ang bigat viral ng HIV ay mabilis na bumabalik na may sabay na pagbaba ng mga CD4+ na T-Selula na sa karamihan ng mga mga kaso na walang pagbalik sa paggamot ay tumutuloy sa AIDS. Upang matagumpay na maparami ang sarili nito, ang HIV ay dapat kumomberte ng [[RNA]] genome nito sa [[DNA]] na nag-aangkat naman sa [[nucleus ng selula]] ng hosto (host) at nagpapasok sa genome ng hosto sa pamamagitan ng aksiyon ng HIV [[integrase]]. Dahil ang pangunahing [[selula]]r na inaasinta ng HIV ang CD4+ T-Selula ay gumagampan bilang [[memorya]]ng mga selula ng [[sistemang immuno]], ang isinamang HIV ay maaaring manataling tulog (dormant) sa loob ng maraming mga taon at posible sa mga [[dekada]]. Ang latentong [[reservoir]] ay maaaring masukat sa pamamagitan ng kapwa-pagkukultura ng mga CD4+ T-Selula mula sa mga nahawaang pasyente sa mga CD4+ T-Selula mula sa hindi hawaang mga donor at sukatin ang protinang HIV o [[RNA]]. Ang pagkabigo ng mga kandidatong [[bakuna]] upang pumrotekta laban sa impeksiyong HIV at pagpapatuloy sa AIDS ay tumungo sa binagong pokus sa mga biolohikal na mekanismong responsable sa [[latensiya ng HIV]]. Ang isang limitadong panahon ng terapiya na nagsasama ng mga anti-retroviral sa mga droga na umaasinta ng latentong [[reservoir]] ay maaaring sa hinaharap ay pumayag sa kabuuang paglipol ng impeksiyong HIV. == Prognosis == Kung walang paggamot, ang net [[median]] na panahong ng pagpapatuloy (survival) ng buhay pagkatapos pagkahawa sa HIV ay tinatantiyang mga 9 hanggang 11 mga tao depende sa pangilalim na uri (subtype) na HIV at ang median na rate ng pagpaptuloy pagkatapos ng diagnosis ng AIDS sa mga kapaligirang limitado sa mga mapagkukunan na ang paggamot ay hindi makukuha ay sumasaklaw sa pagitan ng 6 hanggang mga 19 buwan depende sa pag-aaral. Sa mga area, na ang HAART ay malawak na makukuha para sa impeksiyong HIV at AIDS ay nabawasan ang rate ng kamatayan mula sa sakit nito nang mga 80% at nagpataas ng [[ekspektansiya ng buhay]] (natitirang inaasahang buhay) para sa mga bagong na-diagnose na impektado ng HIV na indibidwal ay mga 20 hanggang 50 taon. Habang ang mga bagong paggamot ay patuloy na pinauunlad at dahil ang HIV ay patuloy na nag-eebol ng [[resistansiya]] (hindi pagtalab) sa mga gamot, ang pagtatantiya ng panahong ng pagpapatuloy (survival) ay malamang patuloy na magbago. Kung walang terapiyang antiretroviral, ang kamatayan ay normal na nangyayari sa loob ng isang taon pagkatapos na ang indbidwal ay nagpatuloy sa AIDS. Ang karamihan sa mga pasyente ay namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]]ng kaugnay ng patuloy na pagkabigo ng [[sistemang immuno]]. Ang rate ng klinikal pagpapatuloy ng sakit ay malawak na nag-iiba sa pagitan ng mga indbidwal at naipakitang apektado ng maraming mga paktor gaya ng [[suseptibilidad]] (madaling mahawaan) at pangangalang pangkalusugan ng pagganang [[immuno]] at mga kapwa-impeksiyon, gayundin kung aling partikular na [[strain]] ng [[virus]] ang sangkot. == Epidemiolohiya == Tinatantiya ng [[UNAIDS]] at [[WHO]] (World Health Organization) na ang AIDS ay pumatay ng mahigit 25 milyong mga tao sa pagitan ng 1981 nang ito ay unang makilala at 2005 na gumagawa rito na isa sa pinakadestruktibong [[pandemika]] sa itinalang kasaysayan. Sa kabila ng napabuting paglapit (access) sa paggamot antiretroviral at pangangalaga sa maraming mga rehiyon sa buong mundo, ang pandemikang AIDS ay pumatay ng tinatantiyang 2.8 milyon (sa pagitan ng 2.4 at 3.3 milyon) na ang higit sa kalahting milyon (570,000) ay mga bata. Tinantiya rin ng [[UNAIDS]] na ang 33.3 milyong mga tao ay nabubuhay na may HIV sa dulo ng 2009 na tumaas mula 26.2 noong 1999. Kanilang tinantiya ang kaugnay ng AIDS na kamatayan noong 2009 na 1.8 milyon na bumaba sa tuktok (peak) na 2.1 milyon noong 2004 at ang mga bagong impeksiyon na 2.6 milyon na bumaba sa tuktok na 3.2 milyong noong 1997, at ang bilang ng mga indibidwal sa mababa o gitnang sahod (middle income) na mga bansa na tumatanggap ng terapiyang antiretroviral noong 2009 na 5.2 milyon na tumaas mula 4 milyon noong 2008. Ang [[Sub-Saharan Africa]] ay nananatili hanggang ngayon na pinaka masamang apektadong rehiyon na may tinatantiyang 22.5 milyong na kasalukuyang nabubuhay na may HIV (67% ng kabuuang pandaigdig), 1.3 milyong kamatayan (72% ng kabuuang pandaigdig) at 1.8 mga bagong impeksiyon (69% ng kabuuang pandaigdig). Gayunpaman, ang bilang ng mga bagong impeksiyon ay bumaba nang 19% sa buong rehiyong ito mula 2001 at 2009 at nang mahigit mga 25% sa 22 mga bansa sa sub-Saharan Africa sa panahong ito. Ang [[Asya]] ang ikalawang pinakamasamang apektadong rehiyon na may 4.9 milyong mga indidbiwal na nabubuhay na may HIV (15% ng kabuuang pandaigdig). Ang pinakahuling ulat ng pagsusuri ng World Bank's Operations Evaluation Department ay tumataya ng pagiging epektibo ng pagpapaunlad ng World Bank's country-level HIV/AIDS na asistansiya na inilalawan bilang dialogong patakaran, analitikong gawain at pagpapautang na may hayagang layunin ng pagbabawas ng sakop o epekto ng epidemikong AIDS. Ito ang unang komprehensibong pagsusuri ng HIV/AIDS suporta ng World Bank sa mga bansa mula sa pagsisimula ng epedimikang ito hanggang gitnang 2004. Dahil sa ang [[World Bank]] ay naglalayong tumulong sa pagpapatupad ng mga pambansang pamahalaang programa, ang kanilang karanasan ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran kung paanong ang mga pambansang programa para sa AIDS ay magagawang mas epektibo. Ang pagpapaunlad ng HAART bilang isang epektibong terapiya ng impeksiyong HIV ay malaking nakabawas ng rate ng kamatayan mula sa sakit na ito sa mga area kung saan ang mga gamot na ito ay malawak na makukuha. Dahil sa ang [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga indibidwal na may HIV ay dumagdag sa mga bansang ang HAART ay malawak na ginagamit, ang patuloy na pagkalat ng sakit na ito ay nagsanhi ng bilang ng mga taong nabubuhay na may HIV na labis na tumaas. Sa [[Aprika]], ang bilang ng mga kasong pagpasang HIV ng ina-sa-anak (mother-to-child-transmission o MTCT) at pagiging laganap ng AIDS ang nagsimulang bumaliktad ng mga dekada ng matatag na pagpapatuloy ng buhay sa mga bata. Ang mga bansang gaya ng Uganda ay nagtatangkang supilin ang epidemikang MTCT sa pamamagitan ng pag-aalok ng mga serbisyong VCT (voluntary counselling and testing/boluntaryong pagpapayo at pagsubok), PMTCT (prevention of mother-to-child transmission/pag-iwas na ina-sa-anak na transmisyon) at ANC (ante-natal care/pangangalagang ante-natal) na kinabibilangan ng pamamahagi ng terapiyang antiretroviral. == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === Ang HIV ay inakalang nagmula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] sa [[sub-Saharan Aprika]] at naipasa sa mga tao sa huli ng ika-19 o simula ng ika-20 [[siglo]]. Ang unang papel na kumikilala ng paterno (pattern) ng mga oportunistikong impeksiyon na katangian ng AIDS ay naiulat noong 1981. Ang parehong [[HIV-1]] at [[HIV-2]] ay pinaniniwalaang nagmula sa Kanularang-Sentral na [[Aprika]] at tumalon sa mga [[species]] (isang prosesong tinatawag na [[zoonosis]]) mula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] tungo sa mga tao (humans). Ang HIV-1 ay lumilitaw na nagmula sa katimugang [[Cameroon]] sa pamamagitan ng [[ebolusyon]] ng [[SIV]] (cpz) na isang [[simiang immunodeficiency virus]] (SIV) na humahawa ng mga ligaw (wild) na [[chimpanzee]]. Ang HIV-1 ay nagmula sa [[SIVcpz]] enedemiko sa pangilalim na species/subspecies ng [[chimpanzee]] na [[Pan troglodytes troglodytes]]. Ang pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-2 ang [[SIV (smmm)]] na isang virus ng [[sooty mangabey]] (Cercocebus atys atys) na isang [[Lumang Daigdig]] na [[unggoy]] na nabubuhay sa [[litoral]] na Kanlurang Aprika mula katimugang [[Senegal]] hanggang kanluraning [[Ivory Coast]]. Ang mga Lumang Daigdig na mga unggoy gaya ng mga [[kwagong unggoy]] ay hindi tinatalaban ng impeksiyong HIV-1 na posibleng dahil sa [[genome|genomikong]] [[fusion]] ng dalawang [[gene]] ng resistansiya (pagiging hindi tinatablan). Ang HIV-1 ay inakalang tumalon sa harang ng [[species]] sa hindi bababa sa tatlong magkahiwalay na mga okasyon na nagpalitaw ng tatlong mga pangkat ng virus na M, N, at O. May ebidensiyang ang mga tao na nakilahok sa mga gawaing [[bushmeat]] bilang mga [[mangangaso]] (hunters) o tagatinda ng bushmeat ay karaniwang nagtatamo ng [[SIV]]. Gayunpaman, ang [[SIV]] ay isang mahinang [[virus]]. Ito ay karaniwang sinusupil ng [[sistemang immuno]] ng tao sa loob ng mga linggo ng pagkakahawa nito. Inakalang ang ilang mga pagpasa ng virus mula indibidwal-sa-indibidwal sa mabilis na paghalili ay kailangan upang pumayag sa sapat na panahong ito ay mag-[[mutasyon|mutado]] (mutate) sa HIV. Sa karagdagan, dahil sa relatibong mababang rate ng tao-sa-taong pagpasa nito, ito ay maaari lamang kumalat sa kabuuan ng populasyon sa presensiya ng isa o higit sa mga kanelong (channels) pagpasang mataas na panganib na inakalang hindi umiiral sa [[Aprika]] bago ang ika-20 [[siglo]]. Ang spesipikong minungkahing mga kanelong pagpasang mataas na panganib na pumapayag sa [[virus]] na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat sa buong lipunan ay depende sa iminungkahing panahong ng hayop-sa-taong pagtawid. Ang mga [[henetika|henetikong]] pag-aaral ng virus ay nagmumungkahing ang pina-kamakailang (most recent) na ninuno ng HIV-1 M pangkat ay pinepetasahan ng pabalik sa circa 1910. Ang mga tagataguyod ng petsang ito ay nag-uugnay ng epidemikang HIV sa paglitaw ng [[kolonyalismo]] at paglago ng malaking mga kolonyal na siyudad Aprika na tumungo sa pagbabagong panlipunan kabilang ang mas mataas na digri ng [[sekswual na promiskuidad]], pagkalat ng [[prostitusyon]] at ang sabay na mataas na prekwensiyang mga sakit na [[genital ulcer]] gaya ng [[syphilis]] sa mga bagong kolonyal na siyudad. May ebidensiyang ang mga rate ng transmisyon ng HIV sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik pampuke]] bagaman medyo mababa sa ilalim ng mga regular na sirkunstansiya ay maaaring tumaas ng mga sampu kung hind daang beses kung ang isa sa mga katalik ay dumadanas ng [[Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] (STD) na resulta ng [[genital ulcer]]. Ang simula nang 1900 na mga kolonyal na mga siyudad ay kilala dahil sa mataas na paglaganap ng [[prostitusyon]] at [[STD]] na [[genital ulcer]] sa digri na noong 1928, kasingrami ng 45% ng mga residenteng babae ng silanganing [[Kinshasa]] ay inakalang mga [[prostitut]] at noong 1933, ang mga 15% ng lahat ng mga resident ng parehong siyudad ay impektado ng isa sa mga anyo ng [[syphilis]]. Ang alternatibong pananaw ay nagsasaad na ang hindi ligtas na mga kasanayang [[medikal]] sa [[Aprika]] sa mga panahong pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] gaya ng hindi sterilisadong muling paggamit pang-isahing gamit na mga [[siringhe]] (syrigne) habang isinasagawa ang pangmasang [[pagbabakuna]], mga kampanyang paggamot na [[antibiotiko]] at anti-[[malaria]] ang inisyal na mga [[vector]] na pumayag sa virus na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat. Ang pinakaunang maiging nadokumentong kaso ng HIV sa tao ay pinetsahan ng pabalik sa 1959. Ang [[virus]] na HIV ay maaaring umiiral na sa [[Estados Unidos]] sa simula ng 1966 ngunit ang malawak na karamihang mga impeksiyon ay nangyayari sa labas ng [[Sub-Saharan Aprika]] (kabilang ang Estados Unidos) ay mababakas pabalik sa isang hindi kilalang indibidwal na nahawaan ng HIV sa [[Haiti]] at nagdala naman ng impeksiyon sa Estados Unidos noong mga 1969. Ang [[epidemika]] ay mabilis namang kumalat sa mga mataas na panganib na pangkat (sa simula ay mga seksuwal na promiskuosong mga [[homoseksuwal]]). Noong 1978, ang pagiging laganap ng HIV-1 sa mga baklang lalakeng resident ng [[New York]] at [[San Francisco]] ay tinatantiyang 5% na nagmumungkahing ang ilang mga libong indibidwal sa Estados Unidos ay nahawaan na sa panahong ito. === Pagkakatuklas === Ang AIDS ay unang klinikal na napagmasdan sa pagitan ng huli nang 1980 at simula nang 1981. Ang mga tagagamit ng [[panturok ng droga]] (drug injection) at mga [[homoseksuwal]] na lalakeng hindi alam ang dahilan ng huminang [[immunidad]] ay nagpakita ng mga [[sintomas]] ng [[Pneumocystis carinii pneumonia]] (PCP) na isang bihirang oportunistikong impeksiyon na alam sa mga panahong ito na nakikita sa mga taong may labis na nakomopromisong (huminang) mga [[sistema ng immuno]]. Sandaling pagkatapos nito, ang karagdagang mga baklang lalake ay nakitaan ng nakaraang bihirang [[kanser ng balat]] na tinatawag na [[Kaposi’s sarcoma]] (KS). Marami pang mga kaso ng PCP at KS ang mabilis na lumitaw na umalerto sa [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]]. Ang isang CDC task force ay binuo upang imonitor ang pagsiklab ng mga kasong ito. Pagkatapos makilala ang isang paterno ng anomalosong mga sintomas na nakikita sa mga pasyente, pinangalan ng CDC task force ang kondisyong ito na ''acquired immune deficiency syndrome'' (AIDS). Noong 1983, ang dalawang magkahilaway na mga pangkat pagsasaliksik na pinangunahan nina [[Robert Gallo]] at [[Luc Montagnier]] ay independiyenteng naghayag na ang isang nobelang (novel) [[retrovirus]] ay maaaring umaapekto sa mga pasyente ng AIDS at kanilang inilimbang ang kanilang mga natuklasan sa parehong isyu ng hornal na ''Science''. Inangkin ni Gallo na ang [[virus]] na naihiwalay (isolated) ng kanyang pangkat mula sa pasyente ng AIDS ay mapapansing katulad sa hugis sa ibang pantaong [[T-lymphotropic viruses]] (HTLVs) na ang kanyang pangkat ang unang naghiwalay. Tinawag ng pangkat ni Gallo ang kanilang bagong naihiwalay na virus na HTLV-III. Sa parehong panahon, ang pangkat ni Montagneir ay naghiwalay ng virus mula sa pasyenteng kinakikitaan ng [[lymphadenopatiya]] (pamamaga ng [[kulani]]) ng leeg at kahinaang pisikal na dalawang mga klasikong sintomas ng AIDS. Sa pagsasalungat ng ulat mula sa pangkat ni Gallo, si Montagnier at ang kanyang mga kasama ay nagpakitang ang core na mga [[protina]] ng virus na ito ay [[sistemang immuno|immunolohikal]] na iba mula sa nasa HTLV-I. Pinangalan ng pangkat ni Montagnier ang kanilang naihiwalay na virus na lymphadenopathy-associated virus (LAV). Ang pangalang HIV ay napili bilang kompromiso sa pagitan ng mga dalawang pang-aankin na LAV at HTLV-III. Kung si Gallo o Montagnier ang nararapat ng mas higit na kredito sa pagkakatuklas ng virus na nagsasanhi ng AIDS ay isang bagay ng malaking kontrobersiya. Kasama ng kanyang kasamang si [[Françoise Barré-Sinoussi]], si Montagnier ay ginawaran ng kalahati ng 2008 [[Gantimpalang Nobel]] sa [[Physiolohiya]] o Medisina sa kanyang "pagkakatuklas ng human immunodeficiency virus". Si [[Harald zur Hausen]] ay nakisalo rin sa Gantimpalang Nobel sa kanyang pagkakatuklas na ang [[human papilloma virus]] ay tumutungo sa [[kanser na serbikal]] ngunit si Gallo ay hindi isinama. Sinabi ni Gallo na "isang pagkasiphayo" na hindi siya napangalanan bilang kapwa resipyente ng Gantimpalang Nobel. Sinabi ni Montagnier na siya ay "nagulat" na si Gallo ay hindi kinilala ng komite ng Nobel na sinasabing: "Mahalaga sa akin na mapatunayang ang HIV ang sanhi ng AIDS at si Gallo ay may napakahalagang papel dito. Ako'y labis na nalulungkot para kay Robert Gallo." == Pagtanggi sa AIDS == Ang maliit na pangkat ng mga indibidwal ay patuloy na tumututol sa koneksiyon sa pagitan ng HIV at AIDS, pagtanggi sa pag-iral ng mismong HIV o ang balidad ng pagsubok (testing) ng HIV at mga paraang paggamot. Ang mga pag-aangking ito na tinatawag na [[AIDS denialism]] ay sinuri at itinakwil ng pamayanang siyentipiko. Gayunpaman, ang mga pangkat na ito ay may malaking epektong pampolitika partikular na sa Timog Aprika kung saan ang opisyal na pagyakap ng pamahaalan nito sa [[AIDS denialism]] ay responsable sa hindi epektibo nitong tugon sa epidemikang AIDS sa bansang ito at sinisi sa daang mga libong maiiwasang kamatayan at mga impeksiyong HIV. == Pananaliksik == === Transplantasyon ng stem cell === Noong 2007, ang isang 40 taong gulang lalakeng positibo sa HIV ay nabigyan ng [[stem cell transplant]] bilang bahagi ng kanyang paggamot para sa [[acute myelogenous leukemia]] (AML). Ang ikalawang transplant ay isinagawa pagkatapos ng isang taon pagkatapos ng [[relapse]] (pagbalik sa dating kondisyon). Ang donor ay napili hindi laman dahil sa kompatibilidad [[henetika|henetiko]] kundi dahil sa pagiging homozygous rin para sa mutasyong [[CCR5-Δ32]] na nagbibigay ng [[resistansiya]] (pagiging hindi tinatablan) sa impeksiyong HIV. Pagkatapos ng 20 buwan na walang paggamot ng drogang antiretroviral, iniulat na ang mga lebel ng HIV sa dugo ng tumanggap nito, [[marrow ng buto]] at [[bower]] ay mababa sa hangganan (limit) ng deteksiyon. Ang virus ay nanatiling hindi matukoy (undetectable) sa paglipas ng tatlong taon pagakatapos ng unang transplant. Bagaman inilarawan ng mga mananaliksik at komentador ang resultang ito bilang lunas (cure) ang iba ay nagmungkahing ang virus ay maaaring nananatiling tago sa mga [[tisyu]] gaya ng [[utak]] na isang viral [[reservoir]]. Ang paggamot gamit ang [[stem cell]] ay nananatiling iniimbestigahan dahil sa kalikasang [[anekdotal]] nito, ang sakit at ang panganib ng kamatayan na kaugnay ng mga stem cell transplant at ang kahirapan ng paghanap ng mga angkop na donor ng stem cell. === Mga ahenteng immunomodulatoryo === Sa pagkokomplementa ng mga pagsisikap na kontrolin ang [[replikasyon ng virus]], ang mga [[immunoterapiya]] na maaaring makatulong sa paggaling ng [[sistemang immuno]] ay siniyasat sa nakaraan at may mga patuloy na pagsubok (trial) na isinasagawa kabilang ang IL-2 at IL-7. == Tingnan din == * [[HIV]] == Sanggunian == {{Reflist|2|refs= <ref name=TransmissionM2007>{{cite book|last=Markowitz|editor-first=William N. |editor-last=Rom |first=Steven B.|title=Environmental and occupational medicine|year=2007|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-6299-1|page=745|url=http://books.google.ca/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745|edition=4th}}</ref> <ref name=UN2011Ten>UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> <ref name=Kallings>{{Cite journal|journal= J Intern Med |year=2008|volume=263|issue=3|pages=218–43 |title= The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |author= Kallings LO|doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x|pmid=18205765|url=https://doi.org/10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}} (subscription required)</ref> <ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> <ref name=InfectionBook2008>{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, Md.|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th}}</ref> }} {{STD/STI}} [[Kategorya:Panggagamot]] [[Kategorya:Sakit na sanhi ng virus]] [[Kategorya:Kalusugan]] [[Kategorya:Mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik]] [[Kategorya:HIV/AIDS]] 5tefu0svolm6vc1c80m5258oj18202r 0 3057 2212713 2208545 2026-06-22T17:48:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212713 wikitext text/x-wiki Ang '''alyansa''' ay isang ugnayan sa pagitan ng mga tao, pangkat, o mga [[estado]] na nagsama-sama para sa kapwa pakinabang o upang makamit ang isang magkasanib na layunin, maging may malinaw mang kasunduan o wala.<ref name="Definition of &quot;Alliance&quot;">{{cite web |title=Define Alliance |url=http://www.dictionary.com/browse/alliance |website=Dictionary.com |language=en}}</ref> Ang mga kasapi ng isang alyansa ay tinatawag na mga '''alyado'''. Nabubuo ang mga alyansa sa iba't ibang larangan, kabilang ang mga alyansang pampolitika, alyansang militar, at alyansang pangnegosyo. == Mga halimbawa == Kapag isinusulat nang may malaking titik ang "Allies", karaniwan itong tumutukoy sa mga bansang nagsanib-puwersa laban sa Mga Kapangyarihang Sentral noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]] (ang [[Kapangyarihang Alyados (Unang Digmaang Pandaigdig)|Alyados ng Unang Digmaang Pandaigdig]]), o yaong lumaban sa [[Kapangyarihang Aksis]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] (ang [[Kapangyarihang Alyados (Ikalawang Digmaang Pandaigdig)|Alyados ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]).<ref>{{Cite web |date=2025-07-16 |title=Definition of THE ALLIES |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the+Allies |access-date=2025-07-19 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> Sa ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, ang [[Digmaang Malamig]] ay kinilala sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga alyansang militar ng [[NATO]] at [[Warsaw Pact|Pakto ng Varsovia]], kung saan bawat panig ay nagsikap palawakin at panatilihin ang kani-kanilang mga sona ng impluwensiya.<ref>{{Cite web |date=2025-07-09 |title=Cold War {{!}} Dates, Definition, Timeline, Summary, Era, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Cold-War |access-date=2025-07-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa mas kamakailang panahon, ang terminong "puwersang Alyados" ay ginamit din upang ilarawan ang koalisyon noong [[Digmaan sa Golpo|Digmaang Golpo]], bilang kabaligtaran ng mga puwersang Multinasyunal na Puwersa sa [[Iraq]] na karaniwang tinutukoy bilang "mga puwersang Koalisyon" o, ayon sa administrasyon ni [[George W. Bush]], "''the coalition of the willing''" o "ang koalisyon ng mga bansang boluntaryong nakikilahok". Sa pagsisimula ng ika-21 dantaon, ang mga pagbabago sa pandaigdigang kaayusan ay nagbunsod sa pagbuo ng mga bagong alyansa na nakabatay sa ideolohikal at historikal na mga saligan, tulad ng [[Brasil]], [[Rusya]], [[Indiya]], [[Tsina]], at [[Timog Aprika]] (BRICS). Ang alyansang ito ay may malawak at hindi gaanong malinaw na adyenda, at ang mga kasapi nito ay nagpapakita ng iba't ibang antas ng dedikasyon at motibasyon sa pakikilahok.<ref>{{Cite journal |last=do Vale |first=Helder Ferreira |title=Member Countries' Level of Commitment to BRICS: Measurements and Propositions |date=2024-12-11 |url=https://services.igi-global.com/resolvedoi/resolve.aspx?doi=10.4018/979-8-3693-7393-4.ch002 |work=Advances in Finance, Accounting, and Economics |pages=49–92 |editor-last=Gedikli |editor-first=Ayfer |publisher=IGI Global |language=en |doi=10.4018/979-8-3693-7393-4.ch002 |isbn=979-8-3693-7393-4 |access-date=2026-04-06 |last2=de Ana da Silva |first2=Laurisabel Maria |last3=Soto |first3=Raianna Morais |editor2-last=Erdogan |editor2-first=Seyfettin |editor3-last=Çalışkan Terzioğlu |editor3-first=Hande }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang unang pagpupulong ng BRICS ay ginanap noong 2006. Noong 2023, pinalawak ang alyansa sa pag-imbita ng anim na bagong kasapi—[[Arhentina]], [[Ehipto]], [[Etiyopiya]], [[Iran]], [[Saudi Arabia]], at [[Emiratos Arabes Unidos]]—at tinawag itong BRICS Plus. == Mga epekto == Nahati ang mga iskolar hinggil sa epekto ng mga alyansa. Ipinapakita ng ilang pag-aaral na ang mga alyansang depensibo ay nakapipigil sa paglitaw ng tunggalian.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Songying |last2=Johnson |first2=Jesse C. |last3=Leeds |first3=Brett Ashley |date=2014-10-01 |title=To Concede or to Resist? The Restraining Effect of Military Alliances |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_fall-2014_68_4/page/775 |journal=International Organization |language=en |volume=68 |issue=4 |pages=775–809 |doi=10.1017/S0020818314000137 |issn=0020-8183 |s2cid=49250140}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Johnson |first1=Jesse C. |last2=Leeds |first2=Brett Ashley |date=2011-01-01 |title=Defense Pacts: A Prescription for Peace?1 |journal=Foreign Policy Analysis |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=45–65 |doi=10.1111/j.1743-8594.2010.00122.x |issn=1743-8594}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Leeds |first1=Brett Ashley |last2=Johnson |first2=Jesse C. |date=2016-11-10 |title=Theory, Data, and Deterrence: A Response to Kenwick, Vasquez, and Powers |url=https://uknowledge.uky.edu/polsci_facpub/7 |journal=The Journal of Politics |language=en |volume=79 |pages=335–340 |doi=10.1086/687285 |issn=0022-3816 |url-access=subscription |s2cid=55385304}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Leeds |first=Brett Ashley |date=2003-07-01 |title=Do Alliances Deter Aggression? The Influence of Military Alliances on the Initiation of Militarized Interstate Disputes |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-political-science_2003-07_47_3/page/426 |journal=American Journal of Political Science |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=427–439 |doi=10.1111/1540-5907.00031 |issn=1540-5907}}</ref> Gayunman, may isang pag-aaral na kumukuwestiyon dito, na nagsasabing ang mga pangako sa alyansa ay nakapagpigil ng tunggalian sa panahong bago ang [[Sandatang nukleyar|nukleyar]], subalit walang makabuluhang epekto sa digmaan sa panahong pagkatapos ng nukleyar.<ref>{{Cite journal |last1=Kenwick |first1=Michael R. |last2=Vasquez |first2=John A. |last3=Powers |first3=Matthew A. |date=2015-10-01 |title=Do Alliances Really Deter? |journal=The Journal of Politics |language=en |volume=77 |issue=4 |pages=943–954 |doi=10.1086/681958 |issn=0022-3816 |s2cid=9921552}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kenwick |first1=Michael R. |last2=Vasquez |first2=John A. |date=2016-11-10 |title=Defense Pacts and Deterrence: Caveat Emptor |journal=The Journal of Politics |language=en |volume=79 |pages=329–334 |doi=10.1086/686700 |issn=0022-3816 |s2cid=157263860}} </ref> Isa pang pag-aaral ang nagsasabing habang nakapipigil ang mga alyansa sa pagitan ng mga panig na may kamakailang kasaysayan ng tunggalian, maaari rin nilang pasiglahin ang alitan sa pagitan ng mga estadong walang ganitong kasaysayan.<ref>{{Cite journal |last=Morrow |first=James D. |date=2016-11-10 |title=When Do Defensive Alliances Provoke Rather than Deter? |journal=The Journal of Politics |language=en |volume=79 |pages=341–345 |doi=10.1086/686973 |issn=0022-3816 |s2cid=157788422}}</ref> Isang pag-aaral noong 2000 sa ''Journal of Conflict Resolution'' ang nagpakita na tinutupad ng mga alyado ang kanilang mga pangako sa alyansa sa humigit-kumulang 75% ng mga pagkakataon.<ref>{{Cite journal |last=Leeds |first=Brett Ashley |date=2003-01-01 |title=Alliance Reliability in Times of War: Explaining State Decisions to Violate Treaties |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_fall-2003_57_4/page/801 |journal=International Organization |language=en |volume=57 |issue=4 |pages=801–827 |doi=10.1017/s0020818303574057 |jstor=3594847 |s2cid=154260997}}</ref> Ipinahihiwatig ng karamihan sa [[pananaliksik]] na ang mga [[demokrasya]] ay mas maaasahang alyado kaysa sa mga hindi demokratiko.<ref>{{Cite news |title=Analysis {{!}} Allies can't rely on America like they used to. And not just because of Trump. |language=en |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/05/31/allies-cant-rely-on-america-like-they-used-to-and-not-just-because-of-trump/ |access-date=2017-05-31}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gaubatz |first=Kurt Taylor |date=1996-01-01 |title=Democratic states and commitment in international relations |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_winter-1996_50_1/page/109 |journal=International Organization |language=en |volume=50 |issue=1 |pages=109–139 |doi=10.1017/S0020818300001685 |issn=1531-5088 |s2cid=154562172}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Leeds |first1=Brett Ashley |last2=Mattes |first2=Michaela |last3=Vogel |first3=Jeremy S. |date=2009-04-01 |title=Interests, Institutions, and the Reliability of International Commitments |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-political-science_2009-04_53_2/page/460 |journal=American Journal of Political Science |language=en |volume=53 |issue=2 |pages=461–476 |doi=10.1111/j.1540-5907.2009.00381.x |issn=1540-5907}}</ref> Gayunman, kinuwestiyon ng isang pag-aaral noong 2004 kung mas matibay nga ba ang mga pangako ng mga demokrasya.<ref>{{Cite journal |last1=Gartzke |first1=Erik |last2=Gleditsch |first2=Kristian Skrede |date=2004-10-01 |title=Why Democracies May Actually Be Less Reliable Allies |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-political-science_2004-10_48_4/page/774 |journal=American Journal of Political Science |language=en |volume=48 |issue=4 |pages=775–795 |doi=10.1111/j.0092-5853.2004.00101.x |issn=1540-5907}}</ref> Isang pag-aaral noong 2018 ang nagbago at nagpalawak sa [[datos]] mula sa pag-aaral noong 2000 at natuklasan na tinutupad lamang ng mga alyado ang kanilang mga pangako sa humigit-kumulang 50% ng mga pagkakataon mula 1816 hanggang 2003.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Berkemeier |first1=Molly |last2=Fuhrmann |first2=Matthew |date=2018 |title=Reassessing the fulfillment of alliance commitments in war |journal=Research & Politics |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=205316801877969 |doi=10.1177/2053168018779697 |doi-access=free}}</ref> Ayon sa pag-aaral, "Tinupad ng mga estado ang kanilang mga pangako sa alyansa sa 66% ng mga pagkakataon bago ang 1945 subalit bumaba ito sa 22% mula 1945 hanggang 2003. Bukod dito, ang mga antas ng pagtupad sa mga kasunduang [[depensa]] (41%) at mga kasunduang hindi [[agresyon]] (37%) ay mas mababa kumpara sa mga alyansang opensibo (74%) at mga kasunduang neutralidad (78%)."<ref name=":0" /> Isa sa pinakamahalagang epekto ng mga alyansa ay makikita sa inobasyong teknolohikal, dahil sa daloy ng kaalaman na bukas sa pagitan ng mga alyado ngunit sarado sa mga karibal.<ref>{{Cite journal |last1=Schmid |first1=Jon |last2=Brummer |first2=Matthew |last3=Taylor |first3=Mark Zachary |date=2017 |title=Innovation and Alliances |journal=Review of Policy Research |language=en |volume=34 |issue=5 |pages=588–616 |doi=10.1111/ropr.12244 |issn=1541-1338}}</ref> == Pandaigdigang opinyon == Ayon sa isang survey noong 2017 ng WIN/GIA, ang [[Estados Unidos]] ang pinakapinipiling alyado sa buong mundo. Ang Rusya, Iran, [[Hilagang Korea]], at Tsina (CRINK), na mas pinipili ang isa't isa, ay mas mababa ang ranggo kumpara sa Amerika sa pandaigdigang antas. Apat na bansa—[[Bulgarya]], [[Gresya]], [[Eslobenya]], at [[Turkiya]]—ang mas pinili ang Rusya kahit sila ay mga kasapi ng NATO.<ref name="Bloomberg">{{cite web |date=17 Pebrero 2017 |title=Four NATO Nations Would Pick Russia to Defend Them If Threatened |url=https://www.bloomberg.com/politics/articles/2017-02-17/melania-trump-s-slovenia-would-pick-russian-over-u-s-protection |url-access=registration |website=Bloomberg.com |language=en}}</ref> Sa [[Pakistan]], 72% ng mga sumagot ang mas pinili ang ugnayan sa Tsina, ang pinakamataas na bahagdan sa lahat ng bansang sinuri, samantalang 46% ng [[Bangladesh]] ang mas pinili ang Indiya. May kabuuang 22 bansa ang nagpahayag ng kagustuhan sa Reyno Unido sa antas na 10% o higit pa, subalit ang Estados Unidos lamang ang bansang mas pinili ang Britanya kaysa sa iba pang bansa, sa antas na 43%. Limang bansa ang mas pinili ang [[Pransiya|Pransya]] sa antas na 10% o higit pa, na pinangungunahan ng [[Belhika]] sa 25%. Isang bansa lamang, ang Iraq, ang walang ipinakitang kagustuhan, samantalang tatlong iba pang bansa—[[Lebanon]], [[Estado ng Palestina|Palestina]], at Eslobenya—ang nagpahayag ng kawalan ng kagustuhan sa antas na 11% o higit pa, bagaman mas mababa ito kaysa sa kanilang kagustuhan sa Rusya (para sa Lebanon at Eslobenya) at Tsina (para sa Palestina). Iniulat ng [[Kosovo]] ang pinakapinagkaisang opinyon, na pumipili sa Estados Unidos sa antas na 92%, habang ang mga pinakamalakas na tagasuporta ng Rusya ay ang [[Mongolya]] (71%), [[Armenya]] (67%), at [[Serbiya|Serbya]] (56%). Pinili naman ng 67% sa [[Pilipinas]] ang Estados Unidos na may Kasunduan sa Pagdedepensa ng Isa’t Isa, samantala, pinili ng 16% sa Pilipinas ang Tsina na nakikipagkalakalan na ang dalawang bansa [[Pananakop ng mga Kastila sa Pilipinas|bago pa dumating ang mga mananakop na Kastila]]. Sa kabuuan, 21 bansa ang nagpahayag ng kagustuhan sa Amerika sa antas na 50% o higit pa.<ref name="Bloomberg" /> {{clear}} <div style="font-size: 90%"> {| class="wikitable sortable" style="border:1px black; float:center; margin-left:1em;" |+ style="background:#f99;" |Mga resulta ng sarbey noong 2017 ng WIN/GIA<br/>Pinakapinipiling alyado sa kaso ng banta militar<ref name="Bloomberg"/><ref>{{cite web|title=42% от българите искат Русия да ги защитава, 17% - САЩ|url=https://www.24chasa.bg/novini/article/6069110|website=www.24chasa.bg|language=ru}}</ref><br>mga bilang para sa Estados Unidos na mas mababa sa ''30%, Rusya (<14%), Reyno Unido (<10%), Pransiya (<6%), wala (<12%) at Tsina (<10%) ay maaaring hindi ipinakita'' !Bansang nasurbey !! <small>Rusya</small> !! <small>Estados Unidos</small> !! <small>Reyno Unido</small> !! <small>Tsina</small> !! <small>Indiya</small>!! <small>Pransiya</small> !! <small>wala</small> |- | {{flagcountry|Mongolia}} || {{Percentage bar|71 |c=purple|width=50}} || || || || || || |- | {{flagcountry|Armenia}} || {{Percentage bar|67 |c=purple|width=50}} || || || || || || |- | {{flagcountry|Serbia}} || {{Percentage bar|56 |c=purple|width=50}} || || || {{Percentage bar|16 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|Greece}} || {{Percentage bar|48 |c=purple|width=50}} || || || || || || |- | {{flagcountry|China}} || {{Percentage bar|47 |c=purple|width=50}} || || || || || || |- | {{flagcountry|Bulgaria}} || {{Percentage bar|42 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar|17 |c=orange|width=50}} || || || || {{Percentage bar|4 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Ukraine}} || {{Percentage bar|33 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar|35 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 11|c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Slovenia}} || {{Percentage bar|30 |c=purple|width=50}} || || || || || {{Percentage bar|8 |c=pink|width=50}} || {{Percentage bar|15 |c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Latvia}} || || {{Percentage bar| 27|c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|11 |c=red|width=50}} || || || || {{Percentage bar|14 |c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Lebanon}} || {{Percentage bar|25 |c=purple|width=50}} || || || || || {{Percentage bar| 15|c=pink|width=50}} || {{Percentage bar|23 |c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Turkey}} || {{Percentage bar| 23|c=purple|width=50}} || || || || {{Percentage bar|9 |c=green|width=50}} || || {{Percentage bar| 31|c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|North Macedonia}} || {{Percentage bar|23 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar|33 |c=orange|width=50}} || || || || || {{Percentage bar|17 |c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Mexico}} || {{Percentage bar|22 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar|42 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar|11 |c=blue|width=50}} || || {{Percentage bar|9 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Peru}} || {{Percentage bar|21 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar|44 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar|14 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|Iran}} || {{Percentage bar|20 |c=purple|width=50}} || || || || || || {{Percentage bar| 30|c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} || {{Percentage bar| 19|c=purple|width=50}} || || {{Percentage bar| 12|c=red|width=50}} || || || || {{Percentage bar|43 |c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Vietnam}} || {{Percentage bar|18 |c=purple|width=50}} || || || || || || |- | {{flagcountry|India}} || {{Percentage bar|16 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar|50 |c=orange|width=50}} || || || || || |- | {{flagcountry|Finland}} || {{Percentage bar| 15|c=purple|width=50}} || {{Percentage bar|37 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|16 |c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Romania}} || {{Percentage bar|15 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar| 51|c=orange|width=50}} || || || || {{Percentage bar| 7|c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|South Africa}} || {{Percentage bar|15 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar|45 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|21 |c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Albania}} || {{Percentage bar|14 |c=purple|width=50}} || {{Percentage bar| 66|c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar|10 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|Kosovo}} || || {{Percentage bar|92 |c=orange|width=50}} || || || || || |- | {{flagcountry|South Korea}} || || {{Percentage bar|49 |c=orange|width=50}} || || || {{Percentage bar|10 |c=green|width=50}} || {{Percentage bar|32 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Papua New Guinea}} || || {{Percentage bar|70 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar| 13|c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|Israel}} || || {{Percentage bar|68 |c=orange|width=50}} || || || {{Percentage bar|10 |c=green|width=50}} || || |- | {{flagcountry|Philippines}} || || {{Percentage bar|67 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar|16 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|Japan}} || || {{Percentage bar|64 |c=orange|width=50}} || || || || || |- | {{flagcountry|Canada}} || || {{Percentage bar|62 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 12|c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Ghana}} || || {{Percentage bar|62 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar|10 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|United Kingdom}} || || {{Percentage bar|58 |c=orange|width=50}} || || || || {{Percentage bar|8 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Ecuador}} || || {{Percentage bar| 58|c=orange|width=50}} || || || || || |- | {{flagcountry|Lithuania}} || || {{Percentage bar|58 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|10 |c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Paraguay}} || || {{Percentage bar|57 |c=orange|width=50}} || || || || || |- | {{flagcountry|Brazil}} || || {{Percentage bar|55 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar|10 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|France}} || || {{Percentage bar| 54|c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|13 |c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Spain}} || || {{Percentage bar| 52|c=orange|width=50}} || || || || {{Percentage bar|12 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Denmark}} || || {{Percentage bar|52 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 23|c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Fiji}} || || {{Percentage bar|52 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|15 |c=red|width=50}} || || {{Percentage bar|12 |c=green|width=50}} || || |- | {{flagcountry|Norway}} || || {{Percentage bar|51 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 23|c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Australia}} || || {{Percentage bar| 49|c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 16|c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Poland}} || || {{Percentage bar|49 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|10 |c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Germany}} || || {{Percentage bar|41 |c=orange|width=50}} || || || || {{Percentage bar|19 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Italy}} || || {{Percentage bar|41 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar|11 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|Nigeria}} || || {{Percentage bar| 41|c=orange|width=50}} || || || || || |- | {{flagcountry|Portugal}} || || {{Percentage bar|40 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|21 |c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Afghanistan}} || || {{Percentage bar|39 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar| 22|c=blue|width=50}} || {{Percentage bar| 17|c=green|width=50}} || || |- | {{flagcountry|Iceland}} || || {{Percentage bar|38 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 27|c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Thailand}} || || {{Percentage bar|38 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|11 |c=red|width=50}} || {{Percentage bar|29 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|Argentina}} || || {{Percentage bar|36 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar| 13|c=blue|width=50}} || || || {{Percentage bar| 22|c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Ireland}} || || {{Percentage bar|34 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 25|c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Indonesia}} || || {{Percentage bar|32 |c=orange|width=50}} || || {{Percentage bar|10 |c=blue|width=50}} || || || {{Percentage bar|21 |c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Czech Republic}} || || {{Percentage bar| 32|c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|15 |c=red|width=50}} || || || {{Percentage bar|6 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Sweden}} || || {{Percentage bar|31 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar|29 |c=red|width=50}} || || || {{Percentage bar|6 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Estonia}} || || {{Percentage bar|31 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 16|c=red|width=50}} || || || || |- | {{flagcountry|Belgium}} || || {{Percentage bar|30 |c=orange|width=50}} || {{Percentage bar| 12|c=red|width=50}} || || || {{Percentage bar| 25|c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Austria}} || || || || || || {{Percentage bar| 16|c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Congo DR}} || || || || {{Percentage bar|16 |c=blue|width=50}} || || {{Percentage bar| 8|c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Palestine}} || || || || {{Percentage bar|17 |c=blue|width=50}} || || {{Percentage bar| 8|c=pink|width=50}} || {{Percentage bar| 12|c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|United States}} || || || {{Percentage bar|43 |c=red|width=50}} || || || {{Percentage bar|7 |c=pink|width=50}} || |- | {{flagcountry|Iraq}} || || || || || || {{Percentage bar| 6|c=pink|width=50}} || {{Percentage bar| 27|c=gray|width=50}} |- | {{flagcountry|Pakistan}} || || || || {{Percentage bar|72 |c=blue|width=50}} || || || |- | {{flagcountry|Bangladesh}} || || || || {{Percentage bar| 16|c=blue|width=50}} || {{Percentage bar| 46|c=green|width=50}} || || |- | {{flagcountry|Russia}} || || || || {{Percentage bar| 44|c=blue|width=50}} || {{Percentage bar|4 |c=green|width=50}} || || |} </div style> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Diplomasya]] [[Kategorya:Politika]] 2ym067sc81t2l2twz629chb6hv2ldxj 0 3112 2212685 2209790 2026-06-22T17:26:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212685 wikitext text/x-wiki {{featured article}} {{about|sistema ng pagsulat|lupain na nasa tabi ng dagat|Dalampasigan|pagsusulat ng salita o mga salita sa pamamagitan ng lahat ng kinakailangan na titik sa tama nitong pagkakasunod-sunod|Pagbaybay}} {{Infobox writing system |name=''Baybayin'' |altname = {{Script|Tglg|ᜊᜌ᜔ᜊᜌᜒᜈ᜔}} |type=[[Abugida]] |languages=[[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Sambali|Sambali]], [[Wikang Iloko|Iloko]], [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]], [[Mga wikang Bikol|Bikol]], [[Wikang Pangasinan|Pangasinense]], [[Mga wikang Bisaya|Mga wika sa Kabisayaan]]<ref name=pmorrowchart>{{cite web |last1=Morrow |first1=Paul |title=Baybayin Styles & Their Sources |url=http://paulmorrow.ca/baychart.htm |accessdate=Abril 25, 2020|language=Ingles|trans-title=Mga Istilo ng Baybayin & Kani-kanilang Pinagmulan}}</ref> |fam1=Sulat Proto-Sinaitiko |fam2=[[Alpabetong Penisyo]] |fam3=Alpabetong Arameo |fam4=Sulat Brahmi |fam5=Sulat Pallava |fam6=[[Sulat Kawi]] |sisters='''Sa ibayong dagat'''<br/> [[Sulat Balines|• Balines (Aksara Bali, Hanacaraka)]]<br/>• Batak (Surat Batak, Surat na sampulu sia)<br/>• Habanes (Aksara Jawa, Dęntawyanjana)<br/>• Lontara (Mandar)<br/>• Sundanes (Aksara Sunda)<br/>• Rencong (Rentjong)<br/>• Rejang (Redjang, Surat Ulu)<br/> |children=• [[Sulat Hanunuo]]<br/>[[Panitik na Buhid|• Sulat Buhid]]<br/>• [[Sulat Tagbanwa]]<br/>[[Wikang Palawano|• Sulat Palaw'an]] |time=Ika-14 dantaon (o mas luma pa)<ref>{{cite web |url=https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/the-mystery-of-the-ancient-inscription-an-article-on-the-calatagan-pot/ |title=In Focus: The Mystery of the Ancient Inscription (an article on the Calatagan Pot) |last=Borrinaga |first=Rolando |date=Setyembre 22, 2010 |access-date=Setyembre 12, 2020 |language=Ingles |trans-title=Nakapokus: Ang Misteryo ng Sinaunang Inskripsyon (isang artikulo tungkol sa Palayok ng Calatagan) |archive-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128074303/https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/the-mystery-of-the-ancient-inscription-an-article-on-the-calatagan-pot/ |url-status=dead }}</ref> - Ika-18 dantaon (muling ibinuhay sa modernong panahon)<ref name=artedelalengatagalog/> |unicode=[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1700.pdf U+1700–U+171F]<br/> |iso15924=Tglg |sample=Baybayin in transparent bg.png |imagesize=250px }} {{AlibataText}} [[Talaksan:Baybayin sample.svg|thumb|right|Ang mga titik ng ''Baybayin'' sa kolasyon nito: ''A, Ba, Ka, Da/Ra, Ga, Ha, La, Ma, Na, Nga, Pa, Sa, Ta, Wa, Ya, E/I, at O/U.'']] Ang '''Baybayin''' ({{Script|Tglg|ᜊᜌ᜔ᜊᜌᜒᜈ᜔}}{{Efn|Baybay na may hugis-krus na [[birama]] ({{lang|tl|krus-kudlit}}). Ang baybay na walang kahit anumang birama ay {{Script|Tglg|ᜊᜊᜌᜒ}} at may {{lang|tl|pamudpod}} ay {{Script|Tglg|ᜊᜌ᜕ᜊᜌᜒᜈ᜕}}.}}), na kilala rin sa maling katawagan<ref name="baybayin" /> nitong '''Alibata''' (mula sa [[Wikang Arabe|Arabe]] na ''alifbata''), ay isa sa mga [[suyat|katutubong panulat]] na ginamit sa [[Pilipinas]]. Isa itong [[alpasilabaryo]], at bahagi ng mag-anak ng sulat Brahmi. Laganap ang paggamit nito sa [[Luzon]] at sa ilang bahagi ng Pilipinas noong ika-16 hanggang ika-17 dantaon bago mapalitan ito ng [[sulat Latin]]. Sa kasalukuyan, ginagamit ang Baybayin bilang [[sining]]. May mga pangkat na nabuo upang muli itong buhayin at gamitin. May mga batas rin ang nagawa upang itaguyod ito pati na rin ang iba pang mga sistema ng panulat ng Pilipinas.<ref>{{cite web|title=House of Representatives Press Releases|url=http://www.congress.gov.ph/press/details.php?pressid=10642|website=www.congress.gov.ph|accessdate=Mayo 7, 2020|language=Ingles|trans-title=Mga Pahayag ng Kapulungan ng mga Kinatawan|archive-date=2020-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609090427/http://www.congress.gov.ph/press/details.php?pressid=10642|url-status=dead}}{{PD-notice}}</ref> Isinakodigo sa [[Unicode]] ang mga titik nito noong 2002. Ipinanukala ito ni Micheal Everson noong 1998 kasama ng sulat [[Sulat Tagbanwa|Tagbanwa]], [[Sulat Hanunuo|Hanuno'o]], at [[Sulat Buhid|Buhid]]. Ang [[Sinupan ng Unibersidad ng Santo Tomas]] sa [[Maynila]] ang may hawak sa kasalukuyan sa pinakamalaking tipon ng mga sinaunang pagsulat sa Baybayin sa buong daigdig.<ref name="QuoraBaybayin" /><ref name="ustwebsite">{{Citation|url=http://www.ust.edu.ph/index.php/landmarks/835-ust-archives.html|publisher=University of Santo Tomas|title=Archives|accessdate=Hunyo 17, 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524083452/http://www.ust.edu.ph/index.php/landmarks/835-ust-archives.html|archivedate=Mayo 24, 2013|trans-title=Sinupan|language=Ingles}}.</ref><ref name="baybay">{{Citation|url=http://lifestyle.inquirer.net/31257/ust-collection-of-ancient-scripts-in-%E2%80%98baybayin%E2%80%99-syllabary-shown-to-public|title=UST collection of ancient scripts in 'baybayin' syllabary shown to public|newspaper=Inquirer|date=Enero 15, 2012|accessdate=Hunyo 17, 2012|language=Ingles|trans-title=Koleksyon ng UST ng sinaunang sulat sa silabaryong 'baybayin' ipinakita sa publiko}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Lao |first=Levine |date=2012-01-15 |title=UST collection of ancient scripts in ‘baybayin’ syllabary shown to public |url=https://lifestyle.inquirer.net/31257/ust-collection-of-ancient-scripts-in-%E2%80%98baybayin%E2%80%99-syllabary-shown-to-public/ |access-date=2025-09-30 |website=Lifestyle.INQ |language=en-US}}</ref> Dahil dito, binigyan ito ng pagpili upang mapasama sa Talaan ng Pandaigdigang Pamana ng [[UNESCO]], kasama na ang buong pamantasan. ==Pangkalahatang-batid== {{see also|Lumang Tagalog|Panitik na Buhid|Sulat Hanunuo|Sulat Tagbanwa}} Ang alpasilabaryo ay isa sa mga indibiduwal na sistema ng pagsulat na ginagamit sa [[Timog-silangang Asya]], halos mga [[abugida]] lahat;<ref>{{Cite web |last=Madarang |first=Rhea Claire |date=2018-08-30 |title=Learning Baybayin: Reconnecting with our Filipino roots |url=https://www.rappler.com/life-and-style/210657-reconnecting-filipino-roots-baybayin/ |access-date=2022-09-02 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> kung saan binibigkas ang anumang [[katinig]] nang may kasunod na patinig "a"—ginagamit ang mga [[tuldik]] upang ipahayag ang mga ibang patinig. Nagmula karamihan nitong mga sistema ng pagsulat sa mga sinaunang panitik na ginamit sa [[Indiya]] noong nakalipas na 2,000 taon, at Baybayin ang panlahatang katawagan para sa mga abugida sa Pilipinas. Mayroong dalawang paraan upang sulatin ang babayin; walang kudlit o may kudlit. Gayunpaman, hindi ito nalalapat sa makabagong sulat kulitan (pinasikat noong dekada 1990), subalit nalalapat sa Lumang kulitan, nadokumentado noong mga dekada 1690. ==Kataga== Ang salitang baybayin ay [[kasingkahulugan]] ng "magsulat," "ispel", o [[pagbaybay|magbaybay]] sa [[Tagalog language|Tagalog]]. Inilathala noong 1613, isinalinwika ang tala ng "abakada" (ang alpabeto) sa [[Vocabulario de la lengua tagala|diksyunaryong Kastila-Tagalog]] ni [[Pedro San Buenaventura]] bilang "baibayin" ("{{Lang|es|...de baybay, que es deletrear...}}", isinalinwika: "mula sa "baybay", na nangangahulugang "ispel")<ref name="San Buenaventura">{{cite web |last=San Buenaventura |first=Pedro |author-link=Pedro San Buenaventura |date=1613 |title=Vocabulario de Lengua Tagala |trans-title=Bokabularyo ng Wikang Tagalog |url=http://sb.tagalogstudies.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726154526/http://sb.tagalogstudies.org/ |archive-date=Hulyo 26, 2020 |access-date=Mayo 3, 2020 |website=Bahay Saliksikan ng Tagalog |language=es}}</ref> Tumutukoy ang "baybayin" sa mga iba pang katutubong sulat sa Pilipinas na Abugida, kabilang ang [[Panitik na Buhid|sulat Buhid]], [[Sulat Hanunuo|sulat Hanunó'o]], [[sulat Tagbanwa]], [[Kulitan|sulat Kulitan]], [[Lumang Tagalog|sulat Tagalog]] at iba pa. Inirerekomenda ng mga organisasyong pangkultura tulad ng Sanghabi at ''Heritage Conservation Society'' (Samahan para sa Pangangalaga ng Pamana) na tawaging '''suyat''' ang koleksyon ng mga natatanging sulat na ginagamit ng mga iba't ibang katutubong pangkat sa Pilipinas, kabilang ang baybayin, iniskaya, kirim jawi, at batang-arab, na isang terminong walang kinikilingan para sa anumang sulat.<ref name="INQPHsuyatproposal">{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/985669/protect-all-ph-writing-systems-heritage-advocates-urge-congress |title=Protect all PH writing systems, heritage advocates urge Congress |last=Orejas |first=Tonette |date=Abril 27, 2018|access-date=Setyembre 12, 2020|language=Ingles |trans-title=Protektahan ang lahat ng mga sistema ng pagsulat ng PH, hinihimok ng mga tagapagtaguyod ng pamana ang Kongreso}}</ref> Samantala, inirerekomenda ni Jay Enage at iba pang bagong tagapagtaguyod na tawaging baybayin ang mga Abugidang sistema ng pagsulat sa Pilipinas. Paminsan-minsan, tinatawagang Alibata ang Baybayin,<ref>{{cite book|first=Mc|last=Halili|title=Philippine history|url=https://books.google.com/books?id=gUt5v8ET4QYC|year=2004|publisher=Rex|isbn=978-971-23-3934-9|page=[https://books.google.com/books?id=gUt5v8ET4QYC&pg=PA47 47]|trans-title=Kasaysayan ng Pilipinas|language=Ingles}}</ref><ref>{{cite book|first=C|last=Duka|title=Struggle for Freedom' 2008 Ed.|url=https://books.google.com/books?id=4wk8yqCEmJUC|year=2008|publisher=Rex|isbn=978-971-23-5045-0|pages=[https://books.google.com/books?id=4wk8yqCEmJUC&pg=PA32 32–33]|language=Ingles|trans-title=Pakikipagpunyagi Para sa Kalayaan' Ed. ng 2008}}</ref> isang [[neolohismo]] na inilikha ni Paul Rodríguez Verzosa mula sa unang ikatlong titik ng [[Arabic alphabet|sulat Arabe]] (''ʾalif'', ''bāʾ'', ''tāʾ'', tinanggal ang ''f'' para maganda pakinggan), marahil sa maling pag-aakala na nagmula ang Baybayin sa sulat Arabe.<ref name="baybayin">{{Cite web|last=Morrow|first=Paul|url=http://www.mts.net/~pmorrow/bayeng1.htm|publisher=MTS|title=Baybayin, the Ancient Philippine script|accessdate=Setyembre 4, 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821192259/http://www.mts.net/~pmorrow/bayeng1.htm|archivedate=Agosto 21, 2010|trans-title=Baybayin, ang Sinaunang Sulat ng Pilipinas|language=Ingles}}</ref> ==Pinagmulan== Pinagtatalunan ang pinagmulan ng Baybayin at mayroong ilang mga teoriya, dahil wala pang natuklasan na tiyak na katibayan. ==== Impluwensya ng Dakilang Indiya ==== {{See also|Talaan ng mga salitang hiniram ng Tagalog#Sanskrito| l1 = Mga salitang Tagalog na hiniram sa Indiyanong Sanskrito}} [[Talaksan:Indian cultural zone.svg|thumb|left|Lawak ng impluwensiya ng Indiya. Ang kulay-kahel ay ang subkontinente ng Indiya.]] Ayon sa kasaysayan, napasailalim ang [[Timog-silangang Asya]] sa impluwensya ng Sinaunang [[Indiya]], kung saan yumabong ang mararaming nagpaindiyanong prinsipalidad at imperyo nang iilang dantaon sa [[Taylandiya]], [[Indonesya]], [[Malaysia]], [[Singapore]], Pilipinas, [[Kambodya]] at [[Biyetnam]]. Ibinigay ang terminong ''indianisasyon'' sa impluwensya ng kulturang Indiyano sa mga lugar na ito.<ref name="acharya">{{cite web|last1=Acharya|first1=Amitav|title=The "Indianization of Southeast Asia" Revisited: Initiative, Adaptation and Transformation in Classical Civilizations|url=http://www.amitavacharya.com/sites/default/files/Indianisation%20of%20Southeast%20Asia%20Revisited.pdf|website=amitavacharya.com|language=Ingles|trans-title=Pagbabalik-tanaw sa "Pagpapaindiyano ng Timog-silangang Asya": Inisiyatiba, Pag-aangkop at Pagbabagong-anyo sa mga Kabihasnang Klasikal|access-date=2020-03-22|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107152930/http://www.amitavacharya.com/sites/default/files/Indianisation%20of%20Southeast%20Asia%20Revisited.pdf|url-status=dead}}</ref> Binigyang-kahulugan ito ni George Coedes, isang [[Arkeolohiya|arkeologong]] [[Pransiya|Pranses]], bilang paglaganap ng organisadong kultura na nakabatay sa mga Indiyanong pinagmulan ng kamaharlikaan, [[Hinduismo]] at [[Budismo]] at ang dayalektong [[Sanskrito]].<ref name="coedes">{{cite book|last1=Coedes|first1=George|title=The Indianized States of Southeast Asia|date=1967|publisher=Australian National University Press|language=Ingles|trans-title=Ang mga Nagpaindiyanong Estado ng Timog-silang Asya}}</ref> Makikita ito sa Pagpaindiyano ng [[Timog-silangang Asya]], paglago ng Hinduismo at Budismo. Inimpluwensyahan rin ng mga pangkarangalang Indiyano ang mga pangkarangalang Malay, Thai, Pilipino at Indones.<ref name="tit1">{{cite web|title=An Era of Peace|last=Sagar|first=Krishna Chandra|date=2002|page=52|language=Ingles|trans-title=Isang Panahon ng Kapayapaan|url=https://books.google.com.ph/books?id=zq6KlY1MnE8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> Naging mahalaga ang papel ng mga Indiyanong kolonista ng Hindu bilang mga propesyonal, mangangalakal, pari at mandirigma.<ref name="diringer">{{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=Alphabet a key to the history of mankind|date=1948|page=402|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.1287|language=Ingles|trans-title=Alpabeto: isang susi sa kasaysayan ng sangkatauhan}}</ref><ref name="lukas">{{cite conference|last1=Lukas|first1=Helmut|title=THEORIES OF INDIANIZATION Exemplified by Selected Case Studies from Indonesia (Insular Southeast Asia)|conference=International Sanskrit Conference|date=Mayo 21–23, 2001|url=https://www.academia.edu/4803585|language=Ingles|trans-title=MGA TEORYA NG PAGPAPAINDIYANO Inihalimbawa ng mga Napiling Pinag-aralang Sitwasyon mula sa Indonesia (Insular na Timog-silang Asya)|format=PDF}}</ref><ref>{{cite book|last1=Krom|first1=N.J.|title=Barabudur, Archeological Description|url=https://archive.org/details/dli.csl.8638|date=1927|publisher=The Hague|language=Ingles|trans-title=Barabudur, Paglalarawang Arkeolohikal}}</ref><ref name="smith">{{cite journal|last1=Smith|first1=Monica L.|title="Indianization" from the Indian Point of View: Trade and Cultural Contacts with Southeast Asia in the Early First Millennium C.E|authorlink1=Monica L. Smith|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=1999|volume=42|issue=11–17|pages=1–26|doi=10.1163/1568520991445588|jstor=3632296|language=Ingles|trans-title="Pagpapaindiyano" mula sa Indiyanong Pananaw: Mga Pangkalakal at Pangkulturang Pakikipag-ugnay sa Timog-silangang Asya sa Maagang Unang Milenyo C.E | issn=0022-4995}}</ref> Pinatunay ng mga inskripsyon na ang mga pinakaunang kolonistang Indiyano na nagsipamayan sa [[Champa]] at [[kapuluang Malay]], ay nagmula sa dinastiyang Pallava, dahil idinala nila ang kanilang sulat Pallava. Katugmang-katugma ang mga pinakaunang inskripsyon sa [[Java (pulo)|Java]] sa sulat Pallava.<ref name="diringer" /> Sa unang yugto ng pagpapatibay ng sulat Indiyano, lokal na isinagawa ang mga inskripsyon sa mga wikang Indiyano. Sa ikalawang yugto, ginamit ang mga sulat sa pagsulat ng mga lokal na [[wika]] ng Timog-silangang Asya. Sa ikatlong yugto, nabuo ang mga lokal na uri ng mga sulat. Pagsapit ng ika-8 dantaon, humiwalay na ang mga sulat tungo sa mga panrehiyong sulat.<ref name="Spread">{{cite book|title=The spread of Brahmi Script into Southeast Asia|url=https://books.google.com.ph/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA445&dq=The+spread+of+Brahmi+Script+into+Southeast+Asia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiThLztuOPrAhUGa94KHdZVAbgQ6AEwAXoECAIQAg#v=onepage&q=The%20spread%20of%20Brahmi%20Script%20into%20Southeast%20Asia&f=false|last=Court|first=C.|year=1996|pages=445-449|series=The World's Writing Systems|publisher=Oxford University Press|editor-last1=Daniels|editor-first1=P. T.|editor-last2=Bright|editor-first2=W.|language=Ingles|trans-title=Ang pagkalat ng Sulat Brahmi sa Timog-silangang Asya}}</ref> Hinangad ni Isaac Taylor na ipakita na ipinakilala ang Baybayin sa Pilipinas mula sa Baybayin ng Bengal ilang panahon bago ang ika-8 dantaon. Sa pagtatangkang ipakita ang ganoong relasyon, ipinakita ni Taylor ang mga magrap na representasyon ng mga titik ng Kistna at [[Assam]] tulad ng [[g]], [[k]], [[ng]], [[t]], [[m]], [[h]], at [[u]], na kahawig ng mga katumbas na titik sa Baybayin. Ikinatuwiran ni Fletcher Gardner na "napakapareho" ang mga sulat Pilipino at sulat Brahmi,<ref>{{Cite book|url=https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/AQQ3480.0001.001?view=toc|title=Philippine Indic studies: Fletcher Gardner|year=2005|language=Ingles|trans-title=Pilipinong Araling Indio: Fletcher Gardner}}</ref> na sinuportahan ni T. H. Pardo de Tavera. Ayon kay Christopher Miller, tila matibay ang ebidensya na talagang nagmula ang Baybayin sa [[Gujarati script|Gujarati]].<ref name="millergujarati">{{cite journal|doi=10.3765/bls.v36i1.3917|title=A Gujarati Origin for Scripts of Sumatra, Sulawesi and the Philippines|language=Ingles|last=Miller|first=Christopher|journal=Berkeley Linguistics Society|date=2010|trans-title=Isang Pinagmulang Gujarati para sa mga Sulat ng Sumatra, Sulawesi at Pilipinas}}</ref> === Sulat ng Timog Sulawesi === Si David Diringer, na tumanggap sa pananaw na nagmula ang mga alpabeto ng kapuluang Malay sa Indiya, ay nagpalagay na nagmula ang mga sulat ng Timog Sulawesi sa sulat Kawi, marahil sa pamamagitan ng sulat Batak of [[Sumatra]]. Ayon kay Diringer, idinala ang mga sulat Pilipino sa mga pulo sa pamamagitan ng mga Bugines na titik sa [[Sulawesi]].<ref>{{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=Alphabet a key to the history of mankind|date=1948|pages=421–443|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.1287|language=Ingles|trans-title=Alpabeto isang susi sa kasaysayan ng sangkatauhan}}</ref> Ayon kay William Henry Scott, malamang na ang pinakamalapit na ninuno ng Baybayin ay isang sulat ng Timog Sulawesi, baka ang Lumang Makassar o isang malapit na ninuno.<ref name="Scott">{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |url=https://books.google.com/books?id=bR2XAQAACAAJ |title=Prehispanic Source Materials for the study of Philippine History |publisher=New Day Publishers |year=1984 |isbn=971-10-0226-4 |language=Ingles |trans-title=Mga Reperensiyang Prehispaniko para sa pag-aaral ng Kasaysayan ng Pilipinas}}</ref> Ito ay dahil sa kakulangan ng mga huling katinig o [[kudlit]] sa Baybayin. Ang mga wika ng Timog Sulawesi ay may limitadong imbentaryo ng pantig-huli na katinig at hindi nila ipinakakatawan sa mga sulat Bugis at Makassar. Ang pinakaposibleng pagpapaliwanag ng kawalan ng pananda ng huling katinig sa Baybayin samakatuwid ay isang sulat ng Timog Sulawesi ang kanyang tuwirang ninuno. Ang Sulawesi ay nasa ibaba mismo ng Pilipinas at mayroong ebidensya ng [[ruta ng kalakalan]] sa kanilang pagitan. Samakatuwid, nalinang ang Baybayin sa Pilipinas noong ikalabinlimang dantaon PK dahil nalinang ang sulat Bugis-Makassar sa Timog Sulawesi hindi mas nauna sa 1400 PK.<ref>{{cite thesis|title=Ten Bugis Texts; South Sulawesi 1300-1600|last=Caldwell|first=Ian|date=1988|type=PhD|doi=10.25911/5d78d7d9abe3f|page=17|publisher=Australian National University|language=Ingles|trans-title=Sampung Tekstong Bugis: Timog Sulawesi 1300-1600}}</ref> === Kawi === [[Image:Laguna Copperplate Inscription.gif|thumb|left|Ang Inskripsyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna (LCI).]] Nagmula ang [[sulat Kawi]] sa [[Java (island)|Java]], na nagmula sa sulat Pallava,<ref>{{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=Alphabet a key to the history of mankind|date=1948|page=423|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.1287|language=Ingles|trans-title=Alpabeto isang susi sa kasaysayan ng sangkatauhan}}</ref> at ginamit halos sa buong [[Maritime Southeast Asia|Tabing-dagat na Timog-silangang Asya]]. Ang [[inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]] ang pinakaunang kilalang nasusulat na dokumento na natuklasan sa Pilipinas. Isa itong legal na dokumento na may nakaukit na petsa ng panahong Saka 822, na tumutugma sa Abril 21, 900 PK. Nakasulat ito sa sulat Kawi sa isang uri ng [[Wikang Malayo|Lumang Malay]] na nilalaman ng maraming salitang hiram mula sa Sanskrito at mga iilang di-Malay na elemento ng bokabularyo na hindi malinaw kung nanggaling sa [[Lumang Habanes]] o [[Lumang Tagalog]]. Ang ikalawang halimbawa ng sulat Kawi ay makikita sa [[Garing Pantatak ng Butuan]], na natagpuan noong dekada 1970 at pinetsahan sa pagitan ng ika-9 at ika-12 dantaon. Ito ay sinaunang selyo na gawa sa [[garing]] na nagtagpuan sa isang pinaghuhukayan ng mga arkeologo sa [[Butuan]]. Idineklara ang selyo bilang Pambansang Kayamanang Pangkultura. Nakaukit sa selyo ang salitang "Butwan" sa nakaistilong Kawi. Matatagpuan ngayon ang selyong garing sa [[Pambansang Museo ng Pilipinas]].<ref name="NMPHseal">[http://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Seal.html National Museum Collections Seals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324035749/http://nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Seal.html |date=2017-03-24 }} [Koleksyon ng Selyo ng Pambansang Museo] (sa Ingles).</ref> Kaya nangangatuwiran ang isang hipotesis na, dahil Kawi ang pinakaunang patotoo ng pagsusulat sa Pilipinas, maaaring nagmula ang Baybayin sa Kawi. ===Cham=== [[Image:Chamscript.png|thumb|right|Ang Silangang Sulat Cham.]] Maaaring ipinakilala ang Baybayin sa Pilipinas ng mga koneksyong tabing-dagat sa [[Champa|Kahariang Champa]]. Ikinatutuwiran ni Geoff Wade na ang mga titik ng Baybayin na "ga", "nga", "pa", "ma", "ya" at "sa" ay nagpapakita ng mga katangian na pinakamainam na ipaliwanag sa pagkokonekta sa kanila sa sulat Cham, sa halip ng mga ibang Indikong abugida. Waring mas malapit ang Baybayin sa mga sulat ng timog-silangang Asya kaysa sa sulat Kawi. Nangangatuwiran si Wade na hindi tiyak na patunay ang Inskripsyon sa Binatbat na Tanso para sa pagmumula ng Baybayin sa Kawi, dahil nagpapakita ang inskripsyon ng mga huling katinig, habang hindi nagpapakita ang Baybayin ng mga ganito.<ref name=geoffwadecham/> ==Kasaysayan== Sa mga mahuhugot na materyales, malinaw na ginamit ang Baybayin sa [[Luzon]], [[Palawan]], [[Mindoro]], [[Pangasinan]], [[Ilocos]], [[Panay]], [[Leyte]] at Iloilo, ngunit walang nagpapatunay na umabot ang Baybayin sa [[Mindanao]]. Tila malinaw na nagsimulang maghiwalay ang paglilinang ng mga uri sa Luzon at Palawan noong ika-16 dantaon, bago sinakop ng mga Kastila ang nakikila natin ngayon bilang Pilipinas. Dahil diyan, Luzon at Palawan ang mga pinakalumang rehiyon kung saan nagamit at ginagamit ang Baybayin. Kapansin-pansin din kung paano nilinang ang sulat sa [[Pampanga]] ng mga katangi-tanging hugis para sa apat na titik noong unang bahagi ng dantaong 1600, na kakaiba sa mga ginagamit sa ibang lugar. Nagkaroon ng tatlong medyo naiibang uri ng Baybayin sa huling bahagi ng dantaong 1500 at dantaong 1600, ngunit hindi sila mailalarawan bilang tatlong magkaibang sulat kung paanong may iba't ibang istilo ng sulat Latin sa buong edad medyang o modernong [[Europa]] na may medyo naiibang grupo ng mga titik at sistema ng pagbaybay.<ref name="QuoraBaybayin">{{Cite web|url=https://www.quora.com/Is-Baybayin-really-a-writing-system-in-the-entire-pre-hispanic-Philippines-Whats-the-basis-for-making-it-a-national-writing-system-if-pre-hispanic-kingdoms-weren-t-homogenous/answer/Christopher-Ray-Miller?share=71e5e264&srid=hyV8"|title=Christopher Ray Miller's answer to is Baybayin really a writing system in the entire pre-hispanic Philippines? What's the basis for making it a national writing system if pre-hispanic kingdoms weren't homogenous? - Quora|trans-title=Ang sagot ni Christopher Ray Miller sa ang Baybayin ba ay talagang sistema ng pagsulat sa buong Pilipinas bago ang panahon ng Kastila? Ano ang batayan para gawin itong isang pambansang sistema ng pagsulat kung magkakaiba ang mga pre-Hispanikong kaharian?|language=Ingles}}</ref><ref name="pmorrowchart"/> ===Lumang kasaysayan=== Nakaukit sa isang tapayang panlibing, na tinatawagang "Palayok ng [[Calatagan]]," na natagpuan sa [[Calatagan, Batangas|Batangas]] ang mga titik na kapansin-pansing kahawig ng Baybayin, at sinasabing inukit noong [[Circa|ca]]. 1300 PK. Gayunpaman, hindi pa pinapatunayan ang kanyang pagkatunay.<ref>{{Cite web |url=https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/the-mystery-of-the-ancient-inscription-an-article-on-the-calatagan-pot |title=Archive copy |access-date=2020-06-09 |archive-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128074303/https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/the-mystery-of-the-ancient-inscription-an-article-on-the-calatagan-pot/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-southeast-asian-studies/article/barang-king-banga-a-visayan-language-reading-of-the-calatagan-pot-inscription-cpi/66C1271BB06ED3321FEC3CB4D255D4E7|doi=10.1017/S0022463410000561|title=Barang king banga: A Visayan language reading of the Calatagan pot inscription (CPI)|year=2011|last1=Guillermo|first1=Ramon G.|last2=Paluga|first2=Myfel Joseph D.|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume=42|pages=121–159|language=Ingles|trans-title=Barang king banga: Isang pagbabasa sa Bisaya ng inskripsyon sa palayok ng Calatagan (CPI)}}</ref> Kahit na isinulat ni [[Antonio Pigafetta]], isa sa mga kasama ni [[Fernando de Magallanes|Fernando de Magellanes]] sa barko, na hindi marunong magbasa at magsulat ang [[mga Bisaya]] noong 1521, dumating na ang Baybayin doon noong 1567 nang iniulat ni [[Miguel López de Legazpi]] mula sa [[Cebu]] na, "Mayroon silang [ang mga Bisaya] kanilang sariling mga titik at karakter kagaya ng mga [[Malays (ethnic group)|Malay]], kung kanino sila natuto; pinagsusulatan nila ang balat ng kawayan at dahon ng palma gamit ang isang matulis na instrumento, subalit walang matatagpuan na sinaunang pagsusulat sa kanila, at wala ring salita ng kanilang pinagmulan at pagdating sa kapuluan, pinepreserba ang kanilang kaugalian at mga ritwal sa pamamagitan ng mga tradisyong ipinapasa-pasa buhat sa ama hanggang sa anak nang walang ibang tala."<ref>{{cite book|last1=de San Agustin|first1=Caspar|title=Conquista de las Islas Filipinas 1565-1615|date=1646|quote=Tienen sus letras y caracteres como los malayos, de quien los aprendieron; con ellos escriben con unos punzones en cortezas de caña y hojas de palmas, pero nunca se les halló escritura antinua alguna ni luz de su orgen y venida a estas islas, conservando sus costumbres y ritos por tradición de padres a hijos din otra noticia alguna.|language=Kastila|trans-title=Pananakop ng mga Isla ng Pilipinas 1565-1615}}</ref> Pagkatapos ng isang dantaon, noong 1668, isinulat ni Francisco Alcina: "Ang mga karakter nitong mga katutubo [mga Bisaya], o, mas mainam sabihing, ang mga ginagamit nang iilang taon sa mga bahaging ito, isang sining na ipinarating sa kanila ng mga Tagalog, at natutunan naman nila mula sa mga Borneano na nagmula sa dakilang pulo ng [[Borneo]] patungo sa [[Maynila]], at kung kanino sila lubhang nakikipagpalitan... Mula sa mga Borneanong ito natutunan ng mga Tagalog ang kanilang mga karakter, at mula sa kanila natutunan ang mga Bisaya, kaya tinatawagan nilang mga Moro na karakter o titik dahil itinuro nito ng mga Moro... natutunan [ng mga Bisaya] ang mga titik [ng mga Moro], na ginagamit ng marami ngayon, at mas ginagamit ng mga kababaihan kaysa sa kalalakihan, at mas nadadalian sa pagsulat at pagbasa kaysa sa nahuli."<ref name="baybayin"/> Ipinaliwanag ni Francisco de Santa Inés noong 1676 kung bakit mas karaniwan ang Baybayin sa mga kababaihan, dahil "wala silang ibang paraan para magsayang ng oras, dahil hindi kaugalian na pumasok ang mga batang babae na pumasok tulad ng mga batang lalaki, higit na napapakinabangan nila ang kani-kanilang mga karakter kaysa sa mga kalalakihan, at ginagamit nila sa mga bagay ng debosyon, at sa mga ibang bagay, na hindi debosyon."<ref>{{cite book|last1=de Santa Inés|first1=Francisco|title=Crónica de la provincia de San Gregorio Magno de religiosos descalzos de N. S. P. San Francisco en las Islas Filipinas, China, Japón, etc.|date=1676|page=41-42|language=Kastila|trans-title=Salaysay ng lalawigan ng San Gregorio Magno ng relihiyosong deskalso ng N. S. P. San Francisco sa Kapuluan ng Pilipinas, Tsina, Hapon, atbp.}}</ref> [[File:DoctrinaChristianaEspanolaYTagala8-9.jpg|thumb|Mga pahina ng ''Doctrina Christiana'' (1593), ang unang aklat na nalimbag sa Pilipinas.Nasa wikang [[Kastila]] at Tagalog ito, at nakasulat sa magkahalong sulat Latin at Baybayin.]] Ang pinakaunang nailathalang aklat sa isang wika ng Pilipinas, na nagtatampok ng Tagalog sa Baybayin at isinatitik sa sulat Latin, ay ang [[Doctrina Christiana|''Doctrina Christiana en Lengua Española y Tagala'']] ng 1593. Pangunahing nakasalig ang tekstong Tagalog sa isang manuskrito na isinulat ni P. Juan de Placencia. Pinangasiwaan nina Prayle Domingo de Nieva at Juan de San Pedro Martyr ang paghahanda at paglalathala ng [[aklat]], na isinagawa ng isang di-pinanganlang artisanong Tsino. Ito ang pinakaunang halimbawa ng Baybayin na umiiral ngayon at ito ang tanging halimbawa sa dantaong 1500. Mayroon ding serye ng mga legal na dokumento na nilalaman ng Baybayin, na nakapreserba sa mga arkibong Kastila at Pilipino na sumasaklaw ng higit sa isang dantaon: ang tatlong pinakaluma, lahat nasa ''Archivo General de Índias sa Seville'', ay mula noong 1591 at 1599.<ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=Christopher |date=2014 |title=A survey of indigenous scripts of Indonesia and the Philippines |trans-title=Isang surbey ng mga katutubong sulat ng Indonesia at Pilipinas |url=https://www.academia.edu/15915312 |url-status=dead |journal=Academia.edu |language=Ingles |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306014531/https://www.academia.edu/15915312 |archive-date=2023-03-06 |access-date=2020-06-10}}</ref><ref name=pmorrowchart/> Binanggit ni Pedro Chirino, isang paring Kastila, noong 1604 at [[Antonio de Morga]] noong 1609 na alam ng karamihan ng mga Pilipino ang Baybayin, at karaniwang ginamit para sa mga personal na pagsusulat, [[panulaan]], atbp. Gayunpaman, ayon kay William Henry Scott, may mga [[datu]] mula sa dekada 1590 na hindi kayang maglagda ng mga apidabit o panunumpa, at saksi na hindi kayang maglagda ng mga titulo ng lupa noong dekada 1620.<ref name="Scott" /> [[File:Ilokano baybayin prayer.gif|thumb| '''Amami''', isang bahagi ng Ama Namin sa Ilokano, na nakasulat sa Ilokanong Baybayin (Kur-itan, Kurdita), ang unang paggamit ng krus-kudlit.<ref name=pmorrowchart/><ref>{{Cite web|url=http://paulmorrow.ca/amami.htm|title=Ilokano Lord's Prayer, 1620|language=Ilokano|trans-title=Ama Namin sa Ilokano, 1620}}</ref>]] Noong 1620, isinulat ang ''Libro a naisurátan amin ti bagás ti Doctrina Cristiana'' ni P. Francisco Lopez, isang ''Ilokano Doctrina'' ang unang [[Wikang Iloko|Ilokanong Baybayin]], nakasalig sa katekismong isinulat ni Kardinal Belarmine.<ref name="pmorrowchart" /> Mahalagang sandali ito sa kasaysayan ng Baybayin, dahil ipinakilala sa unang pagkakataon ang krus-kudlit, na nagpahintulot sa mga katinig na di-binibigkas. Nagkomento siya ng mga sumusunod sa kanyang desisyon<ref name="baybayin"/>: "Ang dahilan sa paglalagay ng teksto ng Doctrina sa sulat Tagalog... ay para magsimula ang pagwawasto ng nasabing sulat Tagalog, na, sa kasalukuyang kalagayan, ay napakadepektibo at nakalilito (dahil walang paraan hanggang ngayon para ipahiwatig ang mga huling katinig - ibig kong sabihin, ang mga walang patinig) na kinakailangan ng pinakamatalinong mambabasa na huminto at pagnilayan ang mararaming salita upang magpasiya kung anong bigkas ang nilayon ng manunulat." Gayunpaman, hindi kumagat ang krus-kudlit, o biramang kudlit, sa mga gumagamit ng Baybayin. Kinonsulta ang mga katutubong eksperto sa Baybayin tungkol sa bagong inimbento at hinihilingang gamitin ito sa lahat ng kanilang mga sulat. Matapos purihin ang inimbento at magpasalamat, pinasya nila na hindi ito matatanggap sa kanilang pagsusulat dahil "Kumontra ito sa katutubong katangian at uri na ipinagkaloob ni [[Bathala]] sa kanilang pagsusulat at ang paggamit nito ay katumbas ng pagsisira ng Palaugnayan, Prosodi at [[Palabaybayan ng Filipino|Ortograpiya ng kanilang wikang Tagalog]] sa isang dagok."<ref>{{cite book|last1=Espallargas|first1=Joseph G.|title=A study of the ancient Philippine syllabary with particular attention to its Tagalog version|date=1974|page=98|language=Ingles|trans-title=Isang pag-aaral ng sinaunang pantigan ng Pilipinas na may pantanging pansin sa bersyong Tagalog nito}}</ref> Noong 1703, naiulat na ginagamit pa rin ang Baybayin sa ''Comintan'' ([[Batangas]] at [[Laguna (province)|Laguna]]) at mga ibang bahagi ng Pilipinas.<ref>{{cite book|last1=de San Agustín|first1=Gaspar|title=Compendio de la arte de la lengua tagala|date=1703|page=142|quote=Sa wakas ilalagay ang paraan ng pagsulat nila sa nakaraan, at kasalukuyan nilang ginagamit ito sa Comintan (Mga lalawigan ng Laguna at Batangas) at mga iba pang bahagi. (Isinalin ang sipi mula sa Kastila)|language=Kastila|trans-title=Kompendiyo sa sining ng wikang Tagalog}}</ref> Kabilang sa mga pinakaunang [[panitikan]] ukol sa ortograpiya ng mga [[mga wikang Bisaya]] ang mga akda ni Ezguerra, isang paring [[Hesuita]], sa kanyang {{lang|es|Arte de la lengua bisaya}} noong 1747<ref>{{cite book|title=Arte de la lengua bisaya de la provincia de Leyte|author=P. Domingo Ezguerra (1601–1670)|others=apendice por el P. Constantino Bayle|origyear=s. 1663|publisher=Imp. de la Compañía de Jesús|year=1747|isbn=9780080877754|url=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA915&lpg=PA915&dq=Ezguerra+with+his+Arte+de+la+lengua+Bisaya#v=onepage|language=Kastila|trans-title=Sining ng wikang Bisaya sa lalawigan ng Leyte}}</ref> at Mentrida sa kanyang {{lang|es|Arte de la lengua bisaya: [[Hiligaynon language|Iliguaina]] de la isla de Panay}} noong 1818 na pangunahing nagtalakay ng [[Balarila|istraktura ng bararila]].<ref>{{cite book|author=Trinidad Hermenegildo Pardo de Tavera|title=Contribución para el estudio de los antiguos alfabetos filipinos|url=http://www.gutenberg.org/files/15421/15421-h/15421-h.htm|year=1884|publisher=Losana|language=Kastila|trans-title=Kontribusyon para sa pag-aaral ng mga sinaunang alpabetong Pilipino}}</ref> [[File:Monreal stone.jpg|thumb|right|Ang batong Monreal, na pinakasentro sa seksyon ng Baybayin ng [[National Museum of Anthropology (Manila)|Pambansang Museo ng Antropolohiya]].]] Ang inskripsyon sa batong Ticao, kilala rin bilang batong Monreal o batong Rizal, ay isang tabletang apog na naglalaman ng Baybayin. Natagpuan ng mga mag-aaral ng Paaralang Elementarya ng Rizal sa [[Pulong Ticao]] sa bayan ng Monreal, [[Masbate]], na nagsikayod ng putik sa kani-kanilang sapatos at tsinelas sa dalawang di-pantay na tabletang [[apog]] bago pumasok sa kanilang silid-aralan, nakalagay na ang mga ito sa isang seksyon ng [[Pambansang Museo ng Pilipinas]], na tumitimbang ng 30 kilo, may 11 sentimetrong kapal, 54 sentimetrong haba at 44&nbsp;sentimetrong lapad habang ang isa pa ay 6&nbsp;sentimetrong kapal, 20&nbsp;sentimetrong haba at 18 sentimetrong lapad.<ref name="INQPHmuddied">{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/616407/muddied-stones-reveal-ancient-scripts|title=Muddied stones reveal ancient scripts|last=Escandor|first=Juan, Jr.|date=Hulyo 13, 2014|work=Philippine Daily Inquirer|access-date=Setyembre 12, 2020|language=Ingles|trans-title=Ibinunyag ng mga batong naputikan ang mga sinaunang sulat}}</ref><ref name="ELIZAGAticao">{{cite conference|url=http://heritage.elizaga.net/explorations/borrinaga/ticao-stones.pdf|last=Borrinaga|first=Rolando|date=Agosto 5-6, 2011|format=PDF|conference=The 1st Philippine Conference on the “Baybayin” Stones of Ticao, Monreal, Lalawigan ng Masbate|language=Ingles|title=Romancing the Ticao Stones: Preliminary Transcription, Decipherment, Translation, and Some Notes|trans-title=Pagroromansa sa mga Batong Ticao: Paunang Transkripsyon, Pag-iintindi, Pagsasalin, at mga Ilang Tala|access-date=2020-06-12|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201215044/http://heritage.elizaga.net/explorations/borrinaga/ticao-stones.pdf|url-status=dead}}</ref> ===Pagkawala=== Maaaring naging sanhi ang pagkalito sa mga patinig (i/e at o/u) at huling katinig, mga nawawalang titik para sa mga tunog ng Kastila at prestihiyo ng kultura at pagsulat ng Kastila sa pagkawala ng Baybayin sa paglipas ng panahon sa karamihan ng mga bahagi ng Pilipinas. Nakatulong din sa mga Pilipino ang pag-aaral ng alpabetong Latin sa sosyoekonomikong pagsusulong sa ilalim ng mga Kastila, dahil maaaring silang umangat sa masasabing prestihiyosong puwesto tulad ng mga klerk, tagasulat at kalihim.<ref name="baybayin"/> Pagsapit ng 1745, isinulat ni Sebastián de Totanés sa kanyang ''Arte de la lengua tagala'' na “Bihira lamang ngayon ang Indio [Pilipino] na marunong bumasa [ng Baybayin], at mas bihira pa ang marunong magsulat [ng Baybayin]. Silang lahat ngayon ay nagsusulat at nagbabasa sa aming mga Kastilang titik [alpabetong Latin].”<ref name=artedelalengatagalog>{{cite book |last1=de Totanés |first1=Sebastián |title=Arte de la lengua tagala |date=1745 |pages=3 |quote=Hindi ito tungkol sa mga Tagalog na titik, dahil bihira na ang Indio na nakababasa nito, at napakabihira ang nakakapagsulat ng mga ito. Silang lahat ngayon ay nagsusulat at nagbabasa sa aming mga Kastilang titik. (Isinalin ang sipi mula sa Kastila)|url=https://archive.org/details/apu1031.0001.001.umich.edu/page/n15/mode/2up|trans-title=Sining ng Wikang Tagalog }}</ref> Sa pagitan ng 1751 at 1754, isinulat ni Juan José Delgado na "inilaan ng mga [katutubong] tao ang kanilang sarili sa paggamit ng aming sulat [Latin]"<ref>{{cite book|last1=Delgado|first1=Juan José|title=Historia General sacro-profana, política y natural de las Islas del Poniente llamadas Filipinas|date=1892|page=331-333|language=Kastila|trans-title=Sagradong kabastusan, pampulitika at natural na kasaysayang Pangkalahatan ng mga Kanluraning Isla na tinatawag na Pilipinas}}</ref>. Ang kawalan ng mga pre-Hispanikong ispesimen ng paggamit ng Baybayin ay humantong sa karaniwang maling akala na sinunog o pinuksa ng mga prayleng Kastila ang pagkarami-raming katutubong dokumento. Isa sa mga iskolar na nagpanukala ng teoryang ito si H. Otley Beyer, isang [[Antropolohiya|antropologo]] at [[mananalaysay]] na nagsulat sa ''"The Philippines before Magellan"'' (1921) na, "Ipinagmalaki ng isang Kastilang pari sa [[Timog Luzon]] na pinuksa niya ang higit sa tatlong daan na balumbon na pinagsulatan ng mga katutubong karakter". Naghanap nang naghanap ang mga mananalaysay ang pinagmulan ng pahayag ni Beyer, ngunit walang nakapagpatunay ang pangalan ng nasabing pari.<ref name="paulmorrow" /> Walang direktang dokumentadong ebidensya ng malaking pinsala ng mga pre-Hispanikong dokumento ng mga Kastilang misyonero at alinsunod dito, tinanggihan ng makabagong iskolar tulad ni Paul Morrow at Hector Santos<ref>{{cite web|last1=Santos|first1=Hector|title=Extinction of a Philippine Script|url=http://www.bibingka.baybayin.com/dahon/extinct/extinct.htm|website=www.bibingka.baybayin.com|quote=Gayupaman, noong nagsimula akong maghanap ng mga dokumento na makakakumpirma nito, wala akong mahanap. Tinitigan at pinag-aralan ko ang mga salaysay ng mga istoryador ukol sa mga pagkasunog (lalo ang kay Beyer) naghahanap ng mga talababa na maaaring magpahiwatig kung saan nanggaling ang impormasyon. Nakalulungkot, hindi dokumentado ang kani-kanilang mga sanggunian, kung may sanggunian man sila. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|language=Ingles|trans-title=Pagkalipol ng Isang Sulat Pilipino|access-date=2020-06-12|archive-date=2019-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915163425/http://www.bibingka.baybayin.com/dahon/extinct/extinct.htm|url-status=dead}}</ref> ang mga mungkahi ni Beyer. Partikular na iminungkahi ni Santos na posibleng sinunog lamang ng mga prayleng Kastila ang mga manaka-nakang maikling dokumento ng [[orasyon]], sumpa at tawal na itinuring bilang masama, at ang mga unang misyoneryo ay nagsagawa lamang ng pagpuksa ng mga manuskritong Kristiyano na hindi katanggap-tanggap ng Simbahan. Tinanggihan ni Santos ang ideya na sistematikong pinasunog ang mga sinaunang pre-Hispanikong manuskrito.<ref>{{cite web|last1=Santos|first1=Hector|title=Extinction of a Philippine Script|url=http://www.bibingka.baybayin.com/dahon/extinct/extinct.htm|website=www.bibingka.baybayin.com|accessdate=Setyembre 15, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915163425/http://www.bibingka.baybayin.com/dahon/extinct/extinct.htm|archivedate=Setyembre 15, 2019|quote=Ngunt kung may nangyaring sunog man dahil sa utos ni P. Chirino, magreresulta ito sa pagkasunog ng mga manuskritong Kristiyano na hindi katanggap-tanggap ng Simbahan at hindi mga sinaunang manuskrito na hindi talagang umiral. Sinunog ang mga maiikling dokumento? Oo. Mga sinaunang manuskrito? Hindi. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|language=Ingles|trans-title=Pagkalipol ng Isang Sulat Pilipino}}</ref> Naitala rin ni Morrow, isang iskolar, na walang kaganapang nakatala ng mga sinaunang Pilipinong nagsusulat sa mga balumbon, at ang pinakamalamang na dahilan kung bakit walang natirang mga dokumentong pre-Hispaniko ay nagsulat sila sa mga nasisirang bagay tulad ng dahon at kawayan. Idinagdag pa niya na maaaring ikatuwiran na nakatulong ang mga Kastilang prayle sa pagpepreserba ng Baybayin sa pamamagitan ng pagdokumento at paggamit nito kahit na tinalikuran na ito ng karamihan ng mga Pilipino.<ref name="paulmorrow">{{cite web|last1=Morrow|first1=Paul|title=Baybayin, The Ancient Script of the Philippines|url=http://paulmorrow.ca/bayeng1.htm|website=paulmorrow.ca|language=Ingles|trans-title=Babayin, Ang Sinaunang Sulat ng Pilipinas}}</ref> Sinasabi ni Isaac Donoso, isang iskolar, na nagkaroon ng mahalagang papel ang mga dokumentong nakasulat sa katutubong wika at katutubong sulat (lalo na ang Baybayin) sa hudisyal at legal na buhay ng kolonya at itinala na marami pa ring matatagpuang dokumento sa panahong kolonyal na nakasulat sa Baybayin sa mga iilang repositoryo, kabilang dito ang silid-aklatan ng [[Unibersidad ng Santo Tomas]].<ref name="letrademeca">{{cite journal|last1=Donoso|first1=Isaac|title=Letra de Meca: Jawi Script in the Tagalog Region During the 16th Century|journal=Journal of Al-Tamaddun|date=Hunyo 14, 2019|volume=14|issue=1|pages=89–103|doi=10.22452/JAT.vol14no1.8|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/JAT/article/view/16534|language=en|issn=2289-2672|quote=Ang mahalaga sa amin ay ang may-katuturang aktibidad sa mga dantaong ito sa pag-aaral, pagsusulat, at kahit paglilimbag sa Baybayin. At hindi kakatwa itong gawin sa mga ibang rehiyon ng Imperyong Kastila. Sa katunayan, mahalaga ang naging papel ng mga katutubong dokumento sa hudisyal at ligal na buhay ng mga kolonya. Ligal na tinanggap ang mga dokumento sa mga ibang wika maliban sa Kastila, at sinabi ni Pedro de Castro na "Sa mga sinupan ng Lipa at Batangas, nakakita ako ng mararaming dokumento na may ganitong titik". Sa panahon ngayon, mahahanap natin ang mga dokumentong may Baybayin sa iilang repositoryo, kabilang dito ang pinakalumang aklatan sa bansa, ang Unibersidad ng Santo Tomás. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|doi-access=free|trans-title=Letra de Meca: Sulat Jawi sa Katagalugan Noong Ika-16 na Dantaon}}</ref> Napansin din niya na hindi sinugpo ng mga unang misyonerong Kastila ang paggamit ng Baybayin ngunit sa halip niyo ay maaaring itinaguyod nila ang Baybayin bilang hakbang upang pigilan ang Islamisasyon, dahil lumilipat ang wikang Tagalog mula Baybayin patungo sa [[Jawi script|Jawi]], ang isina-Arabeng sulat ng lipunang napa-Islam sa Timog-silangang Asya.<ref>{{cite journal|last1=Donoso|first1=Isaac|title=Letra de Meca: Jawi Script in the Tagalog Region During the 16th Century|journal=Journal of Al-Tamaddun|date=Hunyo 14, 2019|volume=14|issue=1|page=92|doi=10.22452/JAT.vol14no1.8|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/JAT/article/view/16534|accessdate=Setyembre 15, 2019|language=en|issn=2289-2672|quote=Pangalawa, kung hindi inalis ang Baybayin ngunit itinaguyod at alam natin na ang Maynila ay nagiging mahalagang entrepôt ng Islam, maaaring isipin na ang Baybayin ay nasa maibabagong yugto sa Kamaynilaan sa pagdating ng mga Kastila. Ito ay upang sabihin, gaya ng mga ibang lugar ng mundong Malay, pinapalitan ang Baybayin at kulturang Hindu-Budismo ng Sulat Jawi at Islam. Kung ganoon, baka itinaguyod ng mga Kastila ang Baybayin bilang paraan upang patigilan ang Islamisyon dahil unti-unting naglipat ang wikang Tagalog mula sa Baybayin tungo sa sulat Jawi. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|doi-access=free|trans-title=Letra de Meca: Sulat Jawi sa Katagalugan Noong Ika-16 na Dantaon}}</ref> Habang may naitalang di-kukulangin sa dalawang kaso ng pagsunog ng mga libritong Tagalog ng mga pormula sa [[Salamangka (mahiya)|salamangka]] noong unang bahagi ng panahon ng mga Kastila, nagkomento rin si Jean Paul-Potet (2017), isang iskolar, na nakasulat ang mga librito sa alpabetong Latin at hindi sa katutubong Baybayin.<ref>{{cite book|last1=POTET|first1=Jean-Paul G.|title=Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs|date=2019|publisher=Lulu.com|isbn=978-0-244-34873-1|page=66|url=https://books.google.com/?id=Ca5XDwAAQBAJ|language=en|trans-title=Mga Sinaunang Paniniwala at Kaugalian ng mga Tagalog}}</ref> Wala ring mga ulat ng mga banal na kasulatan ng mga Tagalog, dahil hindi nila isinulat ang kanilang kaalaman sa [[Teolohiya|teolohiko]] at ipinasa nang bibigan habang inilaan ang paggamit ng Baybayin para sa mga sekular na layunin at mga [[anting-anting]].<ref>{{cite book|last1=POTET|first1=Jean-Paul G.|title=Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs|date=2019|publisher=Lulu.com|isbn=978-0-244-34873-1|page=58–59|url=https://books.google.com/?id=Ca5XDwAAQBAJ|language=en|quote=Pinanatiling hindi nakasulat ng mga Tagalog ang kanilang kaalaman sa teolohiko, at ginamit lamang ang kanilang alpabetong papantig ("Baybayin") para sa mga sekular na hangarin at, marahil, mga anting-anting. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|trans-title=Mga Sinaunang Paniniwala at Kaugalian ng mga Tagalog}}</ref> ===Mga makabagong inapo=== {{main|Panitik na Buhid|Sulat Hanunuo|Sulat Tagbanwa}} Ang mga natitirang modernong sulat na tuwirang nagmula sa Baybayin sa pamamagitan ng likas na pangyayari ang [[sulat Tagbanwa]] na minana ng mga Palawano mula sa [[Tagbanua|mga Tagbanwa]] at pinangalanang [[Sulat Tagbanwa#Ibalnan|Ibalnan]], at [[Panitik na Buhid|sulat Buhid]] at [[Sulat Hanunuo|sulat Hanunóo]] sa [[Mindoro]]. Pinalitan ang sinaunang [[Kulitan|sulat Kapampangan]] na ginamit noong dantaong 1600 ng artipisyal na sulat na tinatawagang "makabagong Kulitan". Walang ebidensya para sa mga iba pang panrehiyong sulat; tulad ng makabagong eksperimento sa Pampanga. Alinmang ibang sulat ay mga kamakailang likha batay sa isa o isa pa sa mga abesedaryo mula sa mga lumang Kastilang paglalarawan.<ref name="QuoraBaybayin"/> {| class="wikitable" style="width:50%; margin:auto; line-height:1.25em;" |+Makabagong Indikong sulat !Sulat !Rehiyon !Halimbawa |- |[[Wikang Palawano|Sulat Ibalnan]] |[[Palawan]] |[[File:Ibalnan.jpg|150px]] |- |[[Sulat Hanunuo]] |[[Mindoro]] |[[File:Hanunoo script sample.svg|150px]] |- |[[Panitik na Buhid|Sulat Buhid]] |[[Mindoro]] |[[File:Buhid script sample.svg|150px]] |- |[[Sulat Tagbanwa]] |Gitnang at Hilagang [[Palawan]] |[[File:Tagbanwa script sample.svg|150px]] |} ==Mga katangian== [[File:Filipino sword filipino dha baybayin script.JPG|thumb|right|Isang espadang dha na pinag-ukitan ng Baybayin.]]Ang Baybayin ay isang [[Abugida]] (alpasilabryo), na gumagamit ng mga kombinasyon ng [[katinig]] at patinig. Ang bawat karakter o titik,<ref name="potet" /> habang nakasulat sa payak na anyo, ay isang katinig na nagtatapos sa patinig na "A". Upang isulat ang isang katinig na nagtatapos sa ibang patinig, inilalagay ang isang marka na tinatawagang kudlit<ref name="potet" /> sa itaas ng titik (upang tumunog ng "E" o "I") o sa ibaba ng titik (upang tumunog ng "O" o "U"). Upang magsulat ng mga salita nagsisimula sa patinig, ginagamit ang tatlong titik, tig-isa para sa ''A'', ''E/I'' at ''O/U''. === Palatitikan === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Halimbawa ng mga glipo (gawang-kamay o istilong panggayak) para sa mga saligang titik ! colspan="3" |Nagsasariling patinig | rowspan="2" style="border-top:hidden;border-bottom:hidden;background:white;padding:1px" | ! colspan="17" |Batay na katinig (na may ipinahiwatig na patinig a) |- | style="width:36px" |[[Talaksan:BAYBAYIN_A.png|36x36px|a]]a | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_E-I.svg|36x36px|i/e]]i/''e'' | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_O-U.svg|36x36px|u/o]]u/''o'' | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Ka.svg|36x36px|ka]]ka | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Ga.svg|36x36px|ga]]ga | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Nga.svg|36x36px|nga]]nga | style="background:white;padding:1px" | | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Ta.svg|36x36px|ta]]ta | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Da.svg|36x36px|da]]da/''ra'' | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Na.svg|36x36px|na]]na | style="background:white;padding:1px" | | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Pa.svg|36x36px|pa]]pa | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Ba.svg|36x36px|ba]]ba | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Ma.svg|36x36px|ma]]ma | style="background:white;padding:1px" | | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Ya.svg|36x36px|ya]]ya | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_La.svg|36x36px|la]]la | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Wa.svg|36x36px|wa]]wa | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Sa.svg|36x36px|sa]]sa | style="width:36px" |[[Talaksan:Baybayin_Ha.svg|36x36px|ha]]ha |} {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="1" style="text-align:center" |+'''Ang mga saligang titik kasama ng lahat ng mga kombinasyon ng katinig-patinig at birama''' |- valign="top" |'''Mga patinig''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |a |{{Script|Tglg|ᜀ}} |- |i<br />e |{{Script|Tglg|ᜁ}} |- |u<br />o |{{Script|Tglg|ᜂ}} |- |''/{{Script|Tglg|◌}}/'' |{{Script|Tglg|◌᜕<br/>◌᜔}} |} |'''ba/va''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''ba/va'' |{{Script|Tglg|ᜊ}} |- |''bi/vi<br />be/ve'' |{{Script|Tglg|ᜊᜒ}} |- |''bu/vu<br />bo/vo'' |{{Script|Tglg|ᜊᜓ}} |- |/b/<br />/v/ |{{Script|Tglg|ᜊ᜕<br>ᜊ᜔}} |} |'''ka''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''ka'' |{{Script|Tglg|ᜃ}} |- |ki<br />ke |{{Script|Tglg|ᜃᜒ}} |- |ku<br />ko |{{Script|Tglg|ᜃᜓ}} |- |/k/ |{{Script|Tglg|ᜃ᜕<br/>ᜃ᜔}} |} |'''da''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''da'' |{{Script|Tglg|ᜇ}} |- |''di<br />de'' |{{Script|Tglg|ᜇᜒ}} |- |''du<br />do'' |{{Script|Tglg|ᜇᜓ}} |- |/d/ |{{Script|Tglg|ᜇ᜕<br/>ᜇ᜔}} |} |'''ra''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''ra'' |{{Script|Tglg|ᜍ}} |- |''ri<br />re'' |{{Script|Tglg|ᜍᜒ}} |- |''ru<br />ro'' |{{Script|Tglg|ᜍᜓ}} |- |/r/ |{{Script|Tglg|ᜍ᜕<br />ᜍ᜔}} |} |'''ta''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''ta'' |{{Script|Tglg|ᜆ}} |- |''ti<br />te'' |{{Script|Tglg|ᜆᜒ}} |- |''tu<br />to'' |{{Script|Tglg|ᜆᜓ}} |- |/t/ |{{Script|Tglg|ᜆ᜕<br/>ᜆ᜔}} |} | rowspan="4" | |- |'''ga''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''ga'' |{{Script|Tglg|ᜄ}} |- |''gi<br />ge'' |{{Script|Tglg|ᜄᜒ}} |- |''gu<br />go'' |{{Script|Tglg|ᜄᜓ}} |- |/g/ |{{Script|Tglg|ᜄ᜕<br/>ᜄ᜔}} |} |'''ha''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''ha'' |{{Script|Tglg|ᜑ}} |- |''hi<br />he'' |{{Script|Tglg|ᜑᜒ}} |- |''hu<br />ho'' |{{Script|Tglg|ᜑᜓ}} |- |/h/ |{{Script|Tglg|ᜑ᜕<br/>ᜑ᜔}} |} |'''la''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''la'' |{{Script|Tglg|ᜎ}} |- |''li<br />le'' |{{Script|Tglg|ᜎᜒ}} |- |''lu<br />lo'' |{{Script|Tglg|ᜎᜓ}} |- |/l/ |{{Script|Tglg|ᜎ᜕<br/>ᜎ᜔}} |} |'''ma''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''ma'' |{{Script|Tglg|ᜋ}} |- |''mi<br />me'' |{{Script|Tglg|ᜋᜒ}} |- |''mu<br />mo'' |{{Script|Tglg|ᜋᜓ}} |- |/m/ |{{Script|Tglg|ᜋ᜕<br/>ᜋ᜔}} |} |'''wa''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''wa'' |{{Script|Tglg|ᜏ}} |- |''wi<br />we'' |{{Script|Tglg|ᜏᜒ}} |- |''wu<br />wo'' |{{Script|Tglg|ᜏᜓ}} |- |/w/ |{{Script|Tglg|ᜏ᜕<br/>ᜏ᜔}} |} |- |'''na''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''na'' |{{Script|Tglg|ᜈ}} |- |''ni<br />ne'' |{{Script|Tglg|ᜈᜒ}} |- |''nu<br />no'' |{{Script|Tglg|ᜈᜓ}} |- |/n/ |{{Script|Tglg|ᜈ᜕<br/>ᜈ᜔}} |} |'''nga''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''nga'' |{{Script|Tglg|ᜅ}} |- |''ngi<br />nge'' |{{Script|Tglg|ᜅᜒ}} |- |''ngu<br />ngo'' |{{Script|Tglg|ᜅᜓ}} |- |/ŋ/ |{{Script|Tglg|ᜅ᜕<br/>ᜅ᜔}} |} |'''pa/fa''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''pa''/''fa'' |{{Script|Tglg|ᜉ}} |- |''pi/pe<br />fi/fe'' |{{Script|Tglg|ᜉᜒ}} |- |''pu/po<br />fu/fo'' |{{Script|Tglg|ᜉᜓ}} |- |/p/<br />/f/ |{{Script|Tglg|ᜉ᜕<br/>ᜉ᜔}} |} |'''sa/za''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''sa''/''za'' |{{Script|Tglg|ᜐ}} |- |''si/se<br />zi/ze'' |{{Script|Tglg|ᜐᜒ}} |- |''su/so<br />zu/zo'' |{{Script|Tglg|ᜐᜓ}} |- |/s/<br />/z/ |{{Script|Tglg|ᜐ᜕<br/>ᜐ᜔}} |} |'''ya''' {| class="wikitable" style="margin:.5em auto" |''ya'' |{{Script|Tglg|ᜌ}} |- |''yi<br />ye'' |{{Script|Tglg|ᜌᜒ}} |- |''yu<br />yo'' |{{Script|Tglg|ᜌᜓ}} |- |/j/ |{{Script|Tglg|ᜌ᜕<br/>ᜌ᜔}} |} |- | colspan="5" | |}Itinatampok sa ikalawa-sa-huling hanay ang pamudpod birama "{{Script|Tglg|◌᜕}}", na hango sa ipinakilala ni Antoon Postma sa [[sulat Hanunuo]] na kalaunan ay naging bahagi ng [[Tagalog (bloke ng Unicode)|Tagalog Unicode Block]] noong 2021 sa pangunguna ni Fredrick R. Brennan<ref name="L2/20-272">{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2020/20272-pamudpod.pdf|title=Amended proposal to encode the Tagalog pamudpod|archive-url=https://web.archive.org/web/20250708022736/https://www.unicode.org/L2/L2020/20272-pamudpod.pdf|archive-date=Hulyo 8, 2025|access-date=Nobyembre 10, 2025|language=en|trans-title=Amended proposal to encode the Tagalog pamudpod}}</ref>. Ang huling hanay ng mga kumpol na may krus-kudlit birama "{{Script|Tglg|◌᜔}}" ay idinagdag sa orihinal. Ipinakilala ito ni Francisco Lopez, isang paring Kastila, sa kaniyang mga gawa at pagsasalin tulad ng ''Libro a naisurátan amin ti bagás ti Dotrina Cristiana'' noong 1620<ref name="Amami">{{cite web|url=http://paulmorrow.ca/amami.htm|title=Amami - A Fragment of the Ilokano Lord's Prayer, 1620|archive-url=https://web.archive.org/web/20250801020824/http://paulmorrow.ca:80/amami.htm|archive-date=Agosto 1, 2025|access-date=Nobyembre 10, 2025|language=en|trans-title=Amami - A Fragment of the Ilokano Lord's Prayer, 1620}}</ref>. Bago ang pagpapakilala ng bagong titik para sa '''ra''', isang simbolo lamang ang ginagamit para sa '''da''' o '''ra''' dahil alopono ang mga ito sa karamihan ng [[Mga wikang Pilipino|mga wika ng Pilipinas]], kung saan nagiging '''ra''' ito sa pagitan ng mga patinig at nagiging '''da''' sa mga ibang posisyon. Napanatili ang ganitong alituntunin ng balarila sa [[Wikang Filipino|makabagong Filipino]], kaya kapag may '''d''' sa pagitan ng dalawang patinig, nagiging '''r''' ito, tulad sa mga salitang ''dangal'' at ''marangal'', o ''dunong'' at ''marunong'', at kahit sa ''raw'' at ''daw'' at sa ''rin'' at ''din'' pagkatapos ng mga patinig.<ref name="baybayin"/> Gayunpaman, mayroong hiwalay na simbolo para sa '''da''' at '''ra''' para sa ibang uri ng Baybayin tulad ng Sambal, Basahan, at Ibalnan; upang banggitin lamang ang ilan. Noong 2021, ipinakilala ang "{{Script|Tglg|ᜍ}}" at "{{Script|Tglg|ᜟ}}" bilang mga titik para sa '''ra''' kung saan ang una ay hango sa mga mungkahi ng kalakhan ng mga gumagamit ng Baybayin, tulad nina Normal de los Santos at Lloyd Zapanta, habang ang pangalawa naman ay kilala bilang '''ra''' ng Zambales na unang nakita sa librong ''Estudio de los antiguos alfabetos Filipinos'' ni Cipriano Marcilla y Martin. Ginagamit din ang parehong simbolo upang kumatawan sa '''pa''' at '''fa''' (o '''pha'''), '''ba''' at '''ba''', at '''sa''' at '''za''' na katunog din. Kinatawan ng isang titik ang '''nga'''. Pinanatili ng kasalukuyang bersyon ng [[alpabetong Filipino]] ang "'''ng'''" bilang digrapo. Bukod sa mga ponetikong pagsasaalang-alang na ito, monokameral ang sulat at hindi gumagamit ng maliit at malaking titik upang ipakitang iba ang mga pangalang pantangi o unang titik ng mga salitang nagsisimula ng mga pangungusap.<br> ==== Kudlit birama ==== Naging lalong mahirap ang orihinal na pamamaraan ng pagsulat para sa mga paring Kastila na nagsasalinwika ng mga aklat tungo sa mga [[Mga wikang Pilipino|bernakular]], dahil noong una hindi isinasama ng Baybayin ang huling katinig na walang patinig. Maaaring ikalito ito ng mga mambabasa sa anong salita o bigkas ang nilayon ng manunulat. Halimbawa, 'bu-du' ang pagbaybay sa 'bundok', na hindi isinasama ang huling katinig ng bawat pantig. Dahil dito, ipinakilala ni Francisco Lopez ang kanyang kudlit noong 1620 na tinatawagang sabat o krus na nagkansela sa pahiwatig na tunog ng patinig ''a'' at nagpahintulot sa pagsusulat ng huling katinig. Isinulat ang kudlit sa anyo ng tandang "+",<ref name="bibingka">{{cite web|url=http://www.bibingka.com/dahon/tagalog/tagalog.htm|title=The Tagalog script|archive-url=https://web.archive.org/web/20080823214513/http://www.bibingka.com/dahon/tagalog/tagalog.htm|archive-date=Agosto 23, 2008|access-date=Setyembre 2, 2008|language=en|trans-title=Ang sulat Tagalog}}</ref> na may kaugnayan sa [[Kristiyanismo]]. Pareho ang silbi nitong malakrus na kudlit sa [[virama]] sa sulat [[Devanagari]] sa [[India|Indiya]]. Sa katunayan, tinatawag na ''Tagalog Sign Virama'' (Biramang Tandang Tagalog) ang kudlit ng [[Unicode]]. Ngayon, kasama na ng ''Tagalog Sign Virama'' ang ''Tagalog Sign Pamudpod'' "{{Script|Tglg|◌᜕}}" sa mga birama na nasa ulalim ng [[Tagalog (bloke ng Unicode)|Tagalog Unicode Block]]. Hango ito sa pamudpod mula sa [[sulat Hanunuo]]. === Bantas at pagitan === Noong una, ang Baybayin ay may iisang [[bantas]] lamang ({{Script|Tglg|᜶}}), na tinawagang bantasan.<ref name="potet">{{cite book|last1=Potet|first1=Jean-Paul G.|title=Baybayin, the Syllabic Alphabet of the Tagalogs|page=95|accessdate=Mayo 20, 2020|url=https://books.google.com/?id=Ca5XDwAAQBAJ|language=Ingles|trans-title=Mga Sinaunang Paniniwala at Kaugalian ng mga Tagalog}}</ref><ref>{{cite book|last1=de Noceda|first1=Juan|title=Vocabulario de la lengua tagala|date=1754|page=39|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=miun.aqj5903.0001.001&view=image&seq=61|language=Kastila|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog}}</ref> Ngayon, gumagamit ang Baybayin ng dalawang bantas, ang solong bantas ({{Script|Tglg|᜵}}), na nagsisilbi bilang kuwit o tagahati ng talata, at ang dobleng bantas ({{Script|Tglg|᜶}}), na nagsisilbi bilang tuldok o pangwakas ng talata. Kahawig ang mga bantas na ito sa solong at dobleng danda sa mga ibang Indikong Abugida at maaaring ilahad nang patayo tulad ng mga Indikong danda, o nang pahilis tulad ng mga bantas na pahilis. Nagkakaisa sa paggamit ng mga bantas ang lahat ng mga sulat Pilipino at isinakodigo ng Unicode sa bloke ng [[sulat Hanunóo]].<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/versions/Unicode13.0.0/ch17.pdf#G26723|title=Chapter 17: Indonesia and Oceania, Philippine Scripts|publisher=Unicode Consortium|date=March 2020|language=Ingles|trans-title=Kabanata 17: Indonesia at Oceania, Mga Pilipinong Sulat}}</ref> Hindi ginamit sa kasaysayan ang paghihiwalay sa mga salita dahil isinulat nang patuloy ang mga salita, ngunit karaniwan ito ngayon.<ref name="baybayin" /> === Pagkakasunod-sunod ng titik === Sa ''[[Katesismo para sa mga Pilipinong Katoliko|Doctrina Christiana]]'', ang mga titik ng Babayin ay inayos (nang walang anumang koneksyon sa iba pang magkatulad na panitik, maliban sa pag-ayos ng mga patinig bago ang mga katinig) bilang. :{{Script|Tglg|ᜀ ᜂ ᜁ ᜑ ᜉ ᜃ ᜐ ᜎ ᜆ ᜈ ᜊ ᜋ ᜄ ᜇ ᜌ ᜅ ᜏ}}<br>a, u/o, i/e; ha, pa, ka, sa, la, ta, na, ba, ma, ga, da/ra, ya, nga, wa.<ref>{{cite web|url=http://www.gutenberg.org/files/16119/16119-h/16119-h.htm#d0e129|title=Doctrina Cristiana|website=Project Gutenberg|trans-title=Doktrinang Kristiyano|language=Kastila}}</ref> Sa Unicode, inayos ang mga titik nang magkaugnay sa mga ibang panitikang Indiko, ayon sa pagkakaugnay ng mga magkakalapit na mga katinig. :{{Script|Tglg|ᜀ ᜁ ᜂ ᜃ ᜄ ᜅ ᜆ ᜇ ᜈ ᜉ ᜊ ᜋ ᜌ ᜍ ᜎ ᜏ ᜐ ᜑ}}<br>a, i/e, o/u; ka, ga, nga; ta, da, na; pa, ba, ma; ya, ra, la; wa, sa, ha.<ref name="UnicodeTagalog">{{Cite web|url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U1700.pdf|title=Unicode Baybayin Tagalog variant}}</ref> == Paggamit == === Paggamit bago at sa panahon ng pananakop === Sa kasaysayan, ginamit ang Baybayin sa mga lugar kung saan sinasalita ang [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at sa mas maliit na sakop, ang [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]. Kumalat sa mga [[Wikang Iloko|Ilokano]] ang paggamit nito noong itinaguyod ng mga Kastila ang kanyang paggamit sa paglathala ng mga [[Bibliya]]. Binigyang pansin ni Pedro Chirino, isang paring Kastila, noong 1604 at [[Antonio de Morga]] noong 1609 na marunong ang karamihan ng mga Pilipino sa Baybayin, at sinabi na halos walang lalaki at mas bihira pa ang babae na hindi bumabasa at nagsusulat sa mga titik na ginagamit sa [[Luzon|"pulo ng Maynila"]].<ref name="geoffwadecham">{{cite journal|last1=Wade|first1=Geoff|title=On the Possible Cham Origin of the Philippine Scripts|url=https://archive.org/details/journal-of-southeast-asian-studies_march-september-1993_24_1-2/page/44|journal=Journal of Southeast Asian Studies|date=March 1993|volume=24|issue=1|pages=44–87|doi=10.1017/S0022463400001508|jstor=20071506|language=Ingles|trans-title=Patungkol sa Posibleng Pinagmulang Cham ng mga Sulat Pilipino}}</ref> Itinala na hindi sila nagsusulat ng mga aklat o nagrerekord, subalit ginamit ang Baybayin para sa mga personal na pagsusulat tulad ng mga maliliit na nota at mensahe, tula at paglagda ng mga dokumento.<ref name="Scott" /> Ayon sa kaugalian, isinulat ang Baybayin sa mga [[palma|dahon ng palma]] gamit ang mga panulat o sa [[kawayan]] gamit ang mga kutsilyo.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KFQOAQAAMAAJ&q=baybayin+palm+leaves&dq=baybayin+palm+leaves|title=Filipinas|last=|first=|date=1995-01-01|publisher=Filipinas Pub.|isbn=|location=|pages=60|language=en|quote=|via=|issue=36–44}}</ref> Ang kurbadong hugis ng mga titik ng Baybayin ay tuwirang resulta nitong pamana; nakapupunit sa dahon ang mga tuwid na linya.<ref>{{Cite web|url=http://princelystates.com/ArchivedFeatures/fa-03-05.shtml|title=Cochin Palm Leaf Fiscals|date=2001-04-01|website=Princely States Report > Archived Features|language=en|access-date=2017-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113205231/http://princelystates.com/ArchivedFeatures/fa-03-05.shtml|archive-date=2017-01-13|url-status=dead|trans-title=Mga Dahon ng Palmera na Piskal ng Cochin}}</ref> Nang maukit ang mga titik sa kawayan, pinapahiran ito ng abo upang lumitaw ang mga titik. Binanggit ng isang di-kilalang sanggunian mula sa 1590 na: {{quote |text=Kapag nagsusulat sila, ito ay nasa mga tableta na gawa sa kawayan na mahahanap sa mga pulong iyon, sa banakal. Sa paggamit ng ganoong tableta, na kasinglaki ng apat na daliri, hindi ipinanunulat ang tinta, ngunit ang iilang mga panulat kung saan tinatabas ang ibabaw at banakal ng kawayan at isinasagawa ang mga titik.<ref name="baybayin"/> }} [[File:UST Baybayin Document.png|200px|thumb|right|1613 (Dokumento A) at 1625 (Dokumento B)]] Noong panahon ng mga Kastila, nagsimulang isulat ang karamihan ng Baybayin gamit ang tinta sa papel o inilalathala sa mga aklat (gamit ang mga bloke ng kahoy) upang padaliin ang pagkalat ng Kristiyanismo.<ref>{{cite journal |last1=Woods |first1=Damon L. |date=1992 |title=Tomas Pinpin and the Literate Indio: Tagalog Writing in the Early Spanish Philippines |trans-title=Tomas Pinpin at ang Edukadong Indio: Pagsusulat ng Tagalog sa Maagang Kastilang Pilipinas |url=https://escholarship.org/content/qt7kz776js/qt7kz776js.pdf |journal=UCLA Historical Journal |language=Ingles}}</ref> Sa mga ilang bahagi ng bansa tulad ng [[Mindoro]] nanatili ang kinaugaliang paraan ng pagsusulat.<ref name="Scott" /> Ikinakatuwiran ni Isaac Donoso, isang iskolar, na mahalaga ang papel ng mga dokumentong nakasulat sa katutubong wika at sa Baybayin sa hudisyal at legal na buhay ng kolonya.<ref name="letrademeca"/> Tinatalakay ng Dokumentong Baybayin ng Unibersidad ng Santo Tomas ang dalawang legal na transaksyon ng lupa't bahay noong 1613, na nakasulat sa Baybayin, (binansagang Dokumento A na pinetsahang Pebrero 15, 1613)<ref>{{Cite web|url=http://www.mts.net/~pmorrow/doc_a.htm|title=Document A|date=Mayo 5, 2010|accessdate=Setyembre 3, 2014|website=|publisher=|last=Morrow|first=Paul|language=Ingles|trans-title=Dokumento A}}</ref> at 1625 (binansagang Dokumento B na pinetsahang Disyembre 4, 1625).<ref>{{Cite web|url=http://www.mts.net/~pmorrow/doc_b.htm|title=Document B|date=Mayo 4, 2010|accessdate=Setyembre 3, 2014|website=|publisher=|last=Morrow|first=Paul|trans-title=Dokumento B|archive-date=Hulyo 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150729081423/http://www.mts.net/~pmorrow/doc_b.htm|url-status=dead}}</ref> ===Makabagong paggamit=== [[File:Philippine passport (2016 edition) Baybayin.jpg|thumb|250px|Pasaporte ng Pilipinas (edisyong 2016) na nagpapakita ng sulat Baybayin]] Pana-panahong naimungkahi ang iilang panukalang-batas na nilalayong itaguyod itong sistema ng pagsulat, kabilang dito ang ''"National Writing System Act"'' (Panukalang Batas ng Kapulungan 1022<ref>{{cite web|url=http://congress.gov.ph/legisdocs/basic_17/HB01022.pdf|title=House Bill 1022|publisher=[[Ika-17 na Kongreso ng Pilipinas#Kapulungan ng mga Kinatawan|Ika-17 Kongreso ng Pilipinas]]|accessdate=Setyembre 24, 2018|date=Hulyo 4, 2016|trans-title=Panukalang Batas 1022|language=Ingles|archive-date=2019-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126193202/http://www.congress.gov.ph/legisdocs/basic_17/HB01022.pdf|url-status=dead}}</ref>/Panukalang Batas ng Senado 433<ref>{{cite web|url=https://senate.gov.ph/lis/bill_res.aspx?congress=17&q=SBN-433|title=Senate Bill 433|publisher=[[Ika-17 na Kongreso ng Pilipinas#Senado|Ika-17 Senado ng Pilipinas]]|accessdate=Setyembre 24, 2018|date=Hulyo 19, 2016|trans-title=Panukalang Batas ng Senado 433|language=en}}</ref>). Ginagamit ito sa pinakakasalukuyang [[Piso ng Pilipinas#Serye ng Bagong Salinlahing Baryang Salapi (New Generation Currency Coin Series, 2018 - Kasalukuyan)|serye ng Bagong Salinlahing Baryang Salapi ng piso ng Pilipinas]] na inilabas noong huling sangkapat ng 2010. "Pilipino" ang salita na ginamit sa mga pera ({{Script|Tglg|ᜉᜒᜎᜒᜉᜒᜈᜓ}}). Ginagamit din ito sa mga [[pasaporte ng Pilipinas]], lalo na sa pinakabagong edisyon ng e-pasaporte na inilabas noong 11 Agosto 2009 patuloy. Ang mga pahinang gansal ng mga pahinang 3–43 ay may "{{Script|Tglg|ᜀᜅ᜔ ᜃᜆᜓᜏᜒᜍᜈ᜔ ᜀᜌ᜔ ᜈᜄ᜔ᜉᜉᜇᜃᜒᜎ ᜐ ᜁᜐᜅ᜔ ᜊᜌᜈ᜔}}" ("Ang katuwiran ay nagpapadakila sa isang bayan") bilang pagtukoy sa [[Aklat ng mga Kawikaan|Kawikaan]] 14:34. <gallery> Talaksan:National anthem in baybayin.jpg|Ang mga liriko ng [[Lupang Hinirang]] na isinalin sa Baybayin. Talaksan:Philippine revolution flag magdiwang.svg|Watawat ng [[Katipunan]] sa [[pangkat Magdiwang]], na may titik ''ka'' ng Baybayin. Talaksan:National Historical Commission of the Philippines (NHCP).svg|Selyo ng [[National Historical Commission of the Philippines|Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]], na may titik ''ka'' at ''pa'' sa Baybayin sa gitna. Talaksan:Seal of the Armed Forces of the Philippines.svg|Sagisag ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]], na may titik ''ka'' ng Baybayin sa gitna. Talaksan:National Library of the Philippines (NLP).svg|Tatak ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. ''Karunungan'' ang pagbabasa ng tekstong Baybayin (''ka r(a)u n(a)u nga n(a)''). Talaksan:National Museum of the Philippines.svg|Tatak ng [[Pambansang Museo ng Pilipinas]], na may titik ''pa'' ng Baybayin sa gitna, sa tradisyonal na kubadong istilo. Talaksan:Gawad Lakandula.png|Naglalaman ang sagisag ng [[Orden ni Lakandula]] ng inskripsyon na may mga Baybayin na kumakatawan sa pangalang ''[[Lakandula]]'', na binabasa pakaliwa mula sa itaas. </gallery> == Mga halimbawa == ===Ama Namin=== {| class="wikitable" ! scope="col" |Sulat Baybayin ! scope="col" |[[Alpabetong Latin|Sulat Latin]] |- |<poem> {{Script|Tglg|ᜀᜋ ᜈᜋᜒᜈ᜔᜵ ᜐᜓᜋᜐᜎᜅᜒᜆ᜔ ᜃ᜵}} {{Script|Tglg|ᜐᜋ᜔ᜊᜑᜒᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜅᜎᜈ᜔ ᜋᜓ᜶}} {{Script|Tglg|ᜋᜉᜐᜀᜋᜒᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜃᜑᜇᜒᜀᜈ᜔ ᜋᜓ᜵}} {{Script|Tglg|ᜐᜓᜈ᜔ᜇᜒᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜎᜓᜂᜊ᜔ ᜋᜓ᜵}} {{Script|Tglg|ᜇᜒᜆᜓ ᜐ ᜎᜓᜉ᜵ ᜉᜇ ᜈᜅ᜔ ᜐ ᜎᜅᜒᜆ᜔᜶}} {{Script|Tglg|ᜊᜒᜄ᜔ᜌᜈ᜔ ᜋᜓ ᜃᜋᜒ ᜅᜌᜓᜈ᜔ ᜅ᜔ ᜀᜋᜒᜅ᜔ ᜃᜃᜈᜒᜈ᜔ ᜐ ᜀᜇᜂ ᜀᜇᜂ᜵}} {{Script|Tglg|ᜀᜆ᜔ ᜉᜆᜏᜇᜒᜈ᜔ ᜋᜓ ᜃᜋᜒ ᜐ ᜀᜋᜒᜅ᜔ ᜋ᜔ᜅ ᜐᜎ᜵}} {{Script|Tglg|ᜉᜇ ᜈᜅ᜔ ᜉᜄ᜔ᜉᜉᜆᜏᜇ᜔ ᜈᜋᜒᜈ᜔ ᜐ ᜋ᜔ᜅ ᜈᜄ᜔ᜃᜃᜐᜎ ᜐ ᜀᜋᜒᜈ᜔᜶}} {{Script|Tglg|ᜀᜆ᜔ ᜑᜓᜏᜄ᜔ ᜋᜓ ᜃᜋᜒᜅ᜔ ᜁᜉᜑᜒᜈ᜔ᜆᜓᜎᜓᜆ᜔ ᜐ ᜆᜓᜃ᜔ᜐᜓ᜵}} {{Script|Tglg|ᜀᜆ᜔ ᜁᜀᜇ᜔ᜌ ᜋᜓ ᜃᜋᜒ ᜐ ᜋᜐᜋ᜶ [[Amen|ᜐᜒᜌ ᜈᜏ]]᜶}} </poem> |<poem> ''Ama namin, sumasalangit ka,'' ''Sambahín ang ngalan mo.'' ''Mapasaamin ang kaharián mo,'' ''Sundin ang loób mo,'' ''Dito sa lupà, para nang sa langit.'' ''Bigyán mo kamí ngayón ng aming kakanin sa arau-arau;'' ''At patawarin mo kamí sa aming mga sala,'' ''Para nang pagpapatawad namin sa mga nagkakasala sa amin.'' ''At huwág mo kamíng ipahintulot sa tuksó,'' ''At iadyâ mo kamí sa masama. [[Amen|Siya nawâ]].'' </poem> |} ===Pandaigdig na pagpapahayag ng mga karapatang pantao=== {| class="wikitable" ! scope="col" |Sulat Baybayin ! scope="col" |Sulat Latin |- |{{Script|Tglg|ᜀᜅ᜔ ᜎᜑᜆ᜔ ᜈᜅ᜔ ᜆᜂ ᜀᜌ᜔ ᜁᜐᜒᜈᜒᜎᜅ᜔ ᜈ ᜋᜎᜌ<br /> ᜀᜆ᜔ ᜉᜈ᜔ᜆᜌ᜔ᜉᜈ᜔ᜆᜌ᜔ ᜐ ᜃᜇᜅᜎᜈ᜔ ᜀᜆ᜔ ᜋᜅ ᜃᜇᜉᜆᜈ᜔᜶}} {{Script|Tglg|ᜐᜒᜎ ᜀᜌ᜔ ᜉᜒᜈᜄ᜔ᜃᜎᜓᜂᜊᜈ᜔ ᜈᜅ᜔ ᜃᜆᜓᜏᜒᜇᜈ᜔ ᜀᜆ᜔ [[Budhi|ᜊᜓᜇ᜔ᜑᜒ]]<br /> ᜀᜆ᜔ ᜇᜉᜆ᜔ ᜋᜄ᜔ᜉᜎᜄᜌᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜁᜐᜆ᜔ ᜁᜐ ᜐ ᜇᜒᜏ ᜈᜅ᜔ ᜉᜄ᜔ᜃᜃᜉᜆᜒᜇᜈ᜔᜶}} | style="font-style:italic" |{{lang|tl|Ang lahat ng tao'y isinilang na malaya}} {{lang|tl|at pantay-pantay sa karangalan at mga karapatan.}} {{lang|tl|Sila'y pinagkalooban ng katuwiran at [[budhi]]}} {{lang|tl|at dapat magpalagayan ang isa't isa sa diwa ng pagkakapatiran.}} |} [[Talaksan:Article_1_of_UDHR,_Handwritten_in_Filipino_Baybayin_Script.jpg|thumb|477x477px|Artikulo 1 ng Pandaigdig na Pagpapahayag ng mga [[Karapatang pantao|Karapatan ng Tao]], nakasulat-kamay sa Pilipinong Baybayin.]] === Pambansang sawikain ng Pilipinas === {| class="wikitable" ! scope="col" |Panitik-Baybayin ! scope="col" |Panitik-Latin |- |{{Script|Tglg|ᜋᜃᜇᜒᜌᜓᜐ᜔᜵<br /> ᜋᜃᜆᜂ᜵<br /> ᜋᜃᜃᜎᜒᜃᜐᜈ᜔᜵ ᜀᜆ᜔<br /> ᜋᜃᜊᜈ᜔ᜐ᜶}} |{{lang|tl|[[Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa|Maka-Diyos,<br /> Maka-Tao,<br /> Makakalikasan, at<br /> Makabansa.]]}} |- |{{Script|Tglg|ᜁᜐᜅ᜔ ᜊᜈ᜔ᜐ᜵<br /> ᜁᜐᜅ᜔ ᜇᜒᜏ᜶}} |{{lang|tl|Isang Bansa,<br /> Isang Diwa}} |} === Pambansang awit === Nasa ibaba ang unang dalawang taludtod ng [[pambansang awit]] ng Pilipinas, ang [[Lupang Hinirang]], sa Baybayin. {| class="wikitable" ! Panitik-Baybayin ! Panitik-Latin |- | <poem>ᜊᜌᜅ᜔ ᜋᜄᜒᜎᜒᜏ᜔᜵ ᜉᜒᜇ᜔ᜎᜐ᜔ ᜈᜅ᜔ ᜐᜒᜎᜅᜈᜈ᜔᜵ ᜀᜎᜊ᜔ ᜈᜅ᜔ ᜉᜓᜐᜓ᜵ ᜐ ᜇᜒᜊ᜔ᜇᜒᜊ᜔ ᜋᜓᜌ᜔ ᜊᜓᜑᜌ᜔᜶ ᜎᜓᜉᜅ᜔ ᜑᜒᜈᜒᜇᜅ᜔᜵ ᜇᜓᜌᜈ᜔ ᜃ ᜈᜅ᜔ ᜋᜄᜒᜆᜒᜅ᜔᜵ ᜐ ᜋᜈ᜔ᜎᜓᜎᜓᜉᜒᜄ᜔᜵ ᜇᜒ ᜃ ᜉᜐᜒᜐᜒᜁᜎ᜔᜶</poem> | <poem>Bayang magiliw, Perlas ng silanganan, Alab ng puso Sa dibdib mo'y buhay. Lupang hinirang, Duyan ka ng magiting, Sa manlulupig Di ka pasisiil.</poem> |} === Mga halimbawang pangungusap === * Magtanim ay 'di biro. *: {{Script|Tglg|ᜋᜄ᜔ᜆᜈᜒᜋ᜔ ᜀᜌ᜔ ᜇᜒ ᜊᜒᜍᜓ᜶}} (Krus-kudlit) *: {{Script|Tglg|ᜋᜄ᜕ᜆᜈᜒᜋ᜕ ᜀᜆ᜕ ᜇᜒ ᜊᜒᜍᜓ᜶}} (Pamudpod) * Ang kabataan ang pag-asa ng bayan. *: {{Script|Tglg|ᜀᜅ᜔ ᜃᜊᜆᜀᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜉᜄ᜔ᜀᜐ ᜈᜅ᜔ ᜊᜌᜈ᜔᜶}} (Krus-kudlit) *: {{Script|Tglg|ᜀᜅ᜕ ᜃᜊᜆᜀᜈ᜕ ᜀᜅ᜕ ᜉᜄ᜕ᜀᜐ ᜈᜅ᜕ ᜊᜌᜈ᜕᜶}} (Pamudpod) * Mamahalin kita hanggang sa pumuti ang buhok ko. *: {{Script|Tglg|ᜋᜋᜑᜎᜒᜈ᜔ ᜃᜒᜆ ᜑᜅ᜔ᜄᜅ᜔ ᜐ ᜉᜓᜋᜓᜆᜒ ᜀᜅ᜔ ᜊᜓᜑᜓᜃ᜔ ᜃᜓ᜶}} (Krus-kudlit) *: {{Script|Tglg|ᜋᜋᜑᜎᜒᜈ᜕ ᜃᜒᜆ ᜑᜅ᜕ᜄᜅ᜕ ᜐ ᜉᜓᜋᜓᜆᜒ ᜀᜅ᜕ ᜊᜓᜑᜓᜃ᜕ ᜃᜓ᜶}} (Pamudpod) == Unicode == Idinagdag ang Baybayin sa Pamantayang [[Unicode]] noong Marso, 2002 sa paglabas ng bersyong 3.2. ===Bloke=== {{main|Tagalog (bloke ng Unicode)}} Kabilang sa Unicode sa ilalim ng pangalang 'Tagalog'. Sakop ng Baybayin-Tagalog sa Unicode: U+1700–U+171F {{Unicode chart Tagalog}} == Tipaan == === Gboard === [[File:Baybayin Keyboad by Gboard Screenshot.png|thumb|Isang screenshot ng tipaang Baybayin sa Gboard.]] Isinapanahon ang talaan ng tinaguyod na wika ng Gboard, isang ''virtual keyboard [[Mobile app|app]]'' na binuo ng [[Google]] para sa [[Android (operating system)|Android]] at [[iOS]] noong Agosto 1, 2019.<ref>{{cite web|author=techmagus|title=Baybayin in Gboard App Now Available|date=Agosto 2019|url=https://techmagus.icu/baybayin-gboard-now-available/|access-date=Agosto 1, 2018|language=Ingles|trans-title=Magagamit na Ngayon ang Baybayin sa Gboard App|archive-date=Agosto 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801125919/https://techmagus.icu/baybayin-gboard-now-available/|url-status=dead}}</ref> Kabilang dito ang lahat ng bloke ng Unicode Baybayin: Baybayin-Buhid bilang "Buhid", Baybayin-Hanunoó bilang "Hanunuo", Baybayin-Tagalog bilang "Filipino (Baybayin), at Baybayin-Tagbanwa bilang "Aborlan".<ref>{{cite web|author=techmagus|title=Activate and Use Baybayin in Gboard|date=Agosto 2019|url=https://techmagus.icu/activate-baybayin-gboard/|access-date=Agosto 1, 2018|trans-title=Panaganahin at Gamitin ang Baybayin sa Gboard|language=en|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612143317/https://techmagus.icu/activate-baybayin-gboard/|url-status=dead}}</ref> Idinisenyo ang tipaan ng Baybayin-Tagalog ["Filipino (Baybayin)"] para madaling gamitin habang pinipindot ang titik. Ipinapakita ang mga panandang patinig para sa e/i at o/u, pati na rin ang kudlit (pagkansela ng tunog-patinig) sa gitna ng pagkakaayos ng tipaan. ===Philippines Unicode Keyboard Layout na may Baybayin === Posibleng magmakinilya ng Baybayin nang direkta mula sa tipaan nang hindi gumagamit ng mga ''online typepad''. Kabilang sa ''Philippines Unicode Keyboard Layout''<ref name="techmagus">{{cite web|url=https://techmagus.icu/paninap-unicode-keyboard-layout/the-philippines-national-keyboard-layout/|title=Philippines Unicode Keyboard Layout|website=techmagus™|language=Ingles|access-date=2020-06-12|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612110746/https://techmagus.icu/paninap-unicode-keyboard-layout/the-philippines-national-keyboard-layout/|url-status=dead}}</ref> ang mga iba't ibang uri ng pagkakayos ng Baybayin para sa mga iba't ibang tagagamit ng tipaan: [[QWERTY]], Capewell-Dvorak, Capewell-QWERF 2006, Colemak, at Dvorak. Magagamit ang lahat ng mga ito sa mga instalasyon ng Microsoft Windows at GNU/Linux 32-bit at 64-bit. Maaring i-''download'' ang pagkakaayos ng tipaan na may Baybayin sa isang pahinang sa Bitbucket.<ref>{{Cite web |date=2015-12-06 |title=There's an App That Lets You Type in Baybayin - When In Manila |url=https://www.wheninmanila.com/theres-an-app-that-lets-you-type-in-baybayin/ |access-date=2025-09-30 |website=www.wheninmanila.com |language=en-US}}</ref> ==Tingnan din== *[[Panitik na Buhid|Sulat Buhid]] *[[Palabaybayan ng Filipino]] *[[Sulat Hanunuo]] *[[Kulitan]] *[[Laguna Copperplate Inscription|Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]] *[[Lumang Tagalog]] *[[Sulat Tagbanwa]] *[[Abakada]] ==Mga pananda== {{noteslist}} == Mga sanggunian == {{reflist}} ==Mga panlabas na link== {{commons category}} * [https://web.archive.org/web/20140201135616/http://www.congress.gov.ph/download/basic_16/HB00160.pdf Panukalang Batas 160, o ''National Script Act of 2011''] * [https://symbl.cc/en/unicode/blocks/tagalog/ Tagalog – Unicode character table] * [http://nordenx.blogspot.com/p/downloads.html Mga Makabagong Font ng Baybayin] * [http://paulmorrow.ca/fonts.htm Mga Font ng Baybayin ni Paul Morrow] * [https://bitbucket.org/paninap/ph-ukl/src/main/ Pahina ng PH-UKL para sa pagsasaayos ng Unicode keyboard na may suporta sa Baybayin] {{Baybayin}} [[Kaurian:Panitikan sa Pilipino]] [[Kategorya:Baybayin]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)]] bd6r5xe9r05ch2n1yygyeyxbomc5bhe 0 3120 2212748 2206663 2026-06-22T18:13:51Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212748 wikitext text/x-wiki :''Nakakarga ang Pablo dito. Para sa ibang gamit, tingnan ang [[Pablo (paglilinaw)]].'' {{Infobox saint | name=Pablo ang Apostol | birth_date=ca. 5 CE<ref>[http://www.pbs.org/empires/peterandpaul/footsteps/footsteps_1_1.html Peter and Paul . In the Footsteps of Paul . Tarsus . 1]. PBS. Retrieved 2010-11-19.</ref> | death_date={{circa}} 67 CE<ref name="Harris, p. 411">Harris, p. 411</ref><ref>{{Bibleref2|Acts|9:11–12|9|Acts 9:11}} "Saul ng Tarso"</ref> | feast_day=Enero 25 (The Conversion of Paul)<br />Pebrero 10 (Feast of Saint Paul's Shipwreck in [[Malta]])<br />Hunyo 29 ([[Feast of Saints Peter and Paul]])<br />Nobyembre 18 (Feast of the dedication of the [[basilica]]s of Saints Peter and Paul) | venerated_in=Karamihan ng kasalukyang mga denonominasyon ng [[Kristiyanismo]] | image=Saint_Paul_Ananias_Sight_Restored.jpg | caption = [[Ananias of Damascus]] restores<br />Saint Paul's sight.<br />A 1631 painting by [[Pietro Cortona]]. | birth_place= in [[Tarso]] in [[Cilicia]]<ref>{{Bibleref2|Acts|22:3}}</ref><br/>(south-central Turkey) | death_place= probably in [[Rome]]<ref name="Harris, p. 411"/> | titles=Apostle to the Gentiles | canonized_by=[[Pre-congregation|Pre-Congregation]] | attributes=[[Sword]] | patronage= Mga misyon; Mga teologo; Mga [[hentil]] | major_shrine=[[Basilica of Saint Paul Outside the Walls]] }} Si '''Apostol Pablo''' o '''Pablo ng Tarso''' ([[Wikang Ebreo|Ebreo]]: '''פאולוס מתרסוס''', Pa’ulus miTarsus) ([[5 CE]]–[[67 CE]]) ayon sa ilang aklat ng [[Bagong Tipan]] ay isang [[apostol]] ni [[Hesus]]. Ang mga sulat na tradisyonal na itinuturo sa kanya ng mga Kristiyano na tinatawag na mga [[sulat ni Pablo]] ay bumubuo ng malaking bahagi ng [[Bagong Tipan]]. Gayunpaman, ang marami sa mga [[sulat ni Pablo]] ay pinaniniwalaan ng mga modernong skolar na hindi autentiko o peke na ipinangalan lang kay Pablo. Ang mga [[sulat ni Pablo]] na nakapasok sa [[kanon]] na Katoliko ay tinatanggap ng maraming mga Kristiyano ngayon ngunit hindi lahat ng mga Kristiyano. Ang mga [[ebionita]] ay tumakwil sa mga [[sulat ni Pablo]] at tumuring kay Pablo na isang ''impostor na apostol''. Ang ''[[Kristiyanismong Paulino]]'' ay isang terminong ginagamit ng mga skolar mula pa noong ika-20 siglo upang tukuyin ang isang anyo ng Kristiyanismo na nauugnay sa mga paniniwala at doktrinang itinaguyod ni Pablo sa [[sulat ni Pablo|kanyang mga sinasabing sulat]]. Ang mga skolar ay nagmungkahi ng iba't ibang mga hibla ng pananaw sa loob ng [[Kristiyanismo|Sinaunang Kristiyanismo]] sa mga simulang siglo nito. Ang mga katuruan ni Pablo ay nakita ng marami na iba at sumasalungat sa mga katuruan ni [[Hesus]] na nakatala sa mga kanonikal na ebanghelyo gayundin sa [[Mga Gawa ng mga Apostol]] at iba pang mga epistula ng Bagong Tipan gaya ng [[Sulat ni Santiago]]. Ang mga tagapagtaguyod ng anyong Paulino ng Kristiyanismo ay kinabiblangan ni [[Marcion ng Sinope]] na nag-angking si Pablo ang tanging apostol na tamang nakaunawa ng mensahe ng kaligtasan ni Hesus. Salungat dito ang mga pangkat ng Kristiyanismo na tumakwil kay Pablo at sa kanyang mga sulat at katuruan na kinabibilangan ng mga [[Hudyong-Kristiyano]] gaya ng mga [[Ebionita]] at [[Nazareno]] dahil sa kanyang paglihis sa Hudaismo at [[Konseho ng Herusalem|mga katuruan ng ibang mga apostol]]. Kanilang itinuring si Pablo na isang natalikod at impostor na apostol. Ayon sa mga skolar gaya nina [[Hyam Maccoby]] (1987), [[Robert Eisenman]], [[James Tabor]], [[Hugh Schonfield]] (1961) at marami pang iba, ang mga [[Ebionita]] ay mas matapat sa mga autentikong mga katuruan ni Hesus at bumubuo ng mga nananaig na mananampalataya ng Herusalem sa mga simulang siglo ng Kristiyanismo bago ang kanilang unti-unting [[marhinalisasyon]] ng mga tagasunod ni Pablo.<ref name="Maccoby 1987">{{Cite book| author = [[Hyam Maccoby]]| title = The Mythmaker: Paul and the Invention of Christianity| pages = 172–183.| publisher = HarperCollins | year = 1987 | isbn = 0-06-250585-8}}, [http://ebionite.tripod.com/mac15.htm an abridgement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120091327/http://ebionite.tripod.com/mac15.htm |date=2018-11-20 }}</ref><ref name="Schoeps 1969">{{Cite book| author = Hans-Joachim Schoeps| title = Jewish Christianity: Factional Disputes in the Early Church. Translation Douglas R. A. Hare| url = https://archive.org/details/jewishchristiani0000scho| publisher = Fortress Press| year = 1969}}</ref><ref name="Tabor 2006">{{Cite book| author = [[James Tabor]] | title = The Jesus Dynasty: A New Historical Investigation of Jesus, His Royal Family, and the Birth of Christianity| url = https://archive.org/details/jesusdynastyhidd00tabo | publisher = Simon & Schuster | year = 2006| isbn = 0-7432-8723-1}}</ref><ref name="Tabor, authentic followers">Tabor (2006), p. 286, 289-291.</ref><ref name="Eisenman p. 5–6 1997">{{Cite book| author = [[Robert Eisenman]]| title = James the Brother of Jesus: The Key to Unlocking the Secrets of Early Christianity and the Dead Sea Scrolls | url = https://archive.org/details/jamesbrotherofje0000eise| pages = [https://archive.org/details/jamesbrotherofje0000eise/page/5 5]–6.| publisher = Viking | year = 1997 | isbn = 1-84293-026-5}}</ref><ref>Howard Bream's review of H. J. Schoeps, ''Theologie und Geschichte des Judenchristentums'' (1949), in: ''The Journal of Religion'' (1952), p. 58: "In the development of Christianity itself, he [Schoeps] believes that they [the Ebionites] were in many respects closer to the teachings of Jesus than were the Gentiles. This is true particularly where the Ebionites differed from normative Judaism, as in rejecting animal sacrifice and in deleting certain passages from Scripture with the claim that they were interpolations."</ref> ==Tāłámbühåÿ== [[Talaksan:PaulusTarsus LKANRW.jpg|thumb|right|Komposito ng mukha ni Pablo na ginawa ng mga eksperto ng kapulisan ng estado ng NRW, Alemanya.]] [[Talaksan:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|thumb|right|Isang dibuho hinggil sa pagbabagong-loob ni San Pablo noong patungo siya sa Damasco. Ipininta ng tagapintang si [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (1573–1610) - mas kilala bilang [[Caravaggio]] lamang - ang obrang ito. Sumiklab lamang ang liwanag na mula sa kalangitan sa loob ng isip ni Saul - na naging Pablo. Sa larawang ito na walang panlikod na palamuti o tanawin sapagkat nasa loob lamang ng isang silid o pook sa isang bahay. Tila naghihintay lamang ang kasamang katulong at ang kabayo na muling balikan ng ulirat at bumangong muli si Pablo, para makapagpatuloy sila sa kanilang paglalakbay.<ref name=Biblia2/>]] Ang mga sanggunian sa buhay ni Pablo ang [[Mga Gawa ng mga Apostol]] at mga [[sulat ni Pablo]]. Ang ''Mga Gawa'' ay nagsasalaysay ng kuwento ng panahong apostoliko ng sinaunang simbahang Kristiyano na may partikular na pagbibigay diin sa pangangaral ng 12 apostol at ni Pablo. Ang mga kalaunang kabanata ay nagsasalaysay ng pagkaakay ni Pablo sa Kristiyanismo, kanyang pangangaral at sa huli ay ang pagdakip at pagkakabilanggo at paglalakbay sa Roma. Ayon sa mga skolar, ang may akda ng [[Mga Gawa ng mga Apostol]] ay hindi maituturing na isang napaka-maasahang historyan. Ayon sa mga skolar, ang ''Mga Gawa ng mga Apostol'' ay naglalarawan kay Pablo nang iba sa paglalarawan ni Pablo sa kanyang mga epistula na parehong sa paktuwal at teolohikal.<ref>"Acts presents a picture of Paul that differs from his own description of himself in many of his letters, both factually and theologically." biblical literature (2010). In Encyclopædia Britannica, Inc. Retrieved 25 Nobyembre 2010, from [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature/73440/The-Acts-of-the-Apostles?anchor=ref598122 Encyclopædia Britannica Online]</ref> Ang ''Mga Gawa'' ay iba sa mga sulat ni Pablo sa mga mahahalagang isyu gaya ng kautusan ni Moises, pagka-apostol ni Pablo at kanyang relasyon [[Konseho ng Herusalem|sa simbahan sa Herusalem]].<ref>"That an actual companion of Paul writing about his mission journeys could be in so much disagreement with Paul (whose theology is evidenced in his letters) about fundamental issues such as the Law, his apostleship, and his relationship to the Jerusalem church is hardly conceivable." biblical literature (2010). In Encyclopædia Britannica, Inc. Retrieved 25 Nobyembre 2010, from [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature/73440/The-Acts-of-the-Apostles?anchor=ref598122 Encyclopædia Britannica Online]</ref> Ang isa pang isyu na sumisira sa kredibilidad ng may akda ng ''Mga Gawa'' ang [[plagiarismo]] nito ng iba't ibang mga sanggunian. ===Talambuhay ayon sa Bagong Tipan=== Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|22:25-29}} at {{bibleverse|Mga|Gawa|16:37}}, si Pablo ay isang mamamayang Romano sa kapanganakan gaya ng kanyang ama. Siya ay nagmula sa isang taos pusong pamilyang Hudyo sa siyudad ng [[Tarso]].<ref name="Montague, George T. 1966">Montague, George T. ''The Living Thought Of St. Paul''. Milwaukee: Bruce Publishing Co. 1966. AISN: B0006CRKIC</ref> Ang kanyang pamilya ay may kasaysayan ng kabanalang pang-[[relihiyon]] ({{bibleverse|2|Timoteo|1:3}}. Maliwanag na ang kanyang pamilya ay nauugnay sa mga tradisyon ng [[fariseo]] ({{bibleverse||Filipos|3:5-6}}). Ang kanyang ama ay isang fariseo ({{bibleverse|Mga|Gawa|23:6}}). Ayon sa {{bibleverse||Filipos|3:5}}, siya ay mula sa lipi ni Benjamin, isang Hebreo ng mga Hebreo at isang fariseo. Sa kanyang kabataan, ipinadala si Pablo sa Herusalem upang tumanggap ng edukasyon sa eskwela ni Gamaliel ({{bibleverse|Mga|Gawa|22:3}}). Gayunpaman, ang mga pagtatangka ni Pablo na mangatwiran sa istilong [[rabbi]]niko halimbawa sa {{bibleverse||Roma|7:1-6}} ay naghahayag ng kanyang kawalang kaalaman sa lohikang rabbiniko. Ang ilan sa kanyang mga kamag-anak ay tumira sa Herusalem dahil kalaunan, ang isa sa mga anak ng kanyang kapatid na babae ay nagligtas ng kanyang buhay doon ({{bibleverse|Mga|Gawa|23:16}}). Wala nang iba pa pang alam sa kanyang buhay hanggang sa sumali siya sa pagkamartir ni Esteban ({{bibleverse|Mga|Gawa|7:58-60,22:20}}). Si Saul ay natutong gumawa ng mga tolda ({{bibleverse|Mga|Gawa|18:1-3}}) na kalaunan ang naging paraan ng pagsuporta sa kanyang sarili habang nangangaral. ===Mga posibleng impluwensiyang pagano=== Siya ay nagmula sa isang taos pusong pamilyang Hudyo sa siyudad ng [[Tarso]].<ref name="Montague, George T. 1966"/> Ayon sa mga skolar, ang Tarso ang pinakamaimpluwensiyang siyudad sa [[Asya menor]] sa panahon ni [[Dakilang Alejandro]].<ref>Wright, G. Ernest , ''Great People Of The Bible And How They Lived'', (Pleasantville, New York: The Reader’s Digest Association, Inc., 1974. ASIN: B000OEOKL2</ref> Ang [[Stoisismo]] ang nananaig na [[pilosopiya]] doon. Mabigat na sumasalim sa pilosopiyang Stoiko ang mga [[sulat ni Pablo]] upang tulungan ang mga bagong akay na [[hentil]] na maunawaan ang salita ng diyos.<ref>Kee, Howard and Franklin W. Young, ''Understanding The New Testament'', Englewood Cliffs, New Jersey, Prentice Hall, Inc. 1958, pg 208. {{ISBN|978-0139365911}}</ref> Ang mga [[sulat ni Pablo|liham ni Pablo]] na ayon sa mga skolar ay orihinal na isinulat sa [[wikang Griyego]] ay may pagkakatulad at posibleng hinango o kinopya mula sa mga [[pilosopiyang Griyego]] na [[Stoiko]] (halimbawa sa Filipos 4:2-9, Col 3:1-17, 1 Thes 4:1-12, Gawa 17:24-29), [[Socrates]] (halimbawa sa 1 Corinto 8:2, 12:4,14-17,25, 13:12), [[Aristoteles]] (Gal 5:23), [[Platonismo]] (halimbawa sa Roma 7:22-23,8:6, Filipos 1:21,3:19, {{bibleverse||Colosas|1:18}}, {{bibleverse||Efeso|1:22}}, {{bibleverse|1|Corinto|12:14}}, 1 Cor 9:24, 13:12, {{bibleverse|2|Corinto|4:16-5:10}})<ref>Ayon kay [[Plato]]:"Una at pagkatapos ay mga diyos na gumagaya sa sperikal na hugis ng uniberso na nakasara sa dalawang mga makadiyos na kurso sa isang sperikal na katawan na, ating ngayong teterminuhang ulo na pinakamakadiyos na bahagi natin at ang panginoon ng lahat na nasa atin; dito, ang mga diyos kapag kanilang pinagsama ang katawan ay nagbigay sa ibang mga kasapi na maging mga lingkod."</ref> at [[Cynisismo|Cyniko]] (halimbawa sa Roma 6:16-18,7:14)<ref>Ayon kay [[Heraclitus]]: Ang kasamaan lamang ang umaalipin, ang birtud ay nagpapalaya</ref> gayundin sa [[mga misteryong Greko-Romano|mga misteryong relihiyon]]. Ang mga [[sulat ni Pablo]] ay nagpapakita ng kanyang kahusayan sa isang edukadong istilong Griyego gayundin sa kanyang pagbanggit ng ilang mga manunulat na [[Helenestiko]]. Halimbawa nito ang pagsipi ni Pablo sa isang taga-Creta sa {{bibleverse||Tito|1:12-13}}, "''Isa sa kanila, ito ay [[Epimenides|sarili nilang propeta]], ang nagsabi: Ang mga taga-[[Creta]] ay laging sinungaling, asal masamang hayop at matatakaw na [[batugan]]''. Isinaad ni Pablo na ''ang sinabing ito patungkol sa kanila ay totoo'' ({{bibleverse||Tito|1:13}}) na humahantong sa isang [[kontradiksiyon]]. ===Paggamit ni Pablo ng bersiyong Septuagint=== Mabigat na sumipi si Pablo ng mga talata ng Lumang Tipan sa saling Griyego ng Lumang Tipan na [[Septuagint]]. Ang [[Septuagint]] ay itinatakwil ng mga Hudyo dahil sa mga korupsiyon nito ng Hebreo. ===Talambuhay ayon sa mga Ebionita=== Ayon sa Kristiyanong si [[Epiphanius]], isinaad ng mga Hudyong-Kristiyanong [[Ebionita]] (na tumakwil kay Pablo at tumuring sa kanyang isang natalikod na [[apostol]]) na "''kanilang inihayag na siya (Pablo) ay Griyego...Siya ay tumungo sa Heruslaem, kanilang sinasabi, at gumugol ng ilang panahon doon, siya ay sinunggaban ng kasigasigan na pakasalan ang anak na babae ng [[Saserdote]]. Sa kadahilanang ito ay naging isa siyang akay (sa Hudaismo) at nagpatuli. Pagkatapos ay nang mabigo niyang makuha ang babae ay napoot at sumulat nang laban sa pagtutuli at laban sa [[Sabbath]] at Batas (ng Hudyo)''"<ref>Epiphanius, Panarion, 30.16.6-9</ref> ===Pangitain ni Pablo ni Hesus=== Bago ang kanyang pagkaakay sa [[Kristiyanismo]], kanyang inamin na kanyang inusig ang "iglesia ng Diyos" ({{bibleverse||Galacia|1:13-14}}, {{bibleverse||Filipos|3:6}}, {{bibleverse|Mga|Gawa|8:1-3}}). Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:1-31}}, {{cquote|Siya ay pumunta sa pinakapunong-saserdote at humingi siya ng mga sulat para sa mga sinagoga ng Damasco. Sa ganoon, ang sinumang masumpungang niyang nasa Daan, maging mga lalaki o mga babae ay madala niyang nakagapos patungo sa Jerusalem. Sa kaniyang paglalakbay, nang malapit na siya sa Damasco, biglang nagliwanag sa palibot niya ang isang ilaw mula sa langit na tulad sa kidlat. sa kaniyang paglalakbay, nang malapit na siya sa Damasco, biglang nagliwanag sa palibot niya ang isang ilaw mula sa langit na tulad sa kidlat. Siya ay nadapa sa lupa at nakarinig siya ng isang tinig na nagsasabi sa kaniya: Saulo, Saulo, bakit mo ako pinag-uusig? Sinabi niya: Sino ka ba Panginoon? Sinabi ng Panginoon: Ako si Hesus na iyong pinag-uusig. Mahirap sa iyo ang sumikad sa mga pantaboy na patpat. Nanginginig at nagtatakang sinabi niya: Panginoon, ano ang ibig mong gawin ko? Sinabi ng Panginoon sa kaniya: Tumindig ka at pumunta sa lungsod at sasabihin sa iyo kung ano ang dapat mong gawin. Ang mga taong kasama niya sa paglalakbay ay nakatayo na hindi makapagsalita. Narinig nila ang tinig ngunit wala silang nakikitang sinuman. Tumayo si Saulo at ng siya ay dumilat, wala siyang nakitang sinuman.}} Ang pangitaing ito ay kinopya sa [[Ang Bacchae]] na tinatayang 500 taong mas nauna sa ''Mga Gawa''. Sa Bacchae, si [[Dionysus]] na isang inusig na diyos ay nagsabi sa kanyang taga-usig na si Pentheus: "''Iyong binalewala ang aking mga salita ng pagbababala...at sumikad sa mga pantaboy na patpat''. Sa ''Mga Gawa'', pinanatili ang plural na anyo ng Griyegong kentra sa Bacchae samantalang pinanatili ang metro ng Bacchae na wala sa lugar sa ''Mga Gawa''. Ang isa pang problema ay pagkatapos ng pagbato kay Esteban, sinalaysay ng may akda ng Mga Gawa na natanggap ni Pablo mula sa [[Dakilang Saserdote]] ang mga liham ng mga sinagoga sa Damasco na nagbibigay kapangyarihan sa kanyang dakpin ang sinumang matagpuan na kabilang sa Daan at dadalhin sila sa Herusalem. Ayon kay Helms, ang Dakilang Saserdote sa Herusalem ay walang kapangyarihan na magpadakip ng mga Hudyo sa mga estadong dayuhan at ibalik ang mga ito sa Palestina. Ayon kay Wells, "naging palaisipan sa sa mga komentador sa suhestiyong ito na ang dakilang saserdote ay may kapangyarihang magpadakip sa isang siyudad na Romano mga 200 milya ang layo kung ang hurisdiksiyon ng kahit [[sanhedrin]] ay hindi lumagpas sa Judea". Ang ikalawang paghahayag ng pagkaakay ni Pablo ay sa isang talumpati na kanyang binigay nang siya ay dakpin sa Herusalem. Ang deskripsiyon ng kanyang pagkaakay ay may mga pagkakaiba sa Mga Gawa 9. Halimbawa, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:7}}, hindi nakita ng mga kasama ni Pablo kung sino ang kanyang kinakausap ngunit narinig ang tinig. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|22:9}}, nakita ng mga kasama ni Pablo ang liwanag ngunit hindi narinig ang tinig. Ang ikatlong pagtalakay ng pagkaakay ni Pablo ay nangyari sa harap ni haring Agrippa sa pagtatanggol sa kanyang sarili laban sa mga akusasyon ng [[antinomianismo]]. Ito ay mas maikli sa Gawa 9 at 22 at hindi naglalaman ng salaysay tungkol kay Ananias. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|26:17}}, sa daan tungo sa Damasco nang sabihin mismo ni Hesus ang papel ng pangangaral na gagawin ni Pablo sa mga [[hentil]]. Ayon naman sa Gawa 22, si Ananias sa Damasco at hindi si Hesus ang nagsabi ng lahat ng mga bagay na iuutos ni Hesus na gagawin ni Pablo. Ayon sa Gawa 22:17-21, si Pablo ay tumungo sa Damasco at pagkatapos ay bumalik sa Herusalem kung saan ay sinabi sa kanya ni Hesus ang kanyang pangangaral sa mga [[hentil]]. May ilang iminungkahing mga paliwanag sa "pangitain" ni Pablo ni Hesus. Ayon kay D. Landborough sa kanyang papel na inilimbag sa ''[[Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry]]'',<ref name="Landsborough">D. Landsborough, "St. Paul and Temporal Lobe Epilepsy," ''J Neurol Neurosurg Psychiatry'' 1987; 50; 659–64: [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1032067/pdf/jnnpsyc00553-0001.pdf]</ref> ang karanasan ni Pablo na may maningning na liwanag, kawalan ng postura (si Pablo ay nasubasob), isang mensahe ng malakas na nilalamang panrelihiyon, at kalaunang pagkabulag ay nagmumungkahi ng isang pag-atke ng [[epilepsiya]] ng [[temporal lobe]] ng utak...Ang pagkabulag na sumunod ay maaaring isang [[Postictal state|post-ictal]]."<ref name="Landsborough"/> Maraming mga halimbawa sa kasaysayan ng mga indibidwal na nagkaroon ng masidhing mga mistikal na karanasan na kinikilala ngayon bilang mga sintomas ng sakit sa pag-iisip.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2865009.stm</ref> Ang isang karaniwang ulat mula sa mga indibidwal na may [[schizophrenia]] ay pagkakaroon ng isang uri ng delusyong relihiyoso na kinabibilangan ng paniniwalang sila ay mga [[diyos]] o [[mesiyas]], ang diyos ay nakikipag-usap sa kanila, sila ay nasasapian ng demonyo at iba pa.<ref>{{cite journal|last=Siddle|first=Ronald|author2=Haddock|author3= Gillian|author4= Tarrier|author5= Nicholas|author6= Faragher|author7= E.Brian|title=Religious delusions in patients admitted to hospital with schizophrenia|journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology|date=1 Marso 2002|volume=37|issue=3|pages=130–138|doi=10.1007/s001270200005|pmid=11990010}}</ref><ref>{{cite journal|last=Mohr|first=Sylvia|author2=Borras|author3= Laurence|author4= Betrisey|author5= Carine|author6= Pierre-Yves|author7= Brandt|author8= Gilliéron|author9= Christiane|author10= Huguelet|author11= Philippe|title=Delusions with Religious Content in Patients with Psychosis: How They Interact with Spiritual Coping|url=https://archive.org/details/sim_psychiatry_summer-2010_73_2/page/158|journal=Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes|date=1 Hunyo 2010|volume=73|issue=2|pages=158–172|doi=10.1521/psyc.2010.73.2.158}}</ref><ref>{{cite journal|last=Suhail|first=Kausar|author2=Ghauri, Shabnam|title=Phenomenology of delusions and hallucinations in schizophrenia by religious convictions|journal=Mental Health, Religion & Culture|date=1 Abril 2010|volume=13|issue=3|pages=245–259|doi=10.1080/13674670903313722}}</ref> Ang delusyong relihiyoso ay natagpuan na malakas na nauugnay sa pagiging hindi matatag ng ''temporolimbic'' ng utak.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1399-5618.2009.00737.x |title=The International Society for Bipolar Disorders (ISBD) consensus guidelines for the safety monitoring of bipolar disorder treatments |year=2009 |last1=Ng |first1=Felicity |last2=Mammen |first2=Oommen K |last3=Wilting |first3=Ingeborg |last4=Sachs |first4=Gary S |last5=Ferrier |first5=I Nicol |last6=Cassidy |first6=Frederick |last7=Beaulieu |first7=Serge |last8=Yatham |first8=Lakshmi N |last9=Berk |first9=Michael |journal=Bipolar Disorders |volume=11 |issue=6 |pages=559–95 |pmid=19689501}}</ref> Sa isang 2012 papel na inilimbag sa ''[[Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences]]'', iminungkahi na ang karanasan ni Pablo ay maaaring maunawaan bilang isang pagkabulag na sikoheniko. Ito ay nangyari sa kabuuang konteksto ng ibang mga karanasang pandinig at pang-paningin na maaaring sanhi ng [[disorder ng mood]] na nauugnay sa mga sintomas na sikotikong spektrum.<ref>Murray, ED.; Cunningham MG, Price BH. (1). "The role of psychotic disorders in religious history considered". J Neuropsychiatry Clin Neuroscience 24 (4): 410–26. doi:10.1176/appi.neuropsych.11090214. [[pmid:23224447|PMID 23224447]]</ref> ===Pangangaral=== Ayon sa {{bibleverse||Galacia|1:17}}, pagkatapos ng kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo, siya ay unang tumungo sa [[Arabia]] at hindi sa Herusalem at pagkatapos ay bumalik sa Damascus.<ref>Kirsopp Lake, [http://www.archive.org/stream/earlierepistleso00lakeuoft#page/320/mode/2up ''The earlier Epistles of St. Paul, their motive and origin''] (London 1911), pp. 320–323.</ref> Ang kanyang pagtungo sa Arabia ay hindi binanggit sa iba pang aklat ng Bagong Tipan. Ayon sa {{bibleverse||Galacia|1:13-24}}, pagkatapos lamang ng 3 taon mula sa kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo nang siya ay tumungo sa [[Herusalem]]. Sa Herusalem ay kanyang nakatagpo sina [[Santiago]] at nanatili kay [[Pedro]] sa loob ng 15 araw. Ayon naman sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:27}}, agad siyang tumungo sa Herusalem pagkatapos ng kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|7:58,8:3}}, ang hindi pa naaakay sa Kristiyanismong si Saul (Pablo) ay aktibong sumali sa pagpatay kay Esteban. Ayon as {{bibleverse2||Galacia|1:22}}, hindi pa siya kilala ng mga iglesiya sa Judea pagkatapos niyang tumungo rito. Kanyang inangkin sa {{bibleverse||Galacia|4:24-25}} na ang [[Bundok Sinai]] ay nasa [[Arabia]]. Inangkin niyang kanyang natanggap ang [[ebanghelyo]] hindi mula sa apostol ngunit sa direktang pahayag ni [[Hesus]] ({{Bibleverse||Galacia|1:11-12}}). Ayon sa {{bibleverse||Galacia|2:1-10}}, pagkatapos ng 14 taon ng kanyang pagkaakay ay tumungo siyang muli sa Herusalem. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|11:25-26}}, si [[Bernabe]] ay pumunta sa Tarso upang hanapin si Saulo at nang siya ay matagpuan niya ay dinala siya ni Bernabe sa [[Antioquia]]. Nang magkagutom sa [[Hudea]], sina Pablo at Bernabe ay naglakbay sa Herusalem upang ihatid ang suportang pang salapi mula sa pamayanang Kristiyano ng Antioquia. ===Unang paglalakbay ng pangangaral=== Ang may akda ng [[Mga Gawa ng mga Apostol]] ay nagsalaysay ng mga paglalakbay ni Pablo sa tatlong magkakahiwalay na mga paglalakbay. Ang {{bibleverse|Mga|Gawa|13-14}} ay simulang pinangunahan ni Bernabe at dinala si Pablo mula sa Antioquia tungo sa [[Cyprus]] at pagkatapos ay sa katimugang [[Asya menor]] (Anatolia) at pabalik sa Antioquia. Sa Cyprus ay sinuway at binulag ni Pablo si [[Elymas]] na mahikero ({{bibleverse|Mga|Gawa|13:8-12}} na tumuligsa sa kanyang mga katuturan. Mula sa puntong ito, si Pablo ay inilarawan bilang pinuno ng pangkat. Sila ay naglayag tungo sa Perga sa Pamphylia. Sila ay iniwanan ni Juan Marcos at bumalik sa Herusalem. Sina Pablo at Bernabe ay tumungo sa Pisidian Antioquia. Sa tuwing [[Sabbath]] ay pumupunta sila sa [[sinagoga]] ng mga Hudyo. Siya ay inanyayahan ng mga pinunong Hudyo upang magsalita sa kanila. Isinalaysay ni pablo ang kasaysayan ng mga [[Israelita]] mula sa Ehipto tungo kay [[David]]. Kanyang ipinakilala si [[Hesus]] bilang inapo ni David na dinala sa [[Israel]] ng [[Diyos]]. Kanyang isinaad na ang kanyang pangkat ay dumating sa bayan upang dalhin ang mensahe ng kaligtasan. Kanyang isinalaysay ang kuwento ng kamatayan ni Hesus at resureksiyon. Kanyang sinipi ang saling Griyego ng Tanakh na [[Septuagint]] upang ihayag na si Hesus ang ipinangakong [[Kristo]] na nagdala sa kanila ng kapatawan ng kanilang mga kasalanan. Sina pablo ay inanyayahan ng mga Hudyo at mga ''natatakot sa diyos'' na mga [[hentil]] ay karagdagan pang magsalita sa susunod na Sabbath. Sa panahong ito, ang halos buong siyudad ay nagtipon. Ito ay sumiphayo sa mga maimpluwensiya '' (influential)'' na Hudyo na nagsalita laban sa kanila. Ginamit ni Pablo ang okasyong ito upang ihayag ang pagbabago sa kanyang pangangaral na mula nito ay tungo sa mga [[hentil]] ({{bibleverse|Mga|Gawa|13:13-48}}. Ang [[Antioquia]] ay nagsilbing isang pangunahing sentrong Kristiyano sa pangangaral ni Pablo ng ebanghelyo. ===Ikalawang paglalakbay ng pangangaral=== Si Pablo ay lumisan para sa kanyang ikalawang paglalakbay ng pangangaral mula sa Herusalem pagkatapos ng pagpupulong ng [[Konseho ng Herusalem]] kung saan pinagdebatihan ang tungkol sa kautusan ni [[Moises]]. Sa kanilang paglalakbay sa saklaw ng dagat [[Mediteraneo]], sina Pablo ay huminto sa Antioquia kung saan ay nagkaroon ng isang alitan tungkol sa pagkuha kay Juan Marcos sa kanilang mga paglalakbay. Ayon sa Mga Gawa, iniwan sila ni Juan Marcos sa nakaraang paglalakbay at umuwi sa Herusalem. Sa hindi pagkalutas ng alitan sa pagitan ni Pablo at Bernabe, nagpasya silang maghiwalay. Kinuha ni Bernabe si Juan Marcos bilang kasama samantalang si Silas ay sumama kay Pablo. Sa simula ay dinalaw nina Pablo at Silas ang Tarso, Derbe at Listra. Sa Listra, kanilang nakatagpo si Timoteo at nagpasyang kunin siya kasama nila. Ang Salita ng Diyos ay patuloy na lumago. Sa Filipos, ang ilang mga tao ay hindi naging masaya sa ginawang pagpapalaya ni Pablo sa babae na inaalihan ng masamang espiritu na nagbigay sa babae ng kapangyarihan makapanghula. Sinabi ng babae na ang pangkat ni Pablo ay mga alipin ng Diyos. |Mga|Gawa|16:16-24. Nang makita ng mga panginoon ng babae na wala na silang mapagkakikitaan dahil sa ginawa ni Pablo, hinuli nila sina Pablo at ipinakulong sila sa bilangguan. Pagkatapos ng isang malakas na lindol,''nauga ang mga patibayan ng bilangguan at kaagad ay nabuksan ang lahat ng mga pinto at nakalas ang mga gapos ng bawat isa''. Ang salaysay ng milagrosong pagtakas mula sa bilangguan ay matatagpuan rin sa maraming sinaunang panitikang Griyego na mas naunang isinulat sa [[Mga Gawa ng mga Apostol|Mga Gawa]] kabilang [[Ang Bacchae]].<ref>The Acts of the Apostles, Luke Timothy Johnson, Daniel J. Harrington, p. 217</ref> Ayon sa Bacchae, natagpuan ng mga inusig na tagasunod ng Diyos na si [[Dionysus]] na "''ang gapos ng kanilang mga hita ay nakalas...na hindi nahipo ng kamay ng tao, ang mga pinto ay umuga ng maluwang na nagbukas sa kanilang sarili''". Sina Pablo at Silas ay patuloy na naglakbay na tumungo sa Berea at pagkatapos ay sa [[Athens]] kung saan ay nangaral siya sa mga Judio at sa mga may takot sa diyos na mga Griyego sa sinagoga at sa mga intelektuwal sa Areopagus. Sa Corinto, kanyang nakatagpo sina Aquila at Priscilla na naging mga mananamapalataya at tumulong kay Pablo sa kanyang mga pangangaral. Ang mag-asawang ito ay sumunod kay Pablo at kanyang mga kasama sa [[Efeso]] at nanatili roon upang magpasimula pangangaral ng mga Salita ng Diyos. Sila ay naglayag sa [[Cesarea]] upang batiin ang mga kapatid sa pananampalataya na naroon at naglakbay pahilaga sa Antioquia kung saan sila nanatili ng isang taon bago muling lumisan para sa kanilang ikatlong paglalakbay ng pangangaral. ===Ikatlong paglalakbay ng pangangaral=== Sinimulan ni Pablo ang kanyang ikatlong paglalakbay ng pangangaral sa pamamagitan ng paglalakabay sa buong rehiyon ng Galacia at Phrygia upang palaksin, turuan at sawayin ang mga mananamplataya. Pagkatapos ay tumungo siya sa Efeso at nanatili roon sa halos tatlong taon. Siya ay isinalaysay na nagsagawa ng mga [[milagro]], [[faith healing|nagpagaling ng mga tao]] at [[eksorsismo|nagpalayas ng mga demonyo]].<ref>"Paul, St." Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Nilisan niya ang Efeso pagkatapos ng isang pag-atake mula sa isang platero na humantong sa isang kaguluhang pabor kay [[Artemis]] na kinasasangkutan ng buong siyudad.<ref name="ODCC self">"Paul, St" Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Sa kanyang pananatili sa Efeso, siya ay sumulat ng apat na mga liham sa Corinto<ref name="McRay 2007 54">{{cite book|last=McRay|first=John|title=Paul His Life and Teaching|year=2007|publisher=Baker Academic|location=Grand Rapids, MI|isbn=0-8010-3239-3|pages=54}}</ref> na ang dalawa ay nawawala. Ang mga ito 1) isang liham na tinukoy sa {{bibleverse|1|Corinto|5:9}}, 2) [[1 Corinto]], 3) liham na tinukoy sa {{bibleverse|2|Corinto|2:3-4}} at 4) [[2 Corinto]]. Si Pablo ay dumaan sa Macedonia tungo sa Achaea at nagpatuloy sa Syria ngunit binago ang kanyang mga plano at naglakbay pabalik sa Macedonia dahil ang mga Hudyo ay nagbalak ng masama sa kanya. Sa panahong ito, pinagpapalagay na malamang dumalaw si Pablo sa Corinto sa loob ng tatlong buwan.<ref name="ODCC self"/> Kanya ring dinalaw ang [[Illyricum (Roman province)|Illyricum]]. Dinalaw ni Pablo at kanyang mga kasama ang ibang mga siyudad sa kanilang paglalakbay pabalik sa Herusalem gaya ng Philippi, Troas, Miletus, [[Rhodes]], at [[Tyre, Lebanon|Tyre]]. Tinapos ni Pablo ang kanyang paglalakbay sa isang paghinto sa [[Caesarea]] kung saan siya at kanyang mga kasama ay nanatili kay Felipe ang Ebanghelista bago dumating sa Herusalem.<ref>[http://www.biblestudy.org/maps/pauls-third-journey-map.html Biblestudy.org]</ref> Pagkatapos niyang dumating sa Herusalem sa wakas ng kanyang ikatlong paglalakbay ng pangangaral, siya ay nasangkot sa isang malalang pakikipag-alitan sa ilang mga Hudyong Asyano (malamang na [[Romanong Asya]]). Ang alitang ito ay kalaunang humantong sa kanyang pagkadakip at pagkabilanggo sa Caesarea sa loob ng tinatayang isang taon at kalahati. Sa huli, sina Pablo at ang kanyang mga kasama ay naglayag sa Roma kung saan si Pablo ay nilitis para sa kanyang inaakusang mga krimen. Ayon sa ''[[Mga Gawa]]'', si Pablo ay nangaral sa Roma sa loob ng dalawang taon mula sa kanyang inuupahang tahanan habang hinihintay ang kanyang [[paglilitis]]. Hindi isinaad sa Bagong Tipan kung anong nangyari pagkatapos ng panahong ito ngunit ang ilang mga kalaunang sanggunian ay nag-aangkin na si Pablo ay pinalaya ni Emperador [[Nero]] at nagpatuloy na mangaral sa Roma. Posible ring naglakbay si Pablo sa ibang mga bansa gaya ng [[Espanya]] (batay sa {{bibleverse||Roma|15:23-28}}) at Britanya. Ayon kina [[Crisostomo]],<ref>[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series I/Volume XIII/On Timothy, Titus, and Philemon/On 2 Timothy/2 Timothy 4:9-13|Chrysostom on 2 Tim.4:20]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series I Volume XIII)</ref> [[Cirilo]]<ref>[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series II/Volume VII/S. Cyril/Lecture 17|Cyril on Paul and gifts of the Holy Ghost]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II Volume VII, Lecture 17, para.26)</ref> at [[Pragmentong Muratorian]], si Pablo ay naglakbay sa Espanya. Ang kapitulo 29&nbsp;ng Mga Gawa ng Sonnini Manuscript ngunit hindi kasama sa kanon ng Bagong Tipan ay nagdedetalye ng paglalakbay ni Pablo sa Britanya kung saan ay nangaral siya sa isang lipi ng mga Israelita sa Bundok Ludgate sa lugar ngayon ng [[Katedral ni San Pablo]]. ===Konseho ng Herusalem=== {{main|Konseho ng Herusalem}} Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:1-2}}, nagkaroon ng mahalagang pagpupulong sa pagitan ni Pablo at ng mga Pinuno ng [[Simbahan ng Herusalem]]. Ang pagpupulong na ito ay pinaniniwalaan ng mga skolar na ang parehong pangyayaring binanggit sa {{bibleverse||Galacia|2:1}}.<ref name="ODCC self"/> Ang mahalagang tanong na tinalakay sa pagpupulong na ito ay kung ang mga akay na [[hentil]] ay kailangang magpatuli. Ayon sa mga skolar, ang salaysay ng pagpupulong sa [[Sulat sa mga taga-Galacia]] ay sumasalungat sa salaysay ng [[Mga Gawa]]. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:2}}, si Pablo ay tumungong muli sa Herusalem pagkatapos ng 14 taon dahil sa isang pahayag na kanyang natanggap samantalang ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:2}}, sina Pablo at kanyang mga kasama ay isinugo sa Herusalem ng mga kalalakihan. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:2}}, itinanghal ni Pablo ang ebanghelyo na kanyang ipinangaral sa mga hentil sa isang pribadong pakikipagpulong sa mga pinuno ng Simbahan ng Herusalem samantalang ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:4}} ay kanyang iniulat ang lahat sa mga Simbahan, sa mga apostol at mga nakakatanda. Ayon sa {{bibleverse||Galacia|2:3-5}}, sa Herusalem, si Tito na kasama ni Pablo ay hindi napilit ng mga Hudyong-Kristiyano ({{bibleverse|Mga|Gawa|15:5}}) sa Simbahan ng Herusalem na magpatuli nang malaman ng mga ito na si Tito ay hindi tuli. Inakusahan ni Pablo ang mga nasa Simbahan ng Herusalem na mga espiya na "hindi tunay" na kapatid na pumasok ng palihim at inangking siya ay hindi nagpailalim sa kanilang kagustuhan na magpatuli si Tito kahit sa isang sandali. Salungat dito, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:6}}, si [[Santiago ang Makatarungan]] na pinuno ng Simbahan ng Herusalem at hindi si Pablo ang nagpasya na huwag magpatuli ang mga hentil. Gayunpaman, pinagpasyahan ni Santiago na ang mga hentil ay kailangan pa ring sumunod sa ilang mga kautusan ni Moises gaya ng pag-iwas sa [[idolatriya]] (diyos-diyosan), pangangalunya, dugo at mga binigting hayop ({{bibleverse|Mga|Gawa|15:19-25}}). Ang pagsunod sa mga kautusang ito ni Moises ay hindi binanggit sa Galacia at sa halip ay isinaad na ang tanging hiniling ng Simbahan ng Herusalem kay Pablo ay alalahanin ang mga mahihirap. Inangkin ni Pablo sa Galacia 2:7 na nakilala ng mga Pinuno ng Simbahan ng Herusalem na ang pangangaral sa mga hentil ay ipinagkaloob sa kanya at ang pangangaral sa mga Hudyo ay sa mga pinuno ng Herusalem. Walang binanggit sa Mga Gawa ng pagkilala ng pangangaral ni Pablo sa mga hentil ngunit sa halip ay inangkin sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:7}} na si Pedro ang pinili ng diyos upang mangaral sa mga hentil. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|16:3-5}}, tinuli ni Pablo ang kanyang kasamang si Timoteo alang-alang sa mga Hudyo sapagkat nalalaman ng lahat na ang kaniyang ama ay isang Griyego. Sa pagtahak nina Pablo at Timoteo sa mga lungsod, kanilang ibinigay sa mga ito ang mga batas na pinagpasiyahan ng mga apostol at ng mga matanda sa Herusalem na kanilang dapat sundin. Gayunpaman, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|21:20-21}}, tinuturuan ni Pablo ang lahat ng mga Hudyo, na nasa mga hentil ng pagtalikod kay Moises na sinabi ni Pablo na huwag tuliin ang kanilang mga anak, ni mamuhay ng ayon sa mga kaugalian ng mga Hudyo. Ang pasya ni Santiago ng pagbabawal sa mga hentil ng dugo, binigting hayop at sa diyos-diyosan ay sinalungat ni Pablo sa {{bibleverse|1|Corinto|10:25}} at {{bibleverse|1|Corinto|8:4-8}}. ===Insidente sa Antioquia=== Sa kabila ng kasunduang nakamit sa [[Konseho ng Herusalem]], isinalaysay sa Galacia kung paanong kalaunang kinompronta at kinondena ni Pablo si Pedro sa harap ng mga tao sa isang alitang tinatawag ng mga skolar na "Insidente sa Antioquia". Ito ay dahil sa pagtanggi ni Pedro na makisalo sa hapagkainan sa mga Kristiyanong hentil sa Antioch dahil ang mga ito ay hindi striktong sumusunod sa mga kautusang Hudyo. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:14}}, "''Subalit nakita kong hindi sila lumalakad ng matuwid ayon sa katotohanan ng ebanghelyo. Dahil dito, sinabi ko kay Pedro sa harap ng lahat: Ikaw na isang Judio ay namumuhay nang tulad ng mga Gentil at hindi tulad ng mga Judio, bakit mo pinipilit ang mga Gentil na sumunod sa mga kautusan ng Hudyo?''"<ref>http://www.biblestudytools.com/lexicons/greek/nas/ioudaizo.html</ref>. Ang huling kinalabasan ng insidenteng ito ay nanatiling hindi matiyak ayon sa mga skolar. == Tinik sa laman ni Pablo == Mayroong bagay na tinuturing na "tinik sa laman" si Pablo na isinugo ni [[Satanas]] at nauukol sa "tukso sa kanyang laman". Ayon sa [[2 Corinto]] 12:7-9, "''7 At nang ako'y huwag magpalalo ng labis dahil sa kadakilaan ng mga pahayag, ay binigyan ako ng isang tinik sa laman, ng isang sugo ni Satanas, upang ako'y tampalin, nang ako'y huwag magpalalo ng labis. Tungkol dito'y makaitlo akong nanalangin sa Panginoon, upang ilayo ito sa akin. At siya'y nagsabi sa akin, Ang aking biyaya ay sapat na sa iyo: sapagka't ang aking kapangyarihan ay nagiging sakdal sa kahinaan. Kaya't bagkus akong magmamapuri na may malaking galak sa aking kahinaan upang manahan nawa sa akin ang kapangyarihan ni Cristo.''" Ayon sa [[Sulat sa mga taga-Galacia]] 4:13-14,"''Datapuwa't nalalaman ninyo na dahil sa sakit ng laman, ay ipinangaral ko sa inyo ang evangelio nang pasimula:At yaong sa inyo'y isang tukso sa aking laman ay hindi ninyo inalipusta, ni itinakuwil man; kundi ako'y tinanggap ninyong tulad sa isang anghel ng Dios, tulad kay [[Kristo]] [[Hesus]].''" Ayon sa [[Sulat sa mga taga-Roma]] 7:14-20,"'' Sapagka't nalalaman natin na ang kautusa'y sa espiritu: nguni't ako'y sa laman, na ipinagbili sa ilalim ng kasalanan.Sapagka't ang ginagawa ko'y hindi ko nalalaman: sapagka't ang hindi ko ibig, ang ginagawa ko; datapuwa't ang kinapopootan ko, yaon ang ginagawa ko. Nguni't kung ang hindi ko ibig, ang siyang ginagawa ko, ay sumasangayon ako na mabuti ang kautusan.Kaya ngayo'y hindi ako ang gumagawa nito, kundi ang kasalanang tumitira sa akin.Sapagka't nalalaman ko na sa akin, sa makatuwid ay sa aking laman, ay hindi tumitira ang anomang bagay na mabuti: sapagka't ang pagnanasa ay nasa akin, datapuwa't ang paggawa ng mabuti ay wala. Sapagka't ang mabuti na aking ibig, ay hindi ko ginagawa: nguni't ang masama na hindi ko ibig, ay siya kong ginagawa. Datapuwa't kung ang hindi ko ibig, ang siya kong ginagawa, ay hindi na ako ang gumagawa nito, kundi ang kasalanang tumitira sa akin. Kaya nga nasumpungan ko ang isang kautusan na, kung ibig kong gumawa ng mabuti, ang masama ay nasa akin.''" Ito ay tila nauukol sa mga sangkap ayon sa Roma 7:23,"''Datapuwa't nakikita ko ang ibang kautusan sa mga miyembro(melesin) ko na nakikipagbaka laban sa kautusan ng aking pagiisip, at dinadala akong bihag sa ilalim ng kautusan ng kasalanan sa mga miyembro(melesin) ko.''" Iminungkahi ng Amerikanong Obispong si [[John Shelby Spong]] na ang ito ay ang pagiging [[homoseksuwal]] ni Pablo.<ref>Rescuing the Bible from Fundamentalism, John Shelby Spong</ref> Ayon kay Obispo Spong, ito ay batay sa pagiging walang asawa ni Pablo at galit sa mga babae. == Mga sulat ni Pablo == {{pangunahin|Mga sulat ni Pablo}} Ang mga [[sulat ni Pablo]] ay naglalaman ng mga katuruan at kautusan ni Pablo sa mga iglesiang Kristiyano sa mga iba't ibang lugar gayundin ng mga payo sa mga ilang indibidwal. Ang mga ito ang naging isang pangunahing sanggunian ng mga kaalaman hinggil sa sinaunang Simbahang Kristiyano at kalaunang isinama sa [[kanon]] ng Bagong Tipan ng Bibliya. Ang ilan sa mga [[sulat ni Pablo]] ay pinaniniwalaan ng mga skolar ng Bagong Tipan na peke na ipinangalan lamang kay Pablo dahil sa mga salungatan sa mga pananaw sa mga sulat na ito. Sa 14 [[sulat ni Pablo]] sa [[kanon]] ng [[Bagong Tipan]] na ipinangalan ay Pablo, ang pito sa mga sulat ay pinaniniwalang ng karamihan ng mga iskolar ng [[Bibliya]] na isinulat ni Pablo: *[[Unang Sulat sa mga taga-Tesalonica]] (ca. 51 CE) *[[Sulat sa mga taga-Filipos]] (ca. 52-54 CE) *[[Sulat kay Filemon]] (ca. 52-54 CE) *[[1 Corinto]] (ca. 53-54 CE) *[[Sulat sa mga taga-Galacia]] (ca. 55 CE) *[[2 Corinto]] (ca. 55-56 CE) *[[Sulat sa mga taga-Roma]] (ca. 55-58 CE) Ang iba pa ay peke at ipinangalan lang kay Pablo. ==Mga katuruan== ===Hinggil sa pagsunod sa batas na Hudyo=== Maraming beses na binanggit na pinagtibay at sinunod ni Apostol Pablo ang "kautusan" ni Moises gaya ng {{bibleverse||Roma|2:12–16}}, {{bibleverse||Roma|3:31}}, {{bibleverse||Roma|7:12}}, {{bibleverse||Roma|8:7–8}},{{bibleverse||Galacia|5:3}}. Isinaad sa {{bibleverse|Mga|Gawa|24:14}}, {{bibleverse|Mga|Gawa|25:8}} na si Pablo ay sumasampalataya at sumusunod sa batas ng Hudyo. Gayunpaman, ilang beses ring binanggit sa mga [[sulat ni Pablo]] ang kanyang pagpapawalang bisa sa kautusan ni Moises ({{bibleverse||Roma|10:4}}, {{bibleverse||Roma|6:14,7:1-7}}, {{bibleverse||Galacia|3:1-5,23-25,4:21-25}}, {{bibleverse|2|Corinto|3:6-17}} at iba pa) at pagkokondena sa mga nagmamasid at nagtuturo ng pagmamasid ng kautusan ni Moises (hal. {{bibleverse||Galacia|2:1-4,11-14}}). Ang isyu ng tunay na pananaw ni Pablo hinggil sa batas ng Hudyo ay patuloy na pinagdedebatihan pa rin ng mga skolar hanggang sa kasalukuyan. Ayon sa Galacia 2:11-14, sinuway ni Pablo si [[Pedro]] ng harapan sa mukha dahil sa pamimilit ni Pedro sa mga Hentil na sumunod sa mga batas ng Hudyo. Ayon naman sa 1 Corinto 9:20-22,"''At sa mga Hudyo ako'y nagaring tulad sa Hudyo, upang mahikayat ko ang mga Hudyo; sa mga nasa ilalim ng kautusan ay gaya ng nasa ilalim ng kautusan, bagaman wala ako sa ilalim ng kautusan upang mahikayat ang mga nasa ilalim ng kautusan;Sa mga walang kautusan, ay tulad sa walang kautusan, bagama't hindi ako walang kautusan sa Dios, kundi nasa ilalim ng kautusan ni Kristo, upang mahikayat ko ang mga walang kautusan. Sa mga mahihina ako'y nagaring mahina, upang mahikayat ko ang mahihina: sa lahat ng mga bagay ay nakibagay ako sa lahat ng mga tao, upang sa lahat ng mga paraan ay mailigtas ko ang ilan.''" ===Tungkol sa pagtutuli=== Ayon sa Galacia 5:2-4,"''Narito, akong si Pablo ay nagsasabi sa inyo, na, kung inyong tinatanggap ang pagtutuli, ay wala kayong mapapakinabang na anoman kay Cristo. Oo, pinatotohanan kong muli sa bawa't taong tumatanggap ng pagtutuli, na siya'y may kautangang tumupad ng buong kautusan. Kayo'y hiwalay kay Cristo, kayong nangagiibig na ariing-ganap ng kautusan; nangahulog kayo mula sa biyaya.''"Ayon sa Galacia 2:3, "''Datapuwa't maging si Tito man na kasama ko, bagama't Griego, ay hindi napilit na patuli.''" Ayon naman sa Galacia 6:15,"'' Sapagka't ang pagtutuli ay walang anoman, kahit man ang di-pagtutuli, kundi ang bagong nilalang.''" Ayon sa [[Aklat ng mga Gawa]] 16:3, tinuli ni Pablo si [[Timoteo]]. ===Pang-aalipin=== Sa Bagong Tipan, pinahintulan ni Pablo ang pagsasanay ng [[pang-aalipin]]. Inutos ni Pablo sa mga Kristiyanong alipin na maging matapat sa kanilang mga panginoon na Kristiyano. (Efeso 6:5-9, I Timoteo 6:1-3). Sa halip na kondenahin ang pang-aalipin kay Onesimus na nakilala ni Apostol Pablo ay ibinalik ito ni Pablo sa panginoon nitong isa ring Kristiyano na si Filemon. ===Kababaihan=== Inutos ni Pablo na dapat manahimik ang mga babae sa loob ng Iglesia at hindi dapat magturo sa mga lalake (I Cor 14:34-45, 1 Tim 2:11-12). Sa kabilang dako, pinuri ni Pablo ang mga babaeng manggagawa sa iglesia (Fil. 4:3, Rom 16:1-3). Inutos ni Pablo na ang mga asawang babae ay dapat buong magpapasakop sa kanilang mga asawa (Efeso 5:22-24, Col 3:18-19). Inutos rin ni Pablo sa mga babae na huwag magsuot ng mga alahas na ginto o perlas, huwag magtrintas ng buhok o huwag magsuot ng mamahaling damit (1 Tim 2:9). Inutos rin niya na mabuti sa lalake na huwag humipo sa babae(Roma 7:2). ===Pag-aasawa=== Tungkol sa pag-aasawa, isinaad ni Pablo sa Roma 7:1-2:"''At tungkol sa mga bagay na isinulat ninyo sa akin: Mabuti sa lalake ay huwag humipo sa babae.Datapuwa't, dahil sa mga pakikiapid, ang bawa't lalake ay magkaroon ng kaniyang sariling asawa, at bawa't babae ay magkaroon ng kaniyang sariling asawa.''" Ayon sa Roma 7:7-9,"''7 Kaya't ibig ko sana, na ang lahat ng tao ay maging gaya ko. Nguni't ang bawa't tao'y mayroong kanikaniyang kaloob na mula sa Dios, ang isa'y ayon sa paraang ito, at ang iba'y ayon sa paraan yaon.Datapuwa't sinasabi ko sa mga walang asawa, at sa mga babaing bao, Mabuti sa kanila kung sila'y magsipanatiling gayon sa makatuwid baga'y gaya ko. Nguni't kung sila'y hindi makapagpigil, ay magsipagasawa: sapagka't magaling ang magasawa kay sa mangagningas ang pita.''" ===Paghatol sa mga homosekswal ng kulturang Griyego at Romano=== Si Apostol Pablo ay isang taong may masidhing galit sa kultura ng mga [[homosekswal]] sa [[Roma]] at [[Gresya]] ayon sa: Roma 1:26–27, 1 Corinthians 6:9–10, at sa 1 Timothy 1:9–10 at kanyang isinaad na ang mga taong ito gumagawa nito ay dapat mamatay(Roma 1:32)Si Apostol Pablo ay maaaring isang nagpipigil na [[homosexual]] dahil ayon sa isang pag-aaral, ang mga taong homophobiko ay mga taong homosexual. <ref>https://www.scientificamerican.com/article/homophobes-might-be-hidden-homosexuals/</ref> ===Paghatol=== Ayon kay Pablo sa Roma 2:1,"'' Dahil dito'y wala kang madadahilan, Oh tao, sino ka man na humahatol: sapagka't sa iyong paghatol sa iba, ay ang iyong sarili ang hinahatulan mo; sapagka't ikaw na humahatol ay gumagawa ka ng gayon ding mga bagay.''". Ayon sa Roma 14:13-14,"''Huwag na nga tayong mangaghatulan pa sa isa't isa: kundi bagkus ihatol ninyo ito, na ang sinoman ay huwag maglagay ng katitisuran sa daan ng kaniyang kapatid o kadahilanan ng ikararapa.Nalalaman ko, at naniniwala akong lubos kay Hesus na Panginoon, na walang anomang bagay na marumi sa kaniyang sarili: maliban na doon sa nagaakala na ang anomang bagay ay marumi, sa kaniya'y marumi ito.''" ===Pagbabalik ni Hesus sa kanyang kabuhayan=== Naniniwala si Pablo na si Hesus ay darating sa kanyang kapanahunan ayon sa [[1 Tesalonica]] 4:15, " Pagkatapos nito, tayo na nanatiling buháy ay titipunin sa ulap at isasama sa mga binuhay upang salubungin ang Panginoon sa himpapawid. Pagkatapos noon ay makakapiling na natin ang Panginoon magpakailanman." Nang namatay si Pablo nang hindi dumating ang Panginoon, lumitaw ang [[2 Tesalonica]] na nagsasabing Kapitulo 2 :1 kapatid, tungkol naman sa pagbabalik ng ating Panginoong Jesu-Cristo at sa pagtitipon sa atin upang makapiling niya, nakikiusap kami sa inyo 2 na huwag agad magugulo ang inyong isipan o mababahala kung mabalitaan ninyong dumating na ang Araw ng Panginoon. Huwag kayong maniniwala kahit sabihin pa nilang iyon ay pangangaral o pahayag, o isinulat namin. 3 Huwag kayong magpapadaya kaninuman sa anumang paraan. Hindi darating ang Araw ng Panginoon hangga't di pa nagaganap ang huling paghihimagsik laban sa Diyos at ang paglitaw ng Suwail[a] na itinakda sa kapahamakan.[b] 4 Itataas niya ang kanyang sarili at kakalabanin ang lahat ng kinikilalang diyos at sinasamba ng mga tao. Uupo siya sa Templo ng Diyos at magpapakilalang siya ang Diyos." Kaya ito ay pinagduduhan ng maraming mga iskolar ng [[Bibliya]] na isinulat ni Pablo at maaaring peke na ipinangalan lang kay Pablo dahil pumalpak si Pablo sa kanyang naging hula. Ang [[2 Tesalonica]] ay isinulat bago mawasak ang [[Ikalawang Templo sa Herusalem]] noong 70 CE. ==Pagka-apostol== Si Pablo ay nag-angking isang apostol ng mga hentil ({{bibleverse||Roma|11:13}}) ngunit hindi lahat ng mga Kristiyano ay tumanggap sa kanyang pagka-apostol halimbawa sa Efeso ({{bibleverse|Mga|Gawa|19:8-9}}, {{bibleverse||Efeso|1:1}}, {{bibleverse||Pahayag|2:1-2,1:4,11}}, {{bibleverse|2|Timoteo|1:15}}). Sa karagdagan, ayon mismo sa {{bibleverse|2|Corinto|11:13}}, maraming mga nagpapanggap na apostol noong kanyang panahon. Ayon sa {{bibleverse||Mateo|19:28}}, {{bibleverse2||Pahayag|21:14}}, ang bilang ng mga mga apostol na kinikilala sa siyudad na Herusalem na bumabang mula sa langit ay 12 lamang. Sa {{bibleverse||Mateo|10:1-4}} at {{bibleverse||Marcos|3:13-19}}, hindi kasama si Pablo sa 12 apostol. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|1:20-23,26}}, si Mattias ay piniling kapalit ni [[Hudas]] bilang ika-12 apostol dahil ang batayan ng '''pagkaapostol''' ay nakasama siya ng 11 apostol ''sa buong panahon na ang Panginoong Jesus ay pumaparoon at pumaparitong kasama natin. Kailangang nakasama natin siya mula sa pagbabawtismo ni Juan hanggang sa araw na siya ay dinala paitaas mula sa atin.'' == Kapistahan at pagdiriwang == Ipinagdiriwang ng [[Simbahang Katoliko]] ang kapistahan ni San Pablo tuwing Hunyo 29. Inaalala rin ng Simbahang Katoliko ang kaarawan ng kaniyang paninibagong-loob - ang '''Araw ni San Pablo''' tuwing Enero 25. Kaugnay ng Araw ni San Pablo, may isang matandang paniniwala na mahuhulaan sa araw na ito kung ano ang magiging kalagayan ng panahon para sa buong isang taon. Ganito ang sinasabi sa isang lathalaing pinamagatang ''The Shepherd's Almanack'' (Ang Almanak<ref name=Gabby>{{cite-Gabby|Almanac}}</ref> ng Pastol, isang uri ng aklat na nagbibigay sa bumabasa ng maraming talaan at kabatiran) noong 1676: na kapag may araw sa Araw ni San Pablo, mangangahulugang magiging mabuti ang taon; kung umulan, magkakaroon ng hindi nakikisama, may katabangan, o pangit na taya ng panahon; kapag maambon o mamasamasa ang paligid, magkakaroon ng mga pangangailangan ang tao; sasapitin naman ang labindalawang buwan ng paghangin at kamatayan ang pagkulog.<ref name=NBK/> Ipinagdiwang din ang '''Taong Paulino''' (''Pauline Year'' sa Ingles) o '''Ang Taon ni San Pablo''' mula 28 Hunyo 2008 hanggang 29 Hunyo 2009. Ipinahayag at itinakda ito ni [[Papa Benedicto XVI]] sa Basilica ni San Pablo sa Labas ng mga Pader (''Basilica of St. Paul Outside the Walls'') sa Roma noong 28 Hunyo 2007, sa gabi bago sumapit ang araw ng kapistahan nina [[San Pedro]] at San Pablo, na kapwa mga patron ng Roma.<ref name=CatholicNews>Thavis, John. [http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703717.htm ''Pope announces special year dedicated to St. Paul''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202170234/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703717.htm |date=2008-12-02 }}, Catholic News Service (CNS), CatholicNews.com, Hunyo 2007</ref> == Tingnan din == * [[Mga Gawa ng mga Alagad]] == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name=Biblia2>{{cite-Biblia2|'''(a)''' ''Paul, apostle to the Gentiles'', ''The Acts of the Apostles'', pahina 786; at '''(b)''' ''The Conversion of St. Paul'', ''Great Paintings Inspired by the New Testament'', pahina 860}}</ref> <ref name=NBK>{{cite-NBK|'''(a)''' Saint Paul, pahina 99; Holidays, Saint Paul's Day, Enero 25, pahina 159}}</ref> }} {{Mga Alagad ni Hesus}} {{Mga Banal ng Simbahang Katolika}} [[Kategorya:Pablo ang Alagad| ]] a11lkyiouw9bllnjcwrtbao444wpywn 1 4587 2212924 112092 2026-06-23T05:07:39Z Gervin333 163210 /* Tropiko */ bagong seksiyon 2212924 wikitext text/x-wiki == Tropiko == i request lock articles to make sure it can't be replaced by an article [[Tagagamit:Gervin333|Gervin333]] ([[Usapang tagagamit:Gervin333|kausapin]]) 05:07, 23 Hunyo 2026 (UTC) r6vojxrhfp3kohdhxvtsv1k2asrq5t1 0 4958 2212763 2208871 2026-06-22T18:22:57Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212763 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Mundo}}{{Ibang gamit}}{{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit sa paksa. --> {{Infobox planet <!--------------------------------------------------------------------------------------- This infobox has been formatted in the same way as those for other planets and bodies in the Solar System, so please do not change it without discussion on the talk page. Scroll down to get beyond this long template and edit the main body text. ---------------------------------------------------------------------------------------->| background = LightSteelBlue | name = Daigdig | alt_names = {{Hlist|[[mundo]]|[[lupa]]|[[globo]]|[[Terra]]|[[Gaia]]|{{lang|en|Earth}}|{{lang|en|world}}}} | adjectives = {{Hlist|pandaigdig|pandaigdigan|global|mundiyal}} | symbol = [[File:Earth symbol (bold).svg|24px|class=skin-invert|🜨]] at [[File:Globus cruciger (bold).svg|class=skin-invert|24px|♁]] | image = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg | caption = ''[[Ang Bughaw na Holen]]'', [[Apollo 17]], Disyembre 1972 | epoch = [[J2000.0|J2000]]<ref group="n" name="epoch" /> | aphelion = {{val|152,097,597|u=km}} | perihelion = {{val|147,098,450|u=km}}<ref group="n" name="apsis" /> | time_periastron = 3 Enero 2026 | semimajor = {{val|149,598,023|u=km}}<ref name="VSOP87" /> | eccentricity = {{val|0.0167086}}<ref name="VSOP87" /> | period = {{convert|365.256363004|d|yr|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|<ref name="IERS" /><br />(|[[Taong Julian (astronomiya)|_j]])}} | avg_speed = {{val|29.7827|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mean_anomaly = {{val|358.617|u=°}} | inclination = {{ublist |{{val|7.155|u=°}} – ekwador ng [[Araw (astronomiya)|Araw]]; |{{val|1.57869|u=°}} – [[imbaryableng lapag]];<ref name="Allen294" /> |{{val|0.00005|u=°}} – J2000 [[ekliptiko]]}} | asc_node = {{val|-11.26064|u=°}} – J2000 ekliptiko<ref name="earth_fact_sheet" /> | arg_peri = {{val|114.20783|u=°}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | satellites = 1 ([[Buwan (astronomiya)|Buwan]]) | allsatellites = yes | mean_radius = {{val|6371.0|u=km}}<ref name="hbcp2000" /> | equatorial_radius = {{val|6378.137|u=km}}<ref name=usno /><ref name="WGS-84" /> | polar_radius = {{val|6356.752|u=km}}<ref name="cazenave_ahrens1995" /> | flattening = 1/{{val|298.257222101}} ([[ETRS89]])<ref name="IERS2004" /> | circumference = {{unbulleted list | {{val|40075.017|u=km}} [[ekwador]]<ref name="WGS-84">{{cite web|title=World Geodetic System|lang=en|trans-title=Pandaigdigang Heodetikong Sistema|url=http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-date=11 March 2020|work=[[National Geospatial-Intelligence Agency]]}}</ref> | {{val|40007.86|u=km}} [[meridyano (heograpiya)|meridyano]]<ref name="WGS-84-2" /><ref group="n" name="circ">Halos eksaktong 40,000&nbsp;km ang [[sirkumperensiya]] ng Daigdig dahil naka-{{lang|en|calibrate}} ang [[metro]] sa sukat na ito, o mas tumpak sabihin na 1/10-milyon ng layo ng magkabilang polo at ng ekwador.</ref> }} | surface_area = {{unbulleted list |{{val|510,072,000|u=km2}}<ref name="Pidwirny 2006_8" /><ref group="n" name="surfacecover" /> |Land: {{val|148,940,000|u=km2}} |Water: {{val|361,132,000|u=km2}} }} | volume = {{val|1.08321|e=12|u=km3}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mass = {{val|5.972168|e=24|u=kg}}<ref name="earthmass" /> | density = {{convert|5513|kg/m3|g/cm3|comma=gaps|abbr=on|disp=out}}<ref name="earth_fact_sheet" /> <!--- Planetary densities are conventionally given in g/cm3 instead of kg/m3 ---> | surface_grav = {{val|9.80665|u=m/s2|}}<ref name="NIST2008" /><br />(eksaktong 1 [[Standard gravity|g₀]]) | moment_of_inertia_factor = 0.3307<ref name="Williams1994" /> | escape_velocity = {{val|11.186|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | rotation = {{longitem|{{val|1.0|u=d}} <br /> (24h 00&nbsp;m 00s)}} | sidereal_day = {{longitem|{{val|0.99726968|u=d}}<ref name="Allen296" /> <br /> (23h 56&nbsp;m 4.100s)}} | rot_velocity = 1674.4 km/h<ref name="Cox2000" /> | axial_tilt = {{val|23.4392811|u=°}}<ref name="IERS" /> | albedo = {{ublist|class=nowrap |0.434 [[Heometrikong albedo|heometriko]]<ref name="earth_fact_sheet" /> |0.294 [[Bond albedo|Bond]]<ref name="earth_fact_sheet" />}} | single_temperature = {{cvt|255|K|C|0}}<br />([[Epektibong temperatura|temperatura sa blackbody]])<ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures|trans-title=Mga Temperatura ng Atmospera at Planeta|lang=en | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023}}</ref> | atmosphere = yes | temp_name1 = &nbsp;{{refn|group=n|Sanggunian para sa minimum,<ref name=asu_lowest_temp /> mean,<ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=P. D.|last2=Harpham |first2=C. |title=Estimation of the absolute surface air temperature of the Earth |trans-title=Pagtataya sa tunay na temperatura ng hangin sa ibabaw ng Daigdig|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |date=2013 |volume=118 |issue=8 |pages=3213–3217 |doi=10.1002/jgrd.50359 |bibcode=2013JGRD..118.3213J |language=en |issn=2169-8996 |doi-access=free}}</ref> at maximum<ref name=asu_highest_temp /> na temperatura sa ibabaw.<!--Moved here to avoid stretching the infobox border-->}} | min_temp_1 = −89.2&nbsp;°C | mean_temp_1 = 14.76&nbsp;°C | max_temp_1 = 56.7&nbsp;°C | surface_equivalent_dose_rate = {{convert|2.40 |mSv/yr |μSv/h |disp=out}}<ref>{{cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |title=Sources and effects of ionizing radiation |trans-title=Mga pinagmulan at epekto ng nag-iionisang radyasyon|lang=en|date=2008 |publication-date=2010 |publisher=United Nations |location=New York |isbn=978-92-1-142274-0 |url=http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |at=Table 1 |archive-date=16 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716210835/http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |url-status=live }}</ref> | abs_magnitude = −3.99 | surface_pressure = {{val|101.325|ul=kPa}} (lebel ng dagat) | atmosphere_composition = {{unbulleted list | 78.08% [[nitroheno]] (tuyong hangin) | 20.95% [[oksiheno]] (tuyong hangin) | ≤1% [[singaw-tubig]] (nagbabago) | 0.9340% [[argon]] | 0.0415% [[dioksidong karbono]] | 0.00182% [[neon]] | 0.00052% [[elyo]] | 0.00017% [[metano]] | 0.00011% [[kripton]] | 0.00006% [[idroheno]] }} Sanggunian:<ref name="earth_fact_sheet" /> | note = no }} '''Daigdíg''' ang ikatlong [[planeta]] mula sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] at ang natatanging [[astronomikong bagay]] na may [[buhay]]. Dahil ito sa pagkakaroon nito ng [[tubig]] sa [[Ibabaw ng Daigdig|ibabaw]] nito, na natatangi sa [[Sistemang Solar]]. Halos lahat ng katubigan ng Daigdig ay nasa mga [[karagatan]] nito, na kumakatawan sa tinatayang 70.8% ng kabuuang lawak ng ibabaw nito. Lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw nito, na makikita naman bilang mga [[kontinente]]. Malaking bahagi ng lupa sa Daigdig ang mahalumigmig at [[Behetasyon|nababalutan]] ng mga [[halaman]], habang [[yelo]] naman ang parehong [[rehiyong polar]] nito, na siyang humahawak sa malaking porsyento ng lahat ng tubig sa planeta. Taglay ng ibabaw ng Daigdig ang mga [[tektonikong plato]] na mabagal na gumagalaw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kabundukan]], [[bulkan]], at [[lindol]]. Gawa sa likido ang [[Panlabas na kaibuturan ng daigdig|panlabas na kaibuturan]] nito, na siyang gumagawa sa [[magnetospera]] nito na nagsisilbing pananggalang nito laban sa karamihan ng mga mapaminsalang [[hanging solar]] at [[kosmikong radyasyon]]. May [[Atmospera ng Daigdig|dinamikong atmospera]] ang Daigdig, na responsable sa pagpapanatili sa mga kondisyon para maging posible ang buhay sa planeta at nagsisilbi ring proteksyon nito laban sa mga [[bulalakaw]] at [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]]. Naglalaman ito ng malaking bahagdan ng [[oksiheno]] at [[nitroheno]]. Meron ding [[Singaw-tubig|singaw]] sa loob nito, na siyang gumagawa sa mga [[ulap]] na bumabalot sa malaking bahagi ng planeta. Isa itong [[greenhouse gas]] na gumagawa sa mga kondisyon upang manatili ang tubig sa ibabaw nito sa pamamagitan ng pagkuha ng enerhiyang mula sa Araw. Napapanatili ng prosesong ito ang kasalukuyang karaniwang temperatura sa ibabaw na {{Convert|14.76|C|F}}, temperatura kung saan nasa anyong likido ang tubig sa ilalim ng karaniwang presyur ng atmospera. Magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa mga rehiyon ng Daigdig, pinakamataas sa [[Tropiko|rehiyon ng ekwador]] at pinakamababa sa magkabilang polo nito. Ito ang nagdidikta sa [[daloy ng hangin]] at [[Daloy ng tubig|tubig]] sa buong planeta, na nagreresulta sa isang [[pandaigdigang sistema ng klima]] na may iba't-ibang [[Klasipikasyon ng klima|rehiyon ng klima]], gayundin sa samu't saring klase ng panahon kagaya ng [[pag-ulan]], na nagpapaikot naman sa mga mahahalagang elemento kagaya ng [[karbon]] at [[nitroheno]] sa iba't-ibang panig nito. [[Sukat ng Daigdig|Sinusukat]] ang Daigdig bilang isang {{Lang|en|[[Ellipsoid ng Daigdig|ellipsoid]]}} na may tinatayang sirkumperensiya na {{Convert|40000|km|mi}}. Daigdig ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|pinakamakapal na planeta sa Sistemang Solar]]; sa apat na [[planetang lupa]] ng sistema, Daigdig ang pinakamalaki. [[Pag-ikot ng Daigdig|Umiikot ang Daigdig]] sa sariling aksis nito sa loob ng 23 oras at 56 minuto kada araw. Nasa 1 [[Yunit na pang-astronomiya|AU]] (o 8 [[Sinag-taon|sinag-minuto]]) ang layo nito sa Araw, na [[Ligiran ng Daigdig|nililibot nito]] sa loob ng 365.25 araw. Bahagyang nakatagilid ang aksis ng Daigdig kumpara sa [[Ligiran|lapag ng ligiran]] nito sa Araw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kapanahunan]] ({{Lang|en|season}}). May isang [[likas na satelayt]] ang Daigdig, ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]], na lumilibot sa planeta sa layong {{Convert|384400|km|mi}} at may laking nasa sang-apat ng Daigdig. Tinutulungan ng Buwan na mapanatili nang maayos ang aksis ng Daigdig, na nagreresulta sa pagkakaroon ng mga [[kati]] ({{Lang|en|tide}}) at ang unti-unting pagbagal ng pag-ikot ng Daigdig. Dahil sa hila ng [[Grabedad|grabidad]] ng Daigdig, naka-{{Lang|en|[[tidal locking|tidal lock]]}} ang Buwan sa planeta kaya makikita lamang sa ibabaw ng Daigdig ang isang bahagi nito na tinatawag na "[[Harap ng Buwan|harap]]" nito. Kagaya ng karamihan ng mga bagay sa Sistemang Solar, nabuo ang Daigdig [[Edad ng Daigdig|tinatayang 4.5 bilyong taon ang nakaraan]] mula sa pagsasanib ng gas at alikabok mula sa [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|maagang kasaysayan ng sistema]]. Nabuo ang mga karagatan nito pagkatapos ng isang bilyong taon, na humantong kalaunan sa [[Abiohenesis|pag-usbong ng buhay]]. Binago ng mga buhay na nilalang ang mga likas na proseso ng planeta na nagresulta sa [[Malawakang Pagkalat ng Oksiheno|mabilis na pagkalat ng oksiheno]] sa atmospera nito dalawang bilyong taon ang nakaraan. Umusbong naman ang mga [[tao]] sa kontinente ng [[Aprika]] tinatayang 300,000 taon ang nakaraan at mabilis na kumalat sa lahat ng kontinente. Tulad ng ibang mga buhay na nilalang, nakadepende ang mga tao sa [[Biyospero|biospera]] ng Daigdig, ngunit [[Epekto ng mga tao sa kalikasan|unti-unting nagiging malaki ang epekto nila sa kalikasan ng planeta]]. Kasalukuyang hindi masusustento ang epekto ng sangkatauhan sa biospera at klima ng Daigdig, na delikado para sa kabuhayan ng mga tao gayundin sa ibang mga nilalang, at nagreresulta sa mga [[Pagkalipol sa Holoseno|malawakang pagkalipol ng buhay]]. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ''daigdig'' sa [[wikang Gitnang Pilipino]]ng {{lang|mis|daləgdəg|proto=yes|italic=yes}} ("[[kulog]]"), na nagmula naman sa [[wikang Proto-Austronesyo]] {{lang|mis|dəʀdəʀ|italic=yes|proto=yes}} ("kulog"). Ayon sa isang diksiyonaryo na nilimbag noong 1835, nagmula ito mula sa pinaikling ''sandaigdigan'', na orihinal na tumutukoy noon sa "lugar kung saan maririnig ang kulog", mula sa paniniwala ng mga Pilipino noon na naririnig sa buong mundo ang kulog. Ginamit rin ito noon upang tumukoy sa [[uniberso]]. Ilan sa mga nilistang kasingkahulugan ang ''sanlibutan'' at ''sansinukob'', na ngayo'y mas tumutukoy sa [[Ariwanas]] at uniberso.<ref>{{Cite book |last=de los Santos |first=Domingo |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Vocabulario_de_la_lengua_Tagala_Reimpres/OWJcAAAAcAAJ?gbpv=1 |title=Vocabulario de la lengua tagala |date=1835 |publisher=Dayot |editor-last=Oliva |editor-first=Tomas |pages=507 |language=es |trans-title=Diksiyonaryo ng wikang Tagalog |via=Google Books}}</ref> Sinusulat ang daigdig sa [[Maliit at malaking titik|malaking titik]] kung tumutukoy ito sa planeta; sa [[Maliit at malaking titik|maliit na titik]], tumutukoy naman ito sa konsepto katulad ng salitang ''[[mundo]]'', na ginagamit ding kasingkahulugan nito sa karaniwang diskurso.<ref>{{Cite-UPDF2|daigdig|url=https://diksiyonaryo.ph/search/daigdig|access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> Nagmula ito sa [[wikang Kastila]] at sumailalim sa proseso ng paglipat ng [[Diin (lingguwistika)|diin]] nang hiniram sa [[wikang Tagalog]], mula sa dulo papunta sa ikalawa sa dulo, na kalimitan sa Tagalog. Mula ito sa [[wikang Latin]] na {{Lang|la|mundus}},<ref>{{Cite web |title=mundo |url=https://dle.rae.es/mundo |access-date=16 Oktubre 2025 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}</ref> na nagmula naman sa [[wikang Etrusko]] o di kaya'y sa [[wikang Proto-Indo-Europeo]].<ref>{{Cite book |last=De Vaan |first=Michiel |url=https://books.google.com.ph/books?id=ecZ1DwAAQBAJ&pg=PA394&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |date=2008 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16797-1 |pages=394–395 |language=en |trans-title=Diksiyonaryong Pang-etimolohiya ng Latin at ibang mga Wikang Italiko |via=Google Books}}</ref> == Likas na kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng Daigdig|Kronolohiya ng likas na kasaysayan}} === Pagbuo === {{Main|Maagang Daigdig|Hadean}} [[File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|thumb|Malikhaing paglalarawan sa protoplanetaryong disko na bumuo sa Daigdig.]] Napetsahan ang pinakamatandang materyal sa [[Sistemang Solar]] noong {{Val|4.5682|0.0002|0.0004}} [[Taon|Ga]] (bilyong taon).<ref name=bouvier_wadhwa2010/> Pagsapit ng {{Val|4.54|0.04}} Ga, nabuo ang [[maagang Daigdig]], [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|kasabay ng ibang mga bagay sa Sistemang Solar]].<ref name="age_earth1"/> Nabubuo ang mga [[planeta]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng isang [[nebulang solar]] ng [[kaulapang molekular]] dahil sa pagbagsak ng [[grabidad]], na nagresulta sa mabilis na pag-ikot at pagpatag kalaunan upang maging isang [[diskong sirkumstelar]], kung saan naman nabubuo ang mga planeta. Naglalaman ang mga [[nebula]] ng gas, piraso ng yelo, at alikabok. Ayon sa [[Teoryang Nebular|teoryang nebular]], nabubuo ang mga [[planetesimal]] sa pamamagitan ng [[akresyon]] (pamumuo), kung saan nabuo ang Daigdig sa ganitong proseso sa loob ng tinatayang 70 hanggang 100 milyong taon.<ref>{{cite journal |last1=Righter |first1=K. |last2=Schonbachler |first2=M. |date=7 May 2018 |title=Ag Isotopic Evolution of the Mantle During Accretion: New Constraints from Pd and Ag Metal–Silicate Partitioning |trans-title=Ebolusyon ng Ag Isotopo ng Manto sa Kasagsagan ng Akresyon: Mga Bagong Limitasyon mula sa Pamamahaging Pd at Ag Metal na Silikato |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |url-status=live |journal=Differentiation: Building the Internal Architecture of Planets |volume=2084 |page=4034 |bibcode=2018LPICo2084.4034R |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106093844/https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |archive-date=6 November 2020 |lang=en}}</ref> Samantala, di hamak na mas bata ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kesa sa Daigdig, na tinatayang nasa 4.5 Ga o mas bata pa ang edad.<ref>{{Cite journal |last1=Tartèse |first1=Romain |last2=Anand |first2=Mahesh |last3=Gattacceca |first3=Jérôme |last4=Joy |first4=Katherine H. |author-link4=Katherine Joy |last5=Mortimer |first5=James I. |last6=Pernet-Fisher |first6=John F. |last7=Russell |first7=Sara |author7-link=Sara Russell |last8=Snape |first8=Joshua F. |last9=Weiss |first9=Benjamin P. |date=2019 |title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples |trans-title=Paglilimita sa Ebolusyonal na Kasaysayan ng Buwan at ng Loobang Sistemang Solar: Isang Kaso para sa mga Kababalik pa lang na Sampol mula sa Buwan |journal=Space Science Reviews |language=en |volume=215 |issue=8 |page=54 |bibcode=2019SSRv..215...54T |doi=10.1007/s11214-019-0622-x |issn=1572-9672 |doi-access=free}}</ref> Ayon sa [[Palagay na matinding pagtama|nangungunang teorya ukol sa pagbuo nito]], nabuo ito sa pamamagitan ng akresyon ng mga materyal na nagmula sa salpukan ng Daigdig sa isang planetang singlaki ng [[Marte]] at 10% ng masa ng Daigdig, na pinangalanang [[Theia (palagay na planeta)|Theia]].<ref name=reilly20091022/> Lubhang mapaminsala ang salpukang ito, ngunit bumalik din kalaunan sa Daigdig dahil sa paghila ng grabidad ang ilan sa masang tumilapon.<ref>{{cite journal |last1=Meier |first1=M. M. M. |last2=Reufer |first2=A. |last3=Wieler |first3=R. |date=4 August 2014 |title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact |trans-title=Ukol sa pinagmulan at komposisyon ng Theia: Mga limitasyon mula sa mga bagong modelo ng Matinding Pagtama |journal=Icarus |language=en |volume=242 |page=5 |arxiv=1410.3819 |bibcode=2014Icar..242..316M |doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003 |issn=0019-1035 |s2cid=119226112}}</ref> Mula naman noong 4.0 hanggang 3.8 Ga naganap ang [[Huling Malawakang Pambobomba]], kung saan binago ng sandamakmak na mga pagtama ng [[asteroyd]] ang [[ibabaw ng Daigdig]] gayundin sa Buwan.<ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Philippe |title=Encyclopedia of Astrobiology |url=https://archive.org/details/encyclopediaofas0001unse_w4m0 |last2=Morbidelli |first2=Alessandro |author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer) |publisher=Springer Berlin Heidelberg |year=2011 |isbn=978-3-642-11271-3 |editor-last1=Gargaud |editor-first1=Muriel |pages=909–912 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Astrobiolohiya |chapter=Late Heavy Bombardment |trans-chapter=Huling Malawakang Pambobomba |doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869 |editor-last2=Amils |editor-first2=Prof Ricardo |editor-last3=Quintanilla |editor-first3=José Cernicharo |editor-last4=Cleaves II |editor-first4=Henderson James (Jim) |editor-last5=Irvine |editor-first5=William M. |editor-last6=Pinti |editor-first6=Prof Daniele L. |editor-last7=Viso |editor-first7=Michel}}</ref> === Pagkatapos mabuo === {{Main|Heolohikong kasaysayan ng Daigdig}} Nabuo ang [[atmospera ng Daigdig]] mula sa mga [[Bulkanismo|gawain ng mga bulkan]] gayundin sa [[paglalabas ng gas]].<ref>{{cite web |title=Earth's Early Atmosphere and Oceans |trans-title=Maagang Atmospera at Karagatan ng Daigdig |url=https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708180329/https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |archive-date=8 July 2019 |work=Lunar and Planetary Institute |publisher=Universities Space Research Association |language=en}}</ref> Nakondensado ang mga [[singaw-tubig]] mula sa mga ito papunta sa mga karagatan, na pinarami naman sa tulong ng tubig at yelo mula sa mga asteroyd, [[protoplaneta]], at kometa.<ref name="watersource" /> Ipinagpapalagay na may sapat na tubig sa Daigdig upang mapuno ang mga karagatan matapos nitong mabuo.<ref>{{Cite journal |last1=Piani |first1=Laurette |last2=Marrocchi |first2=Yves |last3=Rigaudier |first3=Thomas |last4=Vacher |first4=Lionel G. |last5=Thomassin |first5=Dorian |last6=Marty |first6=Bernard |display-authors=1 |date=2020 |title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites |url=https://archive.org/details/science_2020-08-28_369_6507/page/1110 |trans-title=Maaaring nakuha mula sa mga materyal katulad ng sa mga enstatite chondrite na bulalakaw ang katubigan sa Daigdig |journal=Science |language=en |volume=369 |issue=6507 |pages=1110–1113 |bibcode=2020Sci...369.1110P |doi=10.1126/science.aba1948 |issn=0036-8075 |pmid=32855337 |s2cid=221342529}}</ref> Sa modelong ito, napigilan ng mga [[greenhouse gas]] sa atmospera ang pagyeyelo ng mga karagatan noong [[Kabalintunaang mahinang batang Araw|nasa 70% lamang]] ng kasalukuyang [[Liwanag ng Araw|liwanag]] ang bagong buong Araw.<ref name="asp2002" /> Pagsapit ng 3.5 Ga, nabuo naman na ang [[magnetikong sakop ng Daigdig]], na tumutulong sa pagpigil sa pagkasira ng atmospera dahil sa mga [[hanging solar]].<ref name="physorg20100304" /> Nang nagsimulang lumamig ang tunaw na [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, nabuo ang pinakaunang solidong [[ibabaw ng Daigdig]], na ipinagpapalagay na {{Lang|en|[[mafic]]}}. Unang nabuo naman ang pinakaunang [[kontinental na ibabaw]] ng planeta, na {{Lang|en|[[felsic]]}} naman, mula sa bahagyang pagtunaw ng {{Lang|en|mafic}} na ibabaw nito.<ref name="comp">{{cite journal |last1=McDonough |first1=W.F. |last2=Sun |first2=S.-s. |year=1995 |title=The composition of the Earth |trans-title=Ang komposisyon ng Daigdig |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |url-status=live |journal=Chemical Geology |language=en |volume=120 |issue=3–4 |pages=223–253 |bibcode=1995ChGeo.120..223M |doi=10.1016/0009-2541(94)00140-4 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506174028/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |archive-date=6 May 2023}}</ref> Dahil sa pagkakaroon ng [[mineral]] na [[sirkon]] mula sa panahong [[Hadiko]] sa mga [[batong sedimentaryo]] na mula naman sa [[Eoarkeo]], ipinagpapalagay naman may {{Lang|en|felsic}} na ibabaw na ang Daigdig noon pang 4.4 Ga, o 140 milyong taon pagkatapos mabuo ito.<ref name="science310_5756_1947" /> Kasalukuyang may dalawang modelo na nagpapaliwanag kung paanong dumami ang noo'y napakakonting kontinental na ibabaw:<ref name="williams_santosh2004" /> # relatibong tuloy-tuloy na pagdami hanggang sa kasalukuyan, na suportado ng [[radiometrikong pagpepetsa]] sa kontinental na ibabaw sa buong Daigdig,<ref name="science164_1229" /> # mabilis na pagdami noong panahong [[Arkeo]], na bumubuo sa malaking bahagdan ng lahat ng kontinental na ibabaw sa Daigdig sa kasalukuyan,<ref name="ajes38_613" /><ref name="tp322_19" /> na suportado naman ng mga [[Isotope|isotopong]] patunay mula sa [[Hafniyo|hapniyo]] sa sirkon at [[Niyodimyo|neodimyo]] sa mga batong sedimentaryo. Maaaring maipagsama ang dalawang modelo at mga patunay sa mga ito dahil sa malawakang [[Pagreresiklo sa ibabaw|pagreresiklo]] ng mga materyal sa kontinental na ibabaw, lalo na sa maagang kasaysayan ng planeta.<ref name="Dhuime_etal_2018" /> Nabubuo ang mga bagong kontinental na ibabaw dahil sa mga [[tektonikong plato]], isang proseso na resulta ng tuloy-tuloy na pagkawala ng init sa looban ng Daigdig. Sa loob ng daan-daang milyong taon, nagsama-sama kalaunan ang mga kontinental na ibabaw dahil sa mga puwersang tektoniko upang bumuo ng mga [[superkontinente]] nang ilang beses sa kasaysayan, na nagkawatak-watak din kalaunan. Noong tinatayang 750 Ma (milyong taon), nagsimulang mawatak ang superkontinente ng [[Rhodinia]], isa sa mga pinakaunang superkontinente. Nagsama-sama muli ang mga kontinental na ibabaw kalaunan upang mabuo ang [[Pannotia]] noong 600–540 Ma, at panghuli, ang [[Pangaea]], na nagsimula namang mawatak noong 180 Ma.<ref name="bradley_2011" /> Nagsimula ang pinakabagong [[panahon ng yelo]] noong bandang 40 milyong taon ang nakaraan,<ref>{{cite news |last=Kinzler |first=Ro |title=When and how did the ice age end? Could another one start? |language=en |trans-title=Kailan at paano natapos ang panahon ng yelo? Posible bang magkaroon ulit ng panibago? |website=Ology |publisher=American Museum of Natural History |url=https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627220742/https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |archive-date=27 June 2019}}</ref> na tumindi noong [[Pleistoseno]] tatlong milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Chalk |first1=Thomas B. |last2=Hain |first2=Mathis P. |last3=Foster |first3=Gavin L. |last4=Rohling |first4=Eelco J. |last5=Sexton |first5=Philip F. |last6=Badger |first6=Marcus P. S. |last7=Cherry |first7=Soraya G. |last8=Hasenfratz |first8=Adam P. |last9=Haug |first9=Gerald H. |last10=Jaccard |first10=Samuel L. |last11=Martínez-García |first11=Alfredo |display-authors=1 |date=12 December 2007 |title=Causes of ice age intensification across the Mid-Pleistocene Transition |trans-title=Mga sanhi ng pagtindi ng panahon ng yelo noong Transisyon ng Gitnang Pleistoseno |journal=Proc Natl Acad Sci USA |language=en |volume=114 |issue=50 |pages=13114–13119 |doi=10.1073/pnas.1702143114 |pmc=5740680 |pmid=29180424 |doi-access=free |first12=Heiko |last12=Pälike |first13=Richard D. |last13=Pancost |first14=Paul A. |last14=Wilson}}</ref> Sumailalim kalaunan ang mga rehiyon sa mataas at gitnang latitud sa paulit-ulit na siklo ng pagyeyelo at pagtunaw kada 21,000 taon, 41,000 taon, at 100,000 taon.<ref name="psc" /> Noong [[Huling Panahon ng Yelo]], na tinatawag sa popular na diskurso bilang ang "panahon ng yelo", nabalot sa yelo ang malaking bahagi ng mga kontinente hanggang sa gitnang latitud, at natapos noong tinatayang 11,700 taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Turner |first1=Chris S.M. |display-authors=et al |year=2010 |title=The potential of New Zealand kauri (Agathis australis) for testing the synchronicity of abrupt climate change during the Last Glacial Interval (60,000–11,700 years ago) |trans-title=Ang potensiyal ng New Zealand kauri (Agathis australis) para sa pagsubok sa sinkronidad ng biglaang pagbabago sa klima noong Huling Panahon ng Yelo (60,000–11,700 taon ang nakaraan) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |url-status=live |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |publisher=Elsevier |volume=29 |issue=27–28 |pages=3677–3682 |bibcode=2010QSRv...29.3677T |doi=10.1016/j.quascirev.2010.08.017 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100359/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |archive-date=31 March 2021 |access-date=}}</ref> === Pinagmulan ng buhay at ebolusyon === {{Main|Abiohenesis|Mga pinakamatatandang anyo ng buhay|Kasaysayan ng buhay}} Humantong sa paglitaw ng mga pinakaunang molekulang kayang magparami ng sarili dahil sa mga [[Reaksiyong kimikal|reaksyong kemikal]] simula noong bandang apat na bilyong taon ang nakaraan. Lumitaw naman sa sumunod na kalahating bilyong taon ang [[Pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat|pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng buhay sa kasalukuyan]].<ref name="sa282_6_90" /> Sa puntong ito, nadebelop ang proseso ng [[potosintesis]], na nagpahintulot sa mga buhay na maiproseso ang mga enerhiyang nakukuha mula sa Araw. Resulta ng prosesong ito ang paglalabas ng [[Oksiheno|molekular na oksiheno]] ({{Chem2|O2}}) sa atmospera, na unti-unting naipon at nagresulta sa pagkakaroon ng [[Ozone layer|pananggalang na osono]] dahil sa interaksyon nito sa [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]].<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=3 October 2013 |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |language=en |trans-title=Oksiheno ng Daigdig: Misteryong Madaling Ipagkaliit |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |url-access=limited |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013}}</ref> Samantala, nagsama-sama naman ang mga maliliit na selula sa loob ng mga malalaking selula upang mabuo ang mga pinakaunang [[eukaryota]].<ref name="jas22_3_225" /> Dahil sa pagkakaroon ng mga espesyalistang selula sa loob mga ito kaya nabuo ang mga pinakaunang tunay na multiselulang organismo. Kumalat kalaunan sa buong ibabaw ng Daigdig ang mga anyo ng buhay na ito salamat sa pagharang ng osono sa mga makapaminsalang [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="burton20021129" /> Ilan sa mga pinakamatatandang patunay na [[posil]] ng buhay ay ang mga posil ng [[Mikroorganismo|mikrobyo]] sa mga [[batong buhangin]] na may tinatayang edad na 3.48 bilyong taon na natagpuan sa [[Kanlurang Australia]],<ref>{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author4-link=Robert Hazen |date=8 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |trans-title=Mga Estrakturang Sedimentaryo na may mga Mikrobyo at Nagtatala sa isang Sinaunang Ekosistema sa tinatayang 3.48 Bilyong Taong Dresser Formation, Pilbara, Kanlurang Australia |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |language=en |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |doi=10.1089/ast.2013.1030 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> gayundin sa mga [[Sustansiyang bioheniko|biohenikong]] [[grapito]] sa mga batong nakita naman sa kanlurang [[Groenlandiya|Greenland]] na tinatayang may tanda naman na 3.7 bilyong taon,<ref>{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=January 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |trans-title=Patunay para sa biohenikong grapito sa mga metasedimentaryong bato ng maagang Isua ng Arkeo |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894 |s2cid=54767854}}</ref> at sa mga bakas ng [[biotikong materyal]] sa mga batong natuklasan naman sa Kanlurang Australia na may edad na 4.1 bilyong taon.<ref>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |date=19 October 2015 |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |language=en |trans-title=Mga hint sa buhay sa inaakala na walang buhay na maagang Daigdig |work=[[Excite (web portal)|Excite]] |publisher=[[Mindspark Interactive Network]] |agency=[[Associated Press]] |location=Yonkers, NY |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818063111/https://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=18 August 2016}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |author-link3=T. Mark Harrison |last4=Mao |first4=Wendy L. |author4-link=Wendy Mao |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-11-24_112_47/page/14518 |trans-title=Posibleng biohenikong karbon na napreserba sa isang sirkon na may tandang 4.1 bilyong taon |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |language=en |volume=112 |issue=47 |pages=14518–4521 |bibcode=2015PNAS..11214518B |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmc=4664351 |pmid=26483481 |doi-access=free}}</ref> Noong panahong [[Neoproterosoiko]] (1000–539 Ma), nababalot ang halos kabuuan ng Daigdig sa yelo. Binansagan ang palagay na ito bilang {{Lang|en|[[Snowball Earth]]}} ({{Literal na pagsasalin|Niyebeng Mundo}}), na isang partikular na interesanteng panahon sa kasaysayan ng Daigdig dahil ito muna ang naganap bago ang tinatawag na [[Kambriyano|Kambrianong pagdami]], kung saan mabilis na dumami ang mga komplikadong organismong multiselular.<ref>{{cite book |last1=Brooke |first1=John L. |title=Climate Change and the Course of Global History |url=https://archive.org/details/climatechangecou0000broo |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-87164-8 |page=[https://archive.org/details/climatechangecou0000broo/page/42 42] |language=en |trans-title=Pagbabago ng Klima at ang Tinatahak ng Pandaigdigang Kasaysayan}}</ref><ref>{{cite book |last1=Cabej |first1=Nelson R. |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |publisher=Elsevier Science |year=2019 |isbn=978-0-12-814312-4 |page=56 |language=en |trans-title=Epihenetikong Mekanismo ng Kambrianong Pagdami}}</ref> Matapos ang kaganapang ito noong 535 Ma, nakaranas ang buhay sa Daigdig ng di bababa sa limang malawakang [[pagkalipol]], at napakaraming mas maliliit na pagkalipol.<ref name="Stanley_2016" /> Maliban sa kasalukuyang pinagdedebatehang [[Holosenong pagkalipol|ikaanim na malawakang pagkalipol]] sa kasalukuyang panahong [[Holoseno]], ang pinakahuling sa lima ay naganap noong 66 Ma, nang tumama ang isang malaking [[bulalakaw]] sa ngayo'y [[Mehiko]] na nagresulta sa mabilis na pagkaubos ng mga [[Dinosauro|dinosaur]] (liban sa mga lumilipad) at mga malalaking [[reptilya]]. Nakaligtas mula sa pangyayaring ito ang mga mas maliliit na hayop kagaya ng mga [[insekto]], [[mamalya]], [[butiki]], at [[ibon]]. Simula noon, lumaganap ang mga mamalya sa Daigdig, at mga ito umusbong ang mga [[tao]], isang espesye ng mga [[Hominoidea|bakulaw]] sa [[Aprika]] na nagawang makatayo ilang milyong taon ang nakalipas.<ref name="gould1994" /><ref>{{Cite journal |last1=Daver |first1=G. |last2=Guy |first2=F. |last3=Mackaye |first3=H. T. |last4=Likius |first4=A. |last5=Boisserie |first5=J.-R. |last6=Moussa |first6=A. |last7=Pallas |first7=L. |last8=Vignaud |first8=P. |last9=Clarisse |first9=N. D. |date=2022 |title=Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad |trans-title=Postcranial na patunay ng bipedalismo sa mga hominin ng huling Mioseno sa Chad |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=609 |issue=7925 |pages=94–100 |bibcode=2022Natur.609...94D |doi=10.1038/s41586-022-04901-z |issn=1476-4687 |pmid=36002567 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827082104/https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |archive-date=27 August 2022 |access-date=}}</ref> Ang abilidad na ito ang nagpahintulot sa kanila na makagamit at makagawa ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at nagpakailangan sa pagkaroon ng mabisang paraan ng [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]] na siya namang nagresulta sa isang mas maayos na nutrisyon na humantong kalaunan sa pagkakaroon ng paglaki ng [[utak]] at nagpasimula sa [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon nila patungo sa kasalukuyang nilang anyo]]. Natuklasan nila ang [[agrikultura]], na dahilan upang mabuo ang mga pinakaunang [[Kabihasnan|sibilisasyon]]. Dahil dito, patuloy na malaki ang [[Epekto ng mga tao sa Daigdig|impluwensiya nila]] sa takbo ng Daigdig at sa kalikasan at buhay nito sa kasalukuyan.<ref name="bgsa119_1_140" /> === Hinaharap === {{Main|Hinaharap ng Daigdig}} [[Talaksan:Red_Giant_Earth_warm.jpg|alt=A dark gray and red sphere representing the Earth lies against a black background to the right of an orange circular object representing the Sun|thumb|Isang malikhaing paglalarawan sa nagliliyab na Daigdig matapos maging isang [[pulang higante]] ang Araw, tinatayang 5–7 bilyong taon sa hinaharap.]] Nakadepende sa Araw ang inaasahang malayong hinaharap ng Daigdig. Sa susunod na 1.1 bilyong taon, tataas nang 10% ang [[liwanag ng Araw]], at sa susunod na 3.5 bilyong taon, nang 40%.<ref name="sun_future" /> Dahil dito, inaasahang iinit ang ibabaw ng Daigdig, na magpapabilis sa [[siklo ng inorganikong karbon]] hanggang sa punto kung saan nakakamatay ang lebel ng konsentrasyon ng {{Chem2|CO2}} para sa mga kasalukuyang halaman sa loob ng tinatayang 100–900 milyong taon.<ref name="britt2000" /><ref name="pnas1_24_9576" /> Magreresulta ang pagkonti ng mga halaman sa pagkaubos ng oksiheno sa atmospera, na papatay sa lahat ng buhay na hayop sa Daigdig.<ref name="ward_brownlee2002" /> Inaasahan ding aabot sa {{Convert|100|C|F|abbr=on}} ang magiging karaniwang temperatura sa ibabaw ng Daigdig pagkatapos ng 1.5 bilyong taon, na siyang magpapasingaw sa lahat ng tubig sa mga karagatan patungo sa kalawakan at posibleng humantong sa [[Epektong greenhouse|matinding epektong greenhouse]] sa loob ng susunod na 1.6 hanggang 3 bilyong taon.<ref name="Mello-2020">{{Cite journal |last1=Mello |first1=Fernando de Sousa |last2=Friaça |first2=Amâncio César Santos |date=2020 |title=The end of life on Earth is not the end of the world: converging to an estimate of life span of the biosphere? |trans-title=Hindi katapusan ng mundo kung mawala ang lahat ng buhay sa Daigdig: pagsasama sa isang pagtataya sa kabuuang haba ng buhay ng biospera? |journal=International Journal of Astrobiology |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=25–42 |bibcode=2020IJAsB..19...25D |doi=10.1017/S1473550419000120 |issn=1473-5504 |doi-access=free}}</ref> Kahit na ituring na imortal ang Araw, lulubog kalaunan ang malaking bahagdan ng tubig sa mga karagatan patungo sa [[Mantel|manto]] dahil sa pagbaba ng nilalabas na singaw mula sa vent sa kailaliman ng dagat habang unti-unting lumalamig ang kaibuturan ng Daigdig.<ref name="Mello-2020" /><ref name="hess5_4_569" /> Inaasahang [[Ebolusyon ng bituin|magiging]] isang [[pulang higanteng bituin]] ang Araw sa susunod na 5 bilyong taon. Sa prosesong ito, lalaki ang Araw nang 250 beses kumpara sa kasalukuyan nitong laki.<ref name="sun_future" /><ref name="sun_future_schroder" /> Hindi malinaw kung ano ang mangyayari sa Daigdig sa puntong ito. Bilang isang pulang higante, bababa nang halos 30% ang masa ng Araw, na magreresulta sa paglipat ng ligiran ng Daigdig patungo sa layong 1.7 AU mula sa Araw sa pinakamalaking anyo nito, kung sakaling wala na'ng epekto ang [[kati]]. Kung sakaling meron pang kati, maaaring pumasok ang Daigdig sa atmospera ng Araw at tuluyang malusaw, habang lulubog naman ang mga mabibigat na elemento nito patungo sa kaibuturan ng Araw.<ref name="sun_future" /> == Pisikal na katangian == {{See also|Heopisika}} === Laki at hugis === {{Main|Hugis ng Daigdig}} {{See also|Radyus ng Daigdig|Sirkumperensiya ng Daigdig|Bilog na Daigdig|Heomorpolohiya}} [[Talaksan:Earth2014shape_SouthAmerica_small-tl.png|thumb|Ang kanlurang hemispera ng Daigdig, na nagpapakita sa topograpiya kung saan mas matingkad na pula ang mas malayo sa gitna ng planeta, kumpara sa tipikal na pagsukat mula sa karaniwang lebel ng dagat.]] [[Hugis ng Daigdig|Bilog ang Daigdig]] dahil sa [[ekwilibriyong hidrostatiko]],<ref name="Horner 2021">{{cite web |last=Horner |first=Jonti |date=16 July 2021 |title=I've always wondered: why are the stars, planets and moons round, when comets and asteroids aren't? |trans-title=Palagi kong naiisip: bakit bilog ang mga bituin, planeta, at buwan, pero hindi ang mga kometa at asteroyd? |url=https://theconversation.com/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303211236/https://theconversation.com/amp/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |archive-date=3 March 2023 |access-date= |website=The Conversation |language=en}}</ref> at may karaniwang diametro na {{Convert|12,742|km|mi|abbr=on}}, ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|panglimang pinakamalaking planeta]] sa [[Sistemang Solar]] at ang pinakamalaking [[planetang lupa]] ng naturang sistema.<ref>{{Cite web |last=Lea |first=Robert |date=6 July 2021 |title=How big is Earth? |trans-title=Gaano kalaki ang Daigdig? |url=https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109225632/https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-date=9 January 2024 |access-date= |website=Space.com |language=en}}</ref> Dahil sa [[Pag-ikot ng Daigdig|pag-ikot]] nito, mas malapit ang hugis nito sa isang {{Lang|en|ellipsoid}} kaya [[Pagkaumbok sa ekwador|nakaumbok ang bahaging ekwador]] nito, kung saan nasa {{Convert|43|km|mi|abbr=on}} na mas malawak ito kesa sa magkabilang polo.<ref name="ngdc2006" /><ref name="milbert_smith96" /> Meron ding mga baryasyon ang [[topograpiya]] ng ibabaw nito, kagaya ng sa [[Bambang ng Marianas]], na may lalim na {{Convert|10,925|km|mi|abbr=on}} o 0.17% ng karaniwang diametro ng Daigdig, at ng [[Bundok Everest]], na may taas naman na {{Convert|8,848|km|mi|abbr=on}} o 0.14% ng karaniwang diametro ng planeta.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Heather A. |last2=Jamieson |first2=Alan J. |date=2019 |title=The five deeps: The location and depth of the deepest place in each of the world's oceans |trans-title=Ang limang malalalim: lokasyon at lalim ng mga pinakamalalalim na lugar sa bawat karagatan ng mundo |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=197 |bibcode=2019ESRv..19702896S |doi=10.1016/j.earscirev.2019.102896 |issn=0012-8252 |doi-access=free |article-number=102896}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tewksbury |first1=Barbara |title=Back-of-the-Envelope Calculations: Scale of the Himalayas |trans-title=Mga Mabilisang Pagkakalkula: Lawak ng Himalayas |url=https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023091247/https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |archive-date=23 October 2020 |access-date= |work=[[Carleton University]] |language=en}}</ref> Dahil sa umbok nito sa ekwador, ang bulkang [[Chimborazo]] sa [[Ecuador]], sa taas na {{Convert|6,384.4|km|mi|abbr=on}}, ay ang pinakamalayong bahagi ng ibabaw mula sa gitna.<ref name="ps20_5_16" /><ref>{{cite web |last1=Krulwich |first1=Robert |author-link=Robert Krulwich |date=7 April 2007 |title=The 'Highest' Spot on Earth |trans-title=Ang 'Pinakamataas' na Punto sa Daigdig |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |archive-date=30 January 2013 |access-date= |work=NPR.org |language=en}}</ref> Ginagamit ng mga siyentipiko sa larangan ng [[heodesiya]] ang isang perpektong hugis ng Daigdig sa mga kalkulasyon nila. Isa itong {{Lang|en|geoid}}, na kumakatawan sa Daigdig na walang kahit anong uka o umbok sa ibabaw dulot ng topograpiya nito, kung saan ang karaniwang ibabaw ng dagat naman ang ginagamit naman na sanggunian sa mga pagsusukat.<ref>{{Cite web |title=What is the geoid? |trans-title=Ano ang geoid? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017000735/https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |archive-date=17 October 2020 |access-date= |website=oceanservice.noaa.gov |publisher=[[National Ocean Service]] |language=EN-US}}</ref> === Ibabaw === {{See also|Ibabaw ng planeta|Kalupaan|Karagatan|Dagat}} [[Talaksan:AYool_topography_15min-tl.png|thumb|Topograpiya at batimetriya ng Daigdig sa kasalukuyan.]] Tinatayang may lawak na {{Convert|510|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} ang kabuuang [[ibabaw ng Daigdig]].<ref name="Pidwirny 2006_8" /> Mahahati ito sa dalawang hemispera: [[Hilagang Hating-globo|Hilaga]] at [[Timog Hating-globo|Katimugan]] kung gagamitin ang latitud, o [[Kanlurang Emisperyo|Kanluran]] at [[Silangang Emisperyo|Silangan]] kung longhitud naman ang gagamitin. Nasa 70.8% nito ang sakop ng katubigan na katumbas ng {{Convert|361|e6km2|e6mi2|abbr=unit}};<ref name="Pidwirny 2006_8" /> dahil dito, tinatagurian din ang Daigdig bilang isang ''planetang tubig''. Tinatawag na [[pandaigdigang karagatan]] ang kabuuang saklaw ng katubigang ito,<ref name="Smith 2021">{{cite web |last=Smith |first=Yvette |date=7 June 2021 |title=Earth Is a Water World |trans-title=Tubig na Mundo ang Daigdig |url=http://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827003111/https://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world/ |archive-date=27 August 2022 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref><ref name="National Geographic Society 2022">{{cite web |date=20 May 2022 |title=Water-Worlds |trans-title=Mga Tubig na Mundo |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819111728/https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |archive-date=19 August 2022 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> na kalimitan ay hinahati sa lima: mula pinakamalaki, [[Karagatang Pasipiko]], [[Karagatang Atlantiko|Atlantiko]], [[Karagatang Indiyo|Indiyo]], [[Katimugang Karagatan|Katimugan]], at [[Karagatang Artiko|Artiko]].<ref name="Janin Mandia 2012 p. 20">{{cite book |last1=Janin |first1=H. |url=https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |title=Rising Sea Levels: An Introduction to Cause and Impact |last2=Mandia |first2=S.A. |publisher=McFarland, Incorporated, Publishers |year=2012 |isbn=978-0-7864-5956-8 |page=20 |language=en |trans-title=Tumataas na Lebel ng Dagat: Panimula sa Sanhi at Epekto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195211/https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Ro 2020">{{cite web |last=Ro |first=Christine |date=3 February 2020 |title=Is It Ocean Or Oceans? |trans-title=Karagatan ba o Mga Karagatan? |url=https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826231806/https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Forbes |language=en}}</ref> Sa magkabilang polo, nababalot sa yelo ang katubigan. Samantala, lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw ng Daigdig na katumbas ng {{Convert|149|e6km2|e6mi2|abbr=unit}}. Nahahati ito sa apat na pangunahing [[lupalop]]: mula pinakamalaki, [[Apro-Eurasya]], [[Kaamerikahan]], [[Antartika]], at [[Australya (lupalop)|Australia]].<ref name="DunnMitchell2016">{{cite book |last1=Dunn |first1=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |title=The New World History: A Field Guide for Teachers and Researchers |last2=Mitchell |first2=Laura J. |last3=Ward |first3=Kerry |publisher=Univ of California Press |year=2016 |isbn=978-0-520-28989-5 |pages=232– |language=en |trans-title=Ang Bagong Kasaysayan ng Mundo: Gabay sa Larangan para sa mga Guro at Mananaliksik |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195225/https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Dempsey 2013">{{cite web |last=Dempsey |first=Caitlin |date=15 October 2013 |title=Geography Facts about the World's Continents |trans-title=Mga Fact sa Heograpiya ukol sa mga Kontinente ng Mundo |url=https://www.geographyrealm.com/continents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826235549/https://www.geographyrealm.com/continents/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Geography Realm |language=en}}</ref><ref name="McColl">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=continents |encyclopedia=Encyclopedia of World Geography |publisher=Facts on File, Inc. |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |editor=R.W. McColl |volume=1 |page=215 |language=en |trans-title=kontinente |isbn=978-0-8160-7229-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195231/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref> Nahahati naman ang mga ito sa samu't saring mga pulo gayundin ng mga mas maliliit na [[kontinente]] at [[Kontinente|subkontinente]]. Iba-iba ang elebasyon ng iba't-ibang mga punto nito, mula sa pinakamababa, {{Convert|-418|m|ft}} sa [[Dagat Patay]], hanggang sa pinakamataas, {{Convert|8,848|m|ft}} sa [[Bundok Everest]]. Gayunpaman, nasa {{Convert|797|m|ft}} lamang ang karaniwang elebasyon ng kalupaan.<ref>{{cite web |last=Center |first=National Geophysical Data |date=19 August 2020 |title=Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1 |trans-title=Kurbang Hipsograpiko ng Ibabaw ng Daigdig mula sa ETOPO1 |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/etopo-global-relief-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915114233/https://ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_surface_histogram.html |archive-date=15 September 2017 |website=ngdc.noaa.gov |language=en}}</ref> Nababalot ito ng tubig, yelo, niyebe, artipisyal na estraktura, o [[behetasyon]], na siyang pinakamadalas.<ref name="Carlowicz Simmon 2019">{{cite web |last1=Carlowicz |first1=Michael |last2=Simmon |first2=Robert |date=15 July 2019 |title=Seeing Forests for the Trees and the Carbon: Mapping the World's Forests in Three Dimensions |trans-title=Pagtingin sa mga Gubat para sa mga Puno at Karbon: Pagmamapa sa mga Kagubatan ng Mundo sa Tatlong Dimensiyon |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231005400/https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |archive-date=31 December 2022 |access-date= |website=NASA Earth Observatory |language=en}}</ref> Nasa 10.7% lamang ng kabuuang lawak ng kalupaan ang magagamit para sa [[Agrikultura|pagsasaka]], at tanging 1.3% lamang ang permanenteng sakahan.<ref>{{cite web |title=Arable land |trans-title=Masasakang lupa |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1W?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002170510/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1w?display=graph |archive-date=2 October 2015 |access-date= |publisher=World Bank |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Permanent cropland |trans-title=Permanenteng sakahan |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713131245/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |archive-date=13 July 2015 |access-date=19 October 2015 |publisher=World Bank |language=en}}</ref> Binubuo ng parehong kalupaan at kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan ang kabuuang ibabaw ng Daigdig, na siyang bumubuo naman sa [[litospera]] ng planeta kasama ng ilang bahagi ng [[Mantel|itaas na manto]] nito. Mahahati sa dalawa ang ibabaw: [[Pandagat na ibabaw|pandagat]] at [[Pangkontinenteng ibabaw|pangkontinente]]. Tipikal na gawa sa [[basalto]] ang pandagat na ibabaw, habang dominante naman sa pangkontinenteng ibabaw ang mga materyal na may mas mababang densidad kagaya ng mga [[batong sedimentaryo]] at [[Metamorpikong bato|metamorpiko]].<ref name="layers_earth" /> Tinatayang nasa 75% ng pangkontinenteng ibabaw ang gawa sa mga batong sedimentaryo, kahit na tanging kumakatawan lamang ang mga ito sa 5% ng kabuuang masa ng ibabaw.<ref name="jessey" /> === Tektonikong plato === {{Main|Tektonikong plato}} [[Talaksan:Plates_tect2_en.svg|thumb|Mga pangunahing plato ng Daigdig]] Nahahati sa mga [[tektonikong plato]] ang bahagyang gumagalaw na litospera ng Daigdig. Ito ang mga bahaging gumagalaw sa mga hangganan ng bawat isa sa paraang alinman sa tatlo: [[Nagbabanggaang hangganan|nagbabanggaan]] ({{Lang|en|convergent}}), [[Naghihiwalayang hangganan|naghihiwalay]] ({{Lang|en|divergent}}), o [[Nagkikiskisang hangganan|nagkikiskisan]] ({{Lang|en|transform}}). Sa mg hangganang ito nagaganap ang [[Bulkan|bulkanismo]], paglitaw ng mga kabundukan at kalupaan at bambang sa mga karagatan, at mga [[lindol]].<ref name="kious_tilling1999" /> Nakapatong ang mga tektonikong plato sa [[astenospera]], ang solido ngunit bahagyang likidong bahagi ng itaas na manto na responsable sa mga paggalaw ng mga ito.<ref name="seligman2008" /> Dahil sa mga paggalaw ng mga tektonikong plato, [[Pagpapailalim (heolohiya)|pumapailalim]] ang pandagat na ibabaw sa mga hangganan ng banggaan. Samantala, umaakyat ang mga materyal ng [[Mantel|manto]] sa mga hangganan ng hiwalayan na gumagawa sa mga tagaytay sa gitna ng dagat ({{Lang|en|mid-ocean ridge}}). Dahil sa pinagsamang prosesong ito, nareresiklo ang pandagat na ibabaw pabalik sa manto kaya pawang mga bata sa heolohikong pananaw ang malaking bahagdan ng kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan (tinatayang nasa 100 Ma lamang). Nasa 200 Ma lamang ang edad ng pinakamatandang bahagi nito,<ref name="duennebier1999" /><ref name="noaa20070307" /> kumpara sa 4,030 Ma na edad ng pinakamatandang bahagi ng pangkontinenteng ibabaw,<ref name="cmp134_3" /> bagamat may mga sirkon na napreserba sa mga batong sedimentaryo noong panahong Eoarkeo na may tandang 4,400 Ma.<ref name="science310_5756_1947" /> May pitong pangunahing plato ang Daigdig: [[Plato ng Pasipiko|Pasipiko]], [[Plato ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]], [[Plato ng Eurasya|Eurasya]], [[Plato ng Aprika|Aprika]], [[Plato ng Antartika|Antartika]], [[Plato ng Indo-Australia|Indo-Australia]], at [[Plato ng Timog Amerika|Timog Amerika]]. Bukod dito, ilan sa mga malalaking plato ang [[Plato ng Arabia|Arabia]], [[Plato ng Karibe|Karibe]], [[Plato ng Pilipinas|Pilipinas]], [[Plato ng Nazca|Nazca]], at [[Plato ng Scotia|Scotia]]. Pinakabago sa mga ito ang Indo-Australia, na resulta ng pagsasama ng [[plato ng Australia]] at [[Plato ng India|India]] noong 50–55 Ma. Pinakamabilis naman ang [[plato ng Cocos]], na gumagalaw sa bilis na {{Convert|75|mm/year|in/year|abbr=unit}}, na sinusundan ng plato ng Pasipiko na may bilis naman na {{Convert|52-69|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="podp2000" /> Samantala, pinakamabagal ang plato ng Timog Amerika, na gumagalaw lamang sa bilis na {{Convert|10.6|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="Argus_etal_2011">{{Cite journal |last1=Argus |first1=D.F. |last2=Gordon |first2=R.G. |last3=DeMets |first3=C. |date=2011 |title=Geologically current motion of 56 plates relative to the no-net-rotation reference frame |trans-title=Mga heolohikong kasalukuyang galaw ng 56 na plato relatibo sa no-net-rotation reference frame |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=12 |issue=11 |pages=n/a |bibcode=2011GGG....1211001A |doi=10.1029/2011GC003751 |doi-access=free}}</ref> === Loobang estraktura === {{Main|Loobang estraktura ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_cutaway_schematic-tl.png|thumb|Estraktura ng looban ng Daigdig.]] Kagaya ng ibang mga planetang lupa, nahahati ang looban ng Daigdig sa mga patong ayon sa mga katangiang kemikal at pisikal. Nababalot ito ng isang solidong ibabaw, na nakapatong naman sa isang mala-likidong [[Mantel|manto]]. Nakahiwalay ang ibabaw sa manto dahil sa [[hangganang Mohorovičić]].<ref name="GeolSoc" /> Iba-iba ang kapal ng ibabaw ng Daigdig, mula {{Convert|6|km|mi|abbr=on}} sa mga karagatan hanggang sa {{Convert|30-40|km|mi|abbr=on}} naman sa mga kontinente. Tinatawag na [[litospera]] ang ibabaw kasama ng matigas-tigas at malamig na itaas na manto, na nahahati naman sa mga gumagalaw na tektonikong plato.<ref>{{cite news |last1=Micalizio |first1=Caryl-Sue |last2=Evers |first2=Jeannie |date=20 May 2015 |title=Lithosphere |language=en |trans-title=Litospera |work=[[National Geographic]] |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529052948/https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |archive-date=29 May 2022}}</ref> Sa ilalim ng litospera makikita ang [[astenospera]], ang bahaging medyo mala-likido na kinapapatungan nito. Nagaganap ang mga mahahalagang pagbabago sa estraktura ng mga [[kristal]] pagsapit ng lalim na {{Convert|410 and 660|km|mi|abbr=on}}, na nagsisilbi din bilang [[Sonang transisyonal (Daigdig)|transisyon]] ng itaas at ibabang manto. Sa ilalim naman ng manto makikita ang likidong [[Kaibuturan ng isang planeta|labas na kaibuturan]] na nakapatong naman sa isang solidong [[Kaibuturan ng isang planeta|loob na kaibuturan]].<ref name="tanimoto_ahrens1995" /> Maaaring mas mabilis ang ikot ng loob na kaibuturan ng Daigdig kesa sa ibang mga bahagi nito, na nasusukat mula 0.1–0.5° kada taon, bagamat may mga pananaliksik din na nagbibigay ng mas mataas o mas mababa pang antas kesa rito.<ref name="Deuss_2014" /> Tinatayang sanglima ng radyus ng Daigdig ang radyus ng loob na kaibuturan nito. Mas tumitindi ang densidad habang palalim nang palalim, ang pinakamataas para sa kahit anong planeta sa Sistemang Solar. === Komposisyong kemikal === {{Main|Pagkayabong ng mga elemento sa ibabaw ng Daigdig}} Tinatayang nasa {{Val|5.97|u=kg|e=24}} ang kabuuang [[masa ng Daigdig]]. Nagtataglay ito ng [[bakal]] na kumakatawan sa 32.1% ng masa nito, at sinusundan ng [[oksiheno]] (30.1%), [[Silikon|silisyo]] (15.1%), [[magnesyo]] (13.9%), [[asupre]] (2.9%), [[nikel]] (1.8%), [[Kalsiyo|kalsyo]] (1.5%), [[aluminyo]] (1.4%), at mga maliliit na bakas ng ibang mga elemento (1.2%).<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="comp" /> Dahil sa paghihiwalay ng grabidad, taglay ng kaibuturan ang mga elementong mas mataas ang densidad tulad ng bakal (88.8%), nikel (5.8%), at asupre (4.5%). Pinakakaraniwang taglay ng mga bato sa ibabaw ang mga [[oksido]], na kumakatawan sa lagpas 99% ng ibabaw mula sa labing-isang elemento tulad ng silisyo, aluminyo, bakal, kalsyo, magnesyo, [[potasyo]], o [[sodyo]].<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="brown_mussett1981" /> === Loob na init === {{Main|Badyet sa loob na init ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_heat_flow.jpg|thumb|Mapa ng lumalabas na init mula sa kaibuturan ng Daigdig papunta sa ibabaw nito. Mapapansin na pinakamatindi ito sa mga tagaytay sa gitna ng mga karagatan.]] Nagmumula ang loob na init ng Daigdig sa init na nagawa noong nabuo ito at sa init dahil sa [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="Turcotte">{{cite book |author1=Donald L. Turcotte |url=https://books.google.com/books?id=-nCHlVuJ4FoC&q=primordial&pg=PA286 |title=Geodynamics |author2=Gerald Schubert |date=25 March 2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66624-4 |language=en |trans-title=Heodinamika}}</ref> Ilan sa mga [[Isotope|isotopo]] na pangunahing nagbibigay ng init sa planeta ay ang [[potasyo 40]], [[uranyo 238]], at [[toryo 232]].<ref name="sanders20031210" /> Aabot ang init sa sentro hanggang {{Convert|6,000|C|F|abbr=on}},<ref>{{cite web |date=25 April 2013 |title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought |trans-title=Mas Mainit nang 1000 Digri ang Sentro ng Daigdig kesa sa Naunang Inakala |url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628075455/http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter/ |archive-date=28 June 2013 |access-date= |website=The European Synchrotron (ESRF) |language=en}}</ref> at presyur hanggang {{Convert|360|GPa|e6psi|abbr=unit}}.<ref name="ptrsl360_1795_1227" /> Dahil nagmumula ang karamihan sa init na nagagawa ng Daigdig mula sa radyasyon, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas matindi pa kesa sa kasalukuyan ang produksiyon ng init ng planeta noong panahon kung saan hindi pa nauubos ang mga isotopong may maiiksing buhay. Pagsapit ng tatlong bilyong taon sa hinaharap, inaasahan na dodoble ang produksiyon ng init kumpara sa kasalukuyan, na magpapabilis sa pag-ikot ng init sa manto at dahil dito gayundin sa mga tektonikong plato, at magpapahintulot sa paggawa sa mga bihira ngayong mabuo na mga [[batong igneo]] tulad ng [[komatita]].<ref name="T&S 137" /><ref name="epsl121_1" /> Nasa {{Val|87|u=mW/m2}} ang karaniwang init na nawawala sa Daigdig, para sa kabuuang pagkawala ng init na aabot sa {{Val|4.42|u=W|e=13}}.<ref name="jg31_3_267" /> Ipinagpapalagay na dumadaloy ang init na ito papunta sa ibabaw dahil sa mga [[pagbuga ng manto]], na itinuturong salarin sa mga maanomalyang aktibidad ng ilang mga bulkan.<ref name="science246_4926_103" /> Gayunpaman, karamihan sa init ay nawawala dahil sa paggalaw ng mga tektonikong plato dahil sa pamamaga ng manto sa mga tagaytay sa kailaliman ng mga karagatan. Nailalabas din ang init sa pamamagitan ng konduksiyon ng litospera, na madalas mangyari din sa kailaliman ng mga karagatan.<ref name="heat loss" /> === Grabidad === {{Main|Grabidad ng Daigdig}} Nasa {{Convert|9.8|m/s|ft/s|abbr=on}} ang bilis ng [[Grabedad|grabidad]] malapit sa ibabaw ng Daigdig. Gayunpaman, maaari itong bahagyang magbago dahil sa mga [[Anomalya sa grabidad|anomalya]] bunsod ng topograpiya, heolohiya, at at lokal na estraktura ng tektonikong plato.<ref>{{cite journal |last1=Watts |first1=A. B. |last2=Daly |first2=S. F. |date=May 1981 |title=Long wavelength gravity and topography anomalies |trans-title=Mga anomalya sa mahabang haba ng alon ng grabidad at topograpiya |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=415–418 |bibcode=1981AREPS...9..415W |doi=10.1146/annurev.ea.09.050181.002215}}</ref> === Magnetikong sakop === {{Main|Magnetikong sakop ng Daigdig}} Ginagawa ang pangunahing bahagi ng [[magnetikong sakop ng Daigdig]] sa [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, kung saan nagaganap ang prosesong [[Teoryang daynamo|daynamo]] na naglilipat sa kinetikong enerhiya mula sa init ng kumbeksiyon patungo sa enerhiyang elektromagnetiko. Umaabot hanggang sa labas ng kaibuturan ang sakop nito, mula sa manto patungo sa ibaba kung saan isa itong [[dipolo]]. Malapit sa heograpikong polo ang dipolo ng Daigdig. Sa ekwador ng magnetikong sakop, ang lakas ng sakop malapit sa ibabaw ay nasa {{Val|3.05|u=T|e=-5}}, na may [[magnetikong momento]] na {{Val|7.79|u=Am{{sup|2}}|e=2}} sa epoch 2000, na bumababa nang mga 6% kada siglo bagamat nananatili pa rin itong mas malakas kumpara sa pangmatagalang karaniwan nito.<ref name="dipole">{{cite journal |last1=Olson |first1=Peter |last2=Amit |first2=Hagay |year=2006 |title=Changes in earth's dipole |trans-title=Mga pagbabago sa dipolo ng Daigdig |url=https://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |url-status=live |journal=Naturwissenschaften |language=en |volume=93 |issue=11 |pages=519–542 |bibcode=2006NW.....93..519O |doi=10.1007/s00114-006-0138-6 |pmid=16915369 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927110538/http://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |archive-date=27 September 2019 |s2cid=22283432}}</ref> Magulo ang paggalaw ng kumbeksiyon sa kaibuturan; gumagalaw ang magnetikong polo at nagpapalitan din ng pagkakahanay paminsan-minsan. Nagreresulta ito sa [[Heomagnetikong pagkakaibang sekular|sekular na pagkakaiba]] sa pangunahing sakop at pagpapalitan ng heomagnetikong polo nang ilang beses kada ilang milyong taon. Pinakabago sa mga ito ang pagpapalitan na naganap noong tinatayang 700,000 taon ang nakalipas.<ref name="fitzpatrick2006" /><ref name="campbelwh" /> [[Magnetospera]] ang tawag sa kabuuang saklaw ng magnetikong sakop ng Daigdig. Pinapalihis nito ang mga [[Ion|iono]] at [[elektron]] ng [[hanging solar]]; pinipisat ng hanging solar ang bahaging nakaharap sa Araw nang mga 10 radyus ng Daigdig at nagpapahaba naman sa bahaging nasa likod upang maging isang mahabang buntot.<ref>{{Cite journal |last1=Ganushkina |first1=N. Yu |last2=Liemohn |first2=M. W. |last3=Dubyagin |first3=S. |date=2018 |title=Current Systems in the Earth's Magnetosphere |script-title=Mga Sistema ng Daloy sa Magnetospera ng Daigdig |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017RG000590 |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=309–332 |bibcode=2018RvGeo..56..309G |doi=10.1002/2017RG000590 |issn=1944-9208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100349/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017RG000590 |archive-date=31 March 2021 |hdl-access=free |hdl=2027.42/145256 |s2cid=134666611}}</ref> Dahil di hamak na mas mabilis ang hanging solar kesa sa bilis ng along dinadala nito, palaging nagaganap ang isang supersonikong [[arko ng banggaan]] ({{Lang|en|bow shock}}) sa bahaging nakaharap sa Araw.<ref>{{cite web |last=Masson |first=Arnaud |date=11 May 2007 |title=Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock |trans-title=Ibinunyag ng klaster ang repormasyon ng arko ng banggaan ng Daigdig |url=http://sci.esa.int/jump.cfm?oid=40994 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100440/https://sci.esa.int/web/cluster/-/40994-cluster-reveals-the-reformation-of-the-earth-s-bow-shock |archive-date=31 March 2021 |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> Nananatili lamang ang mga [[kargadong partikulo]] sa loob ng magnetospera, partikular na sa rehiyong tinatawag na plasmaspera na sumusunod sa linya ng magnetikong sakop ng Daigdig habang umiikot ito.<ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=14 August 2015 |title=The Earth's Plasmasphere |trans-title=Ang Plasmaspera ng Daigdig |url=http://plasmasphere.nasa.gov/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828213813/http://plasmasphere.nasa.gov/ |archive-date=28 August 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=27 May 2015 |title=How the Plasmasphere is Formed |trans-title=Paano Nabuo ang Plasmaspera |url=http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115064232/http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-date=15 November 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref> Nabubuo ang pasingsing na daloy dahil sa pagsunod nito sa magnetikong sakop kahit na pawang natatangay lamang ang mga ito dahil sa dominasyon ng magnetikong daloy sa rehiyon.<ref name="BaumjohannTreumann1997">{{cite book |last1=Baumjohann |first1=Wolfgang |title=Basic Space Plasma Physics |last2=Treumann |first2=Rudolf A. |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=978-1-86094-079-8 |pages=8, 31 |language=en |trans-title=Mga Simpleng Pisika ng Plasma ss Kalawakan}}</ref> Samantala, nabubuo naman ang [[sinturong Van Allen]] dahil sa mga random na paggalaw ng mga matitinding kargadong partikulo sa magnetospera.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |last=McElroy |first=Michael B. |language=en |trans-title=Ionospera at magnetospera |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703085345/https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |archive-date=3 July 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="Van Allen">{{cite book |last=Van Allen |first=James Alfred |title=Origins of Magnetospheric Physics |date=2004 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0-87745-921-7 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan ng Pisika ng Magnetospera |oclc=646887856}}</ref> Tuwing nagaganap ang mga [[magnetikong bagyo]], lumilihis ang mga partikulong mula sa magnetospera at lalo na sa buntot nito patungo sa linya ng magnetikong sakop na papunta sa [[ionospera]] ng Daigdig, kung saan nagreresulta sa mga [[Aurora (astronomiya)|aurora]] sa kalangitan ang interaksyon ng mga ito sa atmospera.<ref name="stern2005" /> == Pag-ikot at paglibot == === Pag-ikot === {{Main|Pag-ikot ng Daigdig}} [[Talaksan:EpicEarth-Globespin-tilt-23.4.gif|thumb|Pag-ikot ng Daigdig, mula sa pinagsama-samang kuha ng mga nakapalibot na satelayt.]] Masusukat ang bilis ng [[pag-ikot ng Daigdig]] depende sa sangguniang gagamitin: ayon sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] ({{Lang|en|solar day}}) at ayon sa [[nakapirmeng bituin]] ({{Lang|en|sidereal day}}). Kung gagamitin ang Araw bilang sanggunian, karaniwang umiikot ang Daigdig sa sarili nitong aksis sa bilis na 86,400 segundo (86,400.0025 kung gagamitin ang segundong [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit|SI]]). Dahil sa epekto ng puwersa ng [[kati]], na nagpapabagal sa pag-ikot, bahagyang nagbabago ang kabuuang haba ng isang araw sa ganitong kahulugan nang 1 o 2 milisegundo kesa sa karaniwan.<ref name="USNO_TSD" /><ref>{{cite journal |date=9 April 2015 |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |trans-title=Rapid Service/Prediksyon sa Oryentasyon ng Daigdig |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |format= |journal=IERS Bulletin-A |language=en |volume=28 |issue=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |archive-date=14 March 2015 |access-date=}}</ref> Samantala, mas mabagal nang 4 na minuto ang araw (ayon sa Araw) kung gagamitin naman ang mga nakapirmeng bituin bilang sanggunian; ang isang araw sa ganitong kahulugan ay katumbas ng 23 oras 56 minuto 4 segundo.<ref name="IERS" /> Mas mabilis ito nang mga 8 milisegundo tuwing [[ekinoksiyo]] sa [[Ekinoksiyo ng Marso|Marso]].<ref name="seidelmann1992" /> Maliban sa mga [[bulalakaw]] at mga [[satelayt]] sa mababang ligiran, natutunghayan mula sa pananaw sa ibabaw ng Daigdig ang paggalaw ng mga bagay sa kalangitan nang pakanluran sa bilis na 15 digri kada oras. Mula sa [[ekwador ng kalangitan]], katumbas ito ng diametro ng parehong Araw at [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kada dalawang minuto; sa pananaw sa ibabaw, tila halos magkasinglaki ang dalawang bagay, na nagpapahintulot sa pagkakaroon ng mga halos perpektong [[laho]] sa Daigdig.<ref name="zeilik1998" /><ref name="angular" /> === Paglibot === {{Main|Ligiran ng Daigdig|Lokasyon ng Daigdig}} [[Talaksan:Seasons-tl.png|thumb|[[Ligiran ng Daigdig]], kabilang na ang mga [[panahon]], [[apsis]], [[solstisyo]], at [[ekinoksiyo]].]] Ikatlong planeta mula sa Araw ang Daigdig, at bahagi ng [[loobang Sistemang Solar]]. Lumilibot ang Daigdig sa Araw sa tinatayang karaniwang layo na {{Convert|150|e6km|e6mi|abbr=unit}}, na siyang basehan ng [[astronomikong yunit]] (AU) at katumbas ng 8.3 [[Sinag-taon|sinag-minuto]] o 380 beses ng [[Distansiyang lunar|distansiya ng Buwan sa Daigdig]]. Karaniwang lumilibot ang Daigdig sa Araw sa loob ng 365.2564 na araw, sa karaniwang bilis na {{Convert|29.7827|km/s|mi/s}}.<ref name="earth_fact_sheet" /> Samantala, lumilibot ang Daigdig at ang buong Sistemang Solar sa [[Ariwanas]] sa tinatayang layo na 28,000 sinag-taon mula sa gitna. Mas mataas naman ito nang nasa 20 [[sinag-taon]] mula sa [[kalapagang galaktiko]], sa [[braso ng Orion]].<ref name="nasa20051201" /> === Pagkatagilid === [[Talaksan:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|thumb|Dahil sa pagkatagilid ng Daigdig, sabay na nakakaranas ang hilaga at timog ng magkaibang kapanahunan. Halimbawa, kung tag-init sa hilaga, taglamig sa timog.]] Nakatagilid ang Daigdig nang 23.439281 digri, kung saan palaging nakaturo ang aksis nito sa mga [[polo sa kalangitan]] nase sa kahulugan. Dahil dito, magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa ibabaw ng Daigdig sa paglipas ng taon. Ito ang dahilan kung bakit nagaganap ang mga tinatawag na [[kapanahunan]] sa mga rehiyon lagpas ng mga linya ng tropiko (mula [[ekwador]]): nasa tag-init ang hilaga at taglamig sa timog kung nakaharap sa Araw ang [[Tropiko ng Kanser]], nasa taglamig naman ang hilaga at tag-init sa timog kung nakaharap naman sa Araw ang [[Tropiko ng Kaprikorn]]. Tuwing tag-init, mas matagal na nagpapakita ang Araw sa langit; tuwing taglamig, mas mabilis itong lumulubog.<ref>{{cite book |last1=Rohli |first1=Robert. V. |title=Climatology |last2=Vega |first2=Anthony J. |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2018 |isbn=978-1-284-12656-3 |edition=4 |pages=291–292 |language=en |trans-title=Klimatolohiya}}</ref> Samantala, hindi nakakatanggap ng sinag ng Araw ang mga rehiyong malapit sa magkabilang polo nang ilang linggo kada taon; mas mahaba pa ito sa magkabilang polo mismo, na maaaring tumagal nang ilang buwan. Nakakaranas din sila ng mga araw kung saan hindi lumulubog ang Araw.<ref>{{cite book |last=Burn |first=Chris |url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |title=The Polar Night |date=March 1996 |publisher=The Aurora Research Institute |language=en |trans-title=Ang Gabing Polar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806150129/https://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |archive-date=6 August 2023 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=24 June 2020 |title=Sunlight Hours |trans-title=Mga Oras ng Sinisinagan |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022025038/https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |archive-date=22 October 2020 |work=Australian Antarctic Programme |language=en}}</ref> Sa astronomikong pananaw, nasusukat ang apat na panahon–taglamig, tagsibol, tag-init, at taglagas–base sa mga [[solstisyo]] at [[ekinoksiyo]]. Sa hilaga, nagaganap ang solstisyo ng taglamig tuwing bandang ika-21 ng Disyembre, solstisyo ng tag-init tuwing bandang ika-21 ng Hunyo, ekinoksiyo ng tagsibol tuwing bandang ika-20 ng Marso, at ekinoksiyo ng taglagas tuwing bandang ika-22 o ika-23 ng Setyembre. Baligtad naman ang sitwasyon sa timog para sa mga petsa ng solstisyo at ekinoksiyo nito.<ref name="bromberg2008" /> Matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig sa mahabang panahon. Gayunpaman, sumasailalim pa rin ito sa [[nutasyon]], o ang bahagyang pagbabago sa pag-ikot nito kada 18.6 na taon. Kabilang sa mga ito ang [[alog na Chandler]], ang [[presesyon]] ng pag-ikot na nakakabuo ng kumpletong bilog kada 25,800 taon, at ang mga bahagyang paggalaw ng polo ng Daigdig. Ang mga ito ay resulta ng hilaan ng Araw at Buwan sa Daigdig.<ref name="fisher19960205" /> Hindi isang [[bilog]] ang ligiran ng Daigdig kundi isang [[Habilog|elipse]]. Tinatawag na [[perihelion]] ang pinakamalapit na punto ng ligiran nito mula sa Araw, at [[aphelion]] naman para sa pinakamalayong punto nito. Sa kasalukuyan, nagaganap ang perihelion kada tuwing ika-3 ng Enero at aphelion kada tuwing ika-4 ng Hulyo. Nagbabago ito sa paglipas ng panahon dahil sa presesyon at pagbabago sa ligiran dahil sa [[siklong Milankovitch]]. Tinatayang nasa 6.8% mas mataas ang natatanggap na [[enerhiyang solar]] tuwing perihelion kada taon kumpara sa aphelion.<ref>{{cite web |last1=Buis |first1=Alan |date=27 February 2020 |title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate |trans-title=Mga Siklong Milankovitch (Ligiran) at ang Gampanin Nito sa Klima ng Daigdig |url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030105553/https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |archive-date=30 October 2020 |work=NASA |language=en}}</ref> Dahil ang timog ang nakaharap sa Araw pagsapit ng aphelion, bahagyang mas mataas ang natatanggap nito na enerhiyang solar kesa hilaga sa buong taon. Gayunpaman, hindi ito masyadong nadadama dahil sa pagkatagilid ng aksis at ang pagkuha ng karamihan ng sobra sa enerhiyang ito ng katubigan na mas marami sa timog kesa sa hilaga.<ref>{{cite web |last1=Kang |first1=Sarah M. |last2=Seager |first2=Richard |title=Why is the Northern Hemisphere Warmer than the Southern Hemisphere? |trans-title=Bakit mas Mainit ang Hilagang Hemispero kesa sa Katimugang Hemispero? |url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907195739/http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |archive-date=7 September 2021 |work=Columbia University |location=New York |language=en}}</ref> == Buwan == {{Main|Buwan (astronomiya)|Ligiran ng Buwan}} [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|thumb|Ang harapan o nakikitang bahagi ng [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].]] [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ang tanging [[likas na satelayt]] ng Daigdig. Isa itong malaking mala-[[planetang lupa]] na likas na satelayt na may diametrong sang-apat ng Daigdig. Ito ang pinakamalaking buwan sa [[Sistemang Solar]] kumpara sa planeta nito, bagamat mas malaki ang [[Charon]] kung ikukumpara sa [[Pluto]], na isang [[planetang menor]].<ref>{{cite web |last1=Klemetti |first1=Erik |date=17 June 2019 |title=What's so special about our Moon, anyway? |trans-title=Ano bang espesyal sa Buwan natin, ha? |url=https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106063032/https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |archive-date=6 November 2020 |access-date= |work=[[Astronomy (magazine)|Astronomy]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=19 December 2019 |title=Charon |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014164907/https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |archive-date=14 October 2020 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref> Kapitalisado ang salitang ''Buwan'' upang ihiwalay ito sa [[Buwan (panahon)|kalendaryong buwan]] gayundin sa mga likas na satelayt ng ibang mga planeta, na tinatawag ding ''buwan''. Kasalukuyang pinaniniwalaan na nabuo ito bilang resulta ng [[Hinuhang matinding pagtama|banggaan]] ng Daigdig at ng isang planetang singlaki ng [[Marte]], na tinatawag na [[Theia (palagay na planeta)|Theia]]. Pinapaliwanag rin nito ang halos kawalan ng makikitang [[bakal]] at ibang mga elementong madaling matunaw sa Buwan pati na rin sa pagkakatulad halos ng komposisyon nito sa ibabaw ng Daigdig.<ref name="canup_asphaug2001b" /> Base sa mga isinagawang simulasyon sa kompyuter, may makikitang dalawang mala-blokeng bakas ng naturang protoplaneta sa loob mismo ng Daigdig.<ref name="NYT-20231101">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=1 November 2023 |title=A 'Big Whack' Formed the Moon and Left Traces Deep in Earth, a Study Suggests - Two enormous blobs deep inside Earth could be remnants of the birth of the moon. |language=en |trans-title=Nabuo ang Buwan dahil sa isang 'Matinding Hampas' at Nag-iwan ng Bakas sa Loob ng Daigdig, ayon sa isang Pag-aaral - Posibleng mga naiwang bakas ng pagkabuo ng Buwan ang dalawang dambuhalang bloke sa kaloob-looban ng Daigdig |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://archive.today/20231101232849/https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |archive-date=1 November 2023}}</ref><ref name="NAT-20231101">{{cite journal |author=Yuan, Qian |display-authors=et al. |date=1 November 2023 |title=Moon-forming impactor as a source of Earth's basal mantle anomalies |trans-title=Banggaan na gumawa sa Buwan bilang pinagmulan ng mga anomalya sa basaltong manto ng Daigdig |url=https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=623 |issue=7985 |pages=95–99 |bibcode=2023Natur.623...95Y |doi=10.1038/s41586-023-06589-1 |pmid=37914947 |url-access=subscription |archive-url=https://archive.today/20231102061800/https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |archive-date=2 November 2023 |access-date= |s2cid=264869152}}</ref> Ang paghihilaan ng Buwan at ng Daigdig dahil sa [[grabidad]] ang siyang dahilan kung bakit may mga [[kati]].<ref>{{Cite journal |last1=Coughenour |first1=Christopher L. |last2=Archer |first2=Allen W. |last3=Lacovara |first3=Kenneth J. |author-link3=Kenneth Lacovara |date=2009 |title=Tides, tidalites, and secular changes in the Earth–Moon system |trans-title=Kati, tidalite, at mga sekular na pagbabago sa sistemang Daigdig–Buwan |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |url-status=live |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=97 |issue=1 |pages=59–79 |bibcode=2009ESRv...97...59C |doi=10.1016/j.earscirev.2009.09.002 |issn=0012-8252 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028000947/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |archive-date=28 October 2012 |access-date=}}</ref> Dahil rin dito kaya nakaharap palagi sa Daigdig ang isang bahagi nito, na resulta ng {{Lang|en|[[tidal locking]]}}.<ref>{{Cite news |last=Kelley |first=Peter |date=17 August 2017 |title=Tidally locked exoplanets may be more common than previously thought |language=en |trans-title=Maaaring mas karaniwan kesa sa inaakala noon ang mga naka-tidal lock na eksoplaneta |newspaper=Uw News |url=https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009192401/https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |archive-date=9 October 2020}}</ref> Habang lumilibot ang Buwan sa Daigdig, nasisinagan ang ilang bahagi nito ng Araw; tinatawag ang mga ito bilang mga [[yugto ng buwan]].<ref>{{Cite web |title=Lunar Phases and Eclipses |trans-title=Mga Yugto at Laho ng Buwan |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016180007/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses/ |archive-date=16 October 2020 |access-date= |website=NASA Solar System Exploration |language=en}}</ref> Unti-unting lumalayo ang Buwan mula sa Daigdig dahilan sa epekto ng interaksyon ng kati, sa bilis na {{Convert|38|mm/yr|in/yr|abbr=unit}}. Ibig sabihin, iba ang haba ng isang araw at taon ilang milyong taon ang nakaraan at maging sa malayong hinaharap.<ref name="espenak_meeus20070207" /> Halimbawa, noong panahong [[Ediakarano]] (620 milyong taon ang nakaraan), tinatayang 400 araw ang isang taon at halos 22 oras lamang ang isang araw.<ref>{{Cite journal |last=Williams |first=G.E. |date=2000 |title=Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit |trans-title=Mga heolohikong limitasyon sa kasaysayang Prekambriano ng pag-ikot ng Daigdig at ng ligiran ng Buwan |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=37–59 |bibcode=2000RvGeo..38...37W |doi=10.1029/1999RG900016 |doi-access=free |s2cid=51948507}}</ref> May malaking bahagi ang Buwan sa pagdebelop ng buhay sa Daigdig dahil sa gampanin nito sa klima. Ayon sa mga pag-aaral sa [[paleontolohiya]] at simulasyon sa kompyuter, naging matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig dahil sa mga kati.<ref name="aaa428_261" /> Ipinagpapalagay ng ilang mga siyentipiko na maaaring maging magulo ang pag-ikot ng Daigdig dahil sa gitgitan ng Araw sa umbok sa ekwador ng Daigdig, na makakaapekto nang matindi sa paglipas ng panahon kagaya ng sa [[Marte]], bagamat kasalukuyan pa rin itong pinagtatalunan.<ref>{{cite web |last1=Cooper |first1=Keith |date=27 January 2015 |title=Earth's moon may not be critical to life |trans-title=Maaaring hindi kritikal sa buhay ang buwan ng Daigdig |url=https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030120857/https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |archive-date=30 October 2020 |access-date= |work=[[Phys.org]] |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dadarich |first1=Amy |last2=Mitrovica |first2=Jerry X. |author-link2=Jerry X. Mitrovica |last3=Matsuyama |first3=Isamu |last4=Perron |first4=J. Taylor |last5=Manga |first5=Michael |author-link5=Michael Manga |last6=Richards |first6=Mark A. |date=22 November 2007 |title=Equilibrium rotational stability and figure of Mars |trans-title=Pagkamatatag ng pag-ikot sa ekwilibriyo at anyo ng Marte |url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |journal=Icarus |language=en |volume=194 |issue=2 |pages=463–475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.10.017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |archive-date=1 December 2020 |access-date=}}</ref> Mula sa ibabaw ng Daigdig, halos magkasinglaki ang Buwan at Araw. Nagmumukhang ganito ang kaso dahil sa pagiging 400 na mas malaki ang Araw kesa sa Buwan, at 400 din na mas malayo ito mula sa Daigdig.<ref name="angular" /> Dahil dito, posible ang mga halos perpektong [[laho]] sa kalangitan ng Daigdig.<ref>{{cite web |last1=Sharf |first1=Caleb A. |author1-link=Caleb Scharf |date=18 May 2012 |title=The Solar Eclipse Coincidence |trans-title=Ang Nagkataon Lang na Lahong Solar |url=https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015083529/https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |archive-date=15 October 2020 |access-date= |work=[[Scientific American]] |language=en}}</ref> === Asteroyd at artipisyal na satelayt === {{Main|Bagay malapit sa Daigdig|Palagay na buwan ng Daigdig}} [[Talaksan:The_station_pictured_from_the_SpaceX_Crew_Dragon_1.jpg|thumb|Ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) noong 2021.]] May mga [[asteroyd]] na dumadaan [[Bagay na malapit sa Daigdig|malapit o nasa mismong ligiran ng Daigdig]]. Kinabibilangan ito ng mga [[kwasisatelayt]], mga bagay na may [[ligirang hugis sapatos ng kabayo]], at mga [[Troyanong asteroyd|trojan]]. Hindi bababa sa pitong kwasisatelayt, kabilang na ang [[469219 Kamoʻoalewa]], na may sukat mula 10 metro hanggang 5000 metro.<ref name="christou_asher2011" /><ref>{{cite journal |last1=Marcos |first1=C. de la Fuente |last2=Marcos |first2=R. de la Fuente |date=8 August 2016 |title=Asteroid (469219) 2016 HO3, the smallest and closest Earth quasi-satellite |trans-title=Asteroyd (469219) 2016 HO3, ang pinakamaliit at pinakamalapit na kwasisatelayt ng Daigdig |url=https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=462 |issue=4 |pages=3441–3456 |arxiv=1608.01518 |bibcode=2016MNRAS.462.3441D |doi=10.1093/mnras/stw1972 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031044749/https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |archive-date=31 October 2020 |access-date= |doi-access=free |s2cid=118580771}}</ref> Sumasailalim sa [[librasyon]] ang isang asteroyd na trojan, {{mpl|2010 TK|7}}, sa pangunahing [[puntong Lagrange]] na L4 sa ligiran ng Daigdig.<ref name="Choi" /> Samantala, lumalapit naman ang {{mpl|2006 RH|120}}, isang maliit na asteroyd malapit sa Daigdig, sa sistema ng Daigdig at Buwan kada bandang 20 taon. Paminsan-minsan itong lumilibot sa Daigdig sa loob ng maikling panahon tuwing lumalapit ito sa sistema.<ref>{{cite web |title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (A second moon for the Earth?) |trans-title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (Ikalawang buwan ng Daigdig?) |url=http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date= |website=Great Shefford Observatory |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 4,550 [[artipisyal na satelayt]] ang kasalukuyang gumagana at lumilibot sa Daigdig noong Setyembre 2021,<ref name="ucs" /> kabilang na ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS), ang pinakamalaking artipisyal na satelayt.<ref>{{Cite book |last1=Welch |first1=Rosanne |url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology |last2=Lamphier |first2=Peg A. |publisher=ABC-CLIO |year=2019 |isbn=978-1-61069-094-2 |page=126 |language=en |trans-title=Teknikal na Inobasyon sa Kasaysayang Amerikano: Ensiklopedya ng Agham at Teknolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810224725/https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |archive-date=10 August 2023 |url-status=live}}</ref> Bukod sa mga ito, lumilibot din sa Daigdig ang mga hindi na gumaganang artipisyal na satelayt, kabilang na ang pinakamatandang satelayt sa ligiran, [[Vanguard 1]], gayundin sa di bababa sa 18,000 tukoy na debri sa kalawakan.<ref>{{cite journal |date=February 2018 |editor1-last=Anz-Meador |editor1-first=Phillip |editor2-last=Shoots |editor2-first=Debi |title=Satellite Box Score |trans-title=Box Score ng mga Satelayt |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live |journal=Orbital Debris Quarterly News |language=en |volume=22 |issue=1 |page=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |archive-date=2 April 2019 |access-date=}}</ref> == Katubigan == {{Main|Hidrospera}} [[Talaksan:Ocean_world_Earth.jpg|thumb|Nababalot ang malaking bahagi ng Daigdig sa tubig. Makikita rito ang mga kaulapan at mga yelo sa rehiyong polar nito.]] Saklaw sa [[hidrospera]] ng Daigdig ang kabuuan ng mga katubigan nito at ang distribusyon nito sa ibabaw. Karamihan sa mga ito ang nasa mga [[karagatan]]. Kabilang din sa hidrospera ang mga katubigan sa kalupaan at himpapawid ng Daigdig. Tinatayang nasa {{Val|1.35|u=metrikong tonelada|e=18}} ang kabuuang masa ng mga karagatan, at may lawak na aabot nang {{Convert|361.8|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} at karaniwang lalim na {{Convert|3,682|m|ft|abbr=on}} upang magkaroon ng tinatayang bolyum na {{Convert|1.332|e9km3|e6mi3|abbr=unit}}.<ref name="ocean23_2_112" /> Nasa 97.5% nito ang [[tubig-alat]], at [[tubig-tabang]] naman ang natitirang 2.5%. Pawang mga nasa [[yelo]] ang tinatayang 68.7% ng lahat ng tubig-tabang sa Daigdig,<ref>{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live|language=en|trans-title=Ang Katubigan ng Mundo}}</ref> 30% ang [[Groundwater|nakalagak sa loob ng kalupaan]],<ref name="Lake Scientist 20162">{{cite web |title=Where Are Lakes?|website=Lake Scientist|date=28 February 2016|url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|access-date=28 February 2023|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|url-status=live}}</ref> at 1% ang nasa ibabaw ng Daigdig gayundin sa mga maliliit na bakas nito mula sa biolohikal na nilalang at [[singaw]] sa atmospera.<ref name="School 2019">{{cite web |last=School|first=Water Science|title=How Much Water is There on Earth?|website=United States Geological Survey|date=13 November 2019|url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|access-date=|archive-date=9 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|url-status=live|trans-title=Gaano Karaming Tubig ang Meron sa Daigdig?|language=en}}</ref><ref name="Education 20222">{{cite web |title=Freshwater Resources|website=Education|date=18 August 2022|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/|access-date=|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources|url-status=live|trans-title=Mga Mapagkukunan ng Tubig Tabang|language=en}}</ref> Sa mga [[rehiyong polar]] ng Daigdig, nananatili ang [[niyebe]] kahit tag-init at [[Pamumuo ng yelo|nagiging yelo]]. Nakakabuo ito kalaunan ng mga [[glasyar]], akumulasyon ng niyebe na unti-unting natutulak pababa dahil sa [[grabidad]]. Nabubuo ito sa mga kabundukan ([[Alpinong glasyar|alpino]]) at mga malalawak na kapatagan ([[Kontinental na glasyar|kontinental]]). Dahil rin sa proseso nito, nakakagawa ito ng mga anyong-lupa kagaya ng mga [[lambak na hugis U]]. Bukod dito, meron ding mga [[Yelo sa dagat|malalaking tipak ng yelo sa mga karagatan]], na kung ipagsasama ay may kabuuang lawak na kapareho halos ng sa Estados Unidos, bagamat unti-unting lumiliit ito dahil sa [[pagbabago ng klima]].<ref>{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=|language=en|trans-title=Agham Pandaigdig: Panimula}}</ref> Nasa 35 gramo ng [[asin]] kada kilo ng tubig-alat ang karaniwang [[salinidad]] (pagkaalat) ng mga karagatan ng Daigdig.<ref name="kennish2001" /> Nagmumula ang karamihan sa mga ito sa mga pagbuga ng bulkan gayundin mula sa mga [[batong igneo]].<ref name="mullen2002" /> Tinutunaw ng karagatan ang mga gas mula sa himpapawid, na mahalaga para sa buhay sa loob nito.<ref name="natsci_oxy4" /> Malaki ang gampanin rin nito sa pagpapanatili sa init ng Daigdig, Maaaring humantong sa mga matitinding pagbabago sa panahon ang mga kahit maliliit na pagbabago sa init nito, kagaya ng [[El Niño at La Niña]] sa [[Karagatang Pasipiko]].<ref name="sample2005" /> Isa sa mga natatanging katangian ng Daigdig ang pagkakaroon nito ng tubig, partikular na ang likidong tubig. Bagamat may mga planeta sa [[Sistemang Solar]] na may atmosperang may singaw ng tubig, wala sa mga ito ang kayang magpanatili ng likidong tubig sa ibabaw.<ref name="Center 2021">{{cite web |last=|first=|title=Tour of Water in the Solar System|website=United States Geological Survey|date=14 October 2021|url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|access-date=|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|url-status=live|language=en|trans-title=Paglalakbay sa Katubigan ng Sistemang Solar}}</ref> May mga buwan na nagpapakita ng mga senyales ng pagkakaroon ng likidong tubig na maaaring mas marami pa kesa sa lahat ng tubig sa mga karagatan ng Daigdig. Gayunpaman, ang mga ito ay nakapaloob nang ilang daang kilometro sa ilalim ng mga nagyeyelong ibabaw nito.<ref>{{cite web |title=Are there oceans on other planets?|website=NOAA's National Ocean Service|date=1 June 2013|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|access-date=|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|url-status=live|trans-title=May mga karagatan ba sa ibang mga planeta?|language=en}}</ref> == Himpapawid == {{Main|Atmospera ng Daigdig}} Karaniwang nasa {{Convert|101.325|kPa|psi|abbr=on}} ang [[atmosperikong presyur]] ng himpapawid ng Daigdig sa [[eskalang taas]] na mga {{Convert|8.5|km|mi|abbr=on}}.<ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live|language=en|trans-title=Meteorolohiya}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> Nagtataglay ang tuyong atmospera ng 78.084% [[nitroheno]], 20.946% [[oksiheno]], 0.934% [[argon]], at mga maliliit na bakas ng [[dioksidong karbon]] at ibang mga [[molekula]].<ref name="Exline2006" /> Nasa 0.01% hanggang 4% ang [[singaw ng tubig]],<ref name="Exline2006" /> pero karaniwang nasa 1% ito.<ref name="earth_fact_sheet" /> Natatakpan ng [[Ulap|kaulapan]] ang 2/3 ng ibabaw ng Daigdig, mas madalas sa mga karagatan kesa sa kalupaan.<ref name="King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852">{{cite journal |last1=King|first1=Michael D.|last2=Platnick|first2=Steven|last3=Menzel|first3=W. Paul|last4=Ackerman|first4=Steven A.|last5=Hubanks|first5=Paul A.|title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites|journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)|volume=51|issue=7|year=2013|issn=0196-2892|doi=10.1109/tgrs.2012.2227333|pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K|s2cid=206691291|doi-access=free|hdl=2060/20120010368|hdl-access=free|trans-title=Distribusyon sa Espasyo at Panahon ng Kaulapan na Naobserbahan ng MODIS sakay sa mga satelayt na Terra at Aqua|language=en}}</ref> Nakadepende sa latitud ang taas ng [[tropospera]], mula {{Convert|8|km|mi|abbr=on}} sa mga polo hanggang {{Convert|17|km|mi|abbr=on}} sa ekwador.<ref name="geerts_linacre97" /> Matindi ang ginawang pagbabago ng [[Biyospero|biospera]] sa kasalukuyang atmospera ng Daigdig. Nagsimula ang [[potosintesis]] ng oksiheno noong 2.7 bilyong taon ang nakaraan, na siyang bumuo sa kasalukuyang atmospera na puno ng nitroheno at oksiheno.<ref name="NYT-20131003" /> Dahil dito, lumitaw ang mga [[organismong aerobiko]] at nagresulta kalaunan sa pagbuo sa [[Osonang patong|osonong patong]] dahil sa [[Siklong osono-oksiheno|paglipat]] ng {{Chem2|O2}} upang maging {{Chem2|O3}}. Hinaharang nito ang [[Ultrabiyoleta|radyasyong UV]] mula sa Araw, na nagpahintulot sa pagkakaroon ng buhay sa lupa.<ref name="Harrison 2002" /> Bukod dito, ilan sa mga responsibilidad ng himpapawid na mahalaga sa buhay ang paglilipat sa singaw ng tubig, pagbibigay sa mga mahahalagang gas, pagsunog sa mga maliliit na [[bulalakaw]] bago ito tumama sa lupa, at pagpapanatili sa temperatura sa prosesong tinatawag na [[epektong greenhouse]].<ref name="Narottam2008" /> Karaniwang hinahati ang ibabaw na bahagi ng atmospera, ang bahagi sa taas ng tropospera, sa tatlo: [[estratospera]], [[mesospera]], at [[termospera]].<ref name="atmosphere" /> [[Eksospera]] ang hangganan ng atmospera patungo sa [[magnetospera]] ng Daigdig.<ref name="sciweek2004" /> Sa loob ng estratospera makikita ang [[Osonang patong|osonong patong]], na mahalaga sa buhay dahil sa pagharang nito sa mga radyasyong UV. Tinatawag na [[linyang Karman]] ang napagkasunduang hangganan ng atmospera ng Daigdig at kalawakan, na makikita sa taas na 100 km (62 mi).<ref name="cordoba2004" /> === Panahon at klima === {{Main|Panahon|Klima}} Walang tiyak na hangganan ang atmospera ng Daigdig; unti-unti lamang ito numinipis hanggang sa mawala ito sa kalawakan.<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304132146/https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-date=4 March 2021|title=Where, exactly, is the edge of space? It depends on who you ask|website=[[National Geographic]]|last1=Drake|first1=Nadia|author-link1=Nadia Drake|date=20 December 2018|access-date=|language=en|trans-title=Saan ba talaga ang hangganan ng kalawakan? Depende kung sino ang tinanungan mo}}</ref> Nasa unang 11 km (6.8 mi) mula sa ibabaw ang malaking bahagdan ng kabuuang masa nito; tinatawag itong [[tropospera]].<ref>{{cite web|url=https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|title=Troposphere|website=SpacePlace|publisher=[[NASA]]|last1=Erickson|first1=Kristen|last2=Doyle|first2=Heather|date=28 June 2019|access-date=|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204093554/https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|url-status=live|trans-title=Tropospera|language=en}}</ref> Pinapainitan ito at pati ang ibabaw ng enerhiya mula sa Araw, na siyang nagpapalawak sa ere. Umaangat ang ere na ito na may mababang densidad pataas at pinapalitan ng mas malamig at mas matinding densidad na ere. Nagreresulta ito sa [[sirkulasyon ng hangin]] na siyang nagmamando naman sa [[panahon]] at [[klima]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng [[enerhiyang termal]].<ref name="moran2005" /> May dalawang pangunahing hangin sa sirkulasyong ito: ang [[hanging silangan]] ({{Lang|en|easterlies}}) na nasa rehiyong nasa 30° latitud sa ibaba ng ekwador at [[hanging kanluran]] ({{Lang|en|westerlies}}) na nasa mga gitnang latitud sa pagitan ng 30° hanggang 60°.<ref name="berger2002" /> Mahalaga rin sa klima ang [[nilalamang init ng karagatan]] at [[Daloy ng dagat|daloy ng tubig]], lalo na ang [[sirkulasyong termohalina]] na siyang nagdidirekta naman ng init mula sa ekwador patungo sa mga rehiyong polar.<ref name="rahmstorf2003" /> Nakakatanggap ang Daigdig ng {{Val|1361|u=W/m2}} na [[radyasyong solar]],<ref>{{cite journal |first1=Odele|last1=Coddington|first2=Judith L.|last2=Lean|author2-link=Judith Lean|first3=Peter|last3=Pilewskie|first4=Martin|last4=Snow|first5=Doug|last5=Lindholm|date=2016|title=A Solar Irradiance Climate Data Record|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=97|issue=7|pages=1265–1282|bibcode=2016BAMS...97.1265C|doi=10.1175/bams-d-14-00265.1|doi-access=free|trans-title=Tala ng Datos ng Klima sa Radyasyong Solar|language=en}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> na kumokonti habang pataas ng latitud. Bumababa nang {{Convert|0.4|C-change|F-change|abbr=on}} kada digri ng latitud mula sa ekwador ang karaniwang temperatura ng hangin sa lebel ng dagat.<ref name="sadava_heller2006" /> Maaaring hatiin ang Daigdig sa mga rehiyon base sa latitud: [[Tropiko|tropikal]], [[Subtropiko|subtropikal]], [[templado]], at [[Rehiyong polar|polar]].<ref name="climate_zones" /> Sumisingaw ang kalupaan sa proseso ng [[ebaporasyon]] na dinadala ng sirkulasyon ng hangin sa himpapawid. Depende sa kondisyon ng panahon sa lugar, umaangat ang mainit na hangin na siyang [[Kondensasyon|magkokondensa]] at bubuo sa mga ulap at kalauna'y babalik sa ibabaw sa pamamagitan ng [[presipitasyon]] tulad ng [[ulan]] o [[niyebe]].<ref name="moran2005" /> Pagkabagsak sa ibabaw, dadaloy ang tubig patungo sa mga mabababang lugar sa pamamagitan ng mgadaluyan tulad ng [[ilog]] na tipikal na hahantong kalaunan sa mga [[karagatan]] o [[lawa]]. Tinatawag ang prosesong ito bilang ang [[siklo ng tubig]], na isang napakahalagang proseso mapanatili ang buhay sa kalupaan at [[erosyon]] sa paglipas ng heolohikong panahon. Nakadepende sa samu't saring salik kagaya ng topograpiya at temperatura ang dami ng babagsak na ulan o niyebe sa isang lugar.<ref name="hydrologic_cycle" /> == Buhay == {{Main|Biyospero|Kasaysayan ng buhay}} Sa kasalukuyan, Daigdig lamang ang tanging lugar sa buong [[sansinukob]] na may [[buhay]]. Unang umusbong ito sa mga pinakaunang [[Anyong tubig|anyong-tubig]] sa planeta ilang daang milyong taon matapos ito mabuo apat na bilyong taon ang nakaraan. May likidong tubig ang Daigdig, na isang mahalagang sangkap upang mabuo ang mga mas komplikadong [[Kompuwestong organiko|molekulang organiko]] at makapagbigay ng sapat na enerhiya para makapagsimula ng [[metabolismo]]. Kumukuha ng mga [[Sustansiya (nutrisyon)|sustansiya]] mula sa tubig, lupa, at himpapawid ang mga halaman at iba pang mga organismo.<ref name="ab2003" /> Tuloy-tuloy na nareresiklo ng mga espesye ang mga sustansiyang ito.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=J. S. |author-link1=Jamuna Sharan Singh |title=Ecology environmental science and conservation |last2=Singh |first2=S. P. |author-link2=S. P. Singh (biochemist) |last3=Gupta |first3=S.R. |publisher=S. Chand & Company |year=2013 |isbn=978-93-83746-00-2 |edition=1 |location=New Delhi |language=en |trans-title=Ekolohiya agham pangkalikasan at konserbasyon |oclc=896866658}}</ref> == Mga tao == {{Main|Tao|Mundo}} [[Talaksan:BlackMarble20161km.jpg|thumb|Pinagtagpi-tagping larawan na nagpapakita sa mga liwanag na nagmumula sa mga [[Polusyon sa liwanag|artipisyal na ilaw]] mula sa mga [[lungsod]] tuwing gabi.]] Unang umusbong ang mga tao mula sa mga unang [[Primata|primado]] sa Aprika 300,000 taon ang nakaraan at [[Paglabas sa Aprika|kumalat]] sa Daigdig simula noon. Simula noong umusbong ang [[agrikultura]] tinatayang 12,000 taon ang nakaraan, nanatili sila sa iisang lugar at nakapagtayo ng mga [[lipunan]].<ref>{{Cite web |date=11 July 2022 |title=Introduction to Human Evolution |trans-title=Panimula sa Ebolusyon ng Tao |url=http://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108211808/https://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |archive-date=8 November 2023 |access-date= |website=humanorigins.si.edu |language=en}}</ref> Nagawa nilang marating ang [[Antartika]], ang pinakahuling kontinente na walang tao, noon lamang ika-20 siglo, bagamat nananatili pa rin itong limitado. Simula noong ika-19 na siglo, mabilis na dumami ang mga tao, na umabot sa walong bilyon noong dekada 2020s at inaasahang dadami pa hanggang sampung bilyon pagsapit ng ikalawang bahagi ng ika-21 siglo.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-11-15 |title=Day of 8 Billion |trans-title=Araw ng Walong Bilyon |url=https://www.un.org/en/dayof8billion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523051432/https://www.un.org/en/dayof8billion/ |archive-date=2025-05-23 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref><ref name="Harvey-2020">{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=15 July 2020 |title=World population in 2100 could be 2 billion below UN forecasts, study suggests |language=en-GB |trans-title=Maaaring 2 bilyon na mas mababa kesa sa pagtataya ng UN ang populasyon ng mundo pagsapit ng 2100, ayon sa pag-aaral |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |url-status=live |url-access=registration |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904212947/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |archive-date=4 September 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Marami sa kanila ang nakatira sa [[Timog Asya|katimugan]] at [[Silangang Asya|silangang bahagi]] ng [[Asya]] at nasa 90% sa kanila ang nakatira sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] dahil 68% ng kabuuang kalupaan ng Daigdig ay nasa naturang hemispero.<ref>{{Cite web |last1=Lutz |first1=Ashley |date=4 May 2012 |title=MAP OF THE DAY: Pretty Much Everyone Lives In The Northern Hemisphere |trans-title=MAPA NGAYONG ARAW: Halos Lahat ay Nakatira sa Hilagang Hemispero |url=https://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |archive-date=19 January 2018 |access-date= |work=Business Insider |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Méndez |first1=Abel |author-link1=Abel Méndez |date=6 July 2011 |title=Distribution of landmasses of the Paleo-Earth |trans-title=Distribusyon ng kalupaan sa sinaunang Daigdig |url=http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010959/http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-date=6 January 2019 |access-date= |publisher=University of Puerto Rico at Arecibo |language=en}}</ref> Bukod sa ibabaw ng Daigdig, nagawang manirahan at manatili din ng mga tao sa kailaliman ng parehong dagat at lupa, gayundin sa kalawakan sa pamamagitan ng mga nakadisenyong tirahan tulad ng mga [[estasyong pangkalawakan]], [[Pagmimina|minahan]], at [[submarino]]. Gayunpaman, nananatili pa ring nakatira ang napakalaking bahagdan ng populasyon nila ang ibabaw ng Daigdig, at simula noong ika-20 siglo, may iilang tao na nagawang manirahan nang pansamantala sa mga estasyong pangkalawakan na lumilibot sa Daigdig, at sa mga ito, tanging bilang lamang ang mga tao na nakapaglakbay at nakatapak sa Buwan.<ref name="shayler_vis2005" /><ref>{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=19 November 2018 |title=Space: how far have we gone – and where are we going? |language=en-GB |trans-title=Kalawakan: gaano kalayo na ang narating natin – at saan tayo patungo? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006041822/https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |archive-date=6 October 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === Epekto sa kalikasan === {{Main|Pagbabago ng klima|Epekto ng mga tao sa kalikasan}} [[Talaksan:Global_Temperature_And_Forces_With_Fahrenheit.svg|alt=|thumb|Pagbabago sa karaniwang temperatura ng hangin sa ibabaw at mga salik sa pagbabagong ito. Mga tao ang may pakana sa pagtaas sa temperatura, na dumagdag sa mga likas na salik.<ref name=":0">{{Cite book |author=IPCC |author-link=IPCC |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2021 |editor1-last=Masson-Delmotte |editor1-first=V. |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US |at=SPM-7 |language=en |trans-title=Climate Change 2021: Piskal na Agham na Basehan |access-date=2 June 2022 |editor2-last=Zhai |editor2-first=P. |editor3-last=Pirani |editor3-first=A. |editor4-last=Connors |editor4-first=S. L. |editor5-last=Péan |editor5-first=C. |editor6-last=Berger |editor6-first=S. |editor7-last=Cau |editor7-first=N. |editor8-last=Chen |editor8-first=Y. |editor9-last=Goldfarb |editor9-first=L. |display-editors=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813201719/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |archive-date=13 August 2021 |url-status=live |editor10-first=M. I. |editor10-last=Gomis}}</ref>]] Malaki ang epekto ng mga gawain ng tao sa kalikasan. Pinapataas ng mga gawain ng tao ang mga [[gas na greenhouse]] sa himpapawid, na [[Pagbabago ng klima|nagpapabago sa klima]].<ref name="ConsensusOnConsensus" /><ref>{{Cite web |last1=Lindsey |first1=Rebecca |date=14 January 2009 |title=Climate and Earth's Energy Budget |trans-title=Klima at Badyet sa Enerhiya ng Daigdig |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002090444/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |archive-date=2 October 2019 |access-date= |website=Earth Observatory |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa {{Convert|1.2|C-change|F-change|abbr=on}} na mas mainit kesa bago ang [[Rebolusyong Industriyal]] ang pandaigdigang temperatura noong 2020.<ref name=":0" /> Lima sa siyam na natukoy na [[hangganan ng planeta]] ang lumagpas na sa ligtas na lebel. Noong 2018, wala pa sa mga bansa ang kayang maserbisyuhan ang populasyon nito nang hindi lumalagpas sa mga hangganang ito.<ref name="Boundaries">{{cite web |last1=DiGirolamo |first1=Mike |date=8 September 2021 |title=We've crossed four of nine planetary boundaries. What does this mean? |trans-title=Natawid na natin ang apat sa siyam na hangganan ng planeta. Ano'ng ibig sabihin nito? |url=https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200649/https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |archive-date=27 January 2022 |access-date= |website=[[Mongabay]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Carrington |first1=Damien |date=18 January 2022 |title=Chemical pollution has passed safe limit for humanity, say scientists |language=en |trans-title=Lumagpas na sa ligtas na hangganan ang polusyong kemikal, sabi ng mga siyentipiko |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412082940/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |archive-date=12 April 2022}}</ref> Ipinagpapalagay na posible ang [[Sustenibilidad|nasusustentong]] paggamit sa mga likas na yaman habang napupunan pa rin ang mga pangangailangan ng bawat tao sa mundo.<ref>{{Cite journal |last1=O'Neill |first1=Daniel W. |last2=Fanning |first2=Andrew L. |last3=Lamb |first3=William F. |last4=Steinberger |first4=Julia K. |author4-link=Julia Steinberger |date=2018 |title=A good life for all within planetary boundaries |trans-title=Isang maayos na buhay para sa lahat sa loob ng mga hangganan ng planeta |url=https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4 |url-status=live |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=88–95 |bibcode=2018NatSu...1...88O |doi=10.1038/s41893-018-0021-4 |issn=2398-9629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201214934/https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4/ |archive-date=1 February 2022 |access-date= |s2cid=169679920}}</ref> == Tingnan din == * [[Mundo]] * [[Marte]] * [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] * [[Benus (planeta)|Benus]] * [[Sistemang Solar]] ==Talababa== <!-- List alphabetized. Please keep it that way, thank you! --> {{reflist |30em |group="n" |refs= <!--<ref name="Aoki">The ultimate source of these figures, uses the term "seconds of UT1" instead of "seconds of mean solar time".—{{cite journal |last1=Aoki |first1=S. |title=The new definition of universal time |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/358 |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1982 |volume=105 |issue=2 |pages=359–361 |bibcode=1982A&A...105..359A |last2=Kinoshita |first2=H. |last3=Guinot |first3=B. |last4=Kaplan |first4=G. H. |last5=McCarthy |first5=D. D. |last6=Seidelmann |first6=P. K.}}</ref>--> <ref name="apsis">{{cite book|page=[https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk/page/144 144]|title=Probing the New Solar System|url=https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk|trans-title=Paglalakbay sa Sistemang Solar|lang=en|last1=Wilkinson|first1=John|year= 2009|publisher=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-09949-4}} aphelion = ''a'' × (1 + ''e''); perihelion = ''a'' × (1&nbsp;– ''e''), kung saan ''a'' ang semimayor na aksis at ''e'' ang tindi ng layo ({{lang|en|eccentricity}}). Ang pagkakaiba ng perihelion at aphelion ng Daigdig ay nasa 5 milyong kilometro.</ref> <ref name="epoch">Paiba-iba ang lahat ng mga astronomikong kantidad, parehong [[Penomenang sekular|sekular]] at [[dalasan|periodiko]]. Mga halaga sa agarang [[J2000.0]] na baryasyong sekular ang lahat ng mga kantidad na binigay rito, at binabalewala ang mga periodikong baryasyon.</ref> <!--<ref name="hill_radius">For Earth, the [[Hill radius]] is <math>R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}}</math>, where ''m'' is the mass of Earth, ''a'' is an astronomical unit, and ''M'' is the mass of the Sun. So the radius in AU is about <math>\left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01</math>.</ref>--> <!--<ref name="jaes41_3_379">Including the [[Somali Plate]], which is being formed out of the African Plate. See: {{cite journal |first=Jean |last=Chorowicz |date=October 2005 |title=The East African rift system |journal=[[Journal of African Earth Sciences]] |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019 |bibcode=2005JAfES..43..379C}}</ref>--> <!--<ref name="solar_energy">Aphelion is 103.4% of the distance to perihelion. Due to the inverse square law, the radiation at perihelion is about 106.9% of the energy at aphelion.</ref>--> <ref name="surfacecover">{{cite web|title=Global Landcover|trans-title=Pandaigdigang Sakop ng Kalupaan|url=http://www.landcover.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326085837/http://www.landcover.org/|archive-date=26 Marso 2015|lang=en}} Dahil sa mga likas na pagbabago, kalabuan pagdating sa mga [[Ice shelf|yelo]], at kumbensiyon sa pagmamapa para sa mga [[nakapatayong datos]], walang katuturan ang pagbibigay sa mga eksaktong halaga ng sakop ng karagatan at kalupaan. Batay sa datos mula sa mga dataset nasa 0.6% hanggang 1.0% ng kabuuang ibabaw ng Daigdig ang maidadagdag sa sakop ng katubigan kung isasama ang mga lawa at bukal. Itinuturing bilang bahagi ng kalupaan ang mga yelo sa [[Antartika]] at [[Greenland]], kahit na marami sa mga batong sumusuporta sa mga ito ay nasa ilalim ng dagat.</ref> <!--<ref name="space_debris">As of 4 January 2018, the United States Strategic Command tracked a total of 18,835 artificial objects, mostly debris. See: {{cite journal |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |title=Satellite Box Score |journal=Orbital Debris Quarterly News |editor1-first=Phillip |editor1-last=Anz-Meador |editor2-first=Debi |editor2-last=Shoots |volume=22 |issue=1 |page=12 |date=February 2018 |access-date=18 April 2018 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live }}</ref>--> }} ==Sanggunian== {{reflist|refs= <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |trans-title=Mga numerikong ekspresyon para sa pormula ng presesyon at mga elemento ng mean ng Buwan at mga planeta|lang=en|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |display-authors=et al|bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name=IERS>{{cite web |author=Staff |date=13 March 2021 |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |title=Useful Constants |trans-title=Mga Magagamit na Konstante|lang=en|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]] |archive-date=29 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029154942/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |url-status=live }}</ref> <ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet|trans-title=Fact Sheet sa Daigdig |lang=en|work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Allen294">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|lang=en|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |page=294 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195157/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |url-status=live }}</ref> <ref name="hbcp2000">{{cite book |editor=David R. Lide |date=2000 |title=Handbook of Chemistry and Physics|lang=en|trans-title=Handbook ng Kimika at Pisika |edition=81 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-0481-1 |url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}</ref> <ref name=usno>{{cite web |title=Selected Astronomical Constants, 2011|trans-title=Mga Piling Astronomikong Konstante, 2011|lang=en |work=The Astronomical Almanac |url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-date=26 August 2013}}</ref> <<ref name="WGS-84-2">{{cite web |first1=Sigurd |last1=Humerfelt |date=26 October 2010 |title=How WGS 84 defines Earth|trans-title=Paano dinedepina ng WGS 84 ang Daigdig|lang=en |url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |website=Home Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |archive-date=24 April 2011}}</ref> <ref name=cazenave_ahrens1995>{{cite book |first1=Anny |last1=Cazenave |author-link=Anny Cazenave |editor=Ahrens, Thomas J |date=1995 |title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|lang=en| trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC, Ameriks |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-date=16 October 2006|chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms |series=AGU Reference Shelf|trans-chapter=Geoid, Topograpiya, at Distribusyon ng mga Anyong-lupa |volume=1 |doi=10.1029/RF001 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="IERS2004">{{cite book |author=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group |chapter=General Definitions and Numerical Standards|trans-chapter=Pangkalahatang Kahulugan at Numerikong Pamantayan |chapter-url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32_009.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |editor-first=Dennis D. |editor-last=McCarthy |editor-link=Dennis McCarthy (scientist) |editor2-first=Gérard |editor2-last=Petit |url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |title=IERS Conventions (2003)| lang=en|trans-title=Pagpupulong ng IERS (2003)|publisher=Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie |year=2004 |format=PDF |location=Frankfurt am Main |page=12 |isbn=978-3-89888-884-4 |archive-date=12 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812171821/https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Pidwirny 2006_8">{{cite book |last=Pidwirny |first=Michael |date=2 February 2006 |chapter=Introduction to the Oceans|trans-chapter=Panimula sa mga Karagatan |title=Fundamentals of Physical Geography|trans-title=Mga Pundamental sa Pisikal na Heograpiya|edition=2|lang=en |publisher=[[University of British Columbia, Okanagan]] |chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|archive-date=9 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |url-status=live}}</ref> <ref name=earthmass>{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |title=Planetary Physical Parameters|lang=en|trans-title=Pisikal na Parametro ng Planeta |publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]] |date=2008}}</ref> <ref name="NIST2008">{{Cite book |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |title=The international system of units (SI) |lang=en|trans-title=Ang pandaigdigang sistema ng mga yunit (SI)|publisher=[[United States Department of Commerce]], [[National Institute of Standards and Technology|NIST]] Special Publication 330 |page=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205071943/https://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> <ref name="Williams1994">{{cite journal |last1=Williams |first1=James G. |title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation|trans-title=Mga Ambag sa tindi ng pagkatagilid, presesyon, at nutasyon ng Daigdig|lang=en|journal=The Astronomical Journal |volume=108 |year=1994 |page=711 |issn=0004-6256 |doi=10.1086/117108 |bibcode=1994AJ....108..711W|s2cid=122370108 |doi-access=free }}</ref> <ref name="Allen296">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |lang=en|last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |page=296 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195213/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |url-status=live }}</ref> <ref name="Cox2000">{{cite book |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen|lang=en |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |edition=4th |date=2000 |publisher=AIP Press |location=New York |isbn=978-0-387-98746-0 |page=244 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195217/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_highest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature|lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamataas na Temperatura |work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]]|archive-date=1 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501140030/https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_lowest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |title=World: Lowest Temperature |lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamababang Temperatura|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]] |archive-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323204244/https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="bouvier_wadhwa2010">{{cite journal |last1=Bouvier |first1=Audrey |last2=Wadhwa |first2=Meenakshi |author-link2=Meenakshi Wadhwa|title=The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion|trans-title=Binago ang edad ng Sistemang Solar ng pinakamatandang Pb-Pb na edad ng isang inklusyon sa bulalakaw|lang=en|journal=Nature Geoscience |date=September 2010 |volume=3 |issue=9 |pages=637–641 |doi=10.1038/ngeo941 |bibcode=2010NatGe...3..637B }}</ref> <ref name="age_earth1">{{multiref| {{cite book |first1=G. Brent |last1=Dalrymple |author-link1=Brent Dalrymple|date=1991 |title=The Age of the Earth |publisher=Stanford University Press|lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |location=California |isbn=978-0-8047-1569-0}} | {{cite web |last=Newman |first=William L. |date=9 July 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |title=Age of the Earth |lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |publisher=Publications Services, USGS |archive-date=23 December 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |url-status=live }} | {{cite journal |last1=Dalrymple |first1=G. Brent |author-link1=Brent Dalrymple |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |lang=en|trans-title=Ang edad ng Daigdig sa ikadalawampung siglo: isang problemang (halos) nalutas na |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D |s2cid=130092094 |archive-date=11 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111141237/http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 |url-status=live |url-access=subscription }} }}</ref> <ref name=reilly20091022>{{cite news |first1=Michael |last1=Reilly |date=22 October 2009 |title=Controversial Moon Origin Theory Rewrites History|lang=en|trans-title=Binago ang Kasaysayan ng Kontrobersiyal na Teorya ng Pinagmulan ng Buwan |url=http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |website=Discovery News |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |archive-date=9 January 2010}}</ref> <ref name="watersource">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Morbidelli |first1=A. |author-link1=Alessandro Morbidelli (astronomer)|last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |trans-title=Mga pinagmulang rehiyon at eskala ng panahon para sa pagkakaroon ng tubig sa Daigdig|lang=en|journal=Meteoritics & Planetary Science |year=2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |doi-access=free}}</ref> <ref name="asp2002">{{cite conference |last1=Guinan |first1=E. F. |last2=Ribas |first2=I. |editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan |title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|trans-title=Ang Ating Nagbabagong Araw: Ang Gampanin ng Nukleyar na Ebolusyon at Magnetikong Gawain ng Araw sa Atmospera at Klima ng Daigdig|lang=en|work=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments |year=2002 |location=San Francisco, Amerika |isbn=978-1-58381-109-2 |publisher=Astronomical Society of the Pacific |bibcode=2002ASPC..269...85G}}</ref> <ref name=physorg20100304>{{cite news |author=Staff |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |trans-title=Ibinunyag ng pinakamatandang pagsukat sa magnetikong sakop ng Daigdig ang labanan sa pagitan ng Araw at Daigdig para sa ating atmospera|lang=en|date=4 March 2010 |work=[[Phys.org]] |url=http://www.physorg.com/news186922627.html |archive-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html |url-status=live }}</ref> <ref name=science310_5756_1947>{{cite journal |doi=10.1126/science.1117926 |date=December 2005 |last1=Harrison |first1=T. M.|author-link=T. Mark Harrison |last2=Blichert-Toft |first2=J. |author2-link=Janne Blichert-Toft |last3=Müller |first3=W. |last4=Albarede |first4=F. |author4-link=Francis Albarède |last5=Holden |first5=P. |last6=Mojzsis |first6=S. |s2cid=11208727 |title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga |trans-title=Heteroheneong Hadikong hapniyo: patunay ng kontinental na ibabaw noong 4.4 hanggang 4.5 Ga|lang=en|volume=310 |issue=5756 |pages=1947–1950 |pmid=16293721 |journal=Science |bibcode=2005Sci...310.1947H|doi-access=free }}</ref> <ref name=williams_santosh2004>{{cite book |first1=John James William |last1=Rogers |last2=Santosh |first2=M. |date=2004 |title=Continents and Supercontinents|trans-title=Mga Kontinente at Superkontinente|lang=en|page=48 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-516589-0}}</ref> <ref name=science164_1229>{{cite journal |last1=Hurley |first1=P. M. |last2=Rand |first2=J. R. |date=June 1969 |title=Pre-drift continental nuclei |url=https://archive.org/details/sim_science_1969-06-13_164_3885/page/1228 |trans-title=Kontinental na nukleus bago ang drift|lang=en|journal=Science |volume=164 |pages=1229–1242 |doi=10.1126/science.164.3885.1229 |pmid=17772560 |issue=3885 |bibcode=1969Sci...164.1229H}}</ref> <ref name="ajes38_613">{{cite journal |last1=Armstrong |first1=R. L. |year=1991 |title=The persistent myth of crustal growth|trans-title=Ang nananaig na mito ng paglaki ng ibabaw |lang=en|journal=Australian Journal of Earth Sciences |volume=38 |issue=5 |pages=613–630 |doi=10.1080/08120099108727995 |bibcode=1991AuJES..38..613A |url=http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |citeseerx=10.1.1.527.9577 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808214425/http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=tp322_19>{{cite journal |doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X |title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle |trans-title=Maagang pagbuo at pangmatagalang katatagan ng mga kontinente na resulta ng pagtunaw sa dekompresyon mula sa paglilipat ng init sa manto|lang=en|year=2000 |last1=De Smet |first1=J. |journal=Tectonophysics |volume=322 |issue=1–2 |pages=19–33 |bibcode=2000Tectp.322...19D |last2=Van Den Berg |first2=A.P. |last3=Vlaar |first3=N.J. |hdl=1874/1653 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/1653/1/desmet_etal_00.pdf|archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100352/https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/1653/desmet_etal_00.pdf;jsessionid=72BE4EE7164C98D3E91FAC2C1347084F?sequence=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Dhuime_etal_2018">{{Cite journal |last1=Dhuime |first1=B. |last2=Hawksworth |first2=C.J. |author-link2=Christopher Hawkesworth|last3=Delavault |first3=H. |last4=Cawood |first4=P.A. |date=2018 |title=Rates of generation and destruction of the continental crust: implications for continental growth |trans-title=Antas ng paggawa at pagkawasak ng kontinental na ibabaw: mga implikasyon sa paglaki ng kontinente|lang=en|journal=Philosophical Transactions A |volume=376 |issue=2132 |doi=10.1098/rsta.2017.0403 |pmc=6189557 |pmid=30275156|bibcode=2018RSPTA.37670403D}}</ref> <ref name="bradley_2011">{{Cite journal |last=Bradley |first=D.C. |author-link1=Donal Bradley|date=2011 |title=Secular Trends in the Geologic Record and the Supercontinent Cycle|trans-title=Mga Sekular na Trend sa Heolohikong Tala at ng Siklo ng Superkontinente|lang=en|journal=Earth-Science Reviews |volume=108 |issue=1–2 |pages=16–33 |doi=10.1016/j.earscirev.2011.05.003 |bibcode=2011ESRv..108...16B |citeseerx=10.1.1.715.6618 |s2cid=140601854}}</ref> <ref name=psc>{{cite web |author=Staff |url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |title=Paleoclimatology&nbsp;– The Study of Ancient Climates|trans-title=Paleoklimatolohiya – Ang Pag-aaral sa mga Sinaunang Klima|lang=en|publisher=Page Paleontology Science Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304002646/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |archive-date=4 March 2007}}</ref> <ref name=sa282_6_90>{{cite journal |last1=Doolittle |first1=W. Ford |author-link1=Ford Doolittle|last2=Worm |first2=Boris |author-link2=Boris Worm |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715111244/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-date=15 July 2011 |title=Uprooting the tree of life |trans-title=Pag-uugat sa puno ng buhay|lang=en|journal=[[Scientific American]] |date=February 2000 |volume=282 |issue=6 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791 |bibcode=2000SciAm.282b..90D}}</ref> <ref name=jas22_3_225>{{cite journal |last1=Berkner |first1=L. V. |author-link1=Lloyd Berkner |last2=Marshall |first2=L. C. |title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere|trans-title=Ukol sa Pinagmulan at Pagdami ng Konsentrasyon ng Oksiheno sa Atmospera ng Daigdig|lang=en|journal=Journal of the Atmospheric Sciences |volume=22 |issue=3 |pages=225–261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 |year=1965|doi-access=free}}</ref> <ref name="burton20021129">{{cite web |last1=Burton |first1=Kathleen |date=29 November 2002 |url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html |title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|lang=en|trans-title=May Nakitang Patunay ang mga Astrobiologo para sa Maagang Buhay sa Kalupaan|publisher=NASA |archive-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}</ref> <ref name=Stanley_2016>{{Cite journal |last1=Stanley |first1=S. M. |author-link1=Steven M. Stanley |year=2016 |title=Estimates of the magnitudes of major marine mass extinctions in earth history|lang=en|trans-title=Mga pagtataya sa tindi ng mga malawakang pagkalipol sa karagatan sa kasaysayan ng Daigdig|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=113 |issue=42 |pages=E6325–E6334 |doi=10.1073/pnas.1613094113 |pmid=27698119 |pmc=5081622 |bibcode=2016PNAS..113E6325S |s2cid=23599425 |doi-access=free}}</ref> <ref name=gould1994>{{cite journal |last1=Gould |first1=Stephen J. |author-link1=Stephen Jay Gould |title=The Evolution of Life on Earth |lang=en|trans-title=Ang Ebolusyon ng Buhay sa Daigdig|journal=[[Scientific American]] |date=October 1994 |url=http://brembs.net/gould.html |doi=10.1038/scientificamerican1094-84 |volume=271 |issue=4 |pages=84–91 |pmid=7939569 |bibcode=1994SciAm.271d..84G |archive-date=25 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225041021/http://brembs.net/gould.html |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name="bgsa119_1_140">{{cite journal |last1=Wilkinson |first1=B. H. |last2=McElroy |first2=B. J. |s2cid=128776283 |title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_january-february-2007_119_1-2/page/140 |trans-title=Ang epekto ng mga tao sa kontinental na erosyon at sedimentasyon|lang=en|journal=Bulletin of the Geological Society of America |year=2007 |volume=119 |issue=1–2 |pages=140–156 |doi=10.1130/B25899.1 |bibcode=2007GSAB..119..140W}}</ref> <ref name="sun_future">{{cite journal |last1=Sackmann |first1=I.-J. |last2=Boothroyd |first2=A. I. |last3=Kraemer |first3=K. E. |title=Our Sun|trans-title=Ang Araw Natin|lang=en|journal=Astrophysical Journal |year=1993 |volume=418 |pages=457–468 |doi=10.1086/173407 |bibcode=1993ApJ...418..457S|doi-access=free }}</ref> <ref name="sun_future_schroder">{{cite journal |first1=K.-P. |last1=Schröder |last2=Connon Smith |first2=Robert |year=2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited|trans-title=Pagbisita muli sa malayong hinaharap ng Araw at Daigdig|lang=en|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |arxiv=0801.4031 |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |doi-access=free |bibcode=2008MNRAS.386..155S |s2cid=10073988}}</ref> <ref name="britt2000">{{cite web |first1=Robert |last1=Britt |website=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? |trans-title=Manigas, Maprito, o Matuyo: Gaano Katagal na Lang ang Daigdig?|lang=en|date=25 February 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |archive-date=5 June 2009}}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal |last1=Li |first1=King-Fai |last2=Pahlevan |first2=Kaveh |last3=Kirschvink |first3=Joseph L. |author-link3=Joseph Kirschvink |last4=Yung |first4=Yuk L. |author-link4=Yuk L. Yung |year=2009 |title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|trans-title=Atmosperikong presyur bilang tagapamahala ng likas na klima para sa isang planetang lupa na may biospera|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=24 |pages=9576–9579 |url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L |doi-access=free |archive-date=4 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=ward_brownlee2002>{{cite book |last1=Ward |first1=Peter D. |author-link1=Peter Ward (paleontologist)|last2=Brownlee |first2=Donald |author-link2=Donald E. Brownlee |date=2002 |title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|lang=en|trans-title=Ang Buhay at Kamatayan ng Planetang Daigdig: Paano Tinatala ng Bagong Agham ng Astrobiolohiya ang Kahahantungan ng Ating Mundo|publisher=Times Books, Henry Holt and Company |location=New York |isbn=978-0-8050-6781-1 |url=https://archive.org/details/isbn_9780805067811}}</ref> <ref name=hess5_4_569>{{cite journal |last1=Bounama |first1=Christine |year=2001 |last2=Franck |first2=S. |last3=Von Bloh |first3=W. |s2cid=14024675 |title=The fate of Earth's ocean|trans-title=Ang kahahantungan ng karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Hydrology and Earth System Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=569–575 |doi=10.5194/hess-5-569-2001 |bibcode=2001HESS....5..569B|doi-access=free }}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |last1=Sandwell |first1=D. T. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |trans-title=Paglalakbay sa mga Kalapagang Pandagat gamit ng Datos ng Altimetro mula sa Satelayt|lang=en|publisher=NOAA/NGDC |archive-url=https://archive.today/20140715142212/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|archive-date=15 July 2014}}</ref> <ref name=milbert_smith96>{{cite web |last1=Milbert |first1=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |trans-title= Pag-convert sa Taas ng GPS patungo sa Elebasyong NAVD88 sa modelo ng Taas ng GEOID96 Geoid|lang=en|archive-date=20 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820090214/http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ps20_5_16>{{cite journal |last1=Senne |first1=Joseph H. |title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|trans-title=Maling Bundok ba ang Naakyat ni Edmund Hillary|lang=en |url=http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 |journal=Professional Surveyor |year=2000 |volume=20 |issue=5 |pages=16–21 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717212545/http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 }}</ref> <ref name=layers_earth>{{cite web |author=Staff |url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211014443/http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-date=11 February 2013 |title=Layers of the Earth |trans-title=Mga Patong ng Daigdig|lang=en|work=Volcano World|publisher=Oregon State University }}</ref> <ref name=jessey>{{cite web |last1=Jessey |first1=David |url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-date=3 July 2007 |title=Weathering and Sedimentary Rocks|trans-title=Meteorisasyon at mga Batong Sedimentaryo |lang=en|website=[[California State Polytechnic University, Pomona]] }}</ref> <ref name=kious_tilling1999>{{cite web |last1=Kious |first1=W. J. |last2=Tilling |first2=R. I. |date=5 May 1999 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |title=Understanding plate motions|lang=en|trans-title=Pag-unawa sa mga paggalaw ng mga plato|publisher=USGS |archive-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810162308/http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |url-status=live }}</ref> <ref name=seligman2008>{{cite web |first1=Courtney |last1=Seligman |year=2008 |url=http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |title=The Structure of the Terrestrial Planets|lang=en|trans-title=Ang Estraktura ng mga Planetang Lupa|work=Online Astronomy eText Table of Contents |publisher=cseligman.com |archive-date=22 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322043957/http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |url-status=live }}</ref> <ref name=duennebier1999>{{cite web |last1=Duennebier |first1=Fred |date=12 August 1999 |url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |title=Pacific Plate Motion|trans-title=Paggalaw ng Plato ng Pasipiko|lang=en|publisher=University of Hawaii |archive-date=31 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |url-status=live }}</ref> <ref name=noaa20070307>{{cite web |display-authors=1 |last1=Mueller |first1=R. D. |last2=Roest |first2=W. R. |last3=Royer |first3=J.-Y. |last4=Gahagan |first4=L. M. |last5=Sclater |first5=J. G. |date=7 March 2007 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |title=Age of the Ocean Floor Poster|trans-title=Poster ng Edad ng Kalapagang Pandagat|publisher=NOAA|lang=en |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805232321/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |url-status=live }}</ref> <ref name=cmp134_3>{{cite journal |doi=10.1007/s004100050465 |title=Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|url=https://archive.org/details/contributions-to-mineralogy-and-petrology_1999-01_134_1/page/3 |trans-title=Mga orthogneiss mula Priskoano (4.00–4.03 Ga) sa hilagang-kanlurang Canada|lang=en|year=1999 |last1=Bowring |first1=Samuel A. |author-link1=Samuel Bowring|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology |volume=134 |issue=1 |pages=3–16 |last2=Williams |first2=Ian S. |s2cid=128376754 |bibcode=1999CoMP..134....3B}}</ref> <ref name=podp2000>{{cite web |last1=Meschede |first1=Martin |last2=Barckhausen |first2=Udo |date=20 November 2000 |url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |title=Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center|trans-title=Ebolusyon ng Sentro ng Pagkalat ng Tektonikong Plato ng Cocos-Nazca|work=Proceedings of the Ocean Drilling Program |publisher=Texas A&M University |lang=en |archive-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808174226/http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |url-status=live }}</ref> <ref name="GeolSoc">{{Cite web|year=2012|website=London Geological Society|title=The Crust and Lithosphere|trans-title=Ang Ibabaw at ang Litospera|lang=en|url=https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212039/https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|url-status=live}}</ref> <ref name=tanimoto_ahrens1995>{{cite book |last1=Tanimoto |first1=Toshiro |editor=Thomas J. Ahrens |date=1995 |chapter=Crustal Structure of the Earth|trans-chapter=Estraktura ng Ibabaw ng Daigdig|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |series=AGU Reference Shelf |trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|lang=en|volume=1 |issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC |doi=10.1029/RF001 |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-date=16 October 2006 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="Deuss_2014">{{Cite journal |last=Deuss |first=Arwen |date=2014 |title=Heterogeneity and Anisotropy of Earth's Inner Core|trans-title=Heterohenidad at Anisitropiya ng Looba na Kaibuturan ng Daigdig|lang=en|url=https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci. |volume=42 |issue=1 |pages=103–126 |doi=10.1146/annurev-earth-060313-054658 |bibcode=2014AREPS..42..103D |archive-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507194647/https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=pnas71_12_6973>{{cite journal |last1=Morgan |first1=J. W. |last2=Anders |first2=E. |title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|trans-title=Komposisyong kemikal ng Daigdig, Benus, at Merkuryo|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1980 |volume=77 |issue=12 |pages=6973–6977 |doi=10.1073/pnas.77.12.6973 |pmid=16592930 |pmc=350422 |bibcode=1980PNAS...77.6973M|doi-access=free }}</ref> <ref name="brown_mussett1981">{{cite book |last1=Brown |first1=Geoff C. |last2=Mussett |first2=Alan E. |title=The Inaccessible Earth|trans-title=Ang Di Ma-access na Daigdig |lang=en|edition=2 |date=1981 |page=[https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166 166] |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-04-550028-4 |url=https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166}}</ref> <ref name=sanders20031210>{{cite news |first1=Robert |last1=Sanders |title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|trans-title=Maaaring isang pangunahing pinagmumulan ng init sa kaibuturan ng Daigdig ang radyoaktibong potasyo|lang=en|publisher=UC Berkeley News |date=10 December 2003 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826214233/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=ptrsl360_1795_1227>{{cite journal |last1=Alfè |first1=D. |last2=Gillan |first2=M. J. |last3=Vočadlo |first3=L. |last4=Brodholt |first4=J. |last5=Price |first5=G. D. |title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society|trans-title=Ang simulasyon ''ab initio'' [mula sa simula] ng kaibuturan ng Daigdig|lang=en|year=2002 |volume=360 |issue=1795 |pages=1227–1244 |url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |access-date=28 February 2007 |doi=10.1098/rsta.2002.0992 |pmid=12804276 |bibcode=2002RSPTA.360.1227A |s2cid=21132433 |archive-date=30 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name="T&S 137">{{cite book |last1=Turcotte |first1=D. L. |author-link1=Donald L. Turcotte|last2=Schubert |first2=G. |title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics0000turc |trans-title=Heodinamika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |date=2002 |edition=2 |page=[https://archive.org/details/geodynamics0000turc/page/136 137] |chapter=4 |isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> <ref name=epsl121_1>{{cite journal |last1=Vlaar |first1=N |last2=Vankeken |first2=P. |last3=Vandenberg |first3=A. |title=Cooling of the Earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle|trans-title=Paglamig ng Daigdig noong Arkeo: Mga Kinahinatnan ng pagtutunaw dahil sa pagpapalabas ng presyur sa isang mas mainit na manto|lang=en|year=1994 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=121 |issue=1–2 |pages=1–18 |doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0 |url=http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |bibcode=1994E&PSL.121....1V |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319181621/http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |archive-date=19 March 2012}}</ref> <ref name=jg31_3_267>{{cite journal |last1=Pollack |first1=Henry N. |author-link1=Henry Pollack (heopisiko)|last2=Hurter |first2=Suzanne J. |last3=Johnson |first3=Jeffrey R. |title=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set|trans-title=Daloy ng init mula sa looban ng Daigdig : Pagsusuri sa pandaigdigang data set|lang=en|journal=Reviews of Geophysics |volume=31 |issue=3 |pages=267–280 |date=August 1993 |doi=10.1029/93RG01249 |bibcode=1993RvGeo..31..267P}}</ref> <ref name=science246_4926_103>{{cite journal |last1=Richards |first1=M. A. |last2=Duncan |first2=R. A. |last3=Courtillot |first3=V. E. |author-link3=Vincent Courtillot |s2cid=9147772 |title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102 |trans-title=Mga Flood Basalt at Hotspot Track: Ulo at Buntot ng Pagbuga|lang=en |journal=Science |year=1989 |volume=246 |issue=4926 |pages=103–107 |bibcode=1989Sci...246..103R |doi=10.1126/science.246.4926.103 |pmid=17837768}}</ref> <ref name="heat loss">{{cite journal |doi=10.1029/JB086iB12p11535 |title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss |lang=en|trans-title=Mga Karagatan at Kontinente: Pagkakatulad at Pagkakaiba sa mga Mekanismo ng Pagkawala ng Init|year=1981 |last1=Sclater |first1=John G |last2=Parsons |first2=Barry |last3=Jaupart |first3=Claude |author-link3=Claude Jaupart|journal=Journal of Geophysical Research |volume=86 |issue=B12 |article-number=11535 |bibcode=1981JGR....8611535S}}</ref> <ref name=fitzpatrick2006>{{cite web |last1=Fitzpatrick |first1=Richard |date=16 February 2006 |url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |title=MHD dynamo theory |trans-title=Teoryang daynamo ma MHD|publisher=NASA WMAP |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090654/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |url-status=live|lang=en }}</ref> <ref name=campbelwh>{{cite book |last1=Campbell |first1=Wallace Hall |title=Introduction to Geomagnetic Fields|trans-title=Panimula sa mga Heomagnetikong Sakop|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2003 |location=New York |page=57 |isbn=978-0-521-82206-0}}</ref> <ref name=stern2005>{{cite web |last1=Stern |first1=David P. |date=8 July 2005 |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html |title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|trans-title=Paglalakbay sa Magnetospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=14 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033726/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html }}</ref> <ref name=USNO_TSD>{{cite web |title=Leap seconds|lang=en|trans-title=Mga segundong lagpas |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-date=12 March 2015}}</ref> <ref name=seidelmann1992>{{cite book |last1=Seidelmann |first1=P. Kenneth |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse |trans-title=Suplemento sa Pagpapaliwanag sa Almanake ng Astronomiya|lang=en|page=[https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse/page/48 48] |publisher=University Science Books |location=Mill Valley, Estados Unidos |isbn=978-0-935702-68-2}}</ref> <ref name=zeilik1998>{{cite book |last1=Zeilik |first1=Michael |last2=Gregory |first2=Stephen A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |trans-title=Panimulang Astronomiya & Astropisika|lang=en|edition=4 |page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |date=1998}}</ref> <ref name="angular">{{cite web |last1=Williams |first1=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets|trans-title=Fact Sheet ng mga Planeta |publisher=NASA |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name=nasa20051201>{{cite web |author=Astrophysicist team |date=1 December 2005 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |title=Earth's location in the Milky Way |trans-title=Lokasyon ng Daigdig sa Ariwanas|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701122913/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |archive-date=1 July 2008}}</ref> <ref name=bromberg2008>{{cite web |last1=Bromberg |first1=Irv |date=1 May 2008 |url=http://www.sym454.org/seasons/ |title=The Lengths of the Seasons (on Earth) |trans-title=Haba ng mga Kapanahunan (sa Daigdig)|lang=en|publisher=[[University of Toronto]]|website=Sym545 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218221421/http://www.sym454.org/seasons/ |archive-date=18 December 2008 }}</ref> <ref name="fisher19960205">{{cite web |last1=Fisher |first1=Rick |date=5 February 1996 |url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html |title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|trans-title=Koordinado ng Pag-ikot at Ekwador ng Daigdig|lang=en|publisher=National Radio Astronomy Observatory |archive-date=18 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818022004/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html }}</ref> <ref name=canup_asphaug2001b>{{cite journal |last1=Canup |first1=R. |author-link1=Robin Canup|last2=Asphaug |first2=E. I. |author-link2=Erik Ian Asphaug|s2cid=4413525 |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |lang=en|trans-title=Pinagmulan ng Buwan mula sa isang matinding banggaan malapit sa pagtatapos ng pagkabuo ng Daigdig|journal=Nature |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> <ref name="espenak_meeus20070207">{{cite web |last1=Espenak |first1=Fred |author-link1=Fred Espenak|last2=Meeus |first2=Jean |author-link2=Jean Meeus|date=7 February 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302112957/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-date=2 March 2008 |title=Secular acceleration of the Moon |publisher=NASA |lang=en|trans-title=Sekular na pagbilis ng Buwan}}</ref> <ref name="aaa428_261">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Laskar |first1=J. |last2=Robutel |first2=P. |last3=Joutel |first3=F. |last4=Gastineau |first4=M. |last5=Correia |first5=A.C.M. |last6=Levrard |first6=B. |title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |lang=en|trans-title=Pangmatagalang numerikong solusyon para sa mga kantidad ng insolasyon ng Daigdig|journal=Astronomy and Astrophysics |year=2004 |volume=428 |issue=1 |pages=261–285 |bibcode=2004A&A...428..261L |doi=10.1051/0004-6361:20041335 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |doi-access=free |archive-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517010908/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |url-status=live }}</ref> <ref name=christou_asher2011>{{cite journal |last1=Christou |first1=Apostolos A. |last2=Asher |first2=David J. |author-link2=David J. Asher|date=31 March 2011 |title=A long-lived horseshoe companion to the Earth |trans-title=Isang matagal na horseshoe companion sa Daigdig|lang=en|arxiv=1104.0036 |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18595.x |volume=414 |issue=4 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=2965–2969 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2965C|s2cid=13832179 }}</ref> <ref name=Choi>{{cite web |last1=Choi |first1=Charles Q. |title=First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last|trans-title=Nadiskubre sa Wakas ang Unang Kasamang Asteroyd ng Daigdig|website=[[Space.com]] |url=http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |date=27 July 2011 |lang=en |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826225911/http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ucs>{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |title=UCS Satellite Database|trans-title=Database ng UCS sa mga Satelayt |work=Nuclear Weapons & Global Security |publisher=[[Union of Concerned Scientists]] |date=1 September 2021 |lang=en |archive-date=25 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125031401/https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |url-status=live }}</ref> <ref name=ocean23_2_112>{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |trans-title=Ang Bolyum ng Karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=kennish2001>{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science|url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |lang=en|trans-title=Praktikal na handbook ng agham pandagat |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}</ref> <ref name=mullen2002>{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth|lang=en|trans-title=Asin ng Maagang Daigdig |work=NASA Astrobiology Magazine}}</ref> <ref name=natsci_oxy4>{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes|lang=en|trans-title=Mga Proseso ng Karagatan|publisher=NASA Astrobiology Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}</ref> <ref name=sample2005>{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature|trans-title=Temperatura ng Ibabaw ng Dagat|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> <ref name="geerts_linacre97">{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |trans-title=Ang taas ng tropopos|lang=en|date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |lang=en|trans-title=Mga Sanhi at Implikasyon sa Kalikasan ng Pagtaas ng Radyasyong UV-B|lang=en|publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> <ref name=Narottam2008>{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics|lang=en|trans-title=Pagbabago ng Klima at Pandaigdigang Politika|publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}</ref> <ref name="moran2005">{{cite web |last1=Moran |first1=Joseph M. |year=2005 |url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-date=13 December 2010 |title=Weather|lang=en|trans-title=Panahon |work=World Book Online Reference Center |publisher=NASA/World Book, Inc }}</ref> <ref name="berger2002">{{cite web |last1=Berger |first1=Wolfgang H. |author-link1=Wolfgang H. Berger |year=2002 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |title=The Earth's Climate System|lang=en|trans-title=Ang Sistema ng Klima ng Daigdig |publisher=University of California, San Diego |archive-date=16 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316083131/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=rahmstorf2003>{{cite web |first1=Stefan |last1=Rahmstorf |author-link=Stefan Rahmstorf |year=2003 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |title=The Thermohaline Ocean Circulation|trans-title=Ang Sirkulasyong Termohalina ng Karagatan|lang=en|work=Potsdam Institute for Climate Impact Research |archive-date=27 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327151821/http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |url-status=live }}</ref> <ref name=sadava_heller2006>{{cite book |last1=Sadava |first1=David E. |last2=Heller |first2=H. Craig |last3=Orians |first3=Gordon H. |author-link3=Gordon Orians|title=Life: the Science of Biology |lang=en|trans-title=Buhay: ang Agham ng Biolohiya|lang=en|publisher=MacMillan |date=2006 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114 1114] |isbn=978-0-7167-7671-0 |url=https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114}}</ref> <ref name=climate_zones>{{cite web |author=Staff |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808131632/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-date=8 August 2010 |title=Climate Zones |trans-title=Mga Sona ng Klima|lang=en|publisher=UK Department for Environment, Food and Rural Affairs}}</ref> <ref name=hydrologic_cycle>{{cite web |author=Various |date=21 July 1997 |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |title=The Hydrologic Cycle|trans-title=Ang Hidrolohikong Siklo|lang=en |publisher=University of Illinois |archive-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402205413/http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |url-status=live }}</ref> <ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere|trans-title=Atmospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html }}</ref> <ref name=sciweek2004>{{cite web |author=Staff |year=2004 |url=http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |title=Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere|trans-title=Estratospera at Panahon: Pagtuklas sa Estratospera|lang=en|work=Science Week |archive-date=13 July 2007 }}</ref> <ref name=cordoba2004>{{cite web |first1=S. Sanz Fernández |last1=de Córdoba |date=21 June 2004 |url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115223732/http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-date=15 January 2010 |title=Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics|lang=en|trans-title=Presentasyon sa linyang panghiwalay Karman, ginafamit bilang hangganan na naghihiwalay sa Aeronautika at Astronautika|lang=en|publisher=Fédération Aéronautique Internationale }}</ref> <ref name="ab2003">{{cite web |author=Staff |date=September 2003 |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312212337/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-date=12 March 2012 |title=Astrobiology Roadmap |publisher=NASA, Lockheed Martin |lang=en|trans-title=Roadmap sa Astrobiolohiya}}</ref> <ref name=shayler_vis2005>{{cite book |first1=David |last1=Shayler |first2=Bert |last2=Vis |date=2005 |title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center|lang=en|trans-title=Mga Kosmonauta ng Rusya: Sa Loob ng Yuri Gagarin Training Center|publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-387-21894-6}}</ref> <ref name=ConsensusOnConsensus>{{Cite journal | first1=John | last1=Cook | first2=Naomi | last2=Oreskes | author2-link=Naomi Oreskes | first3=Peter T. | last3=Doran | author3-link=Peter Doran | first4=William R. L. | last4=Anderegg | first5=Bart | last5=Verheggen | first6=Ed W | last6=Maibach | author6-link=Edward Maibach | first7=J. Stuart | last7=Carlton | first8=Stephan | last8=Lewandowsky | author8-link=Stephan Lewandowsky | first9=Andrew G. | last9=Skuce | first10=Sarah A. | last10=Green | first11=Dana | last11=Nuccitelli | first12=Peter | last12=Jacobs | first13=Mark | last13=Richardson | first14=Bärbel | last14=Winkler | first15=Rob | last15=Painting | first16=Ken | last16=Rice | date=2016 |title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming|trans-title=Konsenso sa konsenso: sintesis sa mga konsensong pagtataya sa pagbabago ng klima dahil sa mga tao|journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=11 |issue=4 |article-number=048002 |doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002 |bibcode=2016ERL....11d8002C |issn=1748-9326|doi-access=free| hdl=1983/34949783-dac1-4ce7-ad95-5dc0798930a6 | hdl-access=free }}</ref> }} ==Link sa labas== * [https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/overview/ Earth&nbsp;– Profile] – Solar System Exploration – [[NASA]] * [http://earthobservatory.nasa.gov/ Earth Observatory] – NASA * Mga bidyo ng Daigdig mula sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] sa [[YouTube]] ** [https://www.youtube.com/watch?v=74mhQyuyELQ Kuha ng Daigdig sa kalawakan sa paglipas ng oras (01:02)] ** [https://www.youtube.com/watch?v=l6ahFFFQBZY Ang Daigdig at mga aurora (00:27)] * [https://www.google.com/maps/@36.6233227,-44.9959756,5662076m/data=!3m1!1e3 Google Earth] * [https://thehappykoala.github.io/Harmony-of-the-Spheres/#/category/Solar%20System/scenario/The%20Earth%20and%20Moon%20System Biswalisasyon sa Araw at ang sistema ng Daigdig at Buwan] * [http://portal.gplates.org/ GPlates Portal] (Pamantasan ng Sydney) {{commons|Earth}} {{Earth}} {{Earth science}} {{Sistemang Solar}} {{Earth's location}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga planeta|Astronomiya]] [[Kategorya:Daigdig|*]] [[Kategorya:Mga planeta ng Sistemang Solar]] 5bvmksxe3ngne2fdoqotr79lqc61zqh 0 7559 2212657 2212613 2026-06-22T13:56:36Z Jojit fb 38 2212657 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = {{langr|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau|o|tamatea|turi|pukaka|piki|maunga|horo|nuku|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}}} | native_name_lang = mi | other_name = {{hlist|Taumata|Burol ng Taumata}} | translation = Ang tuktok kung saan si Tamatea, ang lalaking may malalaking tuhod, ang dumudulas, ang umaakyat ng mga bundok, ang lumalamon sa lupain habang naglalakbay, ay tumugtog ng kaniyang kōauau (plauta) para sa kaniyang minamahal. | language = [[wikang Māori|Māori]] | image = File:Taumatawhakatangi­hangakoauauotamatea­turipukakapikimaunga­horonukupokaiwhen­uakitanatahu sign.jpg | image_caption = Kalye sa Daang Wimbledon, Pōrangahau, na pinapakita ang pangalang may 85-karakter. Ang tuktok ng burol ay nasa sentro sa malayong distansya. | elevation_m = 305 | location = Malapit sa Pōrangahau, Look ng Hawke | country = Bagong Selanda | coordinates = {{coord|-40.346|176.5402|type:mountain_region:NZ|display=inline,title}} }} [[File:Taumatawhakatangi­hangakoauauotamatea­turipukakapikimaunga­horonukupokaiwhen­uakitanatahu sign.jpg|right|thumb|Karatula ng Taumata]] Ang '''{{langr|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau|o|tamatea|turi|pukaka|piki|maunga|horo|nuku|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}}}'''{{efn|{{IPA|mi|audio=Taumata Pronunciation.wav|taʉmata{{wbr}}ɸakataŋihaŋa{{wbr}}koːaʉaʉ{{wbr}}ɔ{{wbr}}tamatɛa{{wbr}}tʉɾi{{wbr}}pʉkaka{{wbr}}piki{{wbr}}maʉŋa{{wbr}}hɔɾɔ{{wbr}}nʉkʉ{{wbr}}pɔːkai{{wbr}}ɸɛnʉa{{wbr}}ki{{wbr}}taːna{{wbr}}tahʉ|wrap=all}}; Ang baybay na ito ay batay sa mga karatulang matatagpuan malapit sa burol, na dalawa sa mga ito ay makikita sa mga larawang kasama sa artikulong ito.}} ay isang burol malapit sa Pōrangahau, sa timog ng Waipukurau, sa katimugang bahagi ng Look ng Hawke, [[Bagong Selanda]]. Ang tuktok ng burol ay nasa taas na 305 metro (1,001 talampakan) mula sa antas ng dagat. Kilalá ang [[burol]] lalo na dahil sa napakahaba nitong pangalan na nagmula sa [[wikang Māori]]; madalas itong pinaikli bilang Taumata o Burol ng Taumata para sa kaginhawaan.<ref>{{Cite book |last=Reed |first=A. W. |title=Place Names of New Zealand |publisher=Raupo |year=2010 |isbn=9780143204107 |editor-last=Peter Dowling |location=Rosedale, North Shore |page=392 |language=en}}</ref> Sa habang 85 karakter, nakamit nito ang katanyagan bilang may pinakamahabang pangalan ng pook na matatagpuan sa alinmang bansang nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]], at posibleng pinakamahabang pangalan ng pook sa buong mundo, ayon sa ''World Atlas'' at [[Mga Pandaigdigang Tala ng Guinness]].<ref>{{Cite news |date=9 Enero 2019 |title=The world's longest place name |language=en |work=World Atlas |publisher=World Atlas |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-10-longest-place-names-in-the-world.html |url-status=live |access-date=9 Enero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129091214/https://www.worldatlas.com/articles/the-10-longest-place-names-in-the-world.html |archive-date=29 Enero 2019 |quote=The world's longest place name belongs to a hill near Porangahau in the southern Hawke's Bay in New Zealand. It is a name given in the Māori language. This hill is 305 meters tall and is famously known for its long name. This name has since been shortened to Taumata for the ease of pronunciation. The meaning of the name has been translated to mean "the place where Tamatea, the man who had big knees, the climber of mountains, the slider, the land-swallower that travelled about, played the nose flute that he had to the loved ones." With 85 characters, it is the longest place name in the world according to the Guinness World Records.}}</ref> Mayroon ding iba pang bersyon ng pangalan, kabilang ang mga mas mahahabang anyo, na paminsan-minsang ginagamit. == Pangalan == Ang pangalang ''{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau|o|tamatea|turi|pukaka|piki|maunga|horo|nuku|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}'' ay maaaring isalin nang maluwag bilang "ang tuktok kung saan si Tamatea, ang lalaking may malalaking tuhod, ang dumudulas, ang umaakyat ng mga bundok, ang lumalamon sa lupain habang naglalakbay, ay tumugtog ng kaniyang kōauau (plauta) para sa kaniyang minamahal."<ref>{{Cite book |last1=Denniston |first1=George C. |url=https://books.google.com/books?id=K6Ho2pAV35sC&pg=PA130 |title=Understanding Circumcision: A Multi-Disciplinary Approach to a Multi-Dimensional Problem |last2=Frederick Mansfield Hodges |last3=Marilyn Fayre Milos |date=31 Oktubre 2001 |publisher=Springer |isbn=978-0-306-46701-1 |page=130 |language=en |access-date=26 Setyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026055106/https://books.google.com/books?id=K6Ho2pAV35sC&pg=PA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 Oktubre 2023 |url-status=live}}</ref> === Iba pang mga bersiyon === [[File:NZs-longest-place-name.jpg|thumb|left|Lumang karatula para sa burol na makikita pa noong 2013.]] May ilang alternatibong anyo ang pangalan, at ang ilan sa mga ito ay mas mahaba pa. Ang ''{{lang|mi|{{shy|Taumata|whakatangi|hanga|koauau|o|tamatea|ure|haea|turi|pukaka|piki|maunga|horo|nuku|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}}}'' ay may 92 titik. Ang mas mahaba pang bersiyon na ''{{lang|mi|Taumata-whakatangihanga-koauau-o-Tamatea-hau-mai-tawhiti-ure-haea-turi-pukaka-piki-maunga-horo-nuku-pokai-whenua-ki-tana-tahu}}'' ay may 105 titik at nangangahulugang "ang burol ng pagtugtog ng plauta ni Tamatea - na tinangay ng hangin mula sa malayo, may biyak na [[ari]], nagasgasan ang kaniyang mga tuhod sa pag-akyat ng mga bundok, bumagsak sa lupa, at nilibot ang lupain - para sa kaniyang minamahal." Ang mga mapa mula 1929 na inilathala ng Departamento ng Lupain at Sarbey ng Bagong Selanda ay gumagamit ng 28-titik na pangalang ''{{lang|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau}}}}''. Noong 1941, pinalitan ng pangalan ng Honoraryong Luping Heograpiko ng Bagong Selanda ang burol bilang ''{{lang|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau|o|tamatea|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}}}'', isang pangalang may 57 karakter. Naging opisyal itong pangalan noong 1948 at unang lumitaw sa isang mapa noong 1955. Ipinakikita ng ''New Zealand Geographic Placenames Database'' (Talaan ng Pangalan ng Lugar Pangheograpiya ng Bagong Selanda), na pinangangasiwaan ng ''Land Information New Zealand'' (LINZ, o Impormasyong Lupain ng Bagong Selana), ang opisyal na pangalan, kasama ang mga makron, bilang Taumatawhakatangihangakōauauotamateapōkaiwhenuakitānatāhu.{{lang|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|kōauau|o|tamatea|pōkai|whenua|ki|tāna|tahu}}}}.<ref>{{LINZ|5847|{{shy|Taumata|whakatangihanga|kōauau|o|tamatea|pōkai|whenua|ki|tāna|tahu}}|8 Agosto 2019}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Wikang Māori]] [[Kategorya:Heograpiya ng New Zealand]] innba3ij7qa5wpja7zt8808oldma2k8 2212661 2212657 2026-06-22T14:10:47Z Jojit fb 38 2212661 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = {{langr|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau|<br>o|tamatea|turi|pukaka|piki|maunga|<br>horo|nuku|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}}} | native_name_lang = mi | other_name = {{hlist|Taumata|Burol ng Taumata}} | translation = Ang tuktok kung saan si Tamatea, ang lalaking may malalaking tuhod, ang dumudulas, ang umaakyat ng mga bundok, ang lumalamon sa lupain habang naglalakbay, ay tumugtog ng kaniyang kōauau (plauta) para sa kaniyang minamahal. | language = [[wikang Māori|Māori]] | image = File:Taumatawhakatangi­hangakoauauotamatea­turipukakapikimaunga­horonukupokaiwhen­uakitanatahu sign.jpg | image_caption = Kalye sa Daang Wimbledon, Pōrangahau, na pinapakita ang pangalang may 85-karakter. Ang tuktok ng burol ay nasa sentro sa malayong distansya. | elevation_m = 305 | location = Malapit sa Pōrangahau, Look ng Hawke | country = Bagong Selanda | coordinates = {{coord|-40.346|176.5402|type:mountain_region:NZ|display=inline,title}} }} [[File:Taumatawhakatangi­hangakoauauotamatea­turipukakapikimaunga­horonukupokaiwhen­uakitanatahu sign.jpg|right|thumb|Karatula ng Taumata]] Ang '''{{langr|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau|o|tamatea|turi|pukaka|piki|maunga|horo|nuku|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}}}'''{{efn|{{IPA|mi|audio=Taumata Pronunciation.wav|taʉmata{{wbr}}ɸakataŋihaŋa{{wbr}}koːaʉaʉ{{wbr}}ɔ{{wbr}}tamatɛa{{wbr}}tʉɾi{{wbr}}pʉkaka{{wbr}}piki{{wbr}}maʉŋa{{wbr}}hɔɾɔ{{wbr}}nʉkʉ{{wbr}}pɔːkai{{wbr}}ɸɛnʉa{{wbr}}ki{{wbr}}taːna{{wbr}}tahʉ|wrap=all}}; Ang baybay na ito ay batay sa mga karatulang matatagpuan malapit sa burol, na dalawa sa mga ito ay makikita sa mga larawang kasama sa artikulong ito.}} ay isang burol malapit sa Pōrangahau, sa timog ng Waipukurau, sa katimugang bahagi ng Look ng Hawke, [[Bagong Selanda]]. Ang tuktok ng burol ay nasa taas na 305 metro (1,001 talampakan) mula sa antas ng dagat. Kilalá ang [[burol]] lalo na dahil sa napakahaba nitong pangalan na nagmula sa [[wikang Māori]]; madalas itong pinaikli bilang Taumata o Burol ng Taumata para sa kaginhawaan.<ref>{{Cite book |last=Reed |first=A. W. |title=Place Names of New Zealand |publisher=Raupo |year=2010 |isbn=9780143204107 |editor-last=Peter Dowling |location=Rosedale, North Shore |page=392 |language=en}}</ref> Sa habang 85 karakter, nakamit nito ang katanyagan bilang may pinakamahabang pangalan ng pook na matatagpuan sa alinmang bansang nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]], at posibleng pinakamahabang pangalan ng pook sa buong mundo, ayon sa ''World Atlas'' at [[Mga Pandaigdigang Tala ng Guinness]].<ref>{{Cite news |date=9 Enero 2019 |title=The world's longest place name |language=en |work=World Atlas |publisher=World Atlas |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-10-longest-place-names-in-the-world.html |url-status=live |access-date=9 Enero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129091214/https://www.worldatlas.com/articles/the-10-longest-place-names-in-the-world.html |archive-date=29 Enero 2019 |quote=The world's longest place name belongs to a hill near Porangahau in the southern Hawke's Bay in New Zealand. It is a name given in the Māori language. This hill is 305 meters tall and is famously known for its long name. This name has since been shortened to Taumata for the ease of pronunciation. The meaning of the name has been translated to mean "the place where Tamatea, the man who had big knees, the climber of mountains, the slider, the land-swallower that travelled about, played the nose flute that he had to the loved ones." With 85 characters, it is the longest place name in the world according to the Guinness World Records.}}</ref> Mayroon ding iba pang bersyon ng pangalan, kabilang ang mga mas mahahabang anyo, na paminsan-minsang ginagamit. == Pangalan == Ang pangalang ''{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau|o|tamatea|turi|pukaka|piki|maunga|horo|nuku|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}'' ay maaaring isalin nang maluwag bilang "ang tuktok kung saan si Tamatea, ang lalaking may malalaking tuhod, ang dumudulas, ang umaakyat ng mga bundok, ang lumalamon sa lupain habang naglalakbay, ay tumugtog ng kaniyang kōauau (plauta) para sa kaniyang minamahal."<ref>{{Cite book |last1=Denniston |first1=George C. |url=https://books.google.com/books?id=K6Ho2pAV35sC&pg=PA130 |title=Understanding Circumcision: A Multi-Disciplinary Approach to a Multi-Dimensional Problem |last2=Frederick Mansfield Hodges |last3=Marilyn Fayre Milos |date=31 Oktubre 2001 |publisher=Springer |isbn=978-0-306-46701-1 |page=130 |language=en |access-date=26 Setyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026055106/https://books.google.com/books?id=K6Ho2pAV35sC&pg=PA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 Oktubre 2023 |url-status=live}}</ref> === Iba pang mga bersiyon === [[File:NZs-longest-place-name.jpg|thumb|left|Lumang karatula para sa burol na makikita pa noong 2013.]] May ilang alternatibong anyo ang pangalan, at ang ilan sa mga ito ay mas mahaba pa. Ang ''{{lang|mi|{{shy|Taumata|whakatangi|hanga|koauau|o|tamatea|ure|haea|turi|pukaka|piki|maunga|horo|nuku|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}}}'' ay may 92 titik. Ang mas mahaba pang bersiyon na ''{{lang|mi|Taumata-whakatangihanga-koauau-o-Tamatea-hau-mai-tawhiti-ure-haea-turi-pukaka-piki-maunga-horo-nuku-pokai-whenua-ki-tana-tahu}}'' ay may 105 titik at nangangahulugang "ang burol ng pagtugtog ng plauta ni Tamatea - na tinangay ng hangin mula sa malayo, may biyak na [[ari]], nagasgasan ang kaniyang mga tuhod sa pag-akyat ng mga bundok, bumagsak sa lupa, at nilibot ang lupain - para sa kaniyang minamahal." Ang mga mapa mula 1929 na inilathala ng Departamento ng Lupain at Sarbey ng Bagong Selanda ay gumagamit ng 28-titik na pangalang ''{{lang|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau}}}}''. Noong 1941, pinalitan ng pangalan ng Honoraryong Luping Heograpiko ng Bagong Selanda ang burol bilang ''{{lang|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|koauau|o|tamatea|pokai|whenua|ki|tana|tahu}}}}'', isang pangalang may 57 karakter. Naging opisyal itong pangalan noong 1948 at unang lumitaw sa isang mapa noong 1955. Ipinakikita ng ''New Zealand Geographic Placenames Database'' (Talaan ng Pangalan ng Lugar Pangheograpiya ng Bagong Selanda), na pinangangasiwaan ng ''Land Information New Zealand'' (LINZ, o Impormasyong Lupain ng Bagong Selana), ang opisyal na pangalan, kasama ang mga makron, bilang Taumatawhakatangihangakōauauotamateapōkaiwhenuakitānatāhu.{{lang|mi|{{shy|Taumata|whakatangihanga|kōauau|o|tamatea|pōkai|whenua|ki|tāna|tahu}}}}.<ref>{{LINZ|5847|{{shy|Taumata|whakatangihanga|kōauau|o|tamatea|pōkai|whenua|ki|tāna|tahu}}|8 Agosto 2019}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Wikang Māori]] [[Kategorya:Heograpiya ng New Zealand]] 9sx6obnow9oxn7oui3rvu1xj7zrvi6o 0 7829 2212938 2211157 2026-06-23T08:03:14Z ~2026-36411-05 163262 /* */ the founder was claimed to be jesus christ based on the bible and only continued the teachings by Felix Y. Manalo 2212938 wikitext text/x-wiki <small>''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''</small> {{Infobox Christian denomination |name = Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |image = Iglesia ni Cristo flag.svg |caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Cristo na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]]. |imagewidth = |main_classification = [[Restorasyonismo]]<br>[[Kontra-Trinidad]]<ref>[https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2014/07/facts-inc-beliefs-and-practices.html?m=1]</ref>{{efn|Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay hindi naniniwala sa Trinidad na katangian ni Hesukristo.}}<br>[[Protestantismo]]<ref>[https://archive.org/details/peopleofphilippi0000laub The People of the Philippines Their Religious Progress and Preparation for Spiritual Leadership in the Far East, 1925.]</ref><ref>[https://catalog.hathitrust.org/Record/001960657 A protestant view of the Iglesia ni Cristo]</ref> |imagealttext = |orientation = |Executive Minister = [[Eduardo V. Manalo]] <small>(Tagapamahalang Pangkalahatan)</small> |polity = |governance = Pamamahalang Sentral |area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory<ref name="incdirectory">{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>}})}} |headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]<ref name="Harper 2"/> |founder = Jesus Christ based on the bible mathew 16:18, rome 16:16 [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo]] |founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,<ref name="increg">{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}</ref> samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.<ref>{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}</ref> Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.<ref name="sec">{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}</ref> Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}<br>{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo) |founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]] |separated_from = |parent = |merger = | separations = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)<ref name="tuggy">{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}</ref><ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}</ref><br>Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)<ref name="tuggy"/><br>INC Defenders (2015)<ref>[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]</ref><br>True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)<ref>{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}</ref><br>Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)<ref>[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]</ref><br>Assembly of Yahusha (2021)<ref>[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]</ref> |hospitals = New Era General Hospital |aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc<br>UNLAD International, Inc. |congregations = 178 na distrito<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)<ref>{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>5,968 na kongregasyon<ref name="incdirectory"/><br>2,715 house churches, group worship services, at church extensions<ref name="incdirectory"/> |ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)<ref>{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref> |members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}</ref> | other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}}, {{lang-es|Iglesia de Cristo}}, {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}} |tertiary = [[New Era University]]<br> College of Evangelical Ministry | website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net] }} Ang '''Iglesia ni Cristo'''<ref>{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}</ref> binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Christ; daglat '''INC''') ay isang bagong kilusang relihiyoso (''new religious movement'')<ref name="Harper 2">{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |pages=1–3 |journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements |author=Anne C. Harper |title=Iglesia ni Cristo |publisher=Sacred Tribes Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |archive-date=October 5, 2011}}</ref><ref name=yuchen>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |page=471 |doi=10.3390/rel16040471 |doi-access=free }}</ref> na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. <ref name="nhi2" /><ref name="sophia2" /><ref name="Tipon">Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 "Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary"](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005</ref> Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang "nag-iisang tunay na Iglesia" at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.<ref name='sophia'>{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name='Harper 1'>{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}</ref> Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom. Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.<ref name="Sanders">Sanders, Albert J., "An Appraisal of the Iglesia ni Cristo," in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)</ref> Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,<ref name='erdy dead'>{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}</ref> ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.<ref name='eduardo'>{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}</ref> Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}</ref> Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang "Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo" sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang "palawigin ang kabatiran ng mga tao" sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.<ref name=centennial>{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}</ref> ==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo== Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan<ref>{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.<ref>{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]] Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan<ref>{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}</ref>, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office<ref>{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}</ref>, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon. [[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]] Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon. Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga. Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar. == Kasaysayan == [[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]] Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang "anghel mula sa Silangan" na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang "ibong mandaragit" na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}</ref> [[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]] Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.<ref name="Partridge">Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.</ref> [[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]] Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang "Maestro Cario", ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.<ref name="modesto">{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}</ref> Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].<ref name="reed">{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}</ref> Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.<ref name="Palafox">Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1|date=2012-02-13}} "National Historical Institute"</ref><ref name="Villanueva">Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)</ref><ref name="GM25Y1993">'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)</ref><ref name="Crisostomo">Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html 'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)</ref>{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}} Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo. [[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.<ref>{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}</ref>]] Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).<ref>[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]</ref> Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon''). Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.<ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}</ref> Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.<ref>[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]</ref> Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.<ref name="tuggy"/><ref name="zabala">{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng "Iglesya ni Cristo" |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}</ref> Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].<ref name="incdirectory"/> [[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]] Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang "Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw" at "Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan." Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay "Iglesia ni Manalo" at mga "Manalista" dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.<ref name="reed"/> Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.<ref name="zabala"/> Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.<ref name="tuggy"/> [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]] Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.<ref name="modesto"/> Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.<ref name="Suarez">[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)</ref><ref name="manilatimesopedjul04">[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA, 27 Hulyo 2004)</ref><ref name="filexpress121105">Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)</ref> Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang "deputy executive minister" o II Tagapamahalang Pangkalahatan.<ref name="MBEditorial">"[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]" ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)</ref> Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.<ref name="lurWho">[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}</ref> Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo. ==Gawaing pangmisyonaryo== [[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]] Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&nbsp;kHz, DZEC 1062&nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation. Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang "The Message" na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo. Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na "God's Message" (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba. Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng "Tagumpay Village" at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng "Lingap Sa Mamamayan". Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo. == Pag-anib at mga doktrina == [[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]] Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan. Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras. Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]</ref> Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay "inihahandog" habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC. Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan. Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon. == Central Office == [[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]] [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]] Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]]. == Politikal na Impluwensya sa Pilipinas == Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan. Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.<ref name="Pasugo1986">[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by "Pepe" 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005</ref><ref name="LoCPACS">[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''</ref><ref name="Tubeza">[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006</ref><ref name="Jurado">[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007</ref> Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas. Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal. ==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo== [[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]] Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan. === Teolohikal na Pagsalungat === Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, & Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> [[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]] Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”<ref>{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].<ref>{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa "malayong silangan" na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}</ref> Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}</ref> [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]] Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.<ref>{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.<ref>{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}</ref> === Kritika sa Iglesia ni Cristo === Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]]. Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.<ref>{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> <ref>{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.<ref>{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}</ref> Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]]. Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.<ref>{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}</ref> Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.<ref>{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.<ref>{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya. ==Mga tala== {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}</ref> <ref name="incmedia-organization">{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}</ref> }} == Mga kawing na panlabas == === Kampi === * [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito. * [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp. * [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message * [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] "Read me's Page", blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp. === Laban === * [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]] * [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo * [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala * [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''"The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether <nowiki>[evangelicals] need to reassess [their]</nowiki> apologetic and evangelistic approach to this group".'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google]) * [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC * [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}. * http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo === Ibang kawing na may kaugnayan === * [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV. * [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas. [[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]] iido77lo6t0w70kkpfdlut4zqbk87f6 2212939 2212938 2026-06-23T08:05:45Z ~2026-36411-05 163262 /* */ 2212939 wikitext text/x-wiki <small>''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''</small> {{Infobox Christian denomination |name = Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |image = Iglesia ni Cristo flag.svg |caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Cristo na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]]. |imagewidth = |main_classification = [[Restorasyonismo]]<br>[[Kontra-Trinidad]]<ref>[https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2014/07/facts-inc-beliefs-and-practices.html?m=1]</ref>{{efn|Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay hindi naniniwala sa Trinidad na katangian ni Hesukristo.}}<br>[[Protestantismo]]<ref>[https://archive.org/details/peopleofphilippi0000laub The People of the Philippines Their Religious Progress and Preparation for Spiritual Leadership in the Far East, 1925.]</ref><ref>[https://catalog.hathitrust.org/Record/001960657 A protestant view of the Iglesia ni Cristo]</ref> |imagealttext = |orientation = |Executive Minister = [[Eduardo V. Manalo]] <small>(Tagapamahalang Pangkalahatan)</small> |polity = |governance = Pamamahalang Sentral |area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory<ref name="incdirectory">{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>}})}} |headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]<ref name="Harper 2"/> |founder = Jesus Christ based on the bible mathew 16:18, rome 16:16 and continued the teachings by [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo]] |founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,<ref name="increg">{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}</ref> samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.<ref>{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}</ref> Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.<ref name="sec">{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}</ref> Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}<br>{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo) |founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]] |separated_from = |parent = |merger = | separations = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)<ref name="tuggy">{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}</ref><ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}</ref><br>Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)<ref name="tuggy"/><br>INC Defenders (2015)<ref>[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]</ref><br>True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)<ref>{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}</ref><br>Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)<ref>[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]</ref><br>Assembly of Yahusha (2021)<ref>[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]</ref> |hospitals = New Era General Hospital |aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc<br>UNLAD International, Inc. |congregations = 178 na distrito<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)<ref>{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>5,968 na kongregasyon<ref name="incdirectory"/><br>2,715 house churches, group worship services, at church extensions<ref name="incdirectory"/> |ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)<ref>{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref> |members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}</ref> | other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}}, {{lang-es|Iglesia de Cristo}}, {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}} |tertiary = [[New Era University]]<br> College of Evangelical Ministry | website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net] }} Ang '''Iglesia ni Cristo'''<ref>{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}</ref> binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Christ; daglat '''INC''') ay isang bagong kilusang relihiyoso (''new religious movement'')<ref name="Harper 2">{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |pages=1–3 |journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements |author=Anne C. Harper |title=Iglesia ni Cristo |publisher=Sacred Tribes Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |archive-date=October 5, 2011}}</ref><ref name=yuchen>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |page=471 |doi=10.3390/rel16040471 |doi-access=free }}</ref> na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. <ref name="nhi2" /><ref name="sophia2" /><ref name="Tipon">Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 "Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary"](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005</ref> Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang "nag-iisang tunay na Iglesia" at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.<ref name='sophia'>{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name='Harper 1'>{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}</ref> Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom. Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.<ref name="Sanders">Sanders, Albert J., "An Appraisal of the Iglesia ni Cristo," in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)</ref> Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,<ref name='erdy dead'>{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}</ref> ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.<ref name='eduardo'>{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}</ref> Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}</ref> Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang "Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo" sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang "palawigin ang kabatiran ng mga tao" sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.<ref name=centennial>{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}</ref> ==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo== Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan<ref>{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.<ref>{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]] Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan<ref>{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}</ref>, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office<ref>{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}</ref>, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon. [[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]] Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon. Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga. Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar. == Kasaysayan == [[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]] Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang "anghel mula sa Silangan" na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang "ibong mandaragit" na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}</ref> [[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]] Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.<ref name="Partridge">Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.</ref> [[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]] Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang "Maestro Cario", ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.<ref name="modesto">{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}</ref> Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].<ref name="reed">{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}</ref> Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.<ref name="Palafox">Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1|date=2012-02-13}} "National Historical Institute"</ref><ref name="Villanueva">Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)</ref><ref name="GM25Y1993">'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)</ref><ref name="Crisostomo">Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html 'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)</ref>{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}} Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo. [[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.<ref>{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}</ref>]] Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).<ref>[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]</ref> Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon''). Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.<ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}</ref> Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.<ref>[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]</ref> Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.<ref name="tuggy"/><ref name="zabala">{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng "Iglesya ni Cristo" |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}</ref> Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].<ref name="incdirectory"/> [[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]] Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang "Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw" at "Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan." Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay "Iglesia ni Manalo" at mga "Manalista" dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.<ref name="reed"/> Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.<ref name="zabala"/> Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.<ref name="tuggy"/> [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]] Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.<ref name="modesto"/> Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.<ref name="Suarez">[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)</ref><ref name="manilatimesopedjul04">[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA, 27 Hulyo 2004)</ref><ref name="filexpress121105">Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)</ref> Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang "deputy executive minister" o II Tagapamahalang Pangkalahatan.<ref name="MBEditorial">"[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]" ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)</ref> Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.<ref name="lurWho">[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}</ref> Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo. ==Gawaing pangmisyonaryo== [[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]] Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&nbsp;kHz, DZEC 1062&nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation. Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang "The Message" na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo. Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na "God's Message" (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba. Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng "Tagumpay Village" at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng "Lingap Sa Mamamayan". Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo. == Pag-anib at mga doktrina == [[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]] Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan. Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras. Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]</ref> Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay "inihahandog" habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC. Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan. Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon. == Central Office == [[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]] [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]] Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]]. == Politikal na Impluwensya sa Pilipinas == Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan. Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.<ref name="Pasugo1986">[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by "Pepe" 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005</ref><ref name="LoCPACS">[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''</ref><ref name="Tubeza">[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006</ref><ref name="Jurado">[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007</ref> Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas. Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal. ==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo== [[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]] Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan. === Teolohikal na Pagsalungat === Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, & Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> [[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]] Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”<ref>{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].<ref>{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa "malayong silangan" na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}</ref> Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}</ref> [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]] Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.<ref>{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.<ref>{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}</ref> === Kritika sa Iglesia ni Cristo === Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]]. Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.<ref>{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> <ref>{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.<ref>{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}</ref> Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]]. Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.<ref>{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}</ref> Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.<ref>{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.<ref>{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya. ==Mga tala== {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}</ref> <ref name="incmedia-organization">{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}</ref> }} == Mga kawing na panlabas == === Kampi === * [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito. * [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp. * [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message * [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] "Read me's Page", blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp. === Laban === * [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]] * [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo * [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala * [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''"The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether <nowiki>[evangelicals] need to reassess [their]</nowiki> apologetic and evangelistic approach to this group".'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google]) * [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC * [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}. * http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo === Ibang kawing na may kaugnayan === * [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV. * [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas. [[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]] oxwp6bljda7ph0k3wldiod4gd9ef28c 2212942 2212939 2026-06-23T09:03:01Z GinawaSaHapon 102500 rv 2212942 wikitext text/x-wiki <small>''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''</small> {{Infobox Christian denomination |name = Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |image = Iglesia ni Cristo flag.svg |caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Cristo na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]]. |imagewidth = |main_classification = [[Restorasyonismo]]<br>[[Kontra-Trinidad]]<ref>[https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2014/07/facts-inc-beliefs-and-practices.html?m=1]</ref>{{efn|Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay hindi naniniwala sa Trinidad na katangian ni Hesukristo.}}<br>[[Protestantismo]]<ref>[https://archive.org/details/peopleofphilippi0000laub The People of the Philippines Their Religious Progress and Preparation for Spiritual Leadership in the Far East, 1925.]</ref><ref>[https://catalog.hathitrust.org/Record/001960657 A protestant view of the Iglesia ni Cristo]</ref> |imagealttext = |orientation = |Executive Minister = [[Eduardo V. Manalo]] <small>(Tagapamahalang Pangkalahatan)</small> |polity = |governance = Pamamahalang Sentral |area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory<ref name="incdirectory">{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>}})}} |headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]<ref name="Harper 2"/> |founder = [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo]] |founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,<ref name="increg">{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}</ref> samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.<ref>{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}</ref> Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.<ref name="sec">{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}</ref> Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}<br>{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo) |founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]] |separated_from = |parent = |merger = | separations = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)<ref name="tuggy">{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}</ref><ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}</ref><br>Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)<ref name="tuggy"/><br>INC Defenders (2015)<ref>[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]</ref><br>True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)<ref>{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}</ref><br>Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)<ref>[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]</ref><br>Assembly of Yahusha (2021)<ref>[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]</ref> |hospitals = New Era General Hospital |aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc<br>UNLAD International, Inc. |congregations = 178 na distrito<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)<ref>{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>5,968 na kongregasyon<ref name="incdirectory"/><br>2,715 house churches, group worship services, at church extensions<ref name="incdirectory"/> |ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)<ref>{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref> |members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}</ref> | other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}}, {{lang-es|Iglesia de Cristo}}, {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}} |tertiary = [[New Era University]]<br> College of Evangelical Ministry | website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net] }} Ang '''Iglesia ni Cristo'''<ref>{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}</ref> binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Christ; daglat '''INC''') ay isang bagong kilusang relihiyoso (''new religious movement'')<ref name="Harper 2">{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |pages=1–3 |journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements |author=Anne C. Harper |title=Iglesia ni Cristo |publisher=Sacred Tribes Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |archive-date=October 5, 2011}}</ref><ref name=yuchen>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |page=471 |doi=10.3390/rel16040471 |doi-access=free }}</ref> na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. <ref name="nhi2" /><ref name="sophia2" /><ref name="Tipon">Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 "Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary"](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005</ref> Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang "nag-iisang tunay na Iglesia" at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.<ref name='sophia'>{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name='Harper 1'>{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}</ref> Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom. Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.<ref name="Sanders">Sanders, Albert J., "An Appraisal of the Iglesia ni Cristo," in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)</ref> Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,<ref name='erdy dead'>{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}</ref> ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.<ref name='eduardo'>{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}</ref> Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}</ref> Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang "Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo" sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang "palawigin ang kabatiran ng mga tao" sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.<ref name=centennial>{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}</ref> ==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo== Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan<ref>{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.<ref>{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]] Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan<ref>{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}</ref>, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office<ref>{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}</ref>, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon. [[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]] Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon. Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga. Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar. == Kasaysayan == [[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]] Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang "anghel mula sa Silangan" na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang "ibong mandaragit" na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}</ref> [[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]] Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.<ref name="Partridge">Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.</ref> [[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]] Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang "Maestro Cario", ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.<ref name="modesto">{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}</ref> Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].<ref name="reed">{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}</ref> Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.<ref name="Palafox">Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1|date=2012-02-13}} "National Historical Institute"</ref><ref name="Villanueva">Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)</ref><ref name="GM25Y1993">'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)</ref><ref name="Crisostomo">Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html 'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)</ref>{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}} Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo. [[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.<ref>{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}</ref>]] Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).<ref>[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]</ref> Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon''). Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.<ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}</ref> Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.<ref>[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]</ref> Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.<ref name="tuggy"/><ref name="zabala">{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng "Iglesya ni Cristo" |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}</ref> Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].<ref name="incdirectory"/> [[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]] Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang "Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw" at "Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan." Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay "Iglesia ni Manalo" at mga "Manalista" dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.<ref name="reed"/> Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.<ref name="zabala"/> Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.<ref name="tuggy"/> [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]] Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.<ref name="modesto"/> Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.<ref name="Suarez">[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)</ref><ref name="manilatimesopedjul04">[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA, 27 Hulyo 2004)</ref><ref name="filexpress121105">Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)</ref> Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang "deputy executive minister" o II Tagapamahalang Pangkalahatan.<ref name="MBEditorial">"[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]" ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)</ref> Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.<ref name="lurWho">[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}</ref> Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo. ==Gawaing pangmisyonaryo== [[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]] Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&nbsp;kHz, DZEC 1062&nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation. Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang "The Message" na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo. Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na "God's Message" (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba. Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng "Tagumpay Village" at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng "Lingap Sa Mamamayan". Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo. == Pag-anib at mga doktrina == [[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]] Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan. Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras. Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]</ref> Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay "inihahandog" habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC. Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan. Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon. == Central Office == [[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]] [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]] Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]]. == Politikal na Impluwensya sa Pilipinas == Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan. Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.<ref name="Pasugo1986">[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by "Pepe" 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005</ref><ref name="LoCPACS">[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''</ref><ref name="Tubeza">[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006</ref><ref name="Jurado">[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007</ref> Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas. Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal. ==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo== [[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]] Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan. === Teolohikal na Pagsalungat === Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, & Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> [[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]] Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”<ref>{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].<ref>{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa "malayong silangan" na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}</ref> Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}</ref> [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]] Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.<ref>{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.<ref>{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}</ref> === Kritika sa Iglesia ni Cristo === Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]]. Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.<ref>{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> <ref>{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.<ref>{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}</ref> Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]]. Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.<ref>{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}</ref> Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.<ref>{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.<ref>{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya. ==Mga tala== {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}</ref> <ref name="incmedia-organization">{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}</ref> }} == Mga kawing na panlabas == === Kampi === * [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito. * [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp. * [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message * [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] "Read me's Page", blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp. === Laban === * [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]] * [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo * [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala * [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''"The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether <nowiki>[evangelicals] need to reassess [their]</nowiki> apologetic and evangelistic approach to this group".'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google]) * [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC * [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}. * http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo === Ibang kawing na may kaugnayan === * [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV. * [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas. [[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]] 5v93u7vigyiydziq6m8wleu6pj36fun 0 8148 2212813 2199710 2026-06-22T18:50:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212813 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Pluto}} {{Infobox planet | name = Pluto | symbol = [[File:Pluto symbol (large orb, bold).svg|24px|⯓]] | image = Pluto in True Color - High-Res.jpg | image_size = 280px | caption = Isang pinagsamang larawan ng Pluto na kinuha ng ''New Horizons'' noong Hulyo 14, 2015 mula sa layo na 450,000&nbsp;kilometro. Ang larawan ay malapit sa tunay na kulay ng Pluto. | discovery = yes | discoverer = Clyde W. Tombaugh | discovered = Pebrero 18, 1930 | mp_name = '''134340 Pluto''' | named_after = [[Pluto (mitolohiya)|Pluto]] | mp_category = {{plainlist | * [[Dwarf planet]] * Trans-Neptunian object * Plutoid * Kuiper belt object * Plutino }} | orbit_ref =<ref name="horizons" />{{efn|name = barycentre|Ang mga elementong orbital ay tumutukoy sa [[barycenter]] ng sistemang Pluto at barycenter ng Sistemang Solar, at ang kaagarang nag-o[[osculating orbit|osculate]] na mga value sa tiyak na epokong [[J2000]]. Ang mga datos sa barycenter quantities ay ibinigay mula sa sentrong planetal, at ito ay hindi nagbabago ng masyado sa pangaraw-araw na basehan mula sa paggalaw ng mga buwan. Ang orbital period ng Pluto ay nakalista bilang 248 na taon dahil karamihan sa mga sanggunian ay ginagamit ang mas matatag na barycenter ng Sistemang Solar (Araw+Jupiter) upang ilista ang orbital period ng sistemang Pluto&ndash;Karonte. Isang solusyong helyosentrikong J2000 ay bibigay ng datos na 246 na taon.}} | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{plainlist | * {{val|49.319|ul=AU}} * ({{val|7311000000|u=km}}) }} | perihelion = {{plainlist | * {{val|29.656|u=AU}} * ({{val|4437000000|u=km}}) * (5 September 1989)<ref name="jpl-ssd-horizons" /> }} | semimajor = {{plainlist | * {{val|39.487|u=AU}} * ({{val|5874000000|u=km}}) }} | eccentricity = {{val|0.24897}} | inclination = {{plainlist | * {{val|17.1405|u=°}} * (11.88° tungo sa ekwador ng Araw) }} | asc_node = {{val|110.301|u=°}} | arg_peri = {{val|113.777|u=°}} | period = {{plainlist | * {{val|247.94}} [[julian year (astronomy)|mga taon]]<ref name="Pluto Fact Sheet" /> * {{val|90570|u=days}}<ref name="Pluto Fact Sheet" /> * {{val|14164.4}} Plutonian [[solar day]]s<ref name="planet_years" /> }} | synodic_period = 366.73 na araw<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | avg_speed = 4.67&nbsp;km/s<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | mean_anomaly = {{val|14.85|u=[[Degree (angle)|deg]]}} | satellites = [[Mga buwan ng Pluto|5]] | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{val|1186|2|u=km}}<ref name="NHPC_20150724">{{cite AV media |date=24 July 2015 |title=NASA's New Horizons Team Reveals New Scientific Findings on Pluto |url=http://www.youtube.com/watch?v=dWr29KIs2Ns |access-date=30 July 2015 |time=52:30 |publisher=[[NASA]] |quote=We had an uncertainty that ranged over maybe 70 kilometers, we've collapsed that to plus and minus two, and it's centered around 1186}}</ref> * 0.18 [[Earth radius|na mga Daigdig]] }} | surface_area = {{plainlist | * {{val|1.77|e = 7|u=km2}}{{efn|name = Surface area}} * 0.035 na mga Daigdig }} | volume = {{plainlist | * {{val|6.99|e = 9|u=km3}}{{efn|name = Volume}} * {{val|0.0064|u=na mga Daigdig}} }} | mass = {{plainlist | * {{val|1.305|0.007|e = 22|u=kg}}<ref name="BuieGrundyYoung_2006" /> * {{val|0.0022|u=[[Earth mass|na mga Daigdig]]}} * 0.178 [[Moon mass|na mga Buwan]] }} | density = {{val|1.88|u=g/cm3}}<ref name=JPL20150716>[http://www.jpl.nasa.gov/edu/news/2015/7/16/how-to-make-nasas-pluto-flyby-a-teachable-moment-for-students/ Here's How to Make NASA's Pluto Flyby a 'Teachable Moment' for Students]</ref> | surface_grav = {{plainlist | * {{val|0.620|}} [[Acceleration|m/s²]]{{efn|name = Surface gravity}} * 0.063 [[g-force|g]] }} | escape_velocity = {{val|1.212}}&nbsp;km/s{{efn|name = Escape velocity}} | sidereal_day = {{plainlist | * {{val|6.387230|u=day}} * 6 d, 9 h, 17&nbsp;m, 36 s }} | rot_velocity = 47.18&nbsp;km/h | axial_tilt = {{val|119.591|0.014|u=°}} (to orbit)<ref name="BuieGrundyYoung_2006" />{{efn|name = Axial tilt}} | right_asc_north_pole = 132.993°<ref name="Archinal" /> | declination = −6.163°<ref name="Archinal" /> | albedo = 0.49 to 0.66 ([[Geometric albedo|geometric]], varies by 35%)<ref name="Pluto Fact Sheet" /><ref name="Hamilton" /> | magnitude = 13.65<ref name="Pluto Fact Sheet" /> to 16.3<ref name="AstDys-Pluto" /> <br /> (mean is 15.1)<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | abs_magnitude = −0.7<ref name="jpldata" /> | angular_size = 0.06″ to 0.11″<ref name="Pluto Fact Sheet" />{{efn|name = Angular size}} | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Pluto.ogg|ˈ|p|l|uː|t|oʊ}} | adjectives = Plutonian | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 33 K | mean_temp_1 = 44 K (−229 °C) | max_temp_1 = 55 K | surface_pressure = 0.30 [[pascal (unit)|Pa]] (summer maximum) to 1.0 [[pascal (unit)|Pa]]<ref>{{cite news |last=Amos |first=Jonathan |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-33657447 |title=New Horizons: Pluto may have 'nitrogen glaciers' |work=BBC News |date=23 July 2015 |accessdate=26 July 2015 |quote=It could tell from the passage of sunlight and radiowaves through the Plutonian "air" that the pressure was only about 10 microbars at the surface }}</ref> | atmosphere_composition = [[Nitrogen]], [[methane]], [[carbon monoxide]]<ref name="Physorg April 19, 2011" /> | note = no }} [[Talaksan:Ang planeta Pluto mula sa New Horizons.png|thumbnail|Planetang Pluto]] [[Talaksan:Pluto at Charon mula HST.png|thumbnail|Pluto at Karonte]] Ang '''Pluto''' (minor-planet designation: '''134340 Pluto'''; sagisag: [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> o [[File:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |edition= 2 |page=64 |publisher=Elsevier}}</ref>) ay isang [[planetang unano]] sa Kuiper belt, isang sinturon ng mga bagay lampas sa Neptune. Ito ay ang unang bagay sa Kuiper belt na natuklasan. Ito ay ang pinakamalaki at ikalawang pinaka-mabigat na kilalang [[unanong planeta]] sa [[Sistemang Solar]] at ang ikasiyam na pinakamalaking at ikasampung pinaka-mabigat na bagay na direktang nag-oorbit sa [[Araw (astronomiya)|Araw]]. Ito ay ang pinakamalaking kilalang trans-Neptununian object (TNO) ayon sa volume ngunit magaan kaysa [[136199 Eris|Eris]], isang dwarf planet sa scattered disc. Tulad ng iba pang bagay sa Kuiper belt, ang Pluto ay pangunahing gawa ng yelo at bato<ref name="Wiley-2005"></ref> at mas maliit-mga isang-kaanim ng mass ng [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at isang-katlo ng volume nito. Ito ay mayroong katamtamang eccentric at nakahilig naorbit at may layong 30 hanggang 49 astronomical unit o AU (4.4-7300000000 km) mula sa Araw. Nangangahulugan ito na ang Pluto ay may panahong mas malapit sa Araw kaysa [[Neptuno|Neptune]], ngunit mayroon Pluto at Neputune ng isang matatag na orbital resonance na pumipigil sa kanilang pagbabanggaan. Noong 2014, Pluto ay 32.6 AU ang layo mula sa Araw Ang liawanag ng Araw ay umaabot ng 5.5 oras upang maabot ang Pluto sa kanyang average na layo (39.4 AU).<ref name="lighttraveltime"></ref> Ang Pluto ay natuklasan noong 1930 ni Clyde Tombaugh, at noon ay orihinal na itinuturing na [[Planet X|ikasiyam na planeta]] mula sa Araw Matapos ang 1992, ang katayuan nito bilang isang [[Planeta|planeta]] ay pinag-alinlangan nang makatulas ng ilang mga bagay na may kaparehong laki sa Kuiper belt. Noong 2005, Eris, na 27% na mas massive kaysa sa Pluto, ay natuklasan, na nagtulak sa International Astronomical Union (IAU) upang pormal na bigyan ng depisiyon ang salitang "planeta" sa unang pagkakataon sa sumunod na taon.<ref name="hubblesite2007/24"></ref> Ang depinisyong ito ibinukod at Pluto at nauri bilang isang miyembro ng bagong kategoryang "dwarf planeta" (at partikular bilang isang plutoid).<ref name="BBC-Akwagyiram 2005-08-02"></ref> Tingin ng ilan astronomo na ang Pluto, pati na rin ang iba pang dwarf planet, dapat itururing na mga planeta.<ref name="Gray 2008-08-10"></ref><ref name="chihuahuaisdog"></ref><ref name="News.discovery.com"></ref> Ang Pluto ay may [[Mga buwan ng Pluto|limang kilalang buwan]]: Karonte (''Charon'', ang pinakamalaki, na may diameter na lagpas kalahati ng Pluto), Styx, Nix, Kerberos, at Hydra.<ref name="Showalter"></ref> Ang Pluto at Karonte ay itinuturing rin na isang binary system dahil ang barycenter ng ​​kanilang mga orbit ay hindi matatagpuan sa loob ng mga ito.<ref name="Olkin_2003"></ref> Hindi pormal na binigyang depinisyon ng IAU ang "binary dwarf planet", kaya ang Karonte ay opisyal na nauuri bilang isang [[Likas na satelayt|buwan]] ng Pluto.<ref name="IAU Pluto"></ref> Noong 14 Hulyo 2015, ang spacecraft ''New Horizons'' ang naging unang spacecraft na nag-fly-by sa Pluto.<ref name="NYT-20150714-kc">{{cite news | last = Chang | first = Kenneth | title = NASA's New Horizons Spacecraft Completes Flyby of Pluto | url = http://www.nytimes.com/2015/07/15/science/space/nasa-new-horizons-spacecraft-reaches-pluto.html | date = 14 July 2015 | work = [[New York Times]] | accessdate = 14 July 2015 }}</ref><ref name="AP-20150714">{{cite news | last = Dunn | first = Marcia | title = Pluto close-up: Spacecraft makes flyby of icy, mystery world | url = http://apnews.excite.com/article/20150714/us-sci--pluto-1a20f848e7.html | date = 14 July 2015 | work = [[AP News]] | accessdate = 14 July 2015 | archive-date = 16 Hulyo 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150716165559/http://apnews.excite.com/article/20150714/us-sci--pluto-1a20f848e7.html | url-status = dead }}</ref><ref name="NYT-20150718">{{cite news | last = Chang | first = Kenneth | title = The Long, Strange Trip to Pluto, and How NASA Nearly Missed It | url = http://www.nytimes.com/2015/07/19/us/the-long-strange-trip-to-pluto-and-how-nasa-nearly-missed-it.html | date = 18 July 2015 | work = [[New York Times]] | accessdate = 19 July 2015 }}</ref> Sa loob ng maikling flyby na ito, ang ''New Horizons'' ay nakagawa ng detalyadong pagsukat at mga obserbasyon ng Pluto at mga buwan nito.<ref name="NYT-20150706">{{cite news | last = Chang | first = Kenneth | title = Almost Time for Pluto’s Close-Up | url = http://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/almost-time-for-plutos-close-up.html | date = 6 July 2015 | work = [[The New York Times]] | accessdate = 6 July 2015 }}</ref> == Pagkakatuklas == Noong taong 1840, ginamit ni Urbain Le Verrier ang ''Newtonian mechanics'' upang bigyang prediksiyon ang posisyon ng hindi pang natuklasang planetang [[Neptuno]] pagkatapos ang analisis sa paggagalaw sa [[ligiran]] ng [[Urano]].<ref>{{cite book | title = Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems | url = https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros_e7r2 | first = Ken|last=Croswell | location = New York | publisher= The Free Press | year=1997 | isbn = 978-0-684-83252-4 | page = [https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros_e7r2/page/43 43]|ref=harv}}</ref> Ang mga sumunod na obserbasyon ng Neptuno sa huling bahagi ng ika-19 na siglo ay humantong sa pag-espukula ng mga astronomo na ang ligiran ni Urano ay naiimpluwensiyahan ng isa pang planeta bukod sa Neptuno. Noong 1906, si Percival Lowell, isang mayamang taga-Boston na nagtatag sa Lowell Observatory sa Flagstaff ng Arizona noong 1894, ay nagsimula ng isang malawak na proyekto sa paghahanap ng isang posibleng ikasiyam na planeta, at tinaguriang niya itong "Planet X".<ref name="Tombaugh1946"></ref> Noong 1909, iminungkahi nina Lowell at William H. Pickering ang ilang mga posibleng celestial coordinate para sa naturang planeta.<ref name="Hoyt"></ref> Isinasagawa ni Lowell at ng kanyang obserbatoryo ang paghahanap hanggang sa kanyang kamatayan noong 1916, ngunit sila ay nabigo. Hindi alam ni Lowell, ang kanyang mga survey ay nakakuha ng dalawang malabong imahen ng Pluto noong ika-19 ng Marso at ika-7 ng Abril 1915, ngunit hindi nila nakilala kung ano ang mga ito.<ref name="Hoyt"></ref><ref name="Littman1990"></ref> Mayroong iba pang labing-apat obserbasyon bago ang pagkakatuklas, sa mga ito ang pinakalumang ay ginawa ng Obserbatoryo ng Yerkes noong 20 Agosto 1909.<ref name="BuchwaldDimarioWild2000"></ref> Ang balo ni Percival, si Constance Lowell, ay nagtangkang umagaw sa pamanang milyong dolyar na bahagi ng obserbatoryo para sa kanyang sarili. Dahil sa na sampung taon paghahabla, ang paghahanap para sa Planet X ay ​​hindi naipagpatuloy hanggang 1929.{{sfn|Croswell|1997|p=50}} Sa panahong iyon, si Vesto Melvin Slipher, ang direktor ng obserbatoryo, ay buong ipinasa ang trabaho sa paghahanap ng Planet X sa 23-taong gulang na si Clyde Tombaugh, na kararating pa lamang sa Lowell Observatory matapos na-impress si Slipher sa isang habawa ng kanyang guhit pang-astronomya.{{sfn|Croswell|1997|p=50}} Ang mga gawain ni Tombaugh ay sistematikong kunan ng imahen sa kalangitan ng gabi sa pares ng mga larawan, at pagkatapos ay suriin ang bawat pares at tukuyin kung mayroong mga bagay na nagpalit ng posisyon. Gamit ng isang blink comparator, mabilis na pinapalit-palit mga imahen sa bawat plate upang upang lumikha ng ilusyon ng pagkilos ng anumang bagay na nagbago ng posisyon o hitsura. Noong 18 Pebrero 1930, pagkatapos ng halos isang taong paghahanap, natuklasan ni Tombaugh ang isang posibleng gumagalaw na bagay sa mga photographic plates na noong 23 at 29 ng Enero ng taong iyon. Isang mas mababang-kalidad na litrato na kinuha noong Enero 21 ang nakakumpirma sa pagkilos.{{sfn|Croswell|1997|p=52}} Matapos makuha ang obserbatoryo ng larawang pangkumpirma, balita ng pagkatuklas ay itinlegrama sa Harvard College Observatory noong 13 Marso 1930.<ref name="Hoyt"></ref> == Pagpapangalan == Ang pagkatuklas napabalita sa buong mundo. Ang Lowell Observatory, na siyang may karapatan na magpangalan sa bagong bagay, na nakatanggap ng higit sa 1,000 mungkahi mula sa lahat ng dako ng mundo, mga pangalang mula Atlas hanggang Zymal.<ref name="pluto guide"></ref> Hinimuk kaagad ni Tombaugh sa Slipher upang magmungkahi ng isang pangalan para sa bagong bagay bago siya maunahan ng iba.<ref name="pluto guide"></ref> Ipinakula ni Constance Lowell ang ''[[Zeus|Zeus]]'' , pagkatapos ''Percival'' at sa wakas ''Constance''. Ang mga suhestiyong ito ay binalewala.<ref name="Mager"></ref><!-- self-published source --> Ang pangalang Pluto, alinsunod sa diyos ng underworld, ay iminungkahi ni Venetia Burney (1918–2009), isang labing-isang-taon gulang na mag-aaral sa [[Oxford|Oxford]], England, na noon ay interesado sa classical na mitolohiya.<ref name="Venetia"></ref> Iminungkahing niya ito sa isang pag-uusap sa kanyang lolo na si Falconer Madan, isang dating librarian sa Bodleian Library ng University of Oxford na ipinasa ang pangalan kay Herbert Hall Turner na propesor sa astronomiya, at itinelegrama naman ito sa mga kasamahan niya sa Estados Unidos.<ref name="Venetia"></ref> Ang bagay ay opisyal na pinangalanan noong 24 Marso 1930.<ref name="The Times 27 May 1930"></ref><ref name="NYTimes 25 May 1930"></ref> Ang bawat miyembro ng Lowell Observatory ay pinapayagang pumili sa isang maikling-listahan na may tatlong pangalan: Minerva (na noon ay ipinangalan na para sa isang asteroid), [[Cronus|Cronus]] (na nawalan ng reputasyon dahil iminungkahi kinayayamutang astronomo na si Thomas Jefferson Jackson See), at Pluto. Natanggap ng Pluto ang bawat boto.{{sfn|Croswell|1997|pp=54–55}} Ang pangalan ay inihayag sa 1 Mayo 1930.<ref name="Venetia"></ref> Pagkatapos ng anunsyo, binigyan ni Madan si Venetia ng £5 (katumbas ng {{formatnum:{{Inflation|UK|5|1930|2014|r=-2}}}} GBP, o 450 USD sa {{CURRENTYEAR}}){{Inflation-fn|UK}} bilang gantimpala.<ref name="Venetia"></ref> Nakatulong sa pagkakapili ng pangalan ang unang dalawang titik ng ''Pluto'' dahil ito ang mga inisyal ni Percival Lowell. Ang simbolong pang-astronomiya ng Pluto ([[File:Pluto monogram (fixed width).svg|20px|♇]], Unicode U+2647 ♇) ay nilikha bilang isang monogram na gawa sa mga titik na "PL".<ref name="JPL/NASA Pluto's Symbol"></ref> Ang simbolong pang-astrolohiya ng Pluto ay kahawig ng sa [[Neptuno|Neptune]] ([[File:Neptune symbol (fixed width).svg|20px|♆]]), ngunit ito ay may bilog kapalit ng gitnang sanga ng sungay ng salapang ([[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|20px|⯓]], U+2BD3 ⯓). Ang pangalan ay madaling niyakap ng madla. Noong 1930, si [[Walt Disney|Walt Disney]] ay nabigyang-inspirasyon nang ipinakilala nito ang alagang aso ni [[Mickey Mouse|Mickey Mouse]] na nagngangalang [[Pluto (aso)|Pluto]], ngunit hindi makumpira ni Disney animator Ben Sharpsteen kung bakit ito ang pangalang ibinigay.<ref name="Heinrichs2006"></ref> Noong 1941, pinangalanan ni Glenn T. Seaborg ang bagong likhang [[Elementong kimikal|element]] na [[Plutonyo|plutonium]] alinsunod sa Pluto, sa pagsunod sa tradisyon ng pagbibigay ng pangalan sa mga elemento matapos makatuklas ng bagong planeta, sinundan nito ang [[Uranyo|uranium]], na ipinagalana sa [[Urano|Uranus]], at neptunium na ipinangalan sa [[Neptuno|Neptune]].<ref name="ClarkHobart2000"></ref> Karamihan ng mga wika gumamit ng pangalang "Pluto" sa iba't-ibang transliterasyon.{{efn|The equivalence is less close in languages whose [[phonology]] differs widely from [[Ancient Greek phonology|Greek's]], such as [[Somali language|Somali]] ''Buluuto'' and [[Navajo language|Navajo]] ''Tłóotoo''.}} Sa Japanese, Houei Nojiri ang iminungkahing salin, {{nihongo3|"Star of the King (God) of the Underworld"|冥王星|Meiōsei}} at ito ay hiniram sa Chinese, Korean, at Vietnamese.<ref name="RenshawIhara2000"></ref><ref name="nineplan"></ref><ref name="Bathrobe"></ref> Ang ilang wika sa India ay gumamit ng pangalang Pluto, ngunit ang iba, tulad ng [[Wikang Hindī|Hindi]], ay gumamit ng pangalanng ''Yama'' , ang Tagapag-alaga ng Impiyerno sa mitolohiyang Hindu at Buddhist, pati na rin Vietnamese.<ref name="nineplan"></ref> Sa mga wikang Polynesian madalas na ginagamit ang pangalan ng katutubong diyos ng underworld, pati na sa Maori bilang ''Whiro'' .<ref name="nineplan"></ref> == Planet X pinabulaanan == Nang natagpuan, ang kalabuan at kakulangan ng naaninag na disc ng Pluto ang nagdulot ng pagdududa sa ideya na ito ang [[Planet X|Planet X]] ni Lowell.<ref name="Tombaugh1946"></ref> Ang mga tantiya sa mass ng Pluto ay pababa nang pababa sa buong ika-20 siglo.<ref>{{cite book|last1 = Stern|first1 = Alan|last2 = Tholen|first2 = David James|title = Pluto and Charon|url = https://archive.org/details/plutocharon0000unse|date = 1997|publisher=University of Arizona Press|isbn = 978-0-8165-1840-1|pages=[https://archive.org/details/plutocharon0000unse/page/n233 206]–208}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="float:right;margin-right:0;margin-left:1em;text-align:center" |+ Tantiya sa Mass ng Pluto ! scope="col"| Taon ! scope="col"| Mass ! scope="col"| Tantiya ng |- ! scope="row"| 1915 | 7 Earth | Lowell (prediksiyon para Planet X)<ref name="Tombaugh1946"></ref> |- ! scope="row"| 1931 | 1 Earth | Nicholson &amp; Mayall<ref name="RAS1931.91"></ref><ref name="Nicholson et al 1930"></ref><ref name="Nicholson et al 1931"></ref> |- ! scope="row"| 1948 | 0.1 (1/10) Earth | Kuiper<ref name="Kuiper 10.1086/126255"></ref> |- ! scope="row"| 1976 | 0.01 (1/100) Earth | Cruikshank,<!-- Carl --> Pilcher, &amp; Morrison{{sfn|Croswell|1997|p=57}} |- ! scope="row"| 1978 | 0.0015 (1/650) Earth | Christy &amp; Harrington<ref name="ChristyHarrington1978"></ref> |- ! scope="row"| 2006 | 0.00218 (1/459) Earth | Buie et al.<!-- William M. Grundy, Eliot F. Young, Leslie A. Young, S. Alan Stern --><ref name="BuieGrundyYoung_2006"></ref> |} Unang kinakalkula ng mga astronomo ang mass nito batay sa na epekto nito sa Neptune at Uranus. Noong 1931, ang Pluto ay nakalkula nang humigit kumulang sa mass ng Earth, na may karagdagang mga kalkulasyon noong 1948 nagdadala ng mass pababa sa humigit-kumulang na mass ng Mars.<ref name="Nicholson et al 1930"></ref><ref name="Kuiper 10.1086/126255"></ref> Noong 1976, sina Dale Cruikshank, Carl Pilcher at David Morrison ng University of Hawaii ang nagkalkula sa albedo ng Pluto sa unang pagkakataon, at nakitaan ito na tugma nang sa yelong methane; nangangahulugan ito na ang Pluto napakakinang para sa laki nito at samakatuwid ay hindi maaaring maging mas mababa sa 1 porsiyento ng mass ng Earth.{{sfn|Croswell|1997|p=57}} (Ang albedo Pluto ng ay higit na {{nowrap|1.4–1.9}} beses ng sa Earth.<ref name="Pluto Fact Sheet"></ref>) Noong 1978, pagkatapos matuklasan ang buwan ng Pluto na Karonte nasukat ang mass Pluto sa unang pagkakataon: humigit-kumulang sa 0.2% nang sa Earth, at malayong maliit para makaimpluwensiya sa pagkakaiba ng orbit ng Uranus. Ang sumunod na paghahanap para sa isang alternatibong Planet X, pinakakilala dito ang kay Robert Sutton Harrington, <ref name="SeidelmannHarrington1988"></ref> ay nabigo. Noong 1992, ginamit ni Myles Standish ang data mula sa pag-flyby ng ''Voyager 2'' sa [[Neptuno|Neptune]] noong 1989, dito binago ang tantiya sa mass Neptune pababa ng 0.5%--isang halagang maihahambing sa mass ng Mars – upang muling kalkulahin ang gravitational effect nito sa Uranus. Gamit ang bagong dagdag na pigura, ang mga pagkakaiba (discrepancy), kasama ang pangangailangan ng isang Planet X, ay naglaho.<ref name="Standish1993"></ref> Sa ngayon, ang karamihan ng mga siyentipiko ay sumang-ayon na ang Planet X, sa depenisyon ni Lowell, ay hindi umiiral.<ref name="Standage2000"></ref> Gumawa ng prediksiyon si Lowell sa orbit at posisyon ng Planet X noong 1915 na medyo malapit sa aktuwal na orbit at posisyon ng Pluto sa panahong iyon nito; pagkaraan sinabi ni Ernest W. Brown na ang pagkakatuklas ng Pluto ay nagkataon lang (coincidence),<ref name="Tenn1994"></ref> isang pananaw na umiiral hanggang ngayon.<ref name="Standish1993"></ref> {{Minor planets navigator}} {{Plutoids}} {{Solar system table}} == Talababa == {{reflist|group=lower-alpha|refs= {{efn| name = Surface area| Surface area derived from the radius ''r'': <math>4\pi r^2</math>'''.}} {{efn| name = Volume| Volume ''v'' derived from the radius ''r'': <math>4\pi r^3/3</math>'''.}} {{efn| name = Surface gravity| Surface gravity derived from the mass ''M'', the [[gravitational constant]] ''G'' and the radius ''r'': <math>GM/r^2</math>.}} {{efn| name = Escape velocity| Escape velocity derived from the mass ''M'', the [[gravitational constant]] ''G'' and the radius ''r'': <math>\sqrt{2GM/r}</math>.}} {{efn| name = Axial tilt| Based on the orientation of Charon's orbit, which is assumed the same as Pluto's spin axis due to the mutual [[tidal locking]].}} {{efn| name = Angular size| Based on geometry of minimum and maximum distance from Earth and Pluto radius in the factsheet}} <!--{{efn| name = wiki-kbo| The dwarf planet [[Eris (dwarf planet)|Eris]] is roughly the same size as Pluto, about 2330&nbsp;km; Eris is, however, 28% more massive than Pluto. [[Eris (dwarf planet)|Eris]] is a [[scattered-disc object]], often considered a distinct population from Kuiper-belt objects like Pluto; Pluto is the largest body in the Kuiper belt proper, which excludes the scattered-disc objects.}}--> <!--{{efn| name = Perihelion| 1 = The discovery of Charon in 1978 allowed astronomers to accurately calculate the mass of the Plutonian system. But it did not indicate the two bodies' individual masses, which could only be estimated after other moons of Pluto's were discovered in late 2005. As a result, because Pluto came to perihelion in 1989, most Pluto perihelion date estimates are based on the Pluto–Charon [[barycenter]]. Charon came to perihelion [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=901 4 September 1989.] The Pluto–Charon barycenter came to perihelion [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9 5 September 1989.] Pluto came to perihelion [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=999 8 September 1989.]}}--> <!--{{efn| name = TNOs| Astronomers do not expect to find an object larger than Pluto closer than 100 AU from the Sun (see [[#Origins|Origins]]).<ref name="Sheppard2011" /> Of the 1687 [[trans-Neptunian object|TNOs]] known, {{Plain link|url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb_query.cgi?obj_group=all;obj_kind=all;obj_numbered=all;ast_orbit_class=TNO;OBJ_field=0;ORB_field=0;c1_group=ORB;c1_item=Bi;c1_op=%3E;c1_value = 30.1;table_format=HTML;max_rows=100;format_option = comp;c_fields=AcBhBgBjBiBnBsCjCpAi;.cgifields=format_option;.cgifields=obj_kind;.cgifields=obj_group;.cgifields=obj_numbered;.cgifields=ast_orbit_class;.cgifields=table_format;.cgifields=com_orbit_class&query = 1&c_sort=AiA 1471}} of them have [[Apsis|perihelion]] further out than Neptune (30.1 AU).}}--> }} == Sanggunian == {{reflist|2|refs= <ref name="horizons">{{cite web | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9 | title = HORIZONS Web-Interface for Pluto Barycenter (Major Body = 9) | publisher = [[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]] | accessdate = 11 October 2012 }} Select "Ephemeris Type: Elements", "Target Body: Pluto Barycenter" and "Center: @Sun".</ref> <ref name="jpl-ssd-horizons">{{cite web | title = Horizon Online Ephemeris System for Pluto Barycenter | publisher = [[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]] @ Solar System Dynamics Group | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9 | accessdate = 16 January 2011 }} (set Observer Location to @0 to place the observer at the center of the Sun-Jupiter system)</ref> <ref name="Pluto Fact Sheet">{{cite web | first = David R. | last = Williams | title = Pluto Fact Sheet | publisher = NASA | date = 24 July 2015 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | accessdate = 6 August 2015 | archive-date = 19 Nobiyembre 2015 | archive-url = https://archive.today/20151119095810/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="planet_years">{{cite web | url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm | title = Rotation Period and Day Length | last = Seligman | first = Courtney | accessdate = 13 August 2009 }}</ref> <ref name="BuieGrundyYoung_2006">{{cite journal | first = Marc W. | last = Buie | first2 = William M. | last2 = Grundy | first3 = Eliot F. | last3 = Young | display-authors = 3 | first4 = Leslie A. | last4 = Young | first5 = S. Alan | last5 = Stern | title = Orbits and photometry of Pluto's satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-07_132_1/page/290 | journal=Astronomical Journal | date = 2006 | volume = 132 | issue = 1 | page = 290 | bibcode = 2006AJ....132..290B | doi=10.1086/504422 | arxiv=astro-ph/0512491 }}</ref> <ref name="Archinal">{{cite journal|last1=Archinal|first1=B. A.|last2=A’Hearn|first2=M. F.|last3=Bowell|first3=E.|last4=Conrad|first4=A.|last5=Consolmagno|first5=G. J.|last6=Courtin|first6=R.|last7=Fukushima|first7=T.|last8=Hestroffer|first8=D.|last9=Hilton|first9=J. L.|last10=Krasinsky|first10=G. A.|last11=Neumann|first11=G.|last12=Oberst|first12=J.|last13=Seidelmann|first13=P. K.|last14=Stooke|first14=P.|last15=Tholen|first15=D. J.|last16=Thomas|first16=P. C.|last17=Williams|first17=I. P.|title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=109|issue=2|year=2010|pages=101–135|issn=0923-2958|doi=10.1007/s10569-010-9320-4}}</ref> <ref name="Hamilton">{{cite web | date = 12 February 2006 | title = Dwarf Planet Pluto | publisher = Views of the Solar System | first = Calvin J. | last = Hamilton | url = http://www.solarviews.com/eng/pluto.htm | accessdate = 10 January 2007 }}</ref> <ref name="AstDys-Pluto">{{cite web | title = AstDys (134340) Pluto Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.1&n=134340&oc=500&y0=1870&m0=2&d0=9&h0=0&mi0=0&y1=1870&m1=3&d1=20&h1=0&mi1=0&ti=1.0&tiu=days | accessdate = 27 June 2010 }}</ref> <ref name="jpldata">{{cite web | title = JPL Small-Body Database Browser: 134340 Pluto | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Pluto | accessdate = 12 June 2008 }}</ref> <ref name="Physorg April 19, 2011">{{cite web | title = Pluto has carbon monoxide in its atmosphere | publisher = Physorg.com | date = 19 April 2011 | url = http://www.physorg.com/news/2011-04-pluto-carbon-monoxide-atmosphere.html | accessdate = 22 November 2011 }}</ref> <ref name="Wiley-2005">{{cite book | first1 = S. Alan | last1 = Stern | first2 = Jacqueline | last2 = Mitton | title = Pluto and Charon: ice worlds on the ragged edge of the solar system | url = http://www.worldcat.org/search?q=isbn%3A3527405569 | date = 2005 | publisher = Weinheim:[[Wiley-VCH]] | accessdate = 3 July 2013 | isbn = 3-527-40556-9 }}</ref> <ref name = lighttraveltime>{{Cite web |url=http://image.gsfc.nasa.gov/poetry/venus/q89.html |title=NASA: How fast does light travel from the Sun to each of the planets? |access-date=2015-08-18 |archive-date=2015-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820051658/http://image.gsfc.nasa.gov/poetry/venus/q89.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="hubblesite2007/24"> {{cite web | title = Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet | work = hubblesite | date = 2007 | url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/24/full/ | accessdate = 3 November 2007 }}</ref> <ref name="BBC-Akwagyiram 2005-08-02">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm | title = Farewell Pluto? | first = Alexis | last = Akwagyiram | work = BBC News | date = 2 August 2005 | accessdate = 5 March 2006 }}</ref> <ref name="Gray 2008-08-10">{{cite web | url = http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3349184/Pluto-should-get-back-planet-status-say-astronomers.html | title = Pluto should get back planet status, say astronomers | first = Richard | last = Gray | work = The Telegraph | date = 10 August 2008 | accessdate = 9 August 2008 | archive-date = 29 Oktubre 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029153901/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3349184/Pluto-should-get-back-planet-status-say-astronomers.html | url-status = dead }}</ref> <ref name = chihuahuaisdog>Gorwyn, Adam; [http://earthsky.org/space/alan-stern-%E2%80%98a-chihuahua-is-still-a-dog-and-pluto-is-still-a-planet-2 ''Alan Stern: ‘A Chihuahua is still a dog, and Pluto is still a planet’''], EarthSky interview, 18 February 2010</ref> <ref name="News.discovery.com">{{cite web | url = http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html | title = Should Large Moons Be Called 'Satellite Planets'? | publisher = News.discovery.com | date = 14 May 2010 | accessdate = 4 November 2011 | archive-date = 5 Mayo 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120505221146/http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="Showalter">{{cite news | last = Showalter | first = Mark R. | title = Hubble Discovers a Fifth Moon Orbiting Pluto (News Release STScI-2012-32) | url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/32/ | accessdate = 11 July 2012 | newspaper = HubbleSite NewsCenter | date = 11 July 2012<!--, 11:30 AM EDT--> }}</ref> <ref name="Olkin_2003">{{cite journal | title = The mass ratio of Charon to Pluto from Hubble Space Telescope astrometry with the fine guidance sensors | journal = Icarus | volume = 164 | issue = 1 | pages = 254–259 | first = Catherine B. | last = Olkin | first2 = Lawrence H. | last2 = Wasserman | first3 = Otto G. | last3 = Franz | place = Lowell Observatory | url = http://www.as.utexas.edu/~fritz/astrometry/Papers_in_pdf/{Olk03}PlutoCharon.pdf | date = 2003 | doi = 10.1016/S0019-1035(03)00136-2 | accessdate = 13 March 2007 | bibcode = 2003Icar..164..254O }}</ref> <ref name="IAU Pluto">[http://www.iau.org/public/pluto/ "Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614202942/http://www.iau.org/public/pluto/ |date=2011-06-14 }} International Astronomical Union. Retrieved on 27 October 2010.</ref> <ref name="Tombaugh1946">{{cite journal | last = Tombaugh | first = Clyde W. | authorlink = Clyde Tombaugh | date = 1946 | title = The Search for the Ninth Planet, Pluto | journal = Astronomical Society of the Pacific Leaflets | volume = 5 | pages = 73–80 | bibcode = 1946ASPL....5...73T }}</ref> <ref name="Hoyt">{{cite journal | title = W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto | first = William G.<!-- Graves --> | last = Hoyt | journal = Isis | volume = 67 | issue = 4 | date = 1976 | pages = 551–564 | doi = 10.1086/351668 | jstor = 230561 }}</ref> <ref name="Littman1990">{{cite book | title = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | url = https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt | first = Mark | last = Littman | date = 1990 | page = [https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt/page/70 70] | isbn = 0-471-51053-X | publisher = Wiley }}</ref> <ref name="BuchwaldDimarioWild2000">{{cite journal | last1 = Buchwald | first1 = Greg | last2 = Dimario | first2 = Michael | last3 = Wild | first3 = Walter | date = 2000 | title = Pluto is Discovered Back in Time | journal = Amateur—Professional Partnerships in Astronomy | publisher = San Francisco: Astronomical Society of the Pacific | location = San Francisco | volume = 220 | page = 335 | isbn = 1-58381-052-8 | bibcode = 2000ASPC..220..355B }}</ref> <ref name="pluto guide">{{cite web | url = http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html | title = Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later | first = Joe | last = Rao | publisher = Space.com | date = 11 March 2005 | accessdate = 8 September 2006 }}</ref> <ref name="Mager">{{cite web | title = The Search Continues | first = Brad | last = Mager | work = Pluto: The Discovery of Planet X | url = http://www.discoveryofpluto.com/pluto05.html | accessdate = 29 November 2011 }}</ref> <ref name="Venetia">{{cite news | title = The girl who named a planet | work = BBC News | first = Paul | last = Rincon | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm | date = 13 January 2006 | accessdate = 12 April 2007 }}</ref> <ref name="The Times 27 May 1930">{{cite news | title = The Trans-Neptunian Body: Decision to call it Pluto | newspaper = [[The Times]] | date = 27 May 1930 | page = 15 }}</ref> <ref name="NYTimes 25 May 1930">{{cite news | title = Name Pluto Given to Body Believed to Be Planet X | url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60F14FC3D55147A93C7AB178ED85F448385F9&scp=1&sq=Name_given_to_body_planet_X&st=cse | newspaper = [[The New York Times]] | date = 25 May 1930 | agency = Associated Press | issn = 0362-4331 | page = 1 | quote = Pluto, the title of the Roman gods of the region of darkness, was announced tonight at Lowell Observatory here as the name chosen for the recently discovered trans-Neptunian body, which is believed to be the long-sought Planet X. }}</ref> <ref name="JPL/NASA Pluto's Symbol">{{cite web | title = NASA's Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto's Symbol | url = http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 | publisher = NASA | accessdate = 29 November 2011 | archive-date = 1 Oktubre 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061001015053/http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Heinrichs2006">{{cite web | title = Dwarfed by comparison | first = Allison M. | last = Heinrichs | work = Pittsburgh Tribune-Review | url = http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html | date = 2006 | accessdate = 26 March 2007 | archive-date = 2 Septiyembre 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090902094229/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="ClarkHobart2000">{{cite web | first1 = David L. | last1 = Clark | first2 = David E. | last2 = Hobart | date = 2000 | title = Reflections on the Legacy of a Legend | url = http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf | accessdate = 29 November 2011 | archive-date = 4 Hunyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604104539/http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="RenshawIhara2000">{{cite web | first1 = Steve | last1 = Renshaw | first2 = Saori | last2 = Ihara | date = 2000 | title = A Tribute to Houei Nojiri | url = http://www2.gol.com/users/stever/nojiri.htm | accessdate = 29 November 2011 | archive-date = 10 Hulyo 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150710121737/http://www2.gol.com/users/stever/nojiri.htm | url-status = dead }}</ref> <ref name="nineplan">{{cite web | title = Planetary Linguistics | url = http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/days.html | accessdate = 12 June 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071217070734/http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/days.html | archivedate = 17 Disyembre 2007 | deadurl = yes | url-status = live }}</ref> <ref name="Bathrobe">{{cite web | author = 'Bathrobe' | title = Uranus, Neptune, and Pluto in Chinese, Japanese, and Vietnamese | work = cjvlang.com | url = http://www.cjvlang.com/Dow/UrNepPl.html | accessdate = 29 November 2011 }}</ref> <ref name="RAS1931.91">{{cite journal | title = The Discovery of Pluto | first = Andrew Claude de la Cherois | last = Crommelin | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 91 | date = 1931 | pages = 380–385 | bibcode = 1931MNRAS..91..380. | doi=10.1093/mnras/91.4.380 }}</ref> <ref name="Nicholson et al 1930">{{cite journal | bibcode = 1930PASP...42..350N | title = The Probable Value of the Mass of Pluto | first1 = Seth B. | last1 = Nicholson | authorlink1 = Seth B. Nicholson | first2 = Nicholas U. | last2 = Mayall | authorlink2 = Nicholas U. Mayall | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 42 | issue = 250 | page = 350 | date = December 1930 | doi = 10.1086/124071 }}</ref> <ref name="Nicholson et al 1931">{{cite journal | bibcode = 1931ApJ....73....1N | title = Positions, Orbit, and Mass of Pluto | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1931-01_73_1/page/1 | first1 = Seth B. | last1 = Nicholson | authorlink1 = Seth B. Nicholson | first2 = Nicholas U. | last2 = Mayall | authorlink2 = Nicholas U. Mayall | journal = Astrophysical Journal | volume = 73 | page = 1 | date = January 1931 | doi = 10.1086/143288 }}</ref> <ref name="Kuiper 10.1086/126255"> {{cite journal | title = The Diameter of Pluto | first = Gerard P. | last = Kuiper | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 62 | issue = 366 | pages = 133–137 | date = 1950 | bibcode = 1950PASP...62..133K | doi = 10.1086/126255 }}</ref> <ref name="ChristyHarrington1978">{{cite journal | first1 = James W. | last1 = Christy | first2 = Robert Sutton | last2 = Harrington | authorlink2 = Robert Sutton Harrington | title = The Satellite of Pluto | url = https://archive.org/details/astronomical-journal_1978-08_83_8/page/1005 | journal = Astronomical Journal | date = 1978 | volume = 83 | issue = 8 | pages = 1005–1008 | bibcode = 1978AJ.....83.1005C | doi = 10.1086/112284 }}</ref> <ref name="SeidelmannHarrington1988">{{cite journal | doi = 10.1007/BF01234554 | title = Planet X&nbsp;– The current status | first1 = P. Kenneth | last1 = Seidelmann | first2 = Robert Sutton | last2 = Harrington | authorlink2 = Robert Sutton Harrington | journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume = 43 | issue = | date = 1988 | pages = 55–68 | url = http://www.springerlink.com/content/r42h4u7232t724uq/ | accessdate = 29 November 2011 | bibcode = 1987CeMec..43...55S }}{{Dead link|date=Septiyembre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Standish1993">{{cite journal | title = Planet X—No dynamical evidence in the optical observations | first = E. Myles | last = Standish | date = 1993 | bibcode = 1993AJ....105.2000S | journal = Astronomical Journal | volume = 105 | issue = 5 | pages = 200–2006 | doi = 10.1086/116575 }}</ref> <ref name="Standage2000">{{cite book | title = The Neptune File | url = https://archive.org/details/neptunefilestory00stan | first = Tom | last = Standage | publisher = Penguin | page = [https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168 168] | date = 2000 | isbn = 0-8027-1363-7 }}</ref> <ref name="Tenn1994">{{cite web | url = http://www.phys-astro.sonoma.edu/people/faculty/tenn/asphistory/1994.html | title = History I: The Lowell Observatory in 20th century Astronomy | publisher = The Astronomical Society of the Pacific | date = 28 June 1994 | accessdate = 29 November 2011 | archive-date = 12 Mayo 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200512194600/http://www.phys-astro.sonoma.edu/people/faculty/tenn/asphistory/1994.html | url-status = dead }}</ref> }} [[Kategorya:Mga planetang unano]] [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Mga planeta sa Sistemang Solar]] gxxz0iw7uhqbsk4ex5076kvdsiikst4 0 8241 2212859 2204249 2026-06-22T19:18:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212859 wikitext text/x-wiki {{featured article}} :{{For|iba pang gamit|Roma (paglilinaw)}}{{Confuse|Rumano|Rumanya|Rumana}} <!-- Ia-update yung Infobox settlement, masyadong outdated e. Aayusin ko yung lead. -GinawaSaHapon -->{{Infobox Settlement |name = Roma |established_title = Pagkatatag |established_date = 21 Abril, 753 {{abbr|BK|bago karaniwan}} (tradisyonal) |nickname = Ang Walang-Hanggang Lungsod <br /> ''The Eternal City'' |motto = ''Senātus Populusque Rōmānus''&nbsp;([[SPQR]]){{spaces|2}}<small>([[Latin]])</small> |website = |image_skyline = File:Rome Montage 2017.png |image_flag = Flag of Rome.svg |image_shield = Insigne Romanum coronatum.svg |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = [[Italya]] |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Italya|Rehiyon]] |subdivision_type2 = [[Mga lalawigan ng Italya|Lalawigan]] |subdivision_name1 = [[Lazio]] |subdivision_name2 = [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Roma]] (RM) |leader_title = [[Talaan ng mga Alkalde ng Roma|Alkalde]] |leader_name = [[Virginia Raggi]] |area_magnitude = 1 E8 |area_total_km2 = 1285.3 |population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/bilmens2008gen/index_e.html|title=Monthly demographic balance Enero-Nobyembre 2008|author=[[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]|accessdate=2009-04-27|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214347/http://demo.istat.it/bilmens2008gen/index_e.html|url-status=dead}}</ref> |population_as_of = 31 Enero 2009 |population_total = 2722907 |population_urban = 3457690 |population_metro = 3700000 |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |population_density_km2 = auto |timezone = [[Central European Time|Oras sa Gitnang Europa]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[Central European Summer Time|Oras sa Gitnang Europa sa Tag-init]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates = {{coord|41|54|N|12|30|E|region:IT-62_type:city(3000000)|display=inline,title}} |elevation_m = +20 |elevation_ft = 66 |postal_code_type = Postal codes |postal_code = 00121 hanggang 00199 |area_code = 06 |blank_name =Mga santong patron |blank_info =[[Saint Peter|San Pedro]] at [[Saint Paul|San Pablo]] |footnotes = }} Ang '''Roma''' ({{IPA-it|ˈroːma|pron}})<ref name="Biblia">{{cite-Biblia|Roma}}</ref> ay ang punong-lungsod ng bansang [[Italya]] at isang espesyal na [[komuna]] ng bansa (pinangalanang ''Comune di Roma Capitale,'' "Ang Komuna ng Punong Lungsod ng Roma"). Nagsisilbi rin itong punong-lungsod ng [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] ng [[Lazio]]. Tatlong milenyo nang tinitirahan ito ng mga tao, simula noong unang itinatag ito, ayon sa tradisyon, noong 753 {{Abbr|BK|bago karaniwan}}. Matatagpuan ito sa mga ilog [[Ilog Tevere|Tiber]] at [[Aniene]], malapit sa [[Dagat Mediterranean|Dagat Mediteraneo]]. Makikita sa loob nito ang [[Lungsod ng Vatikan|Lungsod ng Vaticano]], isang malayang bansang kinikilala pandaigdig, at nagsisilbing punong-tanggapan ng [[Simbahang Katoliko|Simbahang Katolika]] at ang tirahan ng [[Papa|Santo Papa]]. Ang Roma ay ang pinakamalaking lungsod sa Italya at isa rin sa mga pinakamalalaki sa [[Europa]], na may lawak na 1,285&nbsp;kilometro kuwadrado (496.1&nbsp;mi kuw). Ito ang sentro ng [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Kalakhang Lungsod ng Roma]], na may populasyon ng 4,355,725 (2020) naninirahan, at may katayuan bilang ang pinakamataong [[mga kalakhang lungsod ng Italya|kalakhang lungsod]] sa Italya.<ref>http://dati.istat.it/Index.aspx?DataSetCode=DCIS_POPRES1 Popolazione residente al 1° gennaio"</ref> May [[Kabuuan ng Gawang Katutubo|KGK]] ito ng €75 bilyon—higit na mataas pa sa [[New Zealand|Bagong Zeeland]] at katumbas ng [[Singapore]]—noong taong 2001. Ibinubunga ng bayan ng Roma ang 6.5% ng pangkalahatang KGK ng Italya, ang pinakamalaking halaga sa lahat ng lungsod ng bansa. Umaabot ang kasaysayan ng lungsod nang 2,800 taon, kung kailan ito ay naging sentro ng [[sinaunang Roma]] ([[Kahariang Romano]], [[Republikang Romano]], at [[Imperyong Romano]]), at sunod ng [[Estado ng Simbahan|Estadong Papal]], [[Kaharian ng Italya]], at ngayon ng [[Italy|Republikang Italyano]]. == Etimolohiya == [[Talaksan:0142_-_Roma_-_Piazza_del_Campidoglio_-_Statua_del_Tevere_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_7-Apr-2008.jpg|right|thumb|Ang representasyong Romano ng Tiber bilang isang [[diyos]], [[Burol Capitolino]] sa Roma]] Ayon sa [[mitolohiya ng pagkakatatag]] ng lungsod mula mismo sa mga Sinaunang Romano,<ref name="livy17973">{{cite book|publisher=Printed for A.Strahan|last=Livy|others=George Baker (trans.)|title=The history of Rome|year=1797}}</ref> ang matagal nang tradisyon ng pinagmulan ng pangalang ''Roma'' ay pinaniniwalaang nagmula sa tagapagtatag at unang [[Rex (titulo)|''rex'']] (hari) ng lungsod na si [[Romulus at Remus|Romulo]].<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509038/Romulus-and-Remus|title=Romulus and Remus|encyclopedia=Britannica.com|date=25 Nobyembre 2014|accessdate=9 Marso 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317100831/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509038/Romulus-and-Remus|archivedate=17 Marso 2015}}</ref> Gayumpaman, may posibilidad na ang pangalang Romulo ay nagmula sa Roma mismo.<ref>Cf. Jaan Puhvel: ''Comparative mythology.'' The Johns Hopkins University Press, Baltimore and London 1989, p. 287.</ref> Kahit noong ika-4 na siglo, mayroong mga alternatibong teoryang iminungkahi sa pinagmulan ng pangalang ''Roma''. Maraming pagpapalagay ang inihapag na tumututok sa mga ugat lingguwistiko na kung saan gayunpaman ang usapan ay nananatiling nagpapatuloy:<ref>Claudio Rendina: ''Roma Ieri, Oggi, Domani''. Newton Compton, Roma, 2007, p. 17.</ref> * mula sa ''Rumon'' o ''Rumen'', luma nang pangalan ng [[Ilog Tiber|Tiber]], na kung saan ay kaugnay umano sa salitang Griyego na ῥέω (''rhéō'') na 'dumaloy, pag-agos' at ang pandiwang Latin ''ruō na'' 'magmadali'; {{Efn|This hypothesis originates from the Roman Grammarian [[Maurus Servius Honoratus]]. However, the Greek verb descends from the [[Proto-Indo-European root]] [[wikt:Reconstruction:Proto-Indo-European/srew-|''*srew-'']] (compare Ancient Greek ῥεῦμα (''rheûma'') 'a stream, flow, current', the Thracian river name Στρυμών (''Strumṓn'') and Proto-Germanic ''*strauma-'' 'stream'; if it was related, however, the Latin river name would be expected to begin with **''Frum-'', like Latin ''[[wikt:frigeo|frīgeō]]'' 'to freeze' from the root ''*sreyHg-'') and the Latin verb from [[wikt:Reconstruction:Proto-Indo-European/h₃rew-|''*h₃rew-'']].}} * mula sa salitang [[Wikang Etrusko|Etrusko]] na 𐌓𐌖𐌌𐌀 (''ruma''), na ang ugat ay ''*rum-'' "utong", na may posibleng sumasangguni alinman sa [[Pagkakatatag ng Roma|totem na lobong nag-ampon at nagpasuso]] sa kambal na sina [[Romulo at Remo]], o sa hugis ng [[Burol Palatino]] at [[Burol Aventino]]; * mula sa salitang Griyego na ῥώμη (''rhṓmē''), na nangangahulugang ''lakas''.{{Efn|This hypothesis originates from [[Plutarch]].}} == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng Roma}} === Pinakaunang kasaysayan === Habang may mga natuklasan nang arkeolohikal na katibayan ng pananahan sa lugar ng Roma mula sa humigit-kumulang na 14,000 taon na ang nakalilipas, ang siksik na layer ng mga mas maagang labi ang bumabaon sa mga lugar [[Paleolitiko|Palaeolitiko]] at [[Neolitiko]].<ref name="Heiken, G. 2005">Heiken, G., Funiciello, R. and De Rita, D. (2005), ''The Seven Hills of Rome: A Geological Tour of the Eternal City''. Princeton University Press.</ref> Ang ebidensiya ng mga kagamitang bato, palayok, at sandatang bato ay nagpapatunay sa halos 10,000 taong pananahan ng tao. Sinusuportahan ng maraming paghuhukay ang pananaw na ang Roma ay lumago mula sa mga paninirahang [[Pastoralismo|pastoral]] sa [[Burol Palatino]] na itinayo sa itaas ng lugar na magiging [[Forum ng Roma|Foro ng Roma]]. Sa pagitan ng pagtatapos ng [[Panahon ng Tansong Pula]] at pagsisimula ng [[Panahon ng Bakal]], ang bawat burol sa pagitan ng dagat at ng Capitolino ay pinangunahan ng isang nayon (sa Burol Capitolino, isang nayon ang napatunayan nang naroon mula noong pagtapos ang ika-14 na siglo BK).<ref name="coa9">Coarelli (1984) p. 9</ref> Gayunpaman, wala sa kanila ang maihahalintulad sa isang lungsod.<ref name="coa9" /> Mayroong malawak na pinagkasunduan ngayon na ang lungsod ay unti-unting nabuo sa pamamagitan ng pagsasama-sama ("[[sinoesismo]]") ng maraming nayon sa paligid ng pinakamalaki, ang nasa tuktok ng Palatino.<ref name="coa9" /> Ang pagsasama-sama na ito ay napadali ng pagdaragdag ng pagiging produktibo ng agrikultura na umangat mula sa [[Ekonomiya ng pamumuhay|antas ng pamumuhay]], na pinapayagan din ang pagtatag ng mga [[Sekundaryong sektor ng ekonomiya|sekundaryo]] at [[Tersiyaryong sektor ng ekonomiya|tersiyaryong gawain]]. Ang mga ito naman ay nagpalakas ng pag-unlad ng kalakal sa mga kolonya ng Gresya sa [[katimugang Italya]] (pangunahin sa [[Ischia]] at [[Cumae]]).<ref name="coa9" /> Ang mga pagpapaunlad na ito, na ayon sa ebidensiyang arkeolohikal ng mga pangyayari noong kalagitnaan ng ikawalong siglo BK, ay maaaring isaalang-alang bilang "kapanganakan" ng lungsod.<ref name="coa9" /> Sa kabila ng mga kamakailang paghuhukay sa burol Palatino, ang pananaw na ang Roma ay sadyang itinatag noong kalagitnaan ng ikawalong siglo BK, tulad ng iminungkahi ng alamat ng Romulo, ay nananatiling isang teoryang nasa laylayan.<ref name="foundation2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/06/12/science/12rome.html|title=More Clues in the Legend (or Is It Fact?) of Romulus|first=John Nobel|last=Wilford|date=12 June 2007|work=New York Times|accessdate=11 Agosto 2008|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417112437/http://www.nytimes.com/2007/06/12/science/12rome.html|archivedate=17 Marso 2009}}</ref> ===== Alamat ng pagkakatatag ng Roma ===== [[Talaksan:Kapitolinische_Wölfin_Museum_Capitolini.jpg|thumb|Ang{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''[[Lobong Capitolino]]'', isang eskultura ng [[Babaeng lobo (mitolohiyang Romano)|kathang-isip na babaeng lobo]] na nagpapasuso ng kambal na sanggol na sina [[Romulus at Remus|Romulo at Remo]]]] Ang mga tradisyonal na kuwentong pinagpasahan ng mga mismong [[sinaunang Roma]]no ang nagpapaliwanag ng pinakamaagang [[Kasaysayan ng Roma|kasaysayan ng kanilang lungsod]] na makikita sa mga [[alamat]] at [[mito]]. Ang pinakapamilyar sa mga alamat na ito, at marahil ang pinakatanyag sa lahat ng [[mitolohiyang Romano]], ay ang kuwento nina [[Romulus at Remus|Romulo at Remo]], ang kambal na pinasuso ng isang [[Babaeng lobo (mitolohiyang Romano)|babaeng lobo]].<ref name="livy17973"/> Nagpasya silang magtayo ng isang lungsod, ngunit pagkatapos ng pagtatalo, pinatay ni [[Romulus|Romulo]] ang kaniyang kapatid at tinawag ang lungsod mula sa kaniyang pangalan. Ayon sa mga Romanong [[analista]], nangyari ito noong Abril 21, 753 BK.{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang alamat na ito ay kinailangang ipagkasundo sa isang dalawahang tradisyon, na itinakda nang mas maagang panahon, nang [[Digmaang Troya|tumakas]] ang [[Digmaang Troya|Troyang]] si [[Aineias]] papunta sa Italya at itinatag ang linya ng mga Romano sa pamamagitan ng kaniyang anak na si [[Ascanius|Iulus]], kung kanino ipinangalanan ang [[dinastiyang Julio-Claudio]].<ref name="livy20052">{{Cite book|publisher=Penguin Books Ltd|isbn=978-0-14-196307-5|last=Livy|title=The Early History of Rome|year=2005}}</ref> Ito ay nagawa ng makatang Romano na si [[Virgil]] noong unang siglo BC. Dagdag, binabanggit ni [[Strabo|Estrabon]] ang isang mas matandang kuwento, na ang lungsod ay isang kolonya ng [[Arcadia (sinaunang rehiyon)|Arcadia]] na itinatag ni [[Evandro]]. Isinulat din ni Estrabon na si [[Lucius Coelius Antipater]] ay naniniwalagngang ang Roma ay itinatag ng mga Griyego.<ref>{{cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:5.3.3|title=Strabo, Geography, book 5, chapter 3, section 3|website=www.perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/5C*.html|title=LacusCurtius • Strabo's Geography — Book V Chapter 3|website=penelope.uchicago.edu}}</ref> === Kaharian at republika === {{Main|Sinaunang Roma|Kahariang Romano|Republikang Romano|Imperyong Romano}} {{multiple image|align=right|caption_align=center|image1=Statue-Augustus.jpg|width1=155|caption1=[[Augusto]]|image2=Gaius Iulius Caesar (Vatican Museum).jpg|width2=128|caption2=[[Julio Cesar]]}}Matapos ang maalamat na pagkakatatag ni Romulo,{{sfn|Kinder|Hilgemann|1964|p=73}} ang Roma ay pinasiyahan sa loob ng 244 na taon ng isang sistemang monarkiya, nagmula sa mga soberanong nagmula sa mga [[Mga Latin (Italikong tribo)|Latin]] at [[Mga Sabino|Sabino]], na kalaunan ay mga haring [[Kabihasnang Etrusko|Etrusko]]. Ang tradisyon ay naglatag ng pitong hari: [[Romulo]], [[Numa Pompilius]], [[Tullus Hostilius]], [[Ancus Marcius]], [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]], [[Servius Tullius]], at [[Tarquinius Superbus]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Noong 509 BC, pinabaksak ng mga Romano ang huling hari mula sa kanilang lungsod at nagtatag ng isang [[Oligarkiya|oligarkong]] [[republika]]. Sa gayon ay nagsimula na ng Roma sa isang panahong naisasalarawan bilang alitan sa pagitan ng mga [[Patricio (sinaunang Roma)|patricio]] (aristokrata) at mga [[Mga Plebo|plebo]] (maliit na may-ari ng lupa), at sa pamamagitan ng patuloy na pakikidigma laban sa mga populasyon ng gitnang Italya: mga Etrusko, Latin, [[mga Volsco|Volsco]], [[mga Ecuo|Ecuo]], at [[Marsi|Marso]]{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Matapos maging pinuno ng [[Latium]], pinangunahan ng Roma ang maraming digmaan (laban sa mga [[Mga Galo|Galo]], [[Mga Osco|Osco]]-[[Mga Samnita|Samnita]] at kolonyang Griyego ng [[Tarento]], kaalyado ni [[Piro ng Epiro|Piro]], hari ng [[Epiro]]) na humantong sa pananakop sa [[tangway ng Italya]], mula sa gitna hanggang sa [[Magna Graecia]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang ikatlo at ikalawang siglo BK ay kakikitaan ang pagtatatag ng Romanong ehemoniya sa buong [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]] at sa mga [[Balkan]], bunga ng tatlong [[Mga Digmaang Puniko|Digmaang Puniko]] (264–146 BC) na dumigma sa lungsod ng [[Kartago]], at ng tatlong Digmaang [[Mga digmaang Macedoniko|Macedoniko]] (212–168 BK) laban sa [[Kaharian ng Masedonya|Macedonia]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang mga unang [[lalawigang Romano]] ay itinatag sa panahong ito: [[Sicilia (lalawigang Romano)|Sicilia]], [[Sardinia at Corsica]], [[Hispania]], [[Macedonia (lalawigang Romano)|Macedonia]], [[Achaea (lalawiganng Romano)|Achaea]], at [[Africa (lalawigang Romano)|Africa]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}}[[Talaksan:Palatino_(Palatine_Hill,_Rome).jpg|thumb|Ang mga palasyo ng Sinaunang-Imperyal-Romano ng Palatino, isang serye ng mga palasyo na matatagpuan sa [[Burol Palatino]], litaw na nagpapahayag ng kapangyarihan at kayamanan ng mga emperador mula kay Augusto hanggang sa ika-4 na siglo.]] Mula sa pagsisimula ng ika-2 siglo BK, naglabanan ng kapangyarihan ang dalawang pangkat ng aristokrata: ang [[optimates]], na kumakatawan sa konserbatibong bahagi ng [[Senado ng Roma|Senado]], at ang mga [[populares]], na umaasa sa suporta ng mga [[Mga Plebo|plebo]] (urbanong mababang uri) upang makakuha ng kapangyarihan. Sa parehong panahon, ang pagkalugi ng maliliit na magsasaka at ang pagtatatag ng malalaking lupain pang-alipin ay naging sanhi ng malakihang paglipat sa lungsod. Ang tuloy-tuloy na digmaan ay humantong sa paglalatatag ng isang propesyonal na hukbo, na naging mas tapat sa mga heneral nito kaysa republika. Dahil dito, sa ikalawang kalahati ng ikalawang siglo at noong unang siglo BK, mayroong mga salungatan kapuwa laban sa ibang bansa at sa loob nito. Matapos ang nabigong pagtatangka ng repormang panlipunan ng populares na sina [[Tiberius Gracchus|Tiberius]] at [[Gaius Gracchus]],{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} at giyera laban kay [[Jugurtha|Jugurta]],{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} nagkaroon ng [[Unang digmaang sibil ni Sulla|unang digmaang sibil]] sa pagitan nina [[Gaius Marius]] at [[Lucius Cornelius Sulla|Sulla]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Isang [[Ikatlong Digmaang Servil|pangunahing pag-aalsa ng mga alipin]] sa ilalim ni [[Spartacus]] ang sumunod,{{sfn|Kinder|Hilgemann|1964|p=91}} at pagkatapos ay ang pagkakatatag ng [[unang Triunvirato]] kasama sina [[Julio Cesar|Cesar]], [[Pompey]], at [[Marcus Crassus|Crassus]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} [[Talaksan:Trajansmärkte_Forum.jpg|left|thumb|Ang{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} mga [[Mga imperyal na foro|imperyal na foro]] na kabilang sa isang serye ng mga monumental na foro (mga pampublikong plaza) na itinayo sa Roma ng mga emperador. Makikita rin sa imahen ang [[Palengke ni Trajano]].]] Ang pananakop sa mga [[mga Galo|Galo]] ang nagpakalakas at nagpasikat kay Cesar, na humantong sa [[Digmaang Sibil ni Cesar|pangalawang digmaang sibil]] laban sa Senado at kay Pompey. Matapos ang kaniyang tagumpay, itinatag ni Cesar ang kaniyang sarili bilang [[Diktador perpetuo|panghabangbuhay na diktador]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang pagpaslang sa kaniya ay humantong sa isang [[ikalawang Triunvirato]] sa pagitan nina [[Cesar Augusto|Octavio]] (apo at tagapagmana ni Cesar), [[Marcus Antonius|Marco Antonio]], at [[Marcus Aemilius Lepidus (triunviro)|Lepido]], at sa [[Huling digmaang ng Republikang Romano|isa pang digmaang sibil]] sa pagitan nina Octavio at Antonio.{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} === Imperyo === [[Talaksan:Vue maquette de Gismondi, J.-P. Dalbéra.jpg|left|thumb|Rekonstruksiyon ng sinaunang Roma sa panahon ng Imperyo.]] Noong 27 BK, si Octavio ang naging ''[[Princeps|princeps civitatis]]'' at kinuha ang titulong [[Cesar Augusto|''Augustus'']], na itinatag ang [[prinsipado]], isang [[diarkiya]] sa pagitan ng mga ''princeps'' at ng senado.{{sfn|Kinder|Hilgemann|1964|p=93}} Sa panahon ng paghahari ni [[Nero]], napakalaking bahagi ng lungsod ang nasira pagkatapos ng [[Dakilang Sunog ng Roma]], at sinimulan ang [[Pag-uusig sa mga Kristiyano sa Imperyong Romano|pang-uusig sa mga Kristiyano]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/great-fire-rome-background/1446/|title=The Great Fire of Rome {{!}} Background {{!}} Secrets of the Dead {{!}} PBS|date=29 Mayo 2014|website=Secrets of the Dead|language=en-US|access-date=7 Marso 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nationalgeographic.org/thisday/jul19/great-fire-rome/|title=Great Fire of Rome|last=Society|first=National Geographic|date=18 Hunyo 2014|website=National Geographic Society|language=en|access-date=7 Marso 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=Egypt, Greece, and Rome : civilizations of the ancient Mediterranean|last=Freeman, Charles, 1947-|isbn=978-0-19-965191-7|edition=Third|location=Oxford|oclc=868077503|date= Marso 2014}}</ref> Ang Roma ay itinatag bilang isang [[de facto]] na imperyo, na umabot sa pinakadakilang paglawak nito noong ikalawang siglo sa ilalim ng Emperado [[Trajano]]. Ang Roma ay itinuring bilang [[caput Mundi]], ibig sabihin, ang kabesera ng kilalang mundo, isang kataga na ginagamit pa kahit noong panahon ng Republika. Sa unang dalawang dantaon nito, ang imperyo ay pinamunuan ng mga emperador mula sa mga dinastiyang [[Dinastiyang Julio-Claudio|Julio-Claudio]],{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} [[Dinastiyang Flavio|Flavio]] (na nagtayo rin ng isang kapangalang ampiteatro, na kilala bilang [[Koliseo]]),{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} at [[Dinastiyang Nerva-Antonina|Antonina]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang panahong ito ay nailalarawan din dahil sa pagkalat ng relihiyong Kristiyano, na ipinangaral ni [[Hesus|Hesucristo]] sa [[Judea]] noong unang kalahati ng unang siglo (sa ilalim ng [[Tiberio]]) at ikinalat ng kaniyang mga [[apostol]] sa loob at labas ng imperyo.{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang panahong Antonina ay itinuturing na rurok ng Imperyo, na ang teritoryo ay mula sa [[Karagatang Atlantiko|Dagat Atlantiko]] hanggang sa [[Eufrates]] at mula sa [[Gran Britanya|Britanya]] hanggang [[Ehipto]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} [[Talaksan:Roman_Empire_Trajan_117AD.png|right|thumb|Ang Imperyong Romano sa pinakamalawak na sakop nito noong 117 AD, humigit-kumulang na {{Convert|6.5|e6km2|e6sqmi|1}}<ref>Parker, Philip, "The Empire Stops Here". p. 2.</ref> lupain.]] [[Talaksan:Foro_Romano_Forum_Romanum_Roman_Forum_(8043630550).jpg|right|thumb|Ang [[Forum ng Roma|Foro ng Roma]] ay ang labi ng mga gusaling iyon na sa karamihan ng panahon ng Sinaunang Roma ay kumakatawan sa sentro ng politika, batas, relihiyon, at ekonomiya ng lungsod at ang neuralhikong sentro ng lahat ng sibilisasyong Romano.<ref>{{cite web|title=The Roman Forum|website=Ancient History Encyclopedia|date=18 Enero 2012|url=https://www.ancient.eu/article/26/the-roman-forum/|access-date=22 Agosto 2019}}</ref>]] [[Talaksan:Rione_X_Campitelli,_00186_Roma,_Italy_-_panoramio_(128).jpg|right|thumb|[[Haligi ni Trajano]], haligi ng tagumpay at lugar kung saan inilagak ang mga labi ni [[Trajano|Emperador Trajano]].]]Matapos ng Dinastiyang Severo noong 235, ang Imperyo ay pumasok sa isang 50 taong panahon na kilala bilang [[Krisis ng Ikatlong Siglo]] kung saan maraming lupon ng heneral ang naghahangad na protektahan ang rehiyon ng imperyo na ipinagkatiwala sa kanila buhat ng kahinaan ng sentral na awtoridad sa Roma. Nariyan ang tinaguriang Imperyong Galo mula 260 hanggang 274 at ang pag-aalsa ni Zenobia at ng kaniyang ama mula sa kalagitnaan ng 260s na naghahangad na hadlangan ang mga pagsalakay ng Persia. Ang ilang rehiyon–Britanya, Espanya, at Hilagang Africa–ay halos hindi naapektuhan. Ang kawalang-tatag ay naging sanhi ng pagkasira ng ekonomiya, at nagkaroon ng mabilis na pagtaas ng implasyon habang naging lalong magastos ang pamamahala upang matugunan ang mga gastos. Ang mga [[Talaan ng mga sinaunang taong Aleman|tribong Aleman]] sa may Rin at sa hilaga ng Balkan ay nagsagawa ng malulubha, ngunit hindi koordinadong pagsalakay mula 250 hanggang 280 na itinuring bilang malalaking pagsalakay sa mga grupo kaysa mga pagtatangkang manirahan. Ang [[Dinastiyang Sasanida|Imperyong Persia]] ay sumalakay mula sa silangan nang maraming beses sa panahon ng 230s hanggang 260s ngunit kalaunan ay tinalo.{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Isinagawa ni Emperado [[Diocleciano]] (284) ang pagpapanumbalik ng Estado. Tinapos niya ang Principado at ipinakilala ang [[Tetrarkiya]] na naghahangad na dagdagan ang kapangyarihan ng estado. Ang pinakatampok na salik nito ay ang walang-habas na interbensiyon ng Estado hanggang sa antas-lungsod. Kung dati, ang Estado ay nagsumite ng isang panukalang pagbubuwis sa isang lungsod at hinayaan ng lungsod na magpasya sa ibabayad, mula sa kaniyang paghahari ay ginawa ito ng Estado hanggang sa antas ng nayon. Sa isang walang kabuluhang pagtatangka upang makontrol ang implasyon, nagpataw siya ng mga [[Mga kontrol sa presyo|kontrol sa presyo]] na hindi tumagal. Siya o si Constantino ang nagrehiyonalisa ng pangangasiwa ng imperyo na pangunahing nagbago sa paraan ng pamamahala nito sa pamamagitan ng paglikha ng mga rehiyonal na diyosesis. Ang pagkakaroon ng mga panrehiyong yunit ng pananalapi mula 286 ay nagsilbing modelo para sa walang-habas na pagbabagong ito. Pinabilis ng emperador ang proseso ng pag-alis ng utos-militar mula sa mga gobernador. Mula noon, ang administrasyong sibilyan at ang utos-militar ay magkahiwalay. Binigyan niya ang mga gobernador ng higit na tungkulin sa pananalapi at inatasan sila na pangasiwaan ang sistema ng suporta sa lohistika ng hukbo bilang pagtatangka na kontrolin ito sa pamamagitan ng pag-aalis ng sistema ng suporta mula sa kontrol nito. Pinamunuan ni Diocleciano ang silangang kalahati at tumira sa [[Nicomedia]], habang iniangat niya si [[Maximiano]] sa antas ''Augusto'' ng kanlurang kalahati, kung saan pinamumunuan niya ang karamihan mula sa [[Mediolanum]] kapag hindi nag-iikot.{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Noong 292, lumikha siya ng dalawang 'nakababatang' emperador, ang mga Cesar, isa para sa bawat Augusto. Ang mga ito ay sina Constantius para sa Britanya, Galia, at Espanya na ang luklukan ng kapangyarihan ay nasa [[Trier]] at si Licinius sa [[Sirmium]] sa Balkan. Hindi bago ang pagtatalaga ng isang Cesar: Sinubukan ni Diocleciano ang isang sistemang 'di-dinastikong pagkakasunud-sunod. Sa pagbaba sa puwesto noong 305, umangat ang mga Cesar at sila naman ay humirang ng dalawang kasamahan para sa kanilang sarili.{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} [[Talaksan:Piazza_di_porta_san_Paolo_102_2167.jpg|left|thumb|Ang [[Piramide ni Cestius|Piramide ni Gaius Cestius]] at ang mga [[Mga Pader Aureliano|Pader Aureliano]]]] Matapos ang pagbaba sa puwesto nina Diocleciano at Maximiano noong 305 at isang serye ng mga digmaang sibil sa pagitan ng mga karibal na nag-aangkin sa kapangyarihan ng imperyo, sa mga taon ng 306-313, ang Tetrarkiya ay inabandona. Nagsagawa si Constantinong Dakila ng isang pangunahing reporma ng burukrasya, hindi sa pamamagitan ng pagbabago ng estruktura ngunit sa pamamagitan ng rasyonalisasyon ng mga kakayahan ng maraming ministro sa mga taong 325-330, matapos niyang talunin si [[Licinius]], ang emperador sa Silangan, sa pagtatapos ng 324. Ang tinatawag na [[Kautusan ng Milano]] ng 313, sa katunayan ay isang piraso ng liham mula kay Licinius sa mga gobernador ng mga silangang lalawigan, ay pagbibigay ng kalayaan sa pagsamba ninuman, kasama na sa mga Kristiyano, at inatasan ang pagpapanumbalik ng mga nakumpiskang pag-aari ng simbahan sa petisyon sa mga bagong nilikha na vicario ng mga diyosesis. Pinondohan niya ang pagtatayo ng maraming simbahan at pinayagan ang kleriko na kumilos bilang mga tagapamagitan sa mga alitang sibil (isang batas na winakasan bago matapos ang pamumuno niya, ngunit ibinalik din). Binago niya ang bayan ng [[Byzantium]] bilang kaniyang bagong luklukan, kung saan, gayunpaman, ay hindi opisyal na anupaman kaysa isang tirahan ng imperyo tulad ng Milano o Trier o Nicomedia hanggang sa bigyan ng isang prepekto ng lungsod noong Mayo 359 ni Constantius II, at naging [[Constantinopla]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang Kristiyanismo sa anyo ng Kredong Niceno ang naging opisyal na relihiyon ng imperyo noong 380, sa pamamagitan ng [[Kautusan ng Tesalonica]] na inilabas sa ngalan ng tatlong emperador–Gratian, Valentiniano II, at [[Theodosius I|Theodosius I–]]<nowiki/>na malinaw na si Theodosius ang nagtutulak dito. Siya ang huling emperador ng pinag-isang imperyo. Pagkamatay niya noong 395, hinati ng kaniyang mga anak na sina [[Arcadius]] at [[Honorius]] ang imperyo sa [[Kanlurang Imperyong Romano|isang kanluran]] at [[Silangang Imperyong Romano|isang silangang]] bahagi. Ang luklukan ng pamahalaan sa Kanlurang Imperyong Romano ay inilipat sa [[Lungsod ng Ravenna|Ravenna]] pagkatapos ng [[Pagkubkob ng Milano]] noong 402. Noong ika-5 siglo, ang karamihan sa mga emperador mula 430 ay nanirahan sa kabeserang lungsod, Roma.{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang Roma, na nawala ang pangunahing papel nito sa pamamahala ng imperyo, ay [[Pandarambong sa Roma (410)|dinambong noong 410]] ng mga [[Visigodo]]ng pinamunuan ni [[Alarico I]],{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} ngunit napakaliit na pinsalang pisikal ang nagawa, na ang karamihan ay inayos din. Ang hindi madaling mapalitan ay ang mga natangay na bagay tulad ng likhang sining na pinalamutian at mga bagay sa tahanan na ninakaw. Pinaganda ng mga papa ang lungsod ng mga naglalakihang basilika, tulad ng [[Basilika ni Santa Maria la Mayor|Santa Maria Maggiore]] (sa pakikipagtulungan ng mga emperador). Ang populasyon ng lungsod ay bumagsak mula 800,000 hanggang 450-500,000 sa panahong ang lungsod ay dinambong noong 455 ni [[Genseric]]o, hari ng mga [[Lahing Bandalo|Bandalo]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Hindi napigilian ng mahihinang emperador ng ikalimang siglo ang pagkabulok, na humantong sa pagtitiwalag kay [[Romulo Augustulo]] noong 22 Agosto 476, na minarkahan ang pagtatapos ng Kanlurang Imperyong Romano at, para sa maraming istoryador, ang simula ng [[Gitnang Kapanahunan]].{{Sfn|Kinder|Hilgemann|1964}} Ang pagbagsak ng populasyon ng lungsod ay sanhi ng pagkawala ng pang-angkat ng trigo mula sa Hilagang Africa, mula 440 pataas, at ang pagkaayaw ng mga senador na panatilihin ang mga donasyon upang suportahan ang isang populasyon na masyadong malaki para sa limitadong rekurso. Gayumpaman, pinagsumikapang panatilihin ang monumental na sentro, ang Palatino, at ang mga pinakamalaking paliguan, na patuloy na pinagana hanggang sa pagkubkob ng mga Gotiko noong 537. Ang malalaking paliguang Constantino sa Quirinal ay iniayos pa noong 443, at ang lawak ng pinsala ay ginawang eksaherasyon.<ref>''Rome, An Urban History from Antiquity to the Present'', Rabun Taylor, Katherine W. Rinne and Spiro Kostof, 2016 pp.&nbsp;160–179</ref> Gayumpaman, ang hitsura ng lungsod ay ang pangkalahatang pagkabalaho at pagkaagnas dahil sa malalawak na lugar na inabandona at sa pagbaba ng populasyon. Ang populasyon ay bumaba mula sa 500,000&nbsp;ng 452 patungo sa 100,000&nbsp;ng 500 AD (marahil ay mas malaki, kahit na walang tiyak na bilang ang maaaring malaman). Matapos ang pagkubkob ng mga Gotiko noong 537, ang populasyon ay bumaba pa sa 30,000 ngunit tumaas sa 90,000 sa ilalim ng pagka-papa ni [[Papa Gregorio I|Gregorio ang Dakila]].<ref>''Rome, Profile of a City: 321–1308'', [[Richard Krautheimer]], p.&nbsp;165</ref> Ang pagbaba ng populasyon ay sumabay sa pangkalahatang pagbagsak ng urbanong pamumuhay sa Kanluran noong ikalima at ikaanim na siglo, na may kaunting mga natatangi. Ang pamamahagi ng trigo ng estado na umaakay sa mas mahirap na mga kasapi ng lipunan ay nagpatuloy hanggang sa ikaanim na siglo at marahil ay pinigilan ang lalong pagbagsak ng populasyon.<ref>''Rome, Urban History'', pp.&nbsp;184–185</ref> Ang mga numero ng 450,000-500,000 ay batay sa dami ng baboy, 3,629,000&nbsp;lbs. ipinamahagi sa mas mahihirap na Romano sa loob ng limang buwan ng taglamig sa tantos ng limang Romanong lbs bawat tao bawat buwan, sapat para sa 145,000 katao o 1/4 o 1/3&nbsp;ng kabuuang populasyon.<ref>Novel 36, 2, Emperor Valeninian III</ref> Ang pamamahagi ng butil sa 80,000 may hawak ng boleto nang sabay-sabay ay nagmumungkahi ng 400,000 (itinakda ni Augusto ang bilang sa 200,000 o ikalimang bahagi ng populasyon). === Gitnang Panahon === [[Talaksan:Sack_of_Rome_by_Alaric_-_sacred_vessels_are_brought_to_a_church_for_safety_(2nd_of_2).jpg|right|thumb|Paglalarawan noong ika-15 siglo na naglalarawan ng [[Pandarambong sa Roma (410)]] ng haring [[Mga Visigodo|Visigodo]] na si [[Alarico I]]]] Ang Obispo ng Roma, na tinawag na [[Papa|Santo Papa]], ay mahalaga mula pa noong mga unang araw ng Kristiyanismo dahil sa pagkamartir doon ng parehong apostol na sina [[San Pedro|Pedro]] at [[Apostol Pablo|Pablo]]. Ang mga Obispo ng Roma ay nakita rin (at nakikita pa rin ng mga Katoliko) bilang kahalili ni Pedro, na itinuturing na unang Obispo ng Roma. Sa gayon ang lungsod ay nagkaroon ng mas nakaangat na halaga bilang sentro ng [[Simbahang Katolika Romana|Simbahang Katolika]]. Matapos ang [[pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano]] noong 476 AD, ang Roma ay unang nasa ilalim ng kontrol ni [[Odoacer]] at pagkatapos ay naging bahagi ng [[Kahariang Ostrogodo]] bago bumalik sa kontrol ng [[Silangang Imperyong Romano|Silangang Romano]] pagkatapos ng [[Digmaang Gotiko (535–554)|Digmaang Gotiko]], na sumalanta sa lungsod [[Pandarambong sa Roma (546)|546]] at [[Pagkubkob sa Roma (549-550)|550]]. Ang populasyon nito ay bumulusok mula sa higit sa isang milyon noong 210 AD hanggang 500,000 noong 273<ref name="Editors">{{cite web|last=Editors|first=Mandatory|url=http://www.mandatory.com/2013/01/24/the-16-greatest-cities-in-human-history/9|title=travel, history, civilizations, greatest cities, largest cities, Rome|publisher=Mandatory|date=24 Enero 2013|accessdate=12 Marso 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130130090938/http://www.mandatory.com/2013/01/24/the-16-greatest-cities-in-human-history/9|archivedate=30 Enero 2013}}</ref> hanggang 35,000 pagkatapos ng Digmaang Gotiko (535-554).<ref name="Editors"/> Nabawasan ang dating malawak na lungsod at naging mga pangkat ng mga tinitirahang gusali na magkakalayo at pinapalibutan ng malalaking pook ng mga labi, masusukal na lugar, anihan ng vino, at mga palengkeng halamanan.<ref>Norman John Greville Pounds. ''An Historical Geography of Europe 450 B.C.–A.D. 1330''. p. 192.</ref> Pangkalahatang itinuturing na ang populasyon ng lungsod hanggang 300 AD ay 1 milyon (tinatayang mula 2 milyon hanggang 750,000) na bumababa sa 750–800,000 noong 400 AD, 450-500,000 noong 450 AD, at bumaba sa 80-100,000 noong 500 AD (bagaman maaaring dalawang beses ito).<ref>''Rome in Late Antiquity'', Bernard Lancon, 2001, pp.&nbsp;14, pp. 115–119 {{ISBN|0-415-92976-8}}; ''Rome Profile of a City'', Richard Krautheimer, 2000, pp.&nbsp;4, 65 {{ISBN|0-691-04961-0}}; ''Ancient Rome, The Archaeology of the Eternal City'', Editors Jon Coulston and Hazel Dodge, pp. 142–165 {{ISBN|978-0-947816-55-1}}</ref> Matapos ang [[Mga Lombardo|pagsalakay ng mga Lombardo sa Italya]], ang lungsod ay nanatiling Bisantino sa pangalan, ngunit sa totoo, ang mga papa ay sumunod sa isang patakaran ng balanse sa pagitan ng mga [[Silangang Imperyong Romano|Bisantino]], [[Mga Franco|Franco]], at [[Mga Lombardo|Lombardo]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Noong 729, ibinigay ng Lombardong hari na si [[Liutprand, Hari ng mga Lombardo|Liutprand]] ang hilagang bayan ng Latium ng [[Sutri]] sa Simbahan, ang simula ng temporal na kapangyarihan nito.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Noong 756, matapos talunin ni [[Pepin ang Maikli]] ang Lombardo, ay ibininigay sa Papa ang temoral na kapangyarihan sa Dukadong Romano at sa [[Exarcado ng Ravenna|Exarkado ng Ravenna]], sa gayon nalikha ang [[Estado ng Simbahan]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Mula sa panahong ito, sinubukan ng tatlong kapangyarihan na mamuno sa lungsod: ang papa, ang maharlika (kasama ang mga pinuno ng mga milisya, ang mga hukom, ang Senado at ang populasyon), at ang haring Franco, bilang hari ng mga Lombardo, patricius, at Emperador.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Ang tatlong partidong ito (teokratiko, republikano, at imperyal) ay isang katangian ng buhay Romano sa buong Gitnang Kapanahunan.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Noong gabi ng Pasko ng 800, si [[Carlomagno]] ay kinoronahan sa Roma bilang emperador ng [[Banal na Imperyong Romano]] ni [[Papa Leo III]]. Sa pagkakataong iyon, ang lungsod ay naglatag sa kauna-unahang pagkakataon ng dalawang kapangyarihan na ang pakikibaka para sa kontrol ay magiging madalas sa Gitnang Kapanahunan.{{Sfn|Bertarelli|1925}} [[Talaksan:Detail_coronation_Charles_the_Great_(Francis_1st_of_France)_by_Pope_Leo_III_(Leo_X)_Vatican_11.jpg|left|thumb|Detalye ng obra ni [[Rafael Sanzio|Raphael]] na naglalarawan ng pagkokorona kay [[Carlomagno]] sa [[Lumang Basilika ni San Pedro]], noong 25 Disyembre 800]] Noong 846, ang mga Arabong Muslim ay nagkaroon ng [[Pagsalakay ng mga Arabo sa Roma|hindi matagumpay na pagsugod sa mga pader ng lungsod]], ngunit nagawang mandambong sa basilika ni [[Lumang Basilika ni San Pedro|San Pedro]] at San Pablo, parehong nasa labas ng pader ng lungsod.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/eust/ht06eust.htm|title=Italian Peninsula, 500–1000 A.D.|date=5 Disyembre 2008|website=[[Metropolitan Museum of Art|The Metropolitan Museum of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205030647/http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/eust/ht06eust.htm|archive-date=5 Disyembre 2008|url-status=dead|access-date=22 Agosto 2019}}</ref> Matapos ang pag-agnas ng [[Imperyong Carolingio|kapangyarihang Carolingio]], ang Roma ay nabiktima ng kaguluhang piyudal: maraming marangal na pamilya ang nagtunggalian sa pagkapapa, sa pagka-emperador, at sa bawat isa. Ito ang mga panahon nina [[Theodora (senatrix)|Teodora]] at kaniyang anak na si [[Marozia]], mga kerida at ina ng ilang papa, at ni [[Crescentius ang Nakababata|Crescentius]], isang makapangyarihang piyudal na panginoon, na nilabanan ang sina Emperador [[Otto II, Banal na Emperador ng Roma|Otto II]] at [[Otto III, Banal na Emperador ng Roma|Otto III]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Ang mga eskandalo sa panahong ito ang nagtulak upang ireporma ng papado ang sarili nito. Ang halalan ng papa ay inilaan na lamang sa mga kardinal, at sinubukan ang reporma ng klero. Ang puwersa sa likod ng pagpapanibago na ito ay ang mongheng si [[Papa Gregorio VII|Ildebrando da Soana]], na dating nahalal ng papa sa ilalim ng pangalang [[Papa Gregorio VII|Gregoryo VII]] at naging kasangkot sa [[Kontrobersiyang Investiduras]] laban kay Emperador [[Henry IV, Banal na Emperador ng Roma|Henry IV]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Kasunod nito, ang Roma ay [[Pandarambong sa Roma (1084)|dimambong at sinunog]] ng mga [[Mga Normando|Normando]] sa ilalim ni [[Robert Guiscard]] na pumasok sa lungsod nang may suporta sa Papa, at matapos ay kinubkob ang [[Castel Sant'Angelo]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa panahong ito, ang lungsod ay nagsasariling pinamunuan ng isang ''senatore'' o ''patrizio'' . Noong ika-12 siglo, ang pamamahala na ito, tulad ng ibang mga lungsod sa Europa, ay umunlad at naging [[Medyebal na komuna|komuna]], isang bagong anyo ng organisasyong panlipunan na kinokontrol ng mga bagong mayamang uri.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Nakipaglaban si Papa [[Papa Lucio II|Lucio II]] laban sa komunang Romano, at ang pakikibaka ay ipinagpatuloy ng kaniyang kahalili na si [[Papa Eugenio III]]: sa yugtong ito, ang komuna, kaalyado ng aristokrasya, ay suportado ni [[Arnaldo da Brescia]], isang monghe na isang relihiyoso at repormistang panlipunan.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Pagkamatay ng papa, si Arnaldo ay dinala ng ibinilanggo ni [[Papa Adriano IV|Adriano IV]], at minarkahan ang pagtatapos ng awtonomiya ng komuna.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa ilalim ni [[Papa Inocencio III]], na ang pamamahala ay minarkahan ang rurok ng papado, nilusaw ng komuna ang senado, at pinalitan ito ng isang ''Senatore'', na napapailalim sa papa.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa panahong ito, ang pagkapapa ay gumampan ng isang sekular na halaga sa [[Kanlurang Europa]], na madalas na kumikilos bilang mga tagapamagitan sa pagitan ng mga Kristiyanong [[monarko]] at gumagamit ng mga karagdagang kapangyarihang pampolitika.<ref name="Faus">Faus, José Ignacio Gonzáles. "''Autoridade da Verdade – Momentos Obscuros do Magistério Eclesiástico''". Capítulo VIII: Os papas repartem terras – Pág.: 64–65 e Capítulo VI: O papa tem poder temporal absoluto – Pág.: 49–55. Edições Loyola. {{ISBN|85-15-01750-4}}. Embora Faus critique profundamente o poder temporal dos papas ("''Mais uma vez isso salienta um dos maiores inconvenientes do status político dos sucessores de Pedro''" – pág.: 64), ele também admite um papel secular positivo por parte dos papas ("''Não podemos negar que intervenções papais desse gênero evitaram mais de uma guerra na Europa''" – pág.: 65).</ref><ref name="Papal Arbitration2">{{cathEncy|wstitle=Papal Arbitration|author=Jarrett, Bede}}</ref><ref>Such as regulating the [[colonization]] of the [[New World]]. See [[Treaty of Tordesillas]] and [[Inter caetera]].</ref> Noong 1266, si [[Carlos ng Anjou]], na patungo sa timog upang labanan ang [[Hohenstaufen]] sa ngalan ng papa, ay hinirang na Senador. Itinatag ni Carlos ang [[Unibersidad ng Roma La Sapienza|Sapienza]], ang unibersidad ng Roma.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa panahong iyon namatay ang papa, at ang mga kardinal, na ipinatawag sa [[Viterbo]], ay hindi mapagsang-ayon sa kaniyang kahalili. Nagalit ang mga tao sa lungsod, at tinapyasan ng bubong ang gusali kung saan sila nagtipon hanggang sila ay magnomina ng bagong papa. Minarkahan nito ang pagsilang ng [[kongklabe]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa panahong ito ang lungsod ay nasira rin ng tuloy-tuloy na labanan sa pagitan ng mga maharlikang pamilya: [[Pamilya Annibaldi|Annibaldi]], [[Caetani]], [[Pamilyang Colonna|Colonna]], [[Pamilya Orsini|Orsini]], [[Conti di Segni|Conti]], nakapugad sa kanilang mga [[portipikasyon|kuta]] na itinayo sa itaas ng mga sinaunang gusaling Romano, at nilabanan ang bawat isa upang makontrol ang papado.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Si [[Papa Bonifacio VIII]], ipinanganak na Caetani, ay ang huling papa na lumaban para sa [[unibersal na pamumuno]] ng simbahan; ipinahayag niya ang isang krusada laban sa [[pamilyang Colonna|pamilya Colonna]] at, noong 1300, tumawag para sa unang [[Hubileo ng Kristiyanismo]], na nagdala ng milyon-milyong [[Peregrinasyong Kristiyano|peregrino]] sa Roma.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Gayunpaman, ang kaniyang pag-asa ay dinurog ng haring Pransiya na si [[Felipe IV ng Pransiya|Felipe ang Patas]], na kinulong siya at pinatay sa [[Anagni]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Pagkatapos, isang bagong papa na matapat sa Pranses ang hinalal, at ang papado ay pansamantalang [[Papado sa Avignon|inilipat]] sa [[Avignon]] (1309–1377).{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa panahong ito ay napabayaan ang Roma, hanggang sa isang plebong si [[Cola di Rienzo]], ang iniluklok.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Isang idealista at mahilig sa sinaunang Roma, ipinangarap ni Cola ang muling pagsilang ng Imperyong Romano. Matapos angkinin ang kapangyarihang may titulong ''[[Tribune|Tribuno]]'', ang kaniyang mga reporma ay tinanggihan ng mamamayan.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sapilitang pinalayas, si Cola ay bumalik bilang bahagi ng kasamahan ni Kardinal [[Gil Álvarez Carrillo de Albornoz|Albornoz]], kung kanino pinaubaya ang pagpapanumbalik ng kapangyarihan ng Simbahan sa Italya.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Bumalik sa kapangyarihan para sa isang maikling panahon, sa lalong madaling panahon, si Cola ay tinugis ng mamamayan, at sinakop ni Albornoz ang lungsod. Noong 1377, ang Roma ay naging luklukan muli ng papado sa ilalim ni [[Papa Gregorio XI|Gregorio XI]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Ang pagbabalik ng papa sa Roma sa taong iyon ay nagpakawala ng [[Paghahating Kanluranin]] (1377–1418), at sa susunod na apatnapung taon, ang lungsod ay naapektuhan ng mga pagkakahati-hating umuga sa Simbahan.{{Sfn|Bertarelli|1925}} === Maagang modernong kasaysayan === {{Main|2=Renasimiyentong Romano}} [[Talaksan:Wolf-Dietrich-Klebeband_Städtebilder_G_123_III.jpg|thumb|Halos{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 500 taong gulang, ang mapa ng Roma na ito ni [[Mario Cartaro]] ay nagpapakita ng mga pangunahing mga monumento ng lungsod.]] [[Talaksan:0_Castel_et_pont_Sant'Angelo_(1).JPG|right|thumb|Ang [[Castel Sant'Angelo]] o Mausoleo ni Adriano, ay isang monumentong Romano na radikal na binago noong Gitnang Kapanahunan at Renasimiyento na itinayo noong 134 AD at nakoronahan ng mga estatwa mula sa ika-16 at ika-17 siglo.]] [[Talaksan:Fontana_della_Barcaccia_restaurata,_guardando_verso_Piazza_Mignanelli.jpg|thumb|[[Fontana della Barcaccia]] ni [[Gian Lorenzo Bernini]] noong 1629]] Noong 1418, inayos ng [[Konseho ng Constancia]] ang [[Paghahating Kanluranin]], at isang Romanong papa, si [[Papa Martin V|Martin V]], ang hinalal.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Dinala nito sa Roma ang isang siglo ng panloob na kapayapaan, na minarkahan ang pagsisimula ng [[Renasimiyento]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} Ang naghaharing papa hanggang sa unang kalahati ng ika-16 na siglo, mula kay [[Papa Nicolas V|Nicolas V]], tagapagtatag ng [[Aklatang Vaticano]], hanggang kay [[Papa Pío II|Pío II]], humanista at palabasa, mula kay [[Papa Sixto IV|Sixto IV]], isang mandirigmang papa, hanggang kay [[Papa Alejandro VI|Alejandro VI]], imoral at [[Nepotismo|nepotista]], mula kay [[Papa Julio II|Julio II]], sundalo at tagapagtaguyod, hanggang kay [[Papa Leo X|Leo X]], na nagbigay ng kaniyang pangalan sa panahong ito ("ang siglo ni Leo X"), lahat ay nagbuhos ng kanilang lakas para sa kadakilaan at kagandahan ng Walang-hanggang Lungsod at sa pagtangkilik ng mga sining.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa mga taong iyon, ang sentro ng [[Renasimiyentong Italyano]] ay lumipat mula sa Florencia tungo sa Roma. Ang mga kamangha-manghang obra, tulad ng bagong [[Basilika ni San Pedro]], ang [[Kapilya Sistina]], at ''[[Ponte Sisto]]'' (ang unang tulay na itinayo sa buong [[Ilog Tiber|Tiber]] mula pa noong unang panahon, bagaman ay nakatayo sa mga Romanong pundasyon) ay itinayo. Upang magawa iyon, ang Papa ay nakipagsalamuha sa mga pinakamahusay na artista ng panahong iyon, kasama sina [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Rafael Sanzio|Raphael]], [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Luca Signorelli]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]], at [[Cosimo Rosselli]]. Ang panahon ay kasumpa-sumpa rin dahil sa katiwalian ng mga papa, na may maraming ama na kamag-anak, na kasangkot sa [[nepotismo]] at [[Simoiya|simoniya]]. Humantong ito sa [[Repormang Protestante|Repormasyon]] at, sa kabilang banda, ang [[Kontra-Reporma]] ay bunga na rin ng katiwalian ng mga Santo Papa at ang malaking gastos para sa kanilang mga proyekto. Sa ilalim ng kalabisan at kayamanan ng mga papa, ang Roma ay nabago bilang isang sentro ng sining, tula, musika, panitikan, edukasyon, at kultura. Nagawang makipagkumpitensiya ng Roma sa iba pang pangunahing lungsod ng Europa ng panahong iyon sa mga salik ng kayamanan, kadakilaan, mga sining, pag-aaral, at arkitektura. Lubos na binago ng Renasimiyento ang hitsura ng Roma, na may mga obra tulad ng [[Pietà (Michelangelo)|Pietà]] ni Michelangelo at mga fresco sa mga [[Mga Apartamentong Borgia|Apartamentong Borgia]]. Narating ng Roma ang rurok na karangalan sa ilalim ni [[Papa Julio II]] (1503–1513) at ng mga kahalili na sina [[Papa Leo X|Leo X]] at [[Papa Clemente VII|Clemente VII]], kapuwa mga miyembro ng [[pamilya Medici]]. [[Talaksan:Lingelbach_Karneval_in_Rom_001a.jpg|thumb|[[Karnabal]] sa Roma, {{circa|1650}}]] [[Talaksan:View_of_the_Piazza_Navona,_Rome_LACMA_49.17.3.jpg|thumb|''Isang Tanaw ng Piazza Navona, Roma'', [[Hendrik Frans van Lint]], {{circa|1730}}]] Sa dalawampung taong panahong ito, ang Roma ay naging isa sa pinakadakilang sentro ng sining sa buong mundo. Ang lumang Basilika ng San Pedro na itinayo ni Emperador Dakilang [[Dakilang Constantino|Constantino]] (na noon ay nasa isang sira-sira nang kalagayan) ay giniba at muling itinayo. Ang lungsod ay naging tahanan ng mga artista tulad ng [[Ridolfo Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]], at [[Donato Bramante|Bramante]], na nagtayo ng templo ng [[San Pietro in Montorio]] at nagplano ng isang mahusay na proyekto upang ayusin ang Vaticano. Si Rafael, na sa Roma ay naging isa sa mga pinakatanyag na pintor ng Italya, ay lumikha ng mga fresco sa [[Villa Farnesina]], ang mga [[Mga Kuwarto ni Raphael|Kuwarto ni Rafael]], at maraming pang ibang tanyag na pinta. Sinimulan ni Michelangelo ang dekorasyon ng kisame ng Kapilya Sistina at inukit ang sikat na estatwa ng [[Moises]] para sa nitso ng Julio II. Naging mayabong ang ekonomiya nito, dahil na rin sa pagkakaroon ng maraming mananalaping Tuscano, kasama na si [[Agostino Chigi]], na kaibigan ni Rafael at isang tagapagtaguyod ng sining. Bago ang kaniyang maagang pagkamatay, isinulong din ni Rafael sa kauna-unahang pagkakataon ang pangangalaga sa mga sinaunang labi. Ang [[Digmaan ng Liga ng Cognac]] ay naging sanhi ng unang pandarambong ng lungsod sa higit sa limang daang taon mula noong [[Pandarambong sa Roma (1084)|nakaraang insidente]]; noong 1527, [[Pandarambong sa Roma (1527)|dinambong]] ng mga [[Landsknecht]] ni Emperador [[Carlos V, Banal na Emperador Romano|Carlos V]] ang lungsod, na nagdulot ng biglaang pagtatapos sa ginintuang panahon ng Renasimiyento sa Roma.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Simula sa [[Konsilyo ng Trento]] noong 1545, sinimulan ng Simbahan ang Kontra-Reporma bilang tugon sa Repormasyon. Ito ay isang malakihang alitan hinggil sa awtoridad ng Simbahan sa mga bagay na espiritwal at mga ugnayan sa gobyerno. Ang pagkawala ng kumpiyansang ito ay humantong sa pangunahing pagbabago ng kapangyarihang palayo sa Simbahan.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa ilalim ng mga papa mula kay [[Papa Pio IV|Pio IV]] hanggang sa [[Papa Sixto V|Sixto V]], ang Roma ay naging sentro ng repormang Katolisismo at nakita ang pagbuo ng mga bagong monumento na ipinagdiriwang ang papado.{{sfn|Bertarelli|1925|p=23}} Ang mga papa at kardinal ng ika-17 at unang bahagi ng ika-18 siglo ay nagpatuloy sa kilusan sa pamamagitan ng pagpapayaman sa tanawin ng lungsod ng mga gusaling baroko.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Ito ay isa pang panahon ng nepotismo. Ang mga bagong maharlikang pamilya ([[Pamilya Barberini|Barberini]], [[Pamilya Pamphili|Pamphili]], [[Pamilya Chigi|Chigi]], [[Pamilya Rospigliosi|Rospigliosi]], [[Pamilya Altieri|Altieri]], [[Erba-Odescalchi|Odescalchi]]) ay protektado ng kani-kanilang papa, na nagtayo ng malalaking gusaling baroko para sa kanilang mga kamag-anak.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Sa [[Panahon ng Pagkamulat]], ang mga bagong idea ay umabot sa Walang-Hanggang Lungsod, kung saan suportado ng papado ang mga arkeolohikong pag-aaral at pinahusay ang kapakanan ng mga tao.{{Sfn|Bertarelli|1925}} Ngunit hindi lahat ay naging maayos para sa Simbahan sa panahon ng Kontra-Reporma. Mayroong mga kakulangan sa mga pagtatangka na igiit ang kapangyarihan ng Simbahan, isang kapansin-pansin na halimbawa noong 1773 nang pilitin ng mga puwersang sekular si Papa Clemento XIV na [[Pang-uusig sa Kapisanan ni Hesus|usigin ang ordeng Heswita]].{{Sfn|Bertarelli|1925}} === Kasalukuyang moderno === Ang pamamahala ng mga Papa ay nagambala ng panandaliang [[Republikang Romano (ika-18 siglo)|Republikang Romano]] (1798-1800), na itinaiag sa ilalim ng impluwensiya ng [[Himagsikang Pranses]]. Ang mga [[Estado ng Simbahan|Estadong ng Simbahan]] ay naibalik noong Hunyo 1800, ngunit sa panahon ng paghahari ni [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon]], ang Roma ay isinama bilang isang [[Roma (departamento)|''Département'']] ng [[Unang Imperyong Pranses|Imperyo ng Pransiya]]: una bilang ''Département du Tibre'' (1808-1810) at pagkatapos ay bilang ''Département Rome'' (1810–1814). Matapos ang pagbagsak ni Napoleon, ang mga Estadong ng Simbahan ay muling itinatag ng isang desisyon ng [[Kongreso ng Vienna]] noong 1814. Noong 1849, isang [[Republikang Romano (ika-19 na siglo)|pangalawang Republikang Romano]] ang ipinahayag sa loob ng isang taon ng mga [[Mga rebolusyon noong 1848|rebolusyon noong 1848]]. Ang dalawa sa mga pinakamaimpluwensiyang pigura ng [[pag-iisa ng Italya]], na sina [[Giuseppe Mazzini]] at [[Giuseppe Garibaldi]], ay lumaban para sa pansamantalang republika. Naging pokus ang Roma buhat ng pag-asang mapag-isa ang Italya matapos mapag-isa ang mga natitirang bahagi ng Italya bilang [[Kaharian ng Italya]] noong 1861 nang may pansamantalang kapital sa [[Florencia]]. Sa taong iyon idineklara ang Roma na kabesera ng Italya kahit na nasa ilalim pa rin ito ng kontrol ng Papa. Noong 1860s, ang huling mga bahid ng mga Estadong Papa ay nasa ilalim ng proteksiyon ng Pransiya buhat ng [[patakarang panlabas]] ni [[Napoleon III]]. Ang mga hukbo ng Pransiya ay nakadestino sa rehiyon sa ilalim ng kontrol ng Papa. Noong 1870 ang hukbong Pranses ay umatras dahil sa pagsiklab ng [[Digmaang Prangko-Pruso]]. Nakuha ng mga hukbong Italyano ang [[Pagkubkob sa Roma|Roma]] na pumapasok sa lungsod sa pamamagitan ng isang butas malapit sa [[Porta Pia]]. Ipinahayag ni [[Papa Pio IX]] na siya ay isang [[bilanggo sa Vaticano]]. Noong 1871 ang kabesera ng Italya ay inilipat mula sa Florencia patungong Roma.{{fact}} Noong 1870 ang populasyon ng lungsod ay 212,000, marami na ring nakatira lampas sa mga hangganan ng sinaunang lungsod. Noong 1920, ang populasyon ay 660,000. Ang isang makabuluhang bahagi ay nanirahan sa labas ng mga pader sa hilaga at sa pagtawid ng Tiber sa lugar ng Vaticano. [[Talaksan:Bombardamento_di_Roma.gif|right|thumb|Pambobomba sa Roma ng mga [[Mga Alyado ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Alyadong]] eroplano, 1943]] Makalipas ang ilang sandali matapos ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]], sa huling bahagi ng 1922, nasaksihan ng Roma ang paglakas ng [[Pasismong Italyano]] pinangunahan ni [[Benito Mussolini]], na namuno sa isang [[Martsa sa Roma|martsa sa lungsod]]. Inalis niya ang demokrasya noong 1926, at kalaunan ay nagdeklara ng isang bagong [[Heteo|Imperyo ng Italya]] at nakikipag-alyansa ito sa [[Alemanyang Nazi]] noong 1938. Giniba ni Mussolini ang malalaking bahagi ng sentro ng lungsod upang makapagtayo ng malalawak na mga daan at mga plaza upang ipagdiwang ang pasistang rehimen, muling pagkabuhay, at pagluwalhati ng klasikong Roma.{{fact}} Ang panahon sa pagitan ng mga digmaan ay kakikitaan ng isang mabilis na paglaki ng populasyon ng lungsod na lumampas sa isang milyong naninirahan makalipas ang 1930. Sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, dahil sa mga iniingatan at pinahahalagahang yamang-sining at sa pag-iral ng Vaticano, higit na nakatakas ang Roma sa kalunus-lunos na sinapit ng iba pang lungsod sa Europa. Gayunpaman, noong ika-19&nbsp;ng Hulyo 1943, ang [[Quartiere San Lorenzo|distrito ng San Lorenzo]] ay [[Pambobomba sa Roma sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig|binomba ng mga puwersang Anglo-Amerikano]], na nagresulta sa halos 3,000 agarang pagkamatay at 11,000 sugatan kung saan 1,500 pa ang namatay. Si Mussolini ay inaresto noong Hulyo 25. Sa petsa ng [[Armistisyo ng Cassibile|Italyanong Armistisyo]], 8 Setyembre 1943, ang lungsod ay sinakop ng mga Aleman. Idineklara ng Papa na ang Roma ay isang [[bukas na lungsod]]. Ito ay napalaya noong 4 Hunyo 1944. Ang Roma ay lubos na umunlad pagkatapos ng digmaan bilang bahagi ng "[[ekonomikong himala ng Italya]]" buhat ng rekonstruksiyon at modernisasyon noong 1950s at unang bahagi ng 1960. Sa panahong ito, sa mga taon ng ''la dolce vita'' ("ang matamis na buhay"), ang Roma ay naging isang kaakit-akit na lungsod, na may mga tanyag na klasikong pelikula tulad ng ''[[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|Ben Hur]]'', ''[[Quo Vadis (1951 na pelikula)|Quo Vadis]]'', ''[[Roman Holiday]],'' at ''[[La Dolce Vita]],'' na kinunan sa tanyag na [[Cinecittà|Estudyong Cinecittà]] ng lungsod. Ang paglago ng populasyon ay nagpatuloy hanggang sa kalagitnaan ng 1980s nang ang ''komuna'' ay mayroong higit sa 2.8 milyong mga residente. Pagkatapos nito, ang populasyon ay mabagal na bumaba nang nagsilipat ang mga tao sa mga kalapit na mga suburb. === EUR (''Esposizione Universale Roma'') === Ang EUR (inisyal na itinalagang E 42) ay pook pantirahan at pangnegosyo sa timog-kanluran ng sentro ng lungsod. Ang rehiyon ay orihinal na pinili noong 1930s bilang pook ng 1942 World Fair, na planong buksan ni [[Benito Mussolini]] upang ipagdiwang ang 20 taon ng [[pasismo]]. Ang mga titik na EUR ay nangangahulugang ''Esposizione Universale Roma''. Ang EUR ay idinisenyo rin upang idirekta ang pagpapalawak ng lungsod sa timog-kanluran at dagat at upang maging isang bagong sentro ng lungsod sa Roma. Ang huling disenyo ay ipinakita noong 1939 ngunit dahil sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ang eksibisyon ay hindi kailanman nangyari at ang konstruksiyon ay itinigil noong 1942. Matapos ang giyera, ang hindi natapos na mga pasilidad ng EUR ay malubhang napinsala. Gayumpaman, nagpasya ang mga awtoridad ng Roma na ang EUR ay maaaring maging simula ng isang sentro ng negosyo sa lunsod, at ang mga hindi natapos na mga gusali mula sa panahong pasista ay nakumpleto noong 1950s at 1960s. Ang mga mas bagong gusali ay itinayo rin para sa paggamit ng mga tanggapan at serbisyo ng gobyerno, sa gitna ng malalaking hardin at parke. Ang EUR ay halos buong nakumpleto para sa mga [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1960|Palarong Olimpiko noong 1960]]. == Pamahalaan == === Lokal na pamahalaan === Ang Roma ay bumubuo ng isang komunang ''[[Komuna|speciale]]'', na pinangalanang ''"Roma Capitale"'',<ref>{{cite web|url=http://www.comune.roma.it/wps/portal/pcr?contentId=NEW151061&jp_pagecode=newsview.wp&ahew=contentId:jp_pagecode|title=Roma diventa Capitale|accessdate=6 Marso 2012|language=Italian|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205130517/http://www.comune.roma.it/wps/portal/pcr?contentId=NEW151061&jp_pagecode=newsview.wp&ahew=contentId:jp_pagecode|archivedate=5 Pebrero 2012}}</ref> at ang pinakamalaki kapuwa sa lawak at sa populasyon sa 8,101 ''comuni'' ng Italya. Ito ay pinamamahalaan ng isang alkalde at isang konseho ng lungsod. Ang luklukan ng komuna ay ang ''Palazzo Senatorio'' sa [[Burol Capitolino]], ang makasaysayang luklukan ng pamahalaang lungsod. Ang lokal na administrasyon sa Roma ay karaniwang tinutukoy bilang ''"Campidoglio"'', ang Italyanong pangalan ng burol. ==== Mga pang-administratibo at lumang paghahati ==== [[Talaksan:Roma_-_Municipi_numerata.png|thumb|Ang ''municipi'' ng Roma]] [[Talaksan:Piazza Esedra 2022.jpg|thumb|Ang [[Piazza della Repubblica, Roma]]]] Mula pa noong 1972, ang lungsod ay hinati sa mga lugar pang-administratibo, na tinatawag na ''municipi'' (isahan ''Municipio'') (hanggang 2001 na pinangalanang ''circoscrizioni'').<ref>{{cite web|title=Territorio|publisher=Comune di Roma|accessdate=5 Oktubre 2009|url=http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/!ut/p/_s.7_0_A/7_0_21L?menuPage=/Area_di_navigazione/Sezioni_del_portale/Dipartimenti_e_altri_uffici/Dipartimento_XV/www-9-romastatistica-9-it/Territorio/&flagSub=|language=Italian|archive-date=2020-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728111816/https://sso.comune.roma.it/oamsso-bin/loginSPID.pl?contextType=external&username=string&OverrideRetryLimit=0&password=secure_string&challenge_url=https%3A%2F%2Fsso.comune.roma.it%2Foamsso-bin%2FloginSPID.pl&DCCCtxCookieMaxLength=8192&creds=userid+password&request_id=283093623976930103&authn_try_count=0&locale=en_US&resource_url=http%253A%252F%252Fwww.comune.roma.it%252Fwas%252Fwps%252Fportal%252F%2521ut%252Fp%252F_s.7_0_A%252F7_0_21L%253FmenuPage%253D%25252FArea_di_navigazione%25252FSezioni_del_portale%25252FDipartimenti_e_altri_uffici%25252FDipartimento_XV%25252Fwww-9-romastatistica-9-it%25252FTerritorio%25252F%2526flagSub%253D|url-status=dead}}</ref> Sa mga kadahilanang pang-administratibo, nilikha ang mga ito upang mapalawig ang [[desentralisasyon]] sa lungsod. Ang bawat ''municipio'' ay pinamamahalaan ng isang pangulo at isang konseho ng dalawampu't limang miyembro na inihahalal ng mga residente nito bawat limang taon. Ang ''municipi ay'' madalas na tumatawid sa mga hangganang tradisyonal, di-pang-administratibong mga dibisyon ng lungsod. Ang municipi ay orihinal na 20, pagkatapos ay ginawang 19,<ref>In 1992 after a [[referendum]] the XIX Circoscrizione became the ''[[Comune]]'' of [[Fiumicino]]</ref> at noong 2013, ang kanilang bilang ay binawasan at naging 15.<ref>{{cite news|title=Roma, sì all'accorpamento dei municipi: il Consiglio li riduce da 19 a 15|url=http://www.ilmessaggero.it/roma/campidoglio/roma_municipi_accorpamento_consiglio_s_riduzione/notizie/257651.shtml#|accessdate=13 Marso 2013|newspaper=Il Messaggero|date=11 Marso 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130316064219/http://www.ilmessaggero.it/roma/campidoglio/roma_municipi_accorpamento_consiglio_s_riduzione/notizie/257651.shtml|archivedate=16 Marso 2013}}</ref> Ang Roma ay nahahati rin sa magkakaibang uri ng mga di-administratibong yunit. Ang makasaysayang sentro ay nahahati sa 22 ''[[Rioni ng Roma|rioni]]'', na ang lahat ay matatagpuan sa loob ng [[mga Pader Aureliano]] maliban sa [[Prati]] at [[Borgo (rione ng Roma)|Borgo]]. Nagmula ang mga ito mula sa [[14 na rehiyon ng Augustong Roma]], na binago noong Gitnang Kapanahunan hanggang maging [[14 na rehiyon ng Medyebal na Roma|medyebal na rioni]].<ref>{{cite web|url=http://www.romeartlover.it/Rioni.html|title=The "Rioni" of Rome|publisher=Romeartlover.it|accessdate=3 Pebrero 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519060423/http://www.romeartlover.it/Rioni.html|archivedate=19 May 2009}}</ref> Sa [[Renasimiyento|Renasiiyento]], sa ilalim ng Papa [[Papa Sixto V|Sixto V]], umabot ulit sa labing-apat, at ang kanilang mga hangganan sa wakas ay itinakda sa ilalim ni [[Papa Benedicto XIV]] noong 1743. Naging pansamantala ang isang bagong pagkakahati ng lungsod sa ilalim ni [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon]], at walang seryosong pagbabago sa pag-oorganisa ng lungsod hanggang noong 1870 nang ang Roma ay naging ikatlong kabesera ng Italya. Ang mga pangangailangan ng bagong kabesera ay humantong sa isang matinding paglaki kapuwa sa urbanisasyon at sa populasyon sa loob at labas ng mga [[Mga Pader Aureliano|pader Aureliano]]. Noong 1874, isang labinlimang rione, ang [[Esquilino (rione ng Roma)|Esquilino]], ay nilikha sa bagong urbanisadong sona ng [[Monti (rione ng Roma)|Monti]]. Sa simula ng ika-20 siglo, ang iba pang rioni ay nilikha (ang huli ay si Prati–ang nag-iisa sa labas ng mga Pader ni [[Urbano VIII|Papa Urbano VIII]]–noong 1921). Pagkatapos, para sa mga bagong pagkakahating pang-administratibo ng lungsod, ginamit na ang terminong "quartiere". Ngayon ang lahat ng rioni ay bahagi ng unang Municipio, na samakatuwid ay ganap na nag-tutugma sa ''makasaysayang lungsod'' (''Centro Storico''). === Kalakhang at panrehiyong pamahalaan === Ang Roma ay ang pangunahing bayan ng [[Metropolitanong Lungsod ng Roma Capital|Kalakhang Lungsod ng Roma Capital]], na sinimulang pairalin noong Enero 1, 2015. Pinalitan ng Kalakhang Lungsod ang dating [[Roma (lalawigan)|provincia di Roma]], na kinabibilangan ng lugar ng kalakhang kinasasakupan ng lungsod at umaabot pa sa hilaga hanggang sa [[Civitavecchia]]. Ang Kalakhang Lungsod ng Roma ang may pinakamalaking lupaing sakop sa Italya. Sa {{Convert|5352|km2}}, ang mga sukat nito ay maihahambing sa rehiyon ng [[Liguria]]. Bukod dito, ang lungsod ay ang kabesera rin ng rehiyon ng [[Lazio]].<ref>Artour. [https://ar-tour.com/guides/in-sea-there-are-crocodiles/rome.aspx Rome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128112717/https://ar-tour.com/guides/in-sea-there-are-crocodiles/rome.aspx |date=2020-11-28 }}. Nakuha noong Agosto 25th, 2020.</ref> === Pambansang pamahalaan === [[Talaksan:Quirinale palazzo e obelisco con dioscuri Roma.jpg|right|thumb|Ang [[Palasyo Quirinal|Palazzo del Quirinale]], ngayon ay luklukan ng [[Pangulo ng Italya|Pangulo ng Republika ng Italya]]]]Ang Roma ang pambansang kabesera ng Italya at ang luklukan ng [[Politika ng Italya|Pamahalaang Italyano]]. Ang mga opisyal na tirahan ng [[Pangulo ng Italya|Pangulo ng Republikang Italyano]] at ng [[Punong Ministro ng Italya]], ang mga luklukan ng parehong tanggapan ng [[Parlamentong Italyano]] at ng [[Konstitusyonal na Korte ng Italya]] ay matatagpuan sa sentrong pangkasaysayan. Ang mga ministro ng estado ay nakakalat sa lungsod; kasama rito ang Ministro ng Ugnayang Panlabas, na matatagpuan sa [[Palazzo della Farnesina]] malapit sa estadio Olimpiko. == Heograpiya == === Lokasyon === Ang Roma ay nasa rehiyon ng [[Lazio]] ng [[gitnang Italya]] sa [[Ilog Tiber]] ({{Lang-it|Tevere}}). Ang orihinal na kapitbahayan ay umunlad sa mga burol na nakaharap sa isang tawiran ng ilog sa tabi ng [[Pulo ng Tiber]], ang tanging natural na tawiran ng ilog sa lugar na ito. Ang Roma ng mga Hari ay itinayo sa pitong burol: ang [[Burol Aventino]], [[Burol Celio]], [[Burol Capitolino]], [[Burol Esquilino]], [[Burol Palatino]], [[Burol Quirinal]], at [[Burol Viminal]]. Ang modernong Roma ay sumasakop din ng isa pang ilog, ang [[Aniene]], na dumadaloy papuntang Tiber sa hilaga ng sentrong pangkasaysayan. Kahit na ang sentro ng lungsod ay nasa 24 kilometro (15&nbsp;mi) papaloob mula sa [[Dagat Tireno|Daga Tireno]], ang teritoryo ng lungsod ay sakop hanggang sa baybayin na kung saan naroon ang timog-kanlurang distrito ng [[Ostia (Roma)|Ostia]]. Ang altitudo ng sentrong bahagi ng Roma ay mula 13 metro (43 talampakan) [[Taas mula sa nibel ng dagat|taas mula]] [[Taas mula sa nibel ng dagat|sa nibel ng dagat]] (sa kinatatayuan ng [[Panteon]]) hanggang 139 metro (456 talampakan) [[Taas mula sa nibel ng dagat|taas mula]] [[Taas mula sa nibel ng dagat|sa nibel ng dagat]] (sa tuktok ng [[Monte Mario]]).<ref>{{cite book|last1=Ravaglioli|first1=Armando|title=Roma anno 2750 ab Urbe condita|publisher=Tascabili Economici Newton|year=1997|location=Rome|language=Italian|isbn=978-88-8183-670-3}}</ref> Ang Komuna ng Roma ay sumasakop sa kabuuang lawak ng 1,285 kilometro kuwadrado (496 me kuw), kasama ang maraming parke at mapupunong lugar. === Topograpiya === [[Talaksan:Satellite_view_of_Rome_2001.jpg|thumb|Imaheng satellite ng Roma]] [[Talaksan:Roma_dall'aereo.JPG|right|thumb|Tanaw sa himpapawid ng bahaging ''Centro Storico'' ng Roma]] Sa buong kasaysayan ng Roma, ang mga hangganan ng lungsod ay itinuturing na lugar sa loob ng mga pader ng lungsod. Orihinal, ang mga ito ay binubuo ng [[Pader Serviano]], na itinayo labindalawang taon pagkatapos ng pandarambong ng mga [[mga Galo|Galo]] sa lungsod noong 390 BK. Naglalaman ito ng karamihan sa mga burol ng Esquilino at Celio, pati na rin sa kabuuan ng natitirang lima. Lumaki ng Roma labas ng Pader Serviano, ngunit wala nang pader ang itinayo hanggang sa halos 700 taong lumipas, nang, noong 270 AD, sinimulan ng Emperor [[Aurelian]]o ang pagtatayo ng [[mga Pader Aureliano]]. Ito ay halos {{Convert|19|km|0}} haba, at naging pader pa rin na kinailangang butasin ng mga hukbo ng [[Kaharian ng Italya]] noong 1870. Ang urbanong kinasasakupan ng lungsod ay hinahati sa dalawa sa pamamagitan ng daang singsing nito, ang ''[[Grande Raccordo Anulare]]'' ("GRA"), na natapos noong 1962, kung saan binilog ang sentro ng lungsod sa distanisya na mga {{Convert|10|km|0}}. Bagaman nang nakumpleto ang singsing ang karamihan sa mga bahagi ng lugar na tinitirhan ay napapaloob nito (bukod sa dating nayon ng [[Ostia (Roma)|Ostia]], na nasa baybayin ng Tireno), may mga baryo na ng lungsod na itinayo hanggang sa {{Convert|20|km|0}} lagpas nito. Sakop ng ''komuna'' ang isang lugar na halos tatlong beses sa kabuuang lugar sa loob ng ''Raccordo'' at maihahalintulad sa lugar sa buong kalakhang lungsod ng [[Milano]] at [[Napoles]], at sa isang lugar na anim na beses na laki ng teritoryo ng mga lungsod na ito. Kasama rin dito ang malalaking lugar ng inabandunang latiang hindi angkop para sa agrikultura o para sa kaunlarang urbano. Bilang kahihinatnan, ang densidad ng ''komuna'' ay hindi ganoon kataas, ang teritoryo nito ay nahahati sa pagitan ng mga matataong lugar at mga lugar na itinalaga bilang mga parke, mga [[reserbang pangkalikasan]], at pang-agrikultura. == Klima == Ang Roma ay mayroong [[klimang Mediteraneo]] ([[kategoryang Köppen sa klima]]: ''Csa''),<ref>{{cite web|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/|title=World Map of Köppen−Geiger Climate Classification|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100906034159/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/|archivedate=6 Setyembre 2010}}</ref> may mainit, tuyong tag-init, at banayad, mabanas na taglamig. Ang pangkaraniwang taunang temperatura ay higit sa {{Convert|21|°C|°F}} sa araw at {{Convert|9|°C|°F}} sa gabi. Sa pinakamalamig na buwan, Enero, ang pangkaraniwang temperatura ay {{Convert|12.6|°C|°F}} sa araw at {{Convert|2.1|°C|°F}} sa gabi. Sa pinakamainit na buwan, Agosto, ang pangkaraniwan temperatura ay {{Convert|31.7|°C|°F}} sa araw at {{Convert|17.3|°C|°F}} sa gabi. Disyembre, Enero, at Pebrero ang mga pinakamalamig na buwan, na may pang-araw-araw na temperatura na tinatayang {{Convert|8|°C|°F}}. Ang mga temperatura sa mga buwang ito sa pangkalahatan ay nag-iiba sa pagitan ng {{Convert|10|and|15|C|F}} sa araw at sa pagitan ng {{Convert|3|and|5|C|F}} sa gabi, na may mas malamig o mas maiinit na rurok na madalas na nangyayari. Ang pag-ulan ng niyebe ay bihira, na may mahihinang pag-ulan o bugso na nangyayari sa ilang taglamig. Sa pangkalahatan nang walang akumulasyon, at ang mga malakas na pag-ulan ng niyebe ay bihira (ang mga pinakahuling nangyari ay noong 2018, 2012, at 1986).<ref>{{cite web|url=http://www.meteo-net.it/articoli/storiconeve.aspx|title=Storia della neve a Roma|accessdate=2 Oktubre 2014|archivedate=27 Hulyo 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130727130551/http://www.meteo-net.it/articoli/storiconeve.aspx}}</ref><ref>{{cite web|title=Snow startles Rome on Europe's coldest day of the winter|website=The Mercury News|date=26 Pebrero 2018|url=https://www.mercurynews.com/2018/02/26/europe-snow-rome-coldest-winter-top-wire/|access-date=22 Agosto 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Roma, tutte le nevicate storiche in città dal ‘56 ad oggi|website=Corriere della sera|date=26 Pebrero 2018|url=https://roma.corriere.it/cronaca/cards/roma-tutte-nevicate-storiche-citta-56-ad-oggi/grande-nevicata-56-piazza-san-pietro.shtml|access-date=13 Hulyo 2020}}</ref> Ang pangkaraniwang [[relatibong kahalumigmigan]] ay 75%, nag-iiba mula 72% sa Hulyo hanggang 77% sa Nobyembre. Ang temperatura ng dagat ay nag-iiba mula sa isang mababang {{Convert|13.9|°C|°F}} sa Pebrero sa isang mataas na {{Convert|25.0|°C|°F}} sa Agosto.<ref name="seatemperature.org2">[http://www.seatemperature.org/europe/italy/tor-san-lorenzo-december.htm Monthly Tor San Lorenzo water temperature chart], seatemperature.org.</ref>{{Weather box|location=[[Paliparang Rome Urbe]] <small>(altitude: 24 m sl, 7 km north from Colosseum [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Rome_Urbe_Airport&params=41.9519_N_12.4989_E_dim:10000_region:IT-RM_type:airport satellite view])</small>|Feb precipitation mm=75.8|year precipitation mm=798.5|Dec precipitation mm=84.4|Nov precipitation mm=109.9|Oct precipitation mm=107.0|Sep precipitation mm=71.8|Aug precipitation mm=34.1|Jul precipitation mm=21.0|Jun precipitation mm=40.7|May precipitation mm=49.1|Apr precipitation mm=76.2|Mar precipitation mm=59.0|Jan precipitation mm=69.5|Feb precipitation days=7.4|precipitation colour=green|year record low C=-9.8|Dec record low C=-5.4|Nov record low C=-7.2|Oct record low C=0.0|Sep record low C=5.4|Aug record low C=8.6|Jul record low C=9.8|Jun record low C=6.2|May record low C=3.7|Apr record low C=-2.5|Jan precipitation days=7.6|Mar precipitation days=7.8|Feb record low C=-6.0|Mar sun=167.4|source 1=[[Servizio Meteorologico]]<ref name=ServizioMeteorologico3>[http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(235)Roma%20Urbe.pdf Tabelle climatiche 1971–2000 della stazione meteorologica di Roma-Urbe Ponente dall'Atlante Climatico 1971–2000], Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare.</ref> (1971–2000)|year sun=2473|Dec sun=111.6|Nov sun=129.0|Oct sun=195.3|Sep sun=237.0|Aug sun=297.6|Jul sun=331.7|Jun sun=285.0|May sun=263.5|Apr sun=201.0|Feb sun=132.8|Apr precipitation days=8.8|Jan sun=120.9|unit precipitation days=1&nbsp;mm|year precipitation days=77.7|Dec precipitation days=8.5|Nov precipitation days=9.1|Oct precipitation days=7.7|Sep precipitation days=5.6|Aug precipitation days=3.2|Jul precipitation days=2.3|Jun precipitation days=4.1|May precipitation days=5.6|Mar record low C=-9.0|Jan record low C=-9.8|metric first=Yes|Dec record high C=22.8|Oct high C=22.4|Sep high C=27.5|Aug high C=31.7|Jul high C=31.5|Jun high C=28.1|May high C=23.9|Apr high C=18.9|Mar high C=16.5|Feb high C=14.0|Jan high C=12.6|year record high C=40.0|Nov record high C=26.0|Dec high C=13.2|Oct record high C=31.4|Sep record high C=37.6|Aug record high C=39.6|Jul record high C=40.0|Jun record high C=36.8|May record high C=33.1|Apr record high C=28.3|Mar record high C=27.0|Feb record high C=23.6|Jan record high C=20.2|single line=Yes|Nov high C=16.5|year high C=21.4|year low C=9.1|Jan low C=2.1|Dec low C=3.1|Nov low C=5.8|Oct low C=10.5|Sep low C=14.3|Aug low C=17.3|Jul low C=16.9|Jun low C=14.3|May low C=10.8|Apr low C=6.8|Mar low C=4.3|Feb low C=2.7|year mean C=15.3|Jan mean C=7.4|Dec mean C=8.2|Nov mean C=11.2|Oct mean C=16.4|Sep mean C=20.9|Aug mean C=24.5|Jul mean C=24.2|Jun mean C=21.2|May mean C=17.3|Apr mean C=12.9|Mar mean C=10.4|Feb mean C=8.4|date=Disyembre 2014}} == Demograpiya == {{Historical populations|1861|18=1651754|31=2017|30=2617175|29=2011|28=2663182|27=2001|26=2775250|25=1991|24=2840259|23=1981|22=2781993|21=1971|20=2188160|19=1961|17=1951|194500|16=1150589|15=1936|14=930926|13=1931|12=660235|11=1921|10=518917|9=1911|8=422411|7=1901|6=273952|5=1881|4=212432|1871|32=2876051}}Noong 550 BK, ang Roma ang pangalawang pinakamalaking lungsod sa Italya, kung saan ang [[Taranto|Tarentum]] ang pinakamalaki.&nbsp; Mayroon itong lugar na humigit-kumulang na {{Convert|285|ha}} at tinatayang populasyon na 35,000. Ang iba pang nagmumukhahi ay naglalatag ng populasyon na nasa ilalim lamang ng 100,000 mula 600 hanggang 500 BK.<ref>Cornell (1995) 204–205</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vL2ntMk7j-4C&pg=PA78|title=Floods of the Tiber in Ancient Rome|author=Gregory S. Aldrete|date=30 Enero 2007|accessdate=13 Hulyo 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130043744/https://books.google.com/books?id=vL2ntMk7j-4C&pg=PA78|archivedate=30 Nobyembre 2015|isbn=978-0-8018-8405-4}}</ref> Nang maitatag ang Republika noong 509 BK ang senso ay nagtala ng populasyon na 130,000. Kasama sa republika ang mismong lungsod at ang agarang nakapalibot. Ang iba pang sanggunian ay nagmumungkahi ng isang populasyon ng 150,000 noong 500 BK. Lumagpas ito sa 300,000 noong 150 BK.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fHtvowE9bt8C&pg=PA168|title=The History of Human Populations: Forms of growth and decline|author=P.M.G. Harris|accessdate=13 Hulyo 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101113738/https://books.google.com/books?id=fHtvowE9bt8C&pg=PA168|archivedate=1 Enero 2016|isbn=978-0-275-97131-1|year=2001}}</ref><ref>{{cite journal|last=Herreros|first=Francisco|url=https://www.academia.edu/1458998|title=Size and Virtue|journal=European Journal of Political Theory|volume=6|issue=4|pages=463–482|accessdate=13 Hulyo 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150904013536/http://www.academia.edu/1458998/Size_and_Virtue|archivedate=4 Setyembre 2015|doi=10.1177/1474885107080651|year=2007| issn = 1474-8851 }}</ref><ref>{{cite journal|jstor=295257|title=Roman Population, Territory, Tribe, City, and Army Size from the Republic's Founding to the Veientane War, 509 B.C.–400 B.C.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-philology_spring-1990_111_1/page/5|first=Lorne H.|last=Ward|date=1 Enero 1990|journal=The American Journal of Philology|volume=111|issue=1|pages=5–39|doi=10.2307/295257}}</ref><ref>{{cite web|url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/14/14443392/1444339214.pdf|title=Archived copy|accessdate=24 Setyembre 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160127113433/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/14/14443392/1444339214.pdf|archivedate=27 Enero 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cg7JYZO_nEMC&pg=PA81|title=Cities and Economic Development: From the Dawn of History to the Present|author=Paul Bairoch|date=18 Hunyo 1991|accessdate=13 Hulyo 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101113738/https://books.google.com/books?id=Cg7JYZO_nEMC&pg=PA81|archivedate=1 Enero 2016|isbn=978-0-226-03466-9}}</ref> Ang laki populasyon ng lungsod sa panahon ng Emperador [[Cesar Augusto|Augusto]] ay pagtatantiya, na mayroong mga batay sa pamamahagi ng palay, pag-angkat ng palay, kapasidad ng akwedukto, hangganan ng lungsod, kapal ng populasyon, mga ulat sa senso, at mga pagpapalagay tungkol sa bilang ng mga hindi naiulat na kababaihan, bata, at mga alipin na nagbibigay ng isang napakalawak na saklaw. Tinantiya ni Glenn Storey ang 450,000 katao, tinatantiya ng Whitney Oates ang 1.2 milyon. Nagbibigay si Neville Morely ng isang malabong pagtatantiya ng 800,000 at ibinukod ang naunang mga mungkahi ng 2 milyon.<ref>N.Morley, ''Metropolis and Hinterland'' (Cambridge, 1996) 33–39</ref><ref>{{cite book|last1=Duiker|first1=William|last2=Spielvogel|first2=Jackson|title=World History|date=2001|publisher=Wadsworth|isbn=978-0-534-57168-9|url=https://archive.org/details/worldhistoryto1500duik/page/149|url-access=registration|page=149|edition=Third}}</ref><ref>{{cite journal|last=Storey|first=Glenn R.|year=1997|title=The population of ancient Rome|url=|journal=Antiquity|publisher=Cambridge University Press|volume=71|issue=274|pages=966–978|doi=10.1017/s0003598x00085859|issn=0003-598X|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=Oates|first=Whitney J.|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Journals/CP/29/2/Population_of_Rome*.html|title=The Population of Rome|journal=Classical Philology|publisher=University of Chicago Press|volume=29|issue=2|year=1934|issn=0009-837X|doi=10.1086/361701|pages=101–116}}</ref> Paiba-iba ang mga tantiya ng populasyon ng lungsod. Tinantiya ni A.H.M. Jones ang populasyon sa 650,000 sa kalagitnaan ng ikalimang siglo. Ang pinsalang dulot ng mga pandarambong ay maaaring pagmamalabis. Ang populasyon ay nagsimula nang lumiit mula sa huling bahagi ng ika-apat na siglo pataas, bagaman sa kalagitnaan ng ikalimang siglo, tila ang Roma ay nananatiling pinakapopular na lungsod ng dalawang bahagi ng Imperyo.<ref>Arnold HM Jones The Decline of the Ancient World, Lonmans, Green and Co. Ltd, London 1966</ref> Ayon kay Krautheimer malapit pa rin ito sa 800,000 noong 400 AD; at bumaba sa 500,000 noong 452, at marahil bumababa pa sa 100,000 noong 500 AD. Matapos ang mga Digmaang Gotiko, 535–552, ang populasyon ay maaaring bumulusok pansamantala sa 30,000. Sa panahon ng papado ni [[Papa Gregorio I]] (590-604), maaaring umabot ito sa 90,000, na dinagdagan ng mga takas.<ref>Richard Krautheimer, Rome, Profile of a City, 312-1308, 2000 p. 65 {{ISBN|0-691-04961-0}}</ref> Tinantiya ni Lancon na 500,000 ang populasyon batay sa bilang ng 'incisi' na nakatala bilang karapat-dapat makatanggap ng mga rasyon ng tinapay, langis, at vino; ang bilang ay bumagsak sa 120,000 sa [[reporma ng 419]].<ref>Bernard Lancon, Rome in Late Antiquity, 2001 p. 14 {{ISBN|0-415-92976-8}}</ref> Si Neil Christie, na sumasangguni sa libreng rasyon para sa pinakamahirap, ay nagtantiya ng 500,000 sa kalagitnaan ng ikalimang siglo at isang sangkapat pa rin ng isang milyon sa pagtatapos ng siglo.<ref>Neil Christie, From Constantine to Charlemagne, An Archaeology of Italy 300-800 A.D. 2006 p. 61, {{ISBN|978-1-85928-421-6}}</ref> Ang Nobela 36 ni Emperador [[Valentiniano III]] ay nagtala ng 3.629 milyong libra ng baboy na ibabahagi sa mga nangangailangan sa 5 libra bawat buwan para sa limang buwan ng taglamig, sapat para sa 145,000 na tatanggap. Ginamit ito upang magmungkahi ng populasyon na mas mababa sa 500,000 lamang. Ang mga daloy ng butil ay nanatiling matatag hanggang sa pag-agaw ng mga natitirang lalawigan ng Hilagang Africa noong 439&nbsp;ng mga [[Lahing Bandalo|Bandalo]], at maaaring bahagyang nagpatuloy nang ganito. Ang populasyon ng lungsod ay bumulusok pa sa mas mababa sa 50,000 katao noong [[Maagang Gitnang Kapanahunan]] mula 700 AD pataas. Nagpatuloy ito sa pagtimik o pag-urong hanggang sa [[Renasimiyento]].<ref>P. Llewellyn, ''Rome in the Dark Ages'' (London 1993), p. 97.</ref> Nang salakayin ng [[Kaharian ng Italya]] ang Roma noong 1870, ang lungsod ay may populasyon na humigit-kumulang 225,000. Mas mababa sa kalahati ng lungsod sa loob ng mga pader ang naitayo noong 1881 nang ang populasyon na naitala ay 275,000. Ito ay tumaas sa 600,000 sa bisperas ng Unang Digmaang Pandaigdig. Sinubukan ng [[Pasismo|pasistang]] rehimen ng Mussolini na pigilan ang labis na pagtaas ng demograpiko ng lungsod ngunit nabigong pigilan ito nang maabot ang isang milyong katao noong unang bahagi ng 1930.{{Linawin|why?}} Nagpatuloy ang paglaki ng populasyon pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, sa pamamagitan ng paglakas ng ekonomiya pagkatapos ng giyera. Ang pagdami ng konstruksiyon ay lumikha din ng maraming suburb noong 1950s at 1960s. Noong kalagitnaan ng 2010, mayroong 2,754,440 residente sa mismong lungsod, habang ilang 4.2&nbsp;milyong katao pa ang nanirahan sa mas malawak na lugar ng Roma (na maaaring ituring bilang bahagi ng administratibong kalakhang lungsod, na may densidad ng populasyon na halos 800 mga naninirahan/km² na saklaw ang {{Cvt|5,000|km2}}). Ang mga menor de edad (batang may edad 18 at mas bata) ay umabot sa 17.00% ng populasyon kumpara sa mga pensiyonado na may bilang na 20.76%. Kumpara ito sa pangkaraniwan sa Italya na 18.06% (menor de edad) at 19.94% (pensiyonado). Ang pangkaraniwang edad ng isang residenteng Romano ay 43 kumpara sa pangkaraniwan sa Italya na 42. Sa limang taon sa pagitan ng 2002 at 2007, ang populasyon ng Roma ay lumago nang 6.54%, habang ang Italya sa kabuuan ay lumago ng 3.56%.<ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/bil2007/index.html|title=Statistiche demografiche ISTAT|publisher=Demo.istat.it|accessdate=3 Pebrero 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426215446/http://demo.istat.it/bil2007/index.html|archivedate=26 Marso 2009}}</ref> Ang kasalukuyang tantos ng kapanganakan ng Roma ay 9.10 ipinapanganak sa bawat 1,000 naninirahan kumpara sa pangkaraniwan sa Italya na 9.45 ang ipinapanganak. Ang urbanong sakop ng Roma ay lumalagpas sa mga administratibong hangganan lungsod na may populasyon na halos 3.9 milyon.<ref name="World_Urban_Areas2">{{Cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas|date= Enero 2015|website=demographia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517065701/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archive-date=17 Mayo 2017|url-status=unfit}}</ref> Sa pagitan ng 3.2 at 4.2 milyong tao ang naninirahan sa [[metropolitanong sakop ng Roma]].<ref>{{cite web|url=https://www.espon.eu/programme/projects/espon-2006/studies-and-scientific-support-projects/study-urban-functions|title=Study on Urban Functions (Project 1.4.3)|date=2006|website=[[European Spatial Planning Observation Network]]|at=Ch. 3|access-date=22 Agosto 2019|archive-date=22 Agosto 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822032242/https://www.espon.eu/programme/projects/espon-2006/studies-and-scientific-support-projects/study-urban-functions|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=Total population in Urban Audit cities, Larger Urban Zone|title=Total population in Urban Audit cities, Larger Urban Zone|date=2009|website=[[Eurostat]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924142951/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00080&plugin=1|archive-date=24 Setyembre 2012|url-status=unfit|access-date=22 Agosto 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2|title=World Urbanization Prospects (2009 revision)|date=2010|website=[[United Nations]] Department of Economic and Social Affairs|at=(Table A.12. Data for 2007)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100425020103/http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2|archive-date=25 Marso 2010|url-status=dead|access-date=22 Agosto 2019}}</ref><ref>{{cite book|author=OECD|authorlink=Organisation for Economic Co-operation and Development|title=OECD Territorial Reviews Competitive Cities in the Global Economy|url=https://books.google.com/books?id=kBsfY-Pe2Q4C|year=2006|publisher=OECD Publishing|location=Table 1.1|isbn=978-92-64-02708-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016032356/https://books.google.com/books?id=kBsfY-Pe2Q4C|archive-date=16 Oktubre 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=Major Agglomerations of the World|last=Brinkoff|first=Thomas|date=1 Enero 2019|website=Population Statistics and Maps|archive-url=https://web.archive.org/web/20100704112702/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|archive-date=4 Hulyo 2010|url-status=unfit}}</ref> === Mga pangkat-etniko === [[Talaksan:Esquilino_da_s_M_Maggiore_1240961.JPG|right|thumb|Ang [[Esquilino (rione ng Roma)|Esquilino]] ''[[Rioni ng Roma|rione]]'']] Ayon sa pinakabagong estadistikang isinasagawa ng ISTAT, humigit-kumulang na 9.5% ng populasyon ay binubuo ng mga hindi Italyano. Halos kalahati ng populasyong migrante ay binubuo ng iba`t ibang pinagmulan sa Europa (higit sa lahat Rumano, Polako, Ukranyo, at Albanes) na bilang ng pinagsamang kabuuang 131,118 o 4.7% ng populasyon. Ang natitirang 4.8% ay may di-Europeong pinagmulan, higit sa lahat ang mga Pilipino (26,933), Bangladesi (12,154), at Tsino (10,283). Ang [[Esquilino (rione ng Roma)|Esquilino]] ''[[Rioni ng Roma|rione]]'', sa labas ng [[Himpilan ng Termini (Roma)|Himpilan ng Tren ng Termini]], ay umunlad sa isang malakihang kapitbahayan ng mga migrante. Ito ay tinutukoy bilang Chinatown ng Roma. Ang mga migrante mula sa higit sa isang daang iba't ibang bansa ay naninirahan doon. Isang komersiyal na distrito, naglalaman ang Esquilino ng mga restawran na nagtatampok ng maraming uri ng lutuing pandaigdigan. May mga tindahan ng pakyawan sa damit. Sa 1,300 o higit pang komersiyal na establisimiyento sa distrito, 800 ay pag-aari ng mga Tsino; bandang 300 ay pinamamahalaan ng mga migrante mula sa ibang bansa sa buong mundo; 200 ang pagmamay-ari ng mga Italyano.<ref>{{cite web|last=Pretto|first=Emiliano|title=Rome Post – what's happening in Rome|website=romepost.it|date=21 Hunyo 2009|url=http://www.romepost.it/Rioni_of_Rome_Esquilino.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090621033439/http://www.romepost.it/Rioni_of_Rome_Esquilino.htm|archive-date=21 Hunyo 2009|url-status=unfit|access-date=22 Agosto 2019}}</ref> === Relihiyon === [[Talaksan:San Giovanni in Laterano 2021.jpg|thumb|Ang [[Basilika ni San Juan de Letran|Arsobasilika ni San Juan de Letran]], ang Katedral ng Roma, na itinayo noong 324, at bahagyang itinayo muli sa pagitan ng 1660 at 1734]] {{bar box|title=Relihiyon sa Roma (2015), Porsiyento<ref>{{cite web |url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/droma.html |title=Diocese of Roma – Statistics |date=11 Hulyo 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://roma.corriere.it/roma/notizie/cronaca/14_gennaio_21/a-roma-provincia-immigrati-10percento-abitanti-guida-religioni-645b3982-827c-11e3-9102-882f8e7f5a8c.shtml |title=A Roma e Provincia, immigrati il 10% degli abitanti: una guida alle religioni |date=11 Hulyo 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.neodemos.info/articoli/roma-citta-italiana-presenza-musulmana/ |title=Roma prima città italiana per presenza Musulmana |date=11 Hulyo 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.visiterome.com/visite_rome_ita/scheda_ghetto_roma.php?ref=5 |title=Gli Ebrei a Roma |date=11 Hulyo 2019 |access-date=11 Hulyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929131918/http://www.visiterome.com/visite_rome_ita/scheda_ghetto_roma.php?ref=5 |archive-date=29 Setyembre 2010 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.caritasroma.it/2014/01/luoghi-di-incontro-e-di-preghiera-degli-immigrati-a-roma/ |title=Luoghi di incontro e di preghiera degli immigrati a Roma |date=14 Pebrero 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.comuniecitta.it/statistiche-demografiche/roma-c58091 |title=Popolazione Roma 2004–2016 |date=11 Hulyo 2019}}</ref>|titlebar=#ddd|float=right|bars={{bar percent|[[Katolisismo]]|gold|83|82.0}} {{bar percent|[[Denominasyong panrelihiyon|Iba]] or [[Walang-relihiyon|hindi relihiyoso]]|black|9|8.0}} {{bar percent|[[Silangang Ortodokso]]|purple|5|4.0}} {{bar percent|[[Islam]]|Green|4.8|3.8}} {{bar percent|[[Protestantismo]]|pink|1.8|0.8}} {{bar percent|[[Hudaismo]]|darkblue|1.7|0.7}} {{bar percent|[[Hinduismo]]|orange|1.4|0.4}} {{bar percent|[[Budismo]]|brown|1.3|0.3}}}}Tulad ng natitirang bahagi ng Italya, ang Roma ay higit sa lahat ay [[Kristiyanismo|Kristiyano]], at ang lungsod ay naging isang mahalagang sentro ng relihiyon at [[Kristiyanong peregrinasyon|peregrinasyon]] sa loob ng maraming siglo. Narito ang batayan ng sinaunang relihiyon ng Roma na may [[Pontifex Maximus|pontifex maximus]] at kalaunan, ito ang naging luklukan ng [[Banal na Luklukan|Vaticano]] at ng papa. Bago dumating ang mga Kristiyano sa Roma, ang [[Relihiyon sa Sinaunang Roma|Religio Romana]] (literal, ang "Relihiyong Romano") ay ang pangunahing relihiyon ng lungsod sa klasikong sinaunang panahon. Ang mga unang diyos na itinatalaga ng mga Romano ay si [[Hupiter (mitolohiya)|Hupiter]], ang Kataas-taasan, at si [[Marte (mitolohiya)|Marte]], ang diyos ng giyera, at ama ng mga kambal nagtatag ng Roma, sina [[Romulus at Remus]], ayon sa tradisyon. Ang ibang mga diyos tulad nina [[Vesta (mitolohiya)|Vesta]] at [[Minerva]] ay pinarangalan. Kumalat din sa Roma ang maraming misteryong kulto, tulad ng [[Mga misteryong Mitraiko|Mitraismo]]. Sa kalaunan, matapos maging martir sa lungsod sina [[San Pedro]] at [[Apostol Pablo|San Pablo]], at ang unang mga Kristiyano ay nagsimulang dumating, ang Roma ay naging Kristiyano, at ang [[Lumang Basilika ni San Pedro]] ay itinayo noong 313 AD. Sa kabila ng ilang pagkakagambala (tulad ng [[papado sa Avignon]]), ang Roma ay ilang daang siglo nang tahanan ng [[Simbahang Katolika Romana]] at ng [[Papa|Obispo ng Roma]], na kilala bilang Papa. [[Talaksan:Basilica di Santa Maria Maggiore - Roma.jpg|left|thumb|Ang [[Basilika ni Santa Maria la Mayor|Basilica di Santa Maria Maggiore]], isa sa apat na papal na [[Mga basilika sa Simbahang Katolika|basilika mayor]] at may maraming estilo ng arkitektura, na itinayo sa pagitan ng ika-4 na siglo at 1743]] Sa kabila ng katotohanang ang Roma ay tahanan ng [[Lungsod ng Vaticano]] at Basilica ni San Pedro, ang katedral ng Roma ay ang [[Basilika ni San Juan de Letran|Arsobasilika ni San Juan de Letran]], sa timog-silangan ng sentro ng lungsod. Mayroong halos 900 mga simbahan sa Roma sa kabuuan. Bukod sa mismong katedral, kasama sa ilang iba pang kilala ay ang [[Basilika ni Santa Maria la Mayor|Basilica di Santa Maria Maggiore]], ang [[Basilika ni San Pablo Extramuros]], ang [[San Clemente al Laterano|Basilica di San Clemente]], [[Simbahan ng San Carlo alle Quattro Fontane|San Carlo Al Quattro Fontane]], at ang [[Simbahan ng Gesù]]. Mayroon ding mga sinaunang [[Mga catacumba ng Roma|Catacumba ng Roma]] sa ilalim ng lungsod. Maraming institusyong pang-edukasyong pang-relihiyoso din ang nasa Roma, tulad ng [[Pontipikal na Lateranong Unibersidad]], [[Pontipikal na Suriang Biblikal]], [[Pontipikal na Gregoriong Unibersidad]], at [[Pontipikal na Suriang Oriental]]. Sa mga nagdaang taon, nagkaroon ng paglago sa pamayanang [[Muslim]] ng Roma, higit sa lahat dahil sa imigrasyon mula sa Hilagang Africa at Gitnang Silangan papunta sa lungsod.{{Linawin|date=Hunyo 2017}} Bilang resulta ng pagtaas ng mga lokal na tagapagsanay ng pananampalatayang [[Islam]], isinulong ng ''komuna'' ang pagtatayo ng [[Mosque ng Roma]], na kung saan ito ang pinakamalaking mosque sa [[Kanlurang Europa]], na dinisenyo ng arkitektong si [[Paolo Portoghesi]] at pinasinayaan noong Hunyo 21, 1995. Mula nang natapos ang [[Republikang Romano]], ang Roma ay sentro rin ng isang mahalagang pamayanan ng mga [[Mga Hudyo|Hudyo]],<ref>Coarelli, p. 308.</ref> na dating nakabase sa [[Trastevere]], at kalaunan sa [[Ghetto ng Roma]]. Nariyan din ang pangunahing sinagoga sa Roma, ang ''[[Dakilang Sinagoga ng Roma|Tempio Maggiore]]''. === Lungsod ng Vaticano === {{Main|Lungsod ng Vaticano}}{{Wide image|Vatikan Kolonaden Petersdom.jpg|1000px|[[Piazza San Pietro]] sa Lungsod ng Vaticano}}Ang teritoryo ng Lungsod ng Vaticano ay bahagi ng ''Mons Vaticanus'' ([[Burol Vaticano]]), at ng katabing dating Parang ng Vaticano, kung saan ang [[Basilika ni San Pedro]], ang [[Apostolikong Palasyo]], ang [[Kapilya Sistina]], at mga museo ay itinayo, kasama ang iba`t ibang gusali. Ang lugar ay bahagi ng Romanong [[rione]] ng [[Borgo (rione ng Roma)|Borgo]] hanggang 1929. Bilang hiwalay mula sa lungsod sa kanlurang pampang ng [[Ilog Tiber|Tiber]], ang lugar ay isang suburb na protektado dahil pinaloob sa mga pader ni [[Papa Leo IV|Leo IV]], na kalaunan ay pinalawak ang hanggang sa kasalukuyang kutang pader nina [[Papa Pablo III|Pablo III]], [[Papa Pio IV|Pio IV]], at [[Urbano VIII]]. Nang iniaayos ang [[Tratadong Letran]] na lumikha estado ng Vaticano noong 1929, ang mga hangganan ng iminungkahing teritoryo ay naiimpluwensiyahan buhat ng kalakhan nito ay napapaloob sa pabilog na ito. Walang pader sa ilang hangganan, ngunit ang linya ng ilang gusali ang ginagamit na bahagi ng hangganan, at mayroon ding maliit na bahagi ng bagong pader na itinayo. Kasama sa teritoryo ang [[Piazza San Pietro]], na hiwlay mula sa teritoryo ng Italya sa pamamagitan lamang ng isang puting linya sa hangganan ng plaza, kung saan ang hangganan ay sa Piazza Pio XII. Ang Piazza San Pietro ay naabot sa pamamagitan ng [[Via della Conciliazione]], na mula sa Tiber hanggang sa Basilika ni San Pedro. Ang engrandeng tunguhin na ito ay dinisenyo ng mga arkitektong sina [[Marcello Piacentini|Piacentini]] at Spaccarelli, sa mga tagubilin ni [[Benito Mussolini]] at alinsunod sa simbahan, matapos ng [[Kasunduang Laterano|Tratadong Letran]]. Ayon sa Kasunduan, ang ilang [[mga pag-aari ng Banal na Luklukan]] na matatagpuan sa teritoryo ng Italya, higit sa lahat ang [[Papal na Palasyo ng Castel Gandolfo]] at mga [[Mga basilika sa Simbahang Katolika|basilika mayor]], ay nagtatamasa ng katayuang ekstrateritoryal na katulad ng mga banyagang [[Misyong diplomatiko|embahada]]. === Peregrinasyon === [[Talaksan:Petersdom_bei_Nacht_Via_della_Conciliazione_in_Rome.jpg|right|thumb|Basilika ni San Pedro sa gabi mula sa [[Via della Conciliazione]] sa Roma]] Ang Roma ay naging pangunahing pook ng [[Kristiyanong peregrinasyon|peregrinasyong Kristiyano]] mula pa noong [[Gitnang Kapanahunan]]. Ang mga tao mula sa buong [[Kakristiyanuhan]] ay bumibisita sa Lungsod ng Vaticano, sa loob ng lungsod ng Roma, ang luklukan ng papado. Ang lungsod ay naging isang pangunahing lugar ng [[peregrinasyon]] sa panahon ng Gitnang Kapanahunan. Liban sa maikling panahon bilang isang malayang lungsod sa panahon ng [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]], pinanatili ng Roma ang katayuan nito bilang Papal na kabesera at banal na lungsod sa loob ng maraming siglo, kahit na noong [[Papado sa Avignon|sandaling lumipat]] ang Papado sa [[Avignon]] (1309–1377). Naniniwala ang mga Katoliko na ang Vaticano ay ang huling hantungan ni San Pedro. Ang mga peregrinasyon sa Roma ay maaaring may kasamang mga pagbisita sa maraming pook, kapuwa sa loob ng Lungsod ng Vaticano at sa teritoryo ng Italya. Ang isang tanyag na pinupuntahan ay ang [[Scala Sancta|hagdanan ni Pilato]]. Ayon sa tradisyong Kristiyano ito ay ang mga hakbang na humantong sa [[praetorium]] ng [[Poncio Pilato]] sa [[Herusalem]], na kung saan tumayo si [[Hesus|Hesukristo]] sa kaniyang [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon]] hapapunta sa kaniyang hatol.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554541/Steps-Jesus-walked-to-trial-restored-to-glory.html|title=Steps Jesus walked to trial restored to glory|last=Moore|first=Malcolm|date=13 Hunyo 2007|work=Telegraph.co.uk|access-date=22 Agosto 2019|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Ang mga hagdan ay sinasabing dinala sa Roma ni [[Santa Elena (emperatris)|Elena ng Constantinopla]] noong ika-apat na siglo. Sa loob ng daang siglo, ang ''Scala Santa'' ay umakit ng mga Kristiyanong peregrino na nagnanais na parangalan ang Pasyon ni Hesus. Kasama sa iba pang lugar na pinupuntahan ng mga peregrino ay ang catacumba na itinayo noong panahong imperyal, kung saan nagdarasal ang mga Kristiyano, inilibing ang kanilang mga patay, at nagsagawa ng pagsamba sa mga panahon ng pag-uusig, at iba't ibang [[Mga pambansang simbahan sa Roma|pambansang simbahan]] (kasama ng mga ito ang [[San Luigi dei Francesi|San Luigi dei francesi]] at [[Santa Maria dell'Anima]]), o mga simbahang nauugnay na may indibidwal na mga ordeng panrelihiyon, tulad ng sa mga [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]] [[Simbahan ng Gesù]] at [[Sant'Ignazio]]. Ayon sa tradisyon, ang mga peregrino sa Roma (pati na rin ang mga debotong Romano) ay bumibisita sa [[Pitong Simbahang Pamperegrino ng Roma|pitong simbahang pamperegrino]] ({{Lang-it|Le sette chiese}}) sa loob ng 24 na oras. Ang pasadyang ito, ipinag-uutos para sa bawat manlalakbay noong Gitnang Kapanahunan, ay isinakodigo noong ika-16 na siglo ni San [[Felipe Neri]]. Ang pitong simbahan ay ang apat na basilika mayor ([[Basilika ni San Pedro|San Pedro sa Vaticano]], [[Basilika ni San Pablo Extramuros|St Pablo Extramuros]], [[Basilika ni San Juan de Letran|San Juan de Letran]] at [[Basilika ni Santa Maria la Mayor|Santa Maria Maggiore]]), habang ang tatlo pa ay ang [[San Lorenzo fuori le mura]] (isang [[Kasaysayan ng Kristiyanismo|Maagang Kristiyanong]] basilika), [[Santa Croce in Gerusalemme]] (isang simbahang itinatag ni [[Santa Elena (emperatris)|Elena]], ang ina ni Constantino, na naglalaman ng mga labi ng kahoy na sinasabing mula sa banal na krus) at [[San Sebastiano fuori le mura]] (na nasa [[Daang Apia]] at itinayo sa itaas ng [[mga Catacumba ni San Sebastian]]). == Tanawin == === Arkitektura === {{Main|Mga simbahan ng Roma}} [[Talaksan:Colosseo_Romano_Rome_04_2016_6289.jpg|left|thumb|Ang [[Koliseo]] ay nananatiling pinakamalaking [[Amphitheater|ampiteatro]] sa buong mundo.<ref>{{cite news|url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/largest-amphitheatre/|title=Colosseum: The Largest Amphitheatre|work=Guinnesworldrecords.com|date=6 Marso 2013|access-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027170257/http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/largest-amphitheatre/|archive-date=27 Oktubre 2014|url-status=dead}}</ref> Ginamit ito para sa mga palabas ng mga [[gladyador]] at iba pang pampublikong pagdiriwang (mga palabas hinggil sa pangangaso, pagsasabuhay ng mga sikat na labanan at drama batay sa mitolohiyang klasiko).]] [[Talaksan:ThePantheon.jpg|thumb|Ang [[Panteon]], na itinayo bilang isang templo na alay sa "lahat ng mga diyos ng nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap"]] Ang arkitektura ng Roma sa mga nagdaang siglo ay lubos na umunlad, lalo na mula sa mga estilong Klasiko at Imperyal Romano hanggang sa modernong [[Pasistang arkitektura|arkitekturang pasista]]. Ang Roma ay isa noong sentro ng [[arkitekturang klasiko]], na bumuo ng mga bagong anyo tulad ng [[arko]], [[Lungaw|simboryo]], at [[boveda]].<ref name="Eyewitness">Eyewitness Travel (2006), pp. 36–37.</ref> Ang estilong [[Arkitekturang Romaniko|Romaniko]] noong ika-11, ika-12, at ika-13 siglo ay malawakang ginamit din sa arkitekturang Romano, at kalaunan ang lungsod ay naging isa sa pangunahing sentro ng arkitekturang [[Renasimiyento]], [[Arkitekturang Baroko|Baroko]], at [[Arkitekturang Neoklasiko|Neoklasiko]].<ref name="Eyewitness" /> ==== Sinaunang Roma ==== {{Main|Talaan ng mga sinaunang monumento sa Roma|Sinaunang arkitekturang Romano}}Ang isa sa mga simbolo ng Roma ay ang [[Koliseo]] (70-80 AD), ang pinakamalaking [[Amphitheater|ampiteatro]] na itinayo sa Imperyong Romano. Orihinal na may kakayahang magpaupo ng 60,000 manonood, ginamit ito para sa labanang [[gladyador]]. Kabilang sa mga mahahalagang monumento at lugar ng sinaunang Roma ang [[Foro ng Roma]], ang [[Domus Aurea]], ang [[Panteon]], [[Haligi ni Trajano]], [[Palengke ni Trajano]], ang mga [[Mga Catacumba ng Roma|Catacumba]], ang [[Sirko Maximo]], ang mga [[Mga Paliguan ni Caracalla|Paliguan ni Caracalla]], [[Castel Sant'Angelo]], ang [[Mausoleo ni Augusto]], ang [[Ara Pacis]], ang [[Arko ni Constantino]], ang [[Piramide ni Cestius|Pyramide ni Cestius]], at ang [[Bocca della Verità]]. ==== Medyebal ==== Ang mga tanyag na kuwarto ng lungsod ng medieval, na matatagpuan higit sa lahat sa paligid ng Capitolino, ay lubos na giniba sa pagitan ng pagtatapos ng ika-19 na siglo at ng panahong pasista, ngunit maraming kapansin-pansin na mga gusali ang nananatili. Ang mga Basilika na nagmula pa sa [[Kasaysayan ng Kristiyanismo|sinaunang Kristiyanismo]] ay gaya ng [[Basilika ni Santa Maria la Mayor|Santa Maria la Mayor]] at [[Basilika ni San Pablo Extramuros|San Pablo Extramuros]] (ang huli ay muling itinayo noong ika-19 na siglo), kapuwa naglalaman ng mga mosaic ng ika-apat na siglo AD. Kapansin-pansin sa kalaunan ang mga medyebal na mosaic at fresco na matatagpuan din sa mga simbahan ng [[Santa Maria in Trastevere]], [[Santi Quattro Coronati]], at [[Santa Prassede]]. Kasama sa mga sekular na gusali ang mga tore, ang pinakamalaki ay ang [[Torre delle Milizie]] at [[Torre dei Conti]], kapuwa katabi ng Forum ng Roma, at ang malaking panlabas na hagdanan patungo sa basilika ng [[Santa Maria in Ara Coeli|Santa Maria in Aracoeli]]. ==== Renasimiyento at Baroko ==== {{Wide image|Piazza del Campidoglio panoramic view 39948px.jpg|800px|Panoramong tanaw ng [[Piazza del Campidoglio]], na may kopya ng [[Ekwestreng Estatwa ni Marcus Aurelius]]}}Marami sa mga sikat na plaza ng lungsod–marami ay malalaki, marilag, at madalas na pinalamutian ng mga [[Talaan ng mga obelisko sa Roma|obelisko]], ilan ay maliliit at kaakit-akit–ay hinubog noong panahon ng Renasimiyento at Baroko. Ang mga pangunahin ay [[Piazza Navona]], [[mga Hagdang Espanyol]], [[Campo de' Fiori]], [[Piazza Venezia]], [[Palazzo Farnese|Piazza Farnese]], [[Piazza della Rotonda]], at [[Santa Maria sopra Minerva|Piazza della Minerva]]. Ang isa sa mga pinakasagisag na halimbawa ng sining Baroko ay ang [[Bukal Trevi]] ni [[Nicola Salvi]]. Ang iba pang kilalang mga [[Arkitekturang Baroko|palasyong baroko]] ng ika-17 siglo ay ang [[Palazzo Madama]], ngayon ang luklukan ng [[Senado ng Republika (Italya)|Italyanong Senado]], at ang [[Palazzo Montecitorio]], na ngayon ay ang luklukan ng [[Kamara ng mga Deputado (Italya)|Kamara ng mga Deputado ng Italya]]. ==== Neoklasisismo ==== [[Talaksan:Altar della Patria September 2015-1.jpg|thumb|Ang [[Monumento ni Victor Emmanuel II]]]] Noong 1870, ang Roma ang naging kabeserang lungsod ng bagong [[Kaharian ng Italya]]. Sa panahong ito, ang [[Arkitekturang Neoklasiko|neoklasisismo]], isang estilo ng arkitektura na naiimpluwensiyahan buhat ng arkitektura ng [[Sinaunang klasiko|unang panahon]], ang naging pangunahing impluwensiya sa arkitekturang Romano. Sa panahong ito, maraming dakilang palasyo sa neoklasikong estilo ang itinayo upang maging luklukan ng mga ministeryo, embahada, at iba pang mga ahensiya ng gobyerno. Ang isa sa mga kilalang simbolo ng Romanong neoklasisismo ay ang [[Monumento ni Victor Emmanuel II|Monumento ni Vittorio Emanuele II]] o "Altar ng Ama ng Bayan", kung saan matatagpuan ang [[Monumento ni Victor Emmanuel II#Libingan ng Di-kilalang Sundalo|Libingan ng Di-kilalang Sundalo]], na kumakatawan sa 650,000 Italyanong sundalo na namatay sa Unang Digmaang Pandaigdig. == Ekonomiya == Bilang kabesera ng Italya, ang Roma ay tahanan ng lahat ng punong institusyon ng bansa, kabilang ang Pagkapangulo ng Republika, ang gobyerno (at ang solong ''Ministeri''), ang Parlamento, ang pangunahing korteng panghukuman, at ang mga kinatawang diplomatiko ng lahat ng mga bansa para sa estado ng Italya at sa Lungsod ng Vaticano. Maraming pandaigdigang institusyon ang matatagpuan sa Roma. Kapansin-pansin ang mga pangkultura at pang-agham, tulad ng Suriang Amerikano, Paaralang Briton, Akademyang Pranses, mga Suriang Escandinava, at Suriang Arkeolohikong Aleman. Mayroon ding mga dalubhasang ahensiya ng mga Nagkakaisang Bansa, tulad ng [[Organisasyon ng Pagkain at Agrikultura]] (''Food and Agriculture Organization'' o FAO). Nasa Roma rin mga pangunahing pandaigdigang organisasyong pampolitika at pangkultura, tulad ng [[Pandaigdigang Pondo para sa Kaunlarang Agrikultural]] (''International Fund for Agricultural Development'' o IFAD), [[Pandaigdigang Programa sa Pagkain|Pandaigdigang Program sa Pagkain]] (''World Food Programme'' o WFP), ang [[Kolehiyong Pangdepensa ng NATO]] (''NATO Defense College'') at ang [[Pandaigdigang Sentro para sa Pag-aaral ng Pagpapanatili at Pagpapanumbalik ng Pagmamay-aring Pangkultura]] (''International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property'' o ICCROM). == Edukasyon == [[Talaksan:Sapienza_entrance_(20040201351).jpg|right|thumb|Ang [[Unibersidad ng Roma La Sapienza]], itinatag noong 1303]] Ang Roma ay isang pangunahing pambansa at pandaigdigang sentro para sa mas mataas na edukasyon, at naglalaman ng maraming akademya, kolehiyo, at unibersidad. Ipinagmamalaki nito ang sari-saring akademya at kolehiyo, at itinuturing ito bilang isang pangunahing sentrong intelektuwal at pang-edukasyon sa buong mundo, lalo noong panahon ng [[Sinaunang Roma]] at ng [[Renasimiyento]], kasama ang Florencia.<ref name="Roman Academies">{{cite encyclopedia|url=http://www.newadvent.org/cathen/01083b.htm|encyclopedia=Catholic Encyclopedia|title=Roman Academies|publisher=Newadvent.org|date=1 Marso 1907|accessdate=3 Pebrero 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100112132437/http://www.newadvent.org/cathen/01083b.htm|archivedate=12 Enero 2010}}</ref> Ayon sa City Brands Index, ang Roma ay itinuturing na pangalawa sa pinakamakasaysayan, pinakaaral, at pinakakultural na kabigha-bighani at magandang lungsod.<ref name="Roman Academies"/> Maraming unibersidad at kolehiyo sa Roma Ang unang unibersidad nito, ang [[Unibersidad ng Roma La Sapienza|La Sapienza]] (itinatag noong 1303), ay isa sa pinakamalaki sa buong mundo, na may higit sa 140,000 dumadalong mag-aaral; noong 2005, inihanay ito bilang ang ika-33 pinakamahusay na unibersidad sa Europa<ref>{{Cite web|url=http://www.arwu.org/rank/2005/ARWU2005_TopEuro.htm|title=Top 100 European Universities|date=2005|website=Academic Ranking of World Universities|archive-url=https://web.archive.org/web/20090129082351/http://www.arwu.org/rank/2005/ARWU2005_TopEuro.htm|archive-date=29 Enero 2009|url-status=dead}}</ref> at noong 2013 ang Pamantasang Sapienza ng Roma ay ang ika-62 sa buong mundo at nangunguna sa Italya sa ''World University Rankings''<ref>{{Cite web|url=https://cwur.org/2013.php|title=Top 100 Universities|date=2013|website=Center for World University Rankings|access-date=22 Agosto 2019}}</ref> at may katayuan bilang isa sa pangunahing 50 sa Europa at pangunahing 150 pinakamahusay na kolehiyo sa buong mundo.<ref>{{cite web|url=http://www.arwu.org/rank2008/ARWU2008_TopEuro%28EN%29.htm|title=Top 100 European Universities|date=2008|website=Academic Ranking of World Universities|archive-url=https://web.archive.org/web/20090521224840/http://www.arwu.org/rank2008/ARWU2008_TopEuro%28EN%29.htm|archive-date=21 Mayo 2009|url-status=dead|access-date=22 Agosto 2019}}</ref> Upang mabawasan ang kasikipan sa La Sapienza, dalawang bagong pamantasang pampubliko ang itinatag noong mga huling dekada: [[Unibersidad ng Roma Tor Vergata|Tor Vergata]] noong 1982, at [[Pamantasang Roma Tre|Roma Tre]] noong 1992. Nasa Roma rin ng LUISS School of Government,<ref>{{cite web|title=LUISS School of Government|website=sog.luiss.it|url=http://www.sog.luiss.it/|language=it|access-date=22 Agosto 2019|archive-date=10 Hulyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710155033/https://sog.luiss.it/|url-status=dead}}</ref> pinakamahalagang gradwadong unibersidad ng Italya sa mga larangan ng mga ugnayang panlabas at araling Europeo pati na rin ang [[LUISS Business School]], ang pinakamahalagang paaralan ng negosyo sa Italya. Ang Rome [[Istituto superiore per le industrie artistiche (ISIA)|ISIA]] ay itinatag noong 1973 ni [[Giulio Carlo Argan]] at ang pinakalumang institusyon ng Italya sa larangan ng [[disenyong pang-industriya]]. == Kultura == === Aliwan at sining-pagtatanghal === [[Talaksan:Teatro_dell'Opera,_Roma.jpg|right|thumb|Ang [[Teatro dell'Opera di Roma]] sa Piazza Beniamino Gigli]] Ang Roma ay isang mahalagang sentro para sa musika, at mayroon itong matinding eksenang musikal, kabilang ang maraming prestihiyosong konserbatoryong pangmusika at sinehan. Kabilang dito nag [[Accademia Nazionale di Santa Cecilia]] (itinatag noong 1585), kung saan ang mga bagong bulwagang konsiyerto nito ay itinayo sa bagong [[Parco della Musica]], isa sa pinakamalaking pinagdadausan ng musika sa buong mundo. Ang Roma ay mayroon ding isang opera house, ang [[Teatro dell'Opera di Roma]], pati na rin ang ilang mga maliliit na institusyong musikal. Isinagawa rin dito ang sa [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision ng 1991|Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] noong 1991 at ang [[MTV Europe Music Awards 2004|MTV Europe Music Awards]] noong 2004. Nagkaroon din ng kapansing-pansing epekto ang Roma sa kasaysayan ng musika. Ang [[Paaralang Romano]] ay isang pangkat ng mga kompositor ng primaryang sagradong muskika, na aktibo sa lungsod noong ika-16 at ika-17 siglo, samakatuwid ay sumasaklaw sa huling bahagi ng [[Musikang Renasimiyento|Renasimiyento]] at maagang panahon ng [[Musikang Baroko|Baroko]]. Ang termino ay tumutukoy din sa musikang kanilang ginawa. Marami sa mga kompositor ay may direktang koneksiyon sa [[Banal na Luklukan|Vaticano]] at sa [[Kapilya Sistina|kapilya ng papa]], kahit na nagtatrabaho sila sa maraming simbahan. Sila ay madalas na naiiba sa mga kompositor ng [[Paaralang Veneciano (musika)|Paaralang Veneciano]], isang kasabay na kilusan na mas naging progresibo. Sa ngayon ang pinakatanyag na kompositor ng Paaralang Romano ay si [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]], na ang pangalan ay naiugnay sa loob ng apat na raang taong may makinis, malinaw, perpekto, at [[Polifonia|polyfoniang]] perpeksiyon. Gayunpaman, may iba pang kompositor na nagtatrabaho sa Roma, at sa iba't ibang estilo at anyo. === Turismo === [[Talaksan:Piazza_di_Spagna,_Roma_-_scalinata_fc03.jpg|thumb|Ang mga [[Mga Hakbang Espanyol|Hakbang Espanyol]]]] [[Talaksan:Faber_Village,_Lido_di_Ostia_RM,_Lazio,_Italy_-_panoramio_(3).jpg|thumb|[[Ostia (Roma)|Dalampasigang Ostia Lido]]]] Ang Roma ngayon ay isa sa pinakamahalagang tunguhin ng mga turista sa mundo, dahil sa di-mabilang na mga arkeolohikal at artistikong kayamanan nito, pati na rin para sa kagandahan ng mga natatanging tradisyon nito, kagandahan ng mga malalawak na tanawin, at karangyaan ng kamangha-mangha nitong mga "villa" (mga parke). Kabilang sa mga pinakamahalaga rito ay ang maraming museo–Musei Capitolini, ang mga Museo ng Vaticano, at ang Galleria Borghese at iba pa na nakatuon sa moderno at kapanahon na sining–mga [[akwedukto]], [[balong]], [[Mga simbahan ng Roma|simbahan]], [[palasyo]], makasaysayang, mga [[monumento]] at mga labi ng [[Foro ng Roma|Forum ng Roma]], at ang [[Catacumba]]. Ang Roma ang pangatlong pinakabinibisitang lungsod sa EU, pagkatapos ng Londres at Paris, at tumatanggap ng tinatayang na 7-10&nbsp;milyong turista sa isang taon, na kung minsan ay dumodoble sa mga banal na taon. Ang Koliseo (4&nbsp;milyong turista) at ang [[Mga Museong Batikano|Museong Vaticano]] (4.2&nbsp;milyong turista) ang ika-39 at ika-37 (ayon sa pagkakasunud-sunod) na pinakapinapasyal na mga lugar sa mundo, ayon sa isang kamakailang pag-aaral.<ref name="itvnews.tv2">{{cite web|title=The 50 Most Visited Places in The World|website=itvnews.tv|date=2 Oktubre 2009|url=http://www.itvnews.tv/Blog/Blog/the-50-most-visited-places.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002073926/http://www.itvnews.tv/Blog/Blog/the-50-most-visited-places.html|archive-date=2 Oktubre 2009|url-status=dead|access-date=22 Agosto 2019}}</ref> Ang Roma ay isang pangunahing sentrong arkeolohiko, at isa sa pangunahing sentro ng [[Arkeolohiya|pagsasaliksik sa arkeolohiya]] sa buong mundo. Maraming mga surian ng kultura at pananaliksik ang matatagpuan sa lungsod, tulad ng [[Suriang Amerikano sa Roma]],<ref name="Romanculture.org">{{cite web|url=http://www.romanculture.org/index.php?page=airc-hc-rome-program-in-archaeology-and-classical-studies|title=AIRC-HC Program in Archaeology, Classics, and Mediterranean Culture|publisher=Romanculture.org|accessdate=3 Pebrero 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100329144605/http://www.romanculture.org/index.php?page=airc-hc-rome-program-in-archaeology-and-classical-studies|archivedate=29 Marso 2010}}</ref> at ang Suriang Suwesa sa Roma.<ref name="Romanculture.org"/> Naglalaman ang Roma ng maraming [[Talaan ng mga sinaunang monumento sa Roma|sinaunang pook]], kabilang ang [[Foro ng Roma|Forum Romanum]], [[Palengke ni Trajano]], [[Foro ni Trajano]],<ref>{{Cite magazine|magazine=Archaeology}}</ref> ang [[Koliseo]], ang [[Panteon]], at napakarami pang iba. Ang [[Koliseo]], masasabing isa sa pinakatanyag na mga arkeolohikal na pook ng Roma, ay itinuturing na isang [[Mga Kahanga-hangang Pook ng Mundo|kahanga-hangang pook ng mundo]].<ref name="brewers">I H Evans (reviser), ''Brewer's Dictionary of Phrase and Fable'' (Centenary edition Fourth impression (corrected); London: Cassell, 1975), p. 1163</ref><ref name="miller2">{{cite book|url=http://catalog.hathitrust.org/api/volumes/oclc/1538646.html|year=1915|author-link4=Theodore Roosevelt|author-link3=William Howard Taft|author-link2=Woodrow Wilson|author-link=Francis Trevelyan Miller|oclc=679498513|page=201|isbn=|publisher=W. T. Blaine|title=America, the Land We Love|first4=Theodore|last4=Roosevelt|first3=William Howard Taft|last3=Taft|first2=Woodrow|last2=Wilson|first1=Francis Trevelyan|last1=Miller|access-date=22 Agosto 2019}}</ref> Naglalaman ang Roma ng isang malawak at kamangha-manghang koleksiyon ng sining, eskultura, [[balong]], [[mosaic]], [[fresco]], at mga pinta, mula sa lahat ng iba't ibang panahon. Ang Roma ay unang naging isang pangunahing masining na sentro sa panahon ng sinaunang Roma, na may mga porma ng mahalagang [[Romanong sining]] tulad ng sa [[Sinaunang arkitekturang Romano|arkitektura]], pagpipinta, eskultura, at gawaing [[mosaic]]. Ang [[gawaing metal]], [[pagpapanday ng barya]], at pag-ukit ng hiyas, mga larawang [[garing]], salaming pigurin, [[Sinaunang Romanong pagpapalayok|palayok]], at mga guhit sa libro ay itinuturing na iba pang likha sa Roma.<ref name="Toynbee 439–442">{{cite journal|doi=10.1017/S0009840X00221331|last=Toynbee|first=J.M.C.|date=Disyembre 1971|title=Roman Art|url=https://archive.org/details/sim_classical-review_1971-12_21_3/page/439|journal=The Classical Review|volume=21|issue=3|pages=439–442|issn=0009-840X|jstor=708631}}</ref> Nang maglaon ang Roma ay naging isang pangunahing sentro ng sining ng [[Renasimiyento]], dahil ang mga papa ay gumastos ng malaking halaga para sa mga konstruksiyon ng matatayog na [[basilika]], [[palasyo]], [[Plaza|piazza]], at mga pampublikong gusali sa pangkalahatan. Ang Roma ay naging isa sa mga pangunahing sentro ng likhang sining ng Renasimiyento sa Europa, pangalawa lamang sa [[Florencia]], at maihahalintulad sa iba pang pangunahing lungsod at sentro ng kultura, tulad ng Paris at [[Lungsod ng Venezia|Venezia]]. Ang lungsod ay malubhang naapektuhan ng [[Italyanong Baroko|baroko]], at ang Roma ay naging tahanan ng maraming artista at arkitekto, tulad nina [[Gian Lorenzo Bernini|Bernini]], [[Caravaggio]], [[Annibale Carracci|Carracci]], [[Francesco Borromini|Borromini]], at [[Cortona]].<ref name="Toynbee 439–442"/> Noong huling bahagi ng ika-18 siglo at simula ng ika-19 na siglo, ang lungsod ay isa sa mga sentro ng [[Dakilang Pasyal]],<ref name="Matt Rosenberg">{{cite web|title=Grand Tour of Europe: The Travels of 17th & 18th Century Twenty-Somethings|author=Matt Rosenberg|publisher=About.com|url=http://geography.about.com/od/historyofgeography/a/grandtour.htm|accessdate=3 Pebrero 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205235817/http://geography.about.com/od/historyofgeography/a/grandtour.htm|archivedate=5 Disyembre 2010}}</ref> na kung saan ang nakababata at mayayamang Ingles at iba pang mga aristokrata sa Europa ay bumisita sa lungsod upang alamin ang [[Kultura ng sinaunang Roma|sinaunang kultura]], sining, pilosopiya, at arkitektura ng Roma. Naging tahanan din ang Roma ng maraming neoklasiko at rococo na artista, tulad nina [[Giovanni Paolo Pannini|Pannini]] at [[Bernardo Bellotto]]. Ngayon, ang lungsod ay isang pangunahing sentro ng sining, na may maraming suriang pansining<ref name="Matt Rosenberg"/> at mga museo.{{Wide image|Panoramic photograph of interior of Colosseum.jpg|600px|Tanaw sa loob ng Koliseo}} [[Talaksan:Vatican_Museums_Spiral_Staircase_2012.jpg|right|thumb|Ang [[Mga Museong Batikano|mga Museong Vaticano]] ay ang [[Listahan ng pinakabinibisitang museo ng sining|ika-3]] pinakapinapasyal na museo ng sining sa buong mundo.]] Ang Roma ay may lumalagong kaban ng kontemporaneo at modernong sining at arkitektura. Ang Pambansang Galeriya ng Modernong Sining ay may mga obra nina Balla, Morandi, Pirandello, Carrà, De Chirico, De Pisis, Guttuso, Fontana, Burri, Mastroianni, Turcato, Kandisky, at Cézanne sa permanenteng eksibisyon. Sa 2010 binuksan ang pinakabagong pundasyon ng sining ng Roma, isang napapanahong sining at arkitektura ng galeriya na idinisenyo ng kinikilalang Iraqi na arkitektong si Zaha Hadid. Kilala bilang [[MAXXI - Pambansang Museyo ng 21st Century Arts|MAXXI - Pambansang Museo ng Sining ng Ika-21 SIglo]] binabalik nito ang isang sira na lugar na may kapansin-pansin na modernong arkitektura. Nagtatampok ang Maxxi<ref>{{cite web|url=http://www.maxxi.beniculturali.it/english/|title=Maxxi_Museo Nazionale Delle Arti Del Xxi Secolo|publisher=Maxxi.beniculturali.it|accessdate=25 Marso 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211132529/http://www.maxxi.beniculturali.it/english/|archivedate=11 Pebrero 2010}}</ref> ng campus na nakatuon sa kultura, mga pang-eksperimentong mga laboratoryo sa pananaliksik, palitan sa internasyonal at pag-aaral at pagsasaliksik. Ito ay isa sa pinakaambisyosong modernong proyekto sa arkitektura kasabay ng Auditorium Parco della Musica ni [[Renzo Piano]]<ref>{{cite web|url=http://www.auditorium.com/|title=Auditorium Parco della Musica|publisher=Auditorium.com|accessdate=25 Marso 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323151419/http://www.auditorium.com/|archivedate=23 Marso 2010}}</ref> at Rome Convention Center, Centro Congressi Italia EUR, sa distrito ng EUR, [[Massimiliano Fuksas]] na magbubukas sa 2016.<ref>{{cite news|last1=Pelati|first1=Manuela|title=Eur spa, Diacetti: «La nuvola di Fuksas sarà completata entro il 2016|url=http://roma.corriere.it/notizie/cronaca/15_settembre_30/eur-spa-diacetti-la-nuvola-fuksas-sara-completata-entro-2016-c4b647de-678d-11e5-9bc4-2d55534839fc.shtml|accessdate=5 Disyembre 2015|work=Corriere della Sera|date=30 Setyembre 2015|language=Italian|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208165359/http://roma.corriere.it/notizie/cronaca/15_settembre_30/eur-spa-diacetti-la-nuvola-fuksas-sara-completata-entro-2016-c4b647de-678d-11e5-9bc4-2d55534839fc.shtml|archivedate=8 Disyembre 2015}}</ref> Tampok sa convention center ang isang malaking translucent na lalagyan sa loob kung saan nasuspinde ang isang estrukturang bakal at teflon na kahawig ng ulap at naglalaman ng mga silid pagpupulong at isang awditoryum na may dalawang piazza na nagbubukas sa kapitbahayan sa magkabilang panig. === Moda === [[Talaksan:Fontana.della.barcaccia.arp.jpg|thumb|[[Via Condotti]]]] Ang Roma ay malawak ding kinikilala bilang isang [[kabesera ng moda]]. Bagaman hindi ganoong kasinghalaga ng Milano, ang Roma ang pang-apat na pinakamahalagang sentro para sa moda sa buong mundo, ayon sa 2009 [[Global Monitor ng Wika|Global Language Monitor]] pagkatapos ng [[Milano]], Bagong York, at Paris, na hinigitan pa ang Londres.<ref>{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/popular-culture/fashion|title=The Global Language Monitor » Fashion|publisher=Languagemonitor.com|date=20 Hulyo 2009|accessdate=17 Oktubre 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091101191133/http://www.languagemonitor.com/popular-culture/fashion|archivedate=1 Nobyembre 2009}}</ref> Ang mga pangunahing marangyang brand ng moda at alahas, tulad ng [[Valentino SpA|Valentino]], [[Bulgari]], [[Fendi]],<ref>{{cite web|url=http://www.fendi.com/|title=Fendi|publisher=fendi.com|accessdate=17 Oktubre 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100131001741/http://www.fendi.com/|archivedate=31 Enero 2010}}</ref> [[Laura Biagiotti]], [[Brioni (tatak)|Brioni]], at [[Renato Balestra]], ay may punong tanggapan o tinatag sa lungsod. Ang iba pang pangunahing label, tulad ng [[Gucci]], [[Chanel]], [[Prada]], [[Dolce & Gabbana]], [[Armani]], at [[Versace]] ay may boutique sa Roma, pangunahin kasama ang prestihiyoso at marangyang [[Via Condotti|Via dei Condotti]]. === Lutuin === [[Talaksan:Spaghetti_alla_Carbonara.jpg|thumb|''Spaghetti [[Carbonara|alla Carbonara]]'', isang tipikal na Romanong putahe]] [[Talaksan:Concia_di_zucchine.jpg|thumb|Ang ''Concia di zucchine'', isang halimbawa ng lutuing Romano-Hudyo]] Ang lutuin ng Roma ay umunlad sa daang siglo at panahon ng mga pagbabago sa lipunan, kultura, at politika. Ang Roma ay naging pangunahing sentrong gastronomo sa [[Sinaunang Roma|sinaunang Panahon]]. Ang [[sinaunang lutuing Romano]] ay lubos na naimpluwensiyahan ng kultura ng Sinaunang Griyego, at pagkatapos, ang lubos na pagpapalawak ng imperyo ay nagbukas sa mga Romano sa maraming bago, pamprobinsiyang gawi at paraan ng pagluluto. Nang maglaon, sa panahon ng [[Renasimiyento]], ang Roma ay naging kilala bilang isang sentro ng altang lutuin, dahil ang ilan sa pinakamahusay na chef ng panahong iyon ay nagtatrabaho para sa mga papa. Ang isang halimbawa nito ay si [[Bartolomeo Scappi]], na isang chef na nagtatrabaho para kay [[Papa Pio IV|Pio IV]] sa kusina ng Vaticano. Natamo niya ng katanyagan noong 1570 nang mailathala ang kaniyang librong lutuing ''Opera'' ''dell'arte del cucinare''. Nagtala siya sa aklat ng humigit-kumulang na 1000 recipe ng [[Ulam|lutuing]] Renasimiyento at inilarawan ang mga deskarte at kagamitan sa pagluluto, na nagbibigay ng unang kilalang larawan ng isang [[tinidor]].<ref>{{cite book|last=Rolland|first=Jacques|title=The food encyclopedia|url=https://archive.org/details/foodencyclopedia0000roll|publisher=Robert Rose|location=Toronto|year=2006|isbn=0-7788-0150-0|oclc=70176309|page=[https://archive.org/details/foodencyclopedia0000roll/page/273 273]}}</ref> Sa modernong panahon, ang lungsod ay bumuo ng sarili nitong kakaibang lutuin, batay sa mga produkto ng kalapit na [[Romanong Campagna|Campagna]], tulad ng tupa at gulay (madalas gamitin ang mga [[Cynara scolymus|alkatsopas]]).<ref>{{cite book|title=Culinaria Italy|url=https://archive.org/details/culinariaitalypa0000unse_m5x4|first=Claudia|last=Piras|publisher=Culinaria Konemann|year=2000|isbn=3-8290-2901-2|oclc=881159457|page=[https://archive.org/details/culinariaitalypa0000unse_m5x4/page/291 291]}}</ref> Sa kahanay, ang mga Romanong Hudyo - naninirahan na sa lungsod mula pa noong ika-1 siglo BK–ay nagpaunlad ng kanilang sariling lutuin, ang ''cucina giudaico-romanesca''. Kasama sa mga halimbawa ng Romanong lutuin ang "''[[Saltimbocca]] alla Romana''"–isang hati ng karne ng baka, estilong Romano; tinapunan ng hilaw na hamon at sambong at nilagyan ng puting alak at mantikilya; "''[[Carciofi alla romana]]''"–alkatsopas sa estilong Romano; tinanggal ang mga panlabas na dahon, pinalamanan ng menta, bawang, mga tirang tinapay; "''[[Carciofi alla giudia]]''"–mga alkatsopas na pinirito sa langis ng oliba, tipikal ng pagluluto ng Romanong Hudyo; tinanggal ang mga panlabas na dahon, pinalamanan ng menta, bawang, mga tirang tinapay; "''[[Carbonara|Spaghetti alla carbonara]]''"–[[Ispageti|spaghetti]] na may [[bacon]], [[itlog]], at [[pecorino]], at "''[[Niyoki|Gnocchi]] di semolino alla romana'' "–[[semolina]] dumpling, estilong Romano, at marami pang iba.<ref>{{cite book|last=Carnacina|author2=Buonassisi, Vincenzo|first=Luigi|title=Roma in Cucina|publisher=Giunti Martello|location=Milano|year=1975|language=Italian}}</ref> === Pelikula === [[Talaksan:Audrey_Hepburn_and_Gregory_Peck_on_Vespa_in_Roman_Holiday_trailer.jpg|thumb|''[[Roman Holiday]]'' kasama sina [[Audrey Hepburn]] at [[Gregory Peck]], 1953]] Tahanan ang Roma ng [[Cinecittà|mga Estudyo ng Cinecittà]],<ref name="romefile12">{{cite web|url=http://www.romefile.com/culture/cinecitta.php|title=History of Cinecittà Studios in Rome|publisher=Romefile|date=|accessdate=17 Oktubre 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090501020709/http://www.romefile.com/culture/cinecitta.php|archivedate=1 May 2009}}</ref> ang pinakamalaking pasilidad sa paggawa ng pelikula at telebisyon sa kontinental na Europa at ang sentro ng [[sinehang Italyano]], kung saan marami sa mga pinakamalaking hit sa box office ngayon ang kinukunan. Ang {{Convert|99|acre|ha}} na complex ng estudio na {{Convert|9.0|km|mi}} mula sa gitna ng Roma ay bahagi ng isa sa pinakamalaking pamayanan ng produksiyon sa mundo, pangalawa lamang sa [[Hollywood]], na may higit sa 5,000 propesyonal–mula sa mga tagagawa ng kasuotan ng sinaunang panahon hanggang sa mga espesyalista sa visual effects. Mahigit sa 3,000 produksiyon ang ginawa na rito, mula sa mga kamakailang tampok tulad ng ''[[Ang Passion of the Christ|The Passion of the Christ]]'', ''[[Mga gang ng New York|Gangs of New York]]'', [[Roma (serye sa TV)|HBO's ''Rome'']], ''[[Ang Life Aquatic kasama si Steve Zissou|The Life Aquatic]]'' at ''[[Ang Decameron|Decameron]]'' ni [[Dino De Laurentiis]], hanggang sa mga klasiko sa sinehan tulad ng ''[[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|Ben-Hur]]'', ''[[Cleopatra (pelikula ng 1963)|Cleopatra]]'', at ang mga pelikula ni [[Federico Fellini]]. Itinatag noong 1937 ni [[Benito Mussolini]], ang mga estudio ay binobomba ng mga [[Mga Alyado ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Alyadong Kanluranin]] noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Noong 1950s, ang Cinecittà ang lokasyon ng paggawa ng pelikula para sa maraming malalaking produksyon ng pelikula sa Amerika, at pagkatapos ay naging estudyong pinakanauugnay kay [[Federico Fellini]]. Ngayon, ang Cinecittà ay ang nag-iisang studio sa buong mundo na may paunang paggawa, produksiyon, at buong pasilidad ng post-production sa iisang lote, na pinapayagan ang mga direktor at prodyuser na maglakad kasama ang kanilang manuskrito at "mag-walkout" nang may isang nakumpletong pelikula.{{Fact|date=Hulyo 2020}} === Wika === [[Talaksan:DM_TI_Claudius_Tiberinus.jpg|thumb|Inskripsiyong [[Wikang Latin|Latin]], [[Pambansang Museong Romano]]]] {{Main|Latin}}Bagaman naiugnay lamang ngayon sa Latin, ang sinaunang Roma ay sa katunayan multilingual. Sa pinakamataas na sinaunang panahon, kabahagi ng mga tribo ng [[Mga Sabino|Sabino]] ang lugar ng Roma ngayon sa mga tribong Latin. Ang wikang Sabino ay isa sa [[Mga wikang italiko|Italikong]] pangkat ng mga sinaunang wikang Italyano, kasama ang Etrusko, na kung saan ay magiging pangunahing wika ng huling tatlong haring namuno sa lungsod hanggang sa itatag ang Republika noong 509 BK. Si Urganilla, o [[Plautia Urgulanilla]], asawa ni Emperador Claudio, ay sinasabing nagsasalita ng Etrusko maraming siglo pagkatapos ng petsang ito, ayon sa entrada ni Suetonius kay Claudio. Gayunpaman ang Latin, sa iba't ibang umuusbong na porma, ay ang pangunahing wikang klasiko na Roma, ngunit dahil ang lungsod ay may mga imigrante, alipin, residente, embahador mula sa maraming bahagi ng mundo, ito rin ay maraming wika. Maraming edukadong Romano ang nagsasalita rin ng Griyego, at mayroong isang malaking Griyego, Siriaco, at Hudyong populasyon sa mga bahagi ng Roma bago pa man ang Imperyo. Ang [[Wikang Latin|Latin]] ay nagbago sa panahon ng Gitnang Kapanahunan tungo sa isang bagong wika, ang "''volgare'' ". Ang huli ay umusbong bilang pagtatagpo ng iba't ibang panrehiyong diyalekto, na dominado ng [[Wikaing Toscano|diyalektong Toscano]], ngunit ang populasyon ng Roma ay nakabuo din ng kanilang sariling [[diyalekto]], ang [[Diyalektong Romanesko|Romanesko]]. Ang ''Romanesco na'' sinalita sa panahon ng Gitnang Kapanahunan ay katulad ng isang diyalekto ng katimugang Italya, napakalapit sa [[wikang Napolitano]] ng [[Campania]]. Ang impluwensiya ng kulturang [[Florencia|Florentino]] sa panahon ng [[renasimiyento]], at higit sa lahat, ang imigrasyon sa Roma ng dalawang magkasunod na Florentinong Papang [[Medici]] ([[Papa Leo X|Leo X]] at [[Papa Clemente VII|Clemente VII]]) ang naging sanhi ng isang pangunahing pagbabago sa diyalekto, na nagsimulang maging mas kawangis ng mga diyalektong Toscano. Ito ay nanatiling higit na nakakubli sa Roma hanggang sa ika-19 na siglo, ngunit pagkatapos ay lumawak sa iba pang mga sona ng [[Lazio]] ([[Civitavecchia]], [[Latina, Lazio|Latina]], at iba pa), mula sa simula ng ika-20 siglo, bunga ng tumataas na populasyon ng Roma at sa pagpapabuti ng mga sistema ng transportasyon. Bilang kahihinatnan ng edukasyon at media tulad ng radyo at telebisyon, ang Romanesko ay naging mas katulad sa karaniwang Italyanong diyalekto. Ang panitikan ng diyalekto sa tradisyonal na anyo ng Romanesko ay kasama ang mga akda ng naturang mga manunulat gaya nina [[Giuseppe Gioachino Belli]] (isa sa pinakamahalagang makatang Italyano sa buo), [[Trilussa]], at [[Cesare Pascarella]]. Ito ay nararapat tandaan kahit na ang Romanesko ay isang "''lingua vernacola''" (wikang bernakular), nangangahulugang sa daang siglo, wala itong nakasulat na anyo ngunit sinalita lamang ito sa populasyon. Ang kontemporaneong Romanesco ay pangunahing kinakatawan ng mga tanyag na artista, tulad nina [[Alberto Sordi]], [[Aldo Fabrizi]], [[Anna Magnani]], [[Si Carlo Verdone|Carlo Verdone]], [[Enrico Montesano]], [[Gigi Proietti]], at [[Nino Manfredi]]. == Palakasan == [[Talaksan:Stadio Olimpico e Stadio dei Marmi.jpg|thumb|Ang [[Stadio Olimpico]], tahanan ng [[AS Roma]] at [[SS Lazio]], ay isa sa pinakamalaki sa Europa, na may kapasidad na higit sa 70,000.<ref>{{cite web|url=http://www.maspostatevilaregina.com/2009/05/05/brief-guide-to-olympic-stadium-of-rome/|title=Brief Guide to Olympic Stadium of Rome &#124; Spostare le Finale da Roma? No! Grazie|publisher=Maspostatevilaregina.com|date=23 Marso 2009|accessdate=30 Enero 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512172341/http://www.maspostatevilaregina.com/2009/05/05/brief-guide-to-olympic-stadium-of-rome/|archivedate=12 Mayo 2011}}</ref>]] [[Futbol]] ang pinakatanyag na sport sa Roma, tulad ng sa ibang bahagi ng bansa. Ang lungsod ay nagtanghal ng mga huling laro ng [[Pandaigdigang Kopa ng Futbol 1934|1934]] at [[Pandaigdigang Kopa ng Futbol 1990]]. Ang huli ay isinagawa sa [[Stadio Olimpico]], na tahanang estadio na hinihiram ng kapuwa [[Serie A]] klub na [[SS Lazio]], na itinatag noong 1900, at ang [[AS Roma]], na itinatag noong 1927, na ang ribalan sa [[Derby della Capitale]] ay tanyag na sa kulturang pangkalakasang Romano.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/10/22/first11.derbies/index.html|title=Football First 11: Do or die derbies|publisher=CNN|date=22 Oktubre 2008|accessdate=5 Oktubre 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017011443/http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/10/22/first11.derbies/index.html|archivedate=17 Oktubre 2014}}</ref> Ang mga manlalaro ng futbol na naglalaro para sa mga koponan na ito na ipinanganak din sa lungsod ay nagiging bantog, tulad nina [[Francesco Totti]] at [[Daniele De Rossi]] (kapuwa para sa AS Roma), at [[Alessandro Nesta]] (para sa SS Lazio). [[Talaksan:Roma_-_Stadio_Olimpico_-_Stadio_dei_Marmi_-_Andrea_-_panoramio.jpg|right|thumb|[[Stadio dei Marmi]]]] Ang Roma ay nagtaghal ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1960]], na lubhang nagtagumpay, gamit ang maraming sinaunang pook tulad ng [[Villa Borghese]] at ang [[mga Paliguan ni Caracalla]] bilang mga pinagdausan. Para sa Palarong Olimpiko maraming mga bagong pasilidad ang itinayo, kapansin-pansin ang bagong malaking Olimpikong Estadio (na kung saan ay pinalaki at binago upang itanghal ang ilang kompetisyon at ang huli sa [[Pandaigdigang Kopa ng Futbol 1990]]), ang [[Stadio Flaminio]], ang Villaggio Olimpico (Pamayanang Olimpiko, nilikha upang itanghal ang mga atleta at muling isinaayos pagkatapos ng mga laro bilang isang distritong pantirahan), ecc. [[Paanyaya ng Roma para sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020|Nagpaanyaya]] ang Roma upang maging tahanan ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020]] ngunit inatras ito bago ang deadline sa pagtatala ng mga aplikante.<ref name="olympic.org2">{{cite web|url=http://www.olympic.org/media?articleid=138217|title=Media|publisher=Olympic.org|accessdate=15 Setyembre 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019052200/http://www.olympic.org/media?articleid=138217|archivedate=19 Oktubre 2011}}</ref><ref name="Bladesplace.id.au2">{{cite web|url=http://www.bladesplace.id.au/olympic-games-candidates.html|title=Candidate Cities for Future Olympic Games|publisher=Bladesplace.id.au|accessdate=17 Oktubre 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091012174517/http://www.bladesplace.id.au/olympic-games-candidates.html|archivedate=12 Oktubre 2009}}</ref> Dagdag dito, itinanghal sa Roma ng [[1991 EuroBasket]] at tahanan ng kinikilalang internasyonal na koponan ng basketball na [[Pallacanestro Virtus Roma|Virtus Roma]]. Ang [[rugby]] ay nakakakuha ng mas maraming manlalaro. Hanggang sa 2011 ang [[Stadio Flaminio]] ay ang tahanang estadyo para sa [[pambansang koponan ng unyong rugby ng Italya]], na naglalaro sa [[Anim na Nations Championship|Six Nations Championship]] mula pa noong 2000. Ang koponan ay naglalaro ngayon ng mga laro sa bahay sa Stadio Olimpico sapagkat ang Stadio Flaminio ay nangangailangan ng mga gawaing pagsasaayos upang mapabuti ang kapasidad at kaligtasan nito. Ang Roma ay tahanan ng mga lokal na koponan ng unyong rugby tulad ng [[Rugby Roma Olimpic|Rugby Roma]] (itinatag noong 1930 at nagwagi ng limang kampeonatong Italyano, ang huli noong 1999–2000), [[Unione Rugby Capitolina]], at [[SS Lazio Rugby 1927|SS Lazio 1927]] (sangay ng unyong rugby ng multisport club SS Lazio). Tuwing Mayo, isinasagawa sa Roma ang torneong tennis ng [[ATP World Tour Masters 1000|ATP Masters Series]] sa mga luwad na korte ng [[Foro Italico]]. Ang pagbibisikleta ay popular matapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ngunit ang katanyagan ay nawawala. Ang Roma ay nagtanghal ng huling bahagi ng [[Giro d'Italia]] nang tatlong beses, noong 1911, 1950, at 2009. Ang Roma ay tahanan din ng iba pang mga koponan sa palakasan, kabilang ang volleyball ([[M. Roma Volley]]), [[Handball ng koponan|handball]], o [[Water polo|waterpolo]]. == Transportasyon == [[Talaksan:Rom_Fiumicino_2011-by-RaBoe-02.jpg|right|thumb|Ang [[Paliparang Leonardo da Vinci–Fiumicino|Paliparang Roma–Fiumicino]] ay ang [[Talaan ng mga pinakaabalang paliparan sa Europa|pang-sampung pinakaabalang paliparan sa Europa]] noong 2016.]] [[Talaksan:Giorcescivitavecchia3.JPG|right|thumb|[[Daungan ng Civitavecchia]]]] Ang Roma ay nasa gitna ng paikot na network ng mga kalsada na halos sumusunod sa mga linya ng mga sinaunang kalsadang Romano na nagsimula sa [[Burol Capitolino]] na iniugnay ang Roma sa imperyo nito. Ngayon ang Roma ay binilog, sa layo na halos {{Convert|10|km|mi|0}} mula sa Capitol, sa pamamagitan ng daang-singsing (ang ''[[Grande Raccordo Anulare]]'' o ''GRA''). Dahil sa lokasyon nito sa gitna ng tangway ng Italya, ang Roma ang punong pusod ng riles para sa gitnang Italya. Ang pangunahing estasyon ng riles ng Roma, ang [[Himpilang Termini ng Roma|Termini]], ay isa sa pinakamalaking estasyon ng riles sa Europa at ang pinakaginagamit sa Italya, na may halos 400 libong manlalakbay na dumadaan araw-araw. Ang pangalawang pinakamalaking estasyon sa lungsod, ang [[Himpilan ng riles ng Tiburtina, Roma|Roma Tiburtina]], ay pinaunlad bilang isang [[High-speed rail sa Italya|high-speed rail]] terminus.<ref>{{Cite web|url=http://eurostar-av.trenitalia.com/it/progetto/stazioni_rinnovate/roma_tiburtina.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061203063001/http://eurostar-av.trenitalia.com/it/progetto/stazioni_rinnovate/roma_tiburtina.html|url-status=dead|archive-date=3 Disyembre 2006|title=Eurostar Italia Alta Velocità|date=3 Disyembre 2006}}</ref> Gaya ng sa madalas na high-speed na tren sa lahat ng pangunahing Italyanong lungsod, ang Roma ay nauugnay gabi-gabi sa pamamagitan ng mga serbisyong 'boat train' sleeper papuntang Sicilia, at sa buong mundo sa pamamagitan ng serbisyong overnight sleeper papuntang Munich at Vienna buhat ng ÖBB Austrian railways. Ang Roma ay pinaglilingkuran ng tatlong paliparan. Ang interkontinental na [[Paliparang Leonardo da Vinci-Fiumicino|Pandaigdigang Panliparang Leonardo da Vinci]], ang punong paliparan ng Italya ay matatagpuan sa loob ng kalapit na [[Fiumicino]], timog-kanluran ng Roma. Ang mas matandang [[Paliparan sa Roma Ciampino|Paliparan ng Roma Ciampino]] ay sabayang paliparang sibilyan at militar. Ito ay karaniwang tinutukoy bilang "Paliparang Ciampino", dahil matatagpuan ito sa tabi ng [[Ciampino]], timog-silangan ng Roma. Ang pangatlong paliparan, ang Paliparang [[Roma-Urbe]], ay isang maliit, mababang trapiko na paliparan na matatagpuan mga {{Convert|6|km|0}} hilaga ng sentro ng lungsod, na humahawak ng karamihan sa helikopter at mga pribadong lipad. Bagaman ang lungsod ay may sariling baryo sa Dagat Mediteraneo ([[Lido di Ostia]]), mayroon lamang itong marina at isang maliit na daungan para sa mga bangka sa pangingisda. Ang pangunahing daungang naglilingkod sa Roma ay ang [[Daungan ng Civitavecchia]], na matatagpuan mga {{Convert|62|km}} hilagang-kanluran ng lungsod.<ref>{{cite web|title=Porti di Roma|url=http://www.port-of-rome.org/|accessdate=6 Marso 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150307140526/http://www.port-of-rome.org/|archivedate=7 Marso 2015}}</ref> == Mga pandaigdigang entidad, samahan, at pakikilahok == [[Talaksan:Food and Agriculture Organization HQ 2008.jpg|thumb|Ang punong-tanggapan ng [[Organisasyon ng Pagkain at Agrikultura]] (''Food and Agriculture Organization'' o FAO) sa Roma, Circo Massimo]] [[Talaksan:WFP_Headquarters_in_Rome.jpg|thumb|[[Pandaigdigang Programa sa Pagkain]] (''World Food Programme'' o WFP)]] Kabilang sa mga [[Mga pandaigdigang lungsod|pandaigdigang lungsod]], ang Roma ay natatangi sa pagkakaroon ng dalawang umiiral na soberanong matatagpuan sa loob ng mga hangganan ng lungsod, ang Banal na Luklukan, na kinakatawan ng Estado ng Lungsod ng Vaticano, at ang mas maliit na [[Soberanong Ordeng Militar ng Malta|Soberanong Militar ng Malta]]. Ang Vaticano ay isang engklabo ng [[Kabisera|kabeserang lungsod]] ng Italya at isang may kapangyarihan sa pag-aari ng [[Banal na Luklukan]], na siyang Diyosesis ng Roma at ang kataas-taasang pamahalaan ng [[Simbahang Katolika Romana]]. Samakatuwid, ang Roma ay tahanan ng mga banyagang embahada sa gobyerno ng Italya, sa Banal na Luklukan, sa [[Soberanong Ordeng Militar ng Malta|Orden ng Malta]] at sa ilang organisasyong pangdaigdigan. Maraming mga pandaigdigang [[Mga Kolehiyong Romano|Kolehiyong Romano]] at [[Mga Pontipikal na Unibersidad sa Roma|Pontipikal na Unibersidad]] ang matatagpuan sa Roma. Ang Santo Papa ay ang [[Papa|Obispo ng Roma]] at ang opisyal na lulukan nito ay ang [[Basilika ni San Juan de Letran|Arsobasilika ni San Juan de Letran]] (kung saan ang [[Pangulo ng Pransiya|Pangulo ng Republika ng Pransiya]] ay ''[[ex officio]]'' na "una at nag-iisang [[Kanonigo (pari)|onoraryong kanonigo]]", isang titulo na pinanghahawakan ng mga pinuno ng estado ng Pransiya mula pa kay [[Henry IV ng Pransiya|Haring Henry IV ng Pransiya]]). Ang isa pang pangkat, ang [[Soberanong Ordeng Militar ng Malta]] (SMOM), ay sumilong sa Roma noong 1834, dahil sa pananakop ni [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon]] sa Malta noong 1798. Kung minsan ay napapabilang ito bilang isang soberanya, ngunit hindi umaangkin sa anumang teritoryo sa Roma o kahit saan man, samakatuwid ay humahantong sa pagtatalo sa aktuwal nitong katayuang soberano. Ang Roma ay ang luklukan ng tinaguriang '''Polo Romano<ref>{{Cite web|url=http://www.parlamento.it/application/xmanager/projects/parlamento/file/repository/affariinternazionali/osservatorio/approfondimenti/PI0093.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402143221/http://www.parlamento.it/application/xmanager/projects/parlamento/file/repository/affariinternazionali/osservatorio/approfondimenti/PI0093.pdf|url-status=dead|title=parlamento.it|archivedate=2 Marso 2015}}</ref>''' binubuo ng tatlong pangunahing ahensyang internasyonal ng [[mga Nagkakaisang Bansa]]: [[Organisasyon ng Pagkain at Agrikultura]] (''Food and Agriculture Organization'' o FAO), [[Pandaigdigang Programa sa Pagkain|Pandaigdigang Program sa Pagkain]] (''World Food Programme'' o WFP), at ng [[Pandaigdigang Pondo para sa Kaunlarang Agrikultural]] (''International Fund for Agricultural Development'' o IFAD). Tradisyonal na kasangkot ang Roma sa proseso ng integrasyong pampolitika sa Europa. Ang mga [[Mga Kasunduan ng Unyong Europeo|Kasunduan ng EU]] ay matatagpuan sa [[Palazzo della Farnesina]], ang luklukan ng [[Ministro ng Ugnayang Panlabas (Italya)|Ministro ng Ugnayang Panlabas]], sapagkat ang gobyerno ng Italya ang taguan ng mga kasunduang ito. Noong 1957 ang lungsod ay naging pook ng paglagda ng [[Tratado ng Roma]], na nagtatag ng [[Pamayanang Pang-ekonomikong Europeo]] (na pinalitan ng [[Unyong Europeo]]), at naging pook din sa opisyal na paglagda ng panukalang [[Ang kasunduan sa pagtaguyod ng isang Saligang Batas para sa Europa|Konstitusyong Europeo]] noong Hulyo 2004. Ang Roma ay ang luklukan ng [[Mga Europeong Olimpikong Komite|Lupong Olimpikong Europeo]] at ng [[Kolehiyong Pangdepensa ng NATO]] (''NATO Defense College''). Ang lungsod ay ang lugar kung saan nabuo ang [[Kautusan ng Pandaigdigang Korteng Kriminal]] at ang [[Europeong Kapulungan sa Karapatang Pantao]]. Tahanan din ang lungsod ng iba pang mahahalagang pandaigdigang organisasyon tulad ng [[Pandaigdigang Samahan sa Batas Pangkaunlaran]] (''International Development Law Organization'' o IDLO), ang [[Pandaigdigang Sentro para sa Pag-aaral ng Pagpapanatili at Pagpapanumbalik ng Pagmamay-aring Pangkultura]] (''International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property'' o ICCROM), at ang Pandaigdigang Surian para sa Pagkakaisa ng Pribadong Batas (''Internatonal Institute for the Unification of Private Law'' o UNIDROIT). == Mga kapatid na lungsod == Ang Roma ay may isang tanging Kapatid na Lungsod at maraming ka-partner na lungsod: === Kapatid na Lungsod (''Sister city'') === * {{flagicon|FRA}} [[Paris]], [[Pransiya]] ({{lang-fr|Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris}}; {{lang-it|Solo Parigi è degna di Roma; solo Roma è degna di Parigi}}; {{lang-tl|Tanging Paris ang karapat-dapat sa Roma; tanging Roma ang karapat-dapat sa Paris}}).<ref>{{cite web |url=http://www.v1.paris.fr/EN/city_government/international/special_partners.asp |title=International relations: Special partners |work=Portal of the City of Paris |date= |accessdate=2008-11-09 |archive-date=2007-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208155021/http://www.v1.paris.fr/EN/City_government/international/special_partners.ASP |url-status=dead }}</ref> === Katuwang na Lungsod === {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | * {{flagicon|Bolivia}} [[Achacachi]], [[Bolivia]].<!--<ref>http://www.liberazione.it/giornale/051129/LB12D6D0.asp - Short newspaper article on the Rome / Achacachi twinning</ref> --> * {{flagicon|Algeria}} [[Algiers]], [[Algeria|Alherya]]. * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Beijing]], [[People's Republic of China|Tsina]].<ref>{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2009-06-23|archive-date=2012-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818133858/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16467&portlet_id=14974 |title=Le jumelage avec Rome |accessdate=2008-07-09 |publisher=Municipalité de Paris |language=French |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141833/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16467&portlet_id=14974 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|Serbia}} [[Belgrade]], [[Serbia]]. * {{flagicon|Brazil}} [[Brasília]], [[Brazil]]. * {{flagicon|Egypt}} [[Cairo]], [[Ehipto]]. || || * {{flagicon|United States}} [[Cincinnati]], [[Estados Unidos]]. * {{flagicon|UKR}} [[Kiev]], [[Ukraine|Ukranya]]. * {{flagicon|UK}} [[London|Londres]], [[United Kingdom]] * {{flagicon|Spain}} [[Madrid]], [[Espanya]]<ref name="hermanadas">{{cite web | title = Mapa Mundi de las ciudades hermanadas | publisher = Ayuntamiento de Madrid | url = http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[Marbella]], [[Espanya]]. * {{flagicon|Canada}} [[Montreal]], [[Canada]]. || || * {{flagicon|United States}} [[New York City]], [[Estados Unidos]].<ref>{{cite web |title=NYC's Sister Cities |publisher=Sister City Program of the City of New York |year=2006 |url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml |accessdate=2008-09-01 |archive-date=2008-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080521052322/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|Bulgaria}} [[Plovdiv]], [[Bulgaria]]. * {{flagicon|South Korea}} [[Seoul]], [[South Korea|Timog Korea]]. * {{flagicon|Australia}} [[Sydney]], [[Australia]]. * {{flagicon|Albania}} [[Tirana]], [[Albania]].<ref name="International relations">{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |title=Twinning Cities: International Relations |accessdate=2009-06-23 |work=Municipality of Tirana |publisher=www.tirana.gov.al |format=PDF |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216035358/http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>Twinning Cities: International Relations. Municipality of Tirana. www.tirana.gov.al. Nakuha noong 2008-01-25.</ref> * {{flagicon|JPN}} [[Tokyo]], [[Japan|Hapon]]. || * {{flagicon|BEL}} [[Tongeren]], [[Belgium|Belhika]]. * {{flagicon|Tunisia}} [[Tunis]], [[Tunisia]]<ref name="Tunis">{{cite web|url=http://www.commune-tunis.gov.tn/fr/mairie_cooperation1.htm|title=Cooperation Internationale|publisher=© 2003-2009 City of Tunis Portal|language=French|accessdate=2009-07-31|archive-date=2008-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080508191341/http://www.commune-tunis.gov.tn/fr/mairie_cooperation1.htm|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|PAK}} [[Multan]], [[Pakistan]]<ref>http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=145013{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ==Tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Bibliograpiya == {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Bertarelli|first=Luigi Vittorio|title=Guida d'Italia|volume=IV|year=1925|publisher=CTI|location=Rome|oclc=552570307|language=it|ref=harv}} * {{Cite book|last=Brilliant|first=Richard|year=2006|title=Roman Art. An American's View|publisher=Di Renzo Editore|location=Rome|isbn=978-88-8323-085-1}} * {{Cite book|last=Coarelli|first=Filippo|title=Guida archeologica di Roma|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|year=1984|language=Italian|location=Milano}} * {{cite journal|last1=De Muro|first1=Pasquale|last2=Monni|first2=Salvatore|last3=Tridico|first3=Pasquale|title=Knowledge-Based Economy and Social Exclusion: Shadow and Light in the Roman Socio-Economic Model|journal=International Journal of Urban and Regional Research|volume=35|issue=6|year=2011|pages=1212–1238|issn=0309-1317|doi=10.1111/j.1468-2427.2010.00993.x}} * {{Cite book|title=Rome – Eyewitness Travel|publisher=DK|year=2006|isbn=978-1-4053-1090-1}} * {{Cite book|last=Hughes|first=Robert|year=2011|title=Rome|volume=|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=}} * {{cite book|last1=Kinder|first1=Hermann|last2=Hilgemann|first2=Werner|title=Dtv-Atlas zur Weltgeschichte|volume=1|publisher=Dtv|year=1964|oclc=887765673|language=de|ref=harv}} * {{Cite book|last=Lucentini|first=Mario|year=2002|title=La Grande Guida di Roma|publisher=Newton & Compton Editori|location=Rome|isbn=978-88-8289-053-7|language=Italian}} * {{Cite book|last=Rendina|first=Mario|year=2007|title=Roma ieri, oggi, domani|publisher=Newton & Compton Editori|location=Rome|language=Italian}} * {{Cite book|last=Spoto|first=Salvatore|year=1999|title=Roma Esoterica|publisher=Newton & Compton Editori|location=Rome|isbn=978-88-8289-265-4|language=Italian}} {{refend}} == Mga kawing panlabas == {{commons|Roma}} *{{wikivoyage|it:Roma|Roma}} {{it icon}} *{{osmrelation-inline|41485}} *[http://wikitravel.org/it/Roma Wikitravel - Roma] {{it icon}} * {{Official website}} {{it icon}} {{Authority control}} {{Kalakhang Lungsod ng Roma Capital}} {{Talaan ng mga kabiserang European batay sa rehiyon|state=expanded}}{{World Heritage Sites in Italy}} [[Kategorya:Lungsod ng Roma| ]] [[Kategorya:Kabisera sa Europa|Roma]] [[Kategorya:Italya]] 3zz0jlxfrhq3b44hymg66v4bmav2amr 0 8360 2212814 2177212 2026-06-22T18:51:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212814 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Kaharian ng Taylandiya | common_name = Taylandiya | native_name = {{ubl|{{native name|th|ราชอาณาจักรไทย}}|{{small|{{transl|th|Ratcha-anachak Thai}}}}}} | image_flag = Flag of Thailand.svg | image_coat = Garuda Emblem of Thailand.svg | symbol_type = Emblema | national_anthem = {{lang|th|เพลงชาติไทย}}<br/>''Phleng chāt Thai''<br/>"Awiting Pambansa ng Taylandiya"{{parabr}}{{center|[[File:Thai National Anthem - US Navy Band.ogg]]}}<br/><br/>'''Awiting Makahari:''' {{lang|th|สรรเสริญพระบารมี}}<br/>''Sansoen Phra Barami''<br/>"Luwalhatiin ang Kanyang Prestihiyo"{{parabr}}{{center|[[File:Thai Royal Anthem - US Navy Band.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Thailand (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[File:Location Thailand ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of ASEAN|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color= green |region= Asia |region_color= grey |subregion= [[ASEAN]] | subregion_color = grey}} | capital = [[Bangkok]] | coordinates = {{Coord|13|45|N|100|29|E|region:TH-10_type:city(8,300,000)}} | largest_city = [[Bangkok]] | languages_type = Official language<br /> {{nobold|and national language}} | languages = [[Wikang Tailandes|Tailandes]] | demonym = [[#Demograpiya|Tailandes<br/>Siames]] | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]] [[constitutional monarchy]] | leader_title1 = [[Monarkiya ng Taylandiya|Monarch]] | leader_name1 = [[Vajiralongkorn]] (Rama X) | leader_title2 = [[Punong Ministro ng Taylandiya|Punong Ministro]] | leader_name2 = [[Anutin Charnvirakul]] | legislature = [[National Assembly of Thailand|National Assembly]] | upper_house = [[Senate of Thailand|Senate]] | lower_house = [[House of Representatives (Thailand)|House of Representatives]] | sovereignty_type = [[History of Thailand|Formation]] | established_event1 = [[Sukhothai Kingdom]] | established_date1 = 1238–1448 | established_event2 = [[Ayutthaya Kingdom]] | established_date2 = 1351–1767 | established_event3 = [[Thonburi Kingdom]] | established_date3 = 1767–1782 | established_event4 = [[Rattanakosin Kingdom]] | established_date4 = 6 April 1782 | established_event5 = {{nowrap|[[Siamese revolution of 1932|Constitutional monarchy]]}} | established_date5 = 24 June 1932 | established_event6 = {{nowrap|[[Constitution of Thailand|Current constitution]]}} | established_date6 = 6 April 2017 | area_km2 = 513,120 | area_rank = 50th | area_sq_mi = 198,120 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = {{nowrap|0.4 (2,230 km{{smallsup|2}})}} | population_estimate = 65,975,198<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Thailand|access-date=24 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 22nd | population_census = 64,785,909<ref>{{in lang|th}} National Statistics Office, [http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc "100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120712002347/http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |date=12 July 2012}}. popcensus.nso.go.th.</ref> | population_census_year = 2010 | population_census_rank = 21st | population_density_km2 = 132.1 | population_density_sq_mi = 342.1 <!--Do remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 88th | GDP_PPP = {{increase}} $1.644 trillion<ref name="IMFWEOTH">{{cite web|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=578,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= April 22, 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 23rd | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $23,401<ref name=IMFWEOTH/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 74th | GDP_nominal = {{increase}} $548.890 billion<ref name=IMFWEOTH/> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 26th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $7,812<ref name=IMFWEOTH/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 88th | Gini = 35.1 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=12 August 2021 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727172441/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.803 <!--number only--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 66th | currency = [[Baht ng Thailand|Baht]] (฿) | currency_code = [[ISO 4217|THB]] | time_zone = [[UTC+07:00|ICT]] | utc_offset = +7 | date_format = dd/mm/yyyy ([[Thai solar calendar|BE<!--Buddhist Era-->]]) | drives_on = kaliwa | calling_code = [[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|+66]] | cctld = {{hlist |[[.th]] |[[.ไทย]]}} }} Ang '''Taylandiya''',<ref>{{Cite book |last=Agoncillo |first=Teodoro A. |author-link=Teodoro Agoncillo |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Ang_Pilipinas_at_ang_mga_Pilipino/sUkeAAAAMAAJ |title=Ang Pilipinas at ang mga Pilipino: noon at ngayon |date=1980 |publisher=R.P. Garcia Publishing Company |pages=476, 481 |language=tl}}</ref> opisyal na '''Kaharian ng Taylandiya''', ay bansang matatagpuan sa [[Timog-Silangang Asya]] na nasa [[Tangway ng Indotsina]]. Napapalibutan ito ng [[Laos]] at [[Kambodya]] sa silangan, [[Tangway ng Malaya]] at [[Malaysia]] sa timog, at [[Dagat Andaman]] at [[Myanmar]] sa kanluran. Nakilala ang Taylandiya bilang '''Siam''', na naging opisyal na pangalan hanggang 11 Mayo 1949. Nangangahulugang "[[kalayaan]]" ang salitang ''Thai'' (ไทย) sa [[wikang Thai]]. Pangalan din ito ng mga grupong etnikong [[Grupong etnikong thai|Thai]] na nagdudulot sa ilang nakatira dito, partikular ang mga kalakihang minoryang [[Tsinong Thai|Tsino]], na patuloy na tawagin ang bansa bilang ''Siam''.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Capital City |url=https://thailand.go.th/page/capital-city |access-date=24 Disyembre 2024 |website=The Government Public Relations Department |language=en}}</ref> == Pangalan == Kilala ng mga tagalabas ang Taylandiya bago ang taong 1939 bilang ''Siam''. Ayon kay George Cœdès, ang salitang ''Thai'' (ไทย) ay nangangahulugang 'malayang tao' sa wikang Tailandes.<ref name="Coedes 1968">{{Cite book |last=Cœdès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press |others=Trans. Susan Brown Cowing |year=1968 |isbn=978-0-8248-0368-1 |editor-last=Walter F. Vella}}</ref> Ayon naman kay Chit Phumisak, ang ibig sabihin ng ''Thai'' (ไท) ay 'mga tao' o 'tao'; nagpapakita ang kanyang pagsisiyasat na ang ilang mga rural na lugar ay gumamit ng salitang "Thai" sa halip na ang karaniwang Thai na salitang ''khon'' (คน) para sa mga tao.<ref name="Phumisak 1992">{{Cite book |last=Phumisak |first=Chit |url=https://books.google.com/books?id=IadwAAAAMAAJ |title=ความเป็นมาของคําสยาม ไทย, ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ: ฉบับสมบูรณ์ เพิ่มเติม ข้อเท็จจริงว่าด้วยชนชาติขอม |date=1992 |publisher=Samnakphim Sayām |isbn=978-974-85729-9-4 |language=th |trans-title=Etymology of Siam, Thai, Lao, Khmer |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328150348/https://books.google.com/books?id=IadwAAAAMAAJ |archive-date=28 March 2024 |url-status=live}}</ref> Ayon kay Michel Ferlus, ang mga ''etnonym'' na ''Thai-Tai'' (o ''Thay-Tay'') ay maaaring nagmula sa ''etymon'' na *k(ə)ri: 'tao'.<ref>{{Cite journal |last=Pain |first=Frédéric |year=2008 |title=An Introduction to Thai Ethnonymy: Examples from Shan and Northern Thai |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2008_128_4/page/641 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=128 |issue=4 |pages=641–662 |jstor=25608449}}</ref> Kadalasang tinutukoy ng mga Taylandes ang kanilang bansa gamit ang anyong magalang na ''prathet Thai'' (Thai: ประเทศไทย). Ang ''prathet Thai'' ay ginamit sa Pambansang Awit ng mga Thai (Thai: เพลงชาติ), na isinulat ni Luang Saranupraphan noong dekada 1930s. Ang unang linya ng pambansang awit ay: ''prathet thai ruam lueat nuea chat chuea thai'' (Tailandes: ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเรวมเลือดเนื้อชาติเชื้ 'ท๢ย) o itinatag ang Taylandiya sa dugo at laman'.<ref>{{Cite news |last=Panyasuppakun |first=Kornrawee |date=8 August 2017 |title=Patriotism remixed |language=en |work=Bangkok Post |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/1302183/patriotism-remixed |access-date=24 Disyembre 2024}}</ref> Ginagamit din nila ang mas kolokyal na terminong ''mueang Thai'' (Thai: เมืองไทย) o simpleng ''Thai''; ang salitang ''mueang'', na dating tumutukoy sa isang lungsod-estado, ay karaniwang ginagamit upang tukuyin ang isang lungsod o bayan bilang sentro ng isang rehiyon. Ang ''Ratcha Anachak Thai'' (Thai: ราชอาณาจักรไทย) ay nangangahulugang '''kaharian ng Taylandiya''<nowiki/>' o '<nowiki/>''kaharian ng Thai''<nowiki/>'. Sa etimolohiya, ang mga bahagi nito ay: ''ratcha'' ([[Wikang Sanskrito|Sanskrito]]: राजन्, ''rājan, 'hari, royal, realm'<nowiki/>''), ''ana''- (Pali ''āṇā'' ''<nowiki/>'awtoridad, utos, kapangyarihan'<nowiki/>'', mula mismo sa Sanskrit ''आज्ञा, ājñā'', ng parehong kahulugan), at -''chak'' (mula sa Sanskrit ''चक्र cakra- 'wheel','' isang simbolo ng kapangyarihan at pamumuno). Maaaring nagmula ang dating pangalan ng Taylandiya na ''Siam'' sa Sanskritong salita na श्याम (''śyāma'', 'dark') o ''Mon'' ရာမည (''rhmañña'', 'stranger') na may kaparehong pinagmulan sa ''Shan'' at ''Assam''. Hindi posibleng ang salitang ''Śyâma'' ang tunay na pinagmulan, ngunit isang paunang dinisenyong paglihis mula sa wasto at orihinal na kahulugan nito.<ref>{{Cite book |last=Eliot |first=Charles |title=The Project Gutenberg EBook of Hinduism and Buddhism, An Historical Sketch, Vol. 3 (of 3) [EBook #16847] |publisher=Routledge & Kegan Paul Ltd. |year=1921 |location=London |pages=Ch. xxxvii 1; citing in turn Footnote 189: The name is found on [[Champa]]n inscriptions of 1050 CE and according to Gerini appears in [[Ptolemy]]'s [[Geographia|Samarade]] = Sâmaraṭṭha. See Gerini, Ptolemy, p. 170. But Samarade is near Bangkok and there can hardly have been Thais there in Ptolemy's time; and Footnote 190: So too in Central Asia Kustana appears to be a learned distortion of the name [[Khotan]], made to give it a meaning in Sanskrit}}</ref><ref>{{Citation |last=Klikauer |first=Thomas |title=Distorted Communication I: Classifications |url=https://doi.org/10.1057/9780230583238_4 |work=Management Communication: Communicative Ethics and Action |pages=55–73 |year=2008 |editor-last=Klikauer |editor-first=Thomas |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328150529/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230583238_4 |place=London |publisher=Palgrave Macmillan UK |doi=10.1057/9780230583238_4 |isbn=978-0-230-58323-8 |access-date=24 Disyembre 2024 |archive-date=28 Marso 2024 |url-status=live}}</ref> Ang isa pang teorya tungkol sa pinagmulan ng ''Siam'' ay ang pangalan ay nagmula sa mga Tsino na tinatawag ang rehiyon ng Taylandiya na '''Xian''<nowiki/>'.<ref name="Baker 2014">{{Cite book |last1=Baker |first1=Christopher |title=A History of Thailand |url=https://archive.org/details/historyofthailan0003bake |last2=Phongpaichit |first2=Pasuk |date=2014 |publisher=C.O.S Printers Pte Ltd |isbn=978-1-107-42021-2 |location=Singapore}}</ref> Ginamit ng mga sinaunang Khmer ang salitang Siam upang tukuyin ang mga taong nanirahan sa kanlurang lambak ng [[Ilog Chao Phraya]] na nakapalibot sa sinaunang lungsod ng [[Nakhon Pathom]] sa kasalukuyang gitnang Taylandiya; maaaring nagmula ito sa pangalan ng diyos na si [[Krishna]], na tinatawag ding ''Shyam'', tulad ng sa Wat Sri Chum Inscription noong ika-13 siglo CE, binanggit ang Phra Maha Thera Sri Sattha na dumating upang ibalik ang Phra Pathommachedi sa lungsod ng diyos na si Krishna (Nakhon Pathom) sa unang bahagi ng panahon ng Kahariang Sukhothai. == Kasaysayan == === Sinaunang Panahon === Ipinakikita ng ebidensiya na ang patuloy na paninirahan ng mga tao sa kasalukuyang Taylandiya ay nagsimula humigit-kumulang 20,000 taon ang nakakalipas.<ref name="LePoer 1989">{{Cite book |last=Barbara Leitch LePoer |title=Thailand: A Country Study |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |year=1989}}</ref> Ang pinakaunang mga indikasyon ng pagtatanim ng palay ay natunton noong 2000 BCE. Kinumpirma ng arkeolohikong pananaliksik na ang mga rehiyon na ngayon ay kilala bilang Taylandiya ay mahalaga sa Maritime Jade Road, isang kabalagan ng kalakalan na umunlad sa loob ng tatlong milenyo, mula 2000 BCE hanggang 1000 CE.<ref>Everington, K. (2017). Birthplace of Austronesians is Taiwan, capital was Taitung: Scholar. Taiwan News.</ref><ref>Everington, K. (2017). Birthplace of Austronesians is Taiwan, capital was Taitung: Scholar. Taiwan News.</ref> Dahil sa heograpikal na lokasyon, ang kultura ng mga Thai ay labis na naimpluwensiyahan ng [[Tsina]] at ng [[Indiya|India]]. Subalit, marami ring mga kakaibang kulturang umusbong sa Taylandiya simula noong nagsimula ang kultura ng [[Baan Chiang]]. Ang unang estadong Thai na nabuo ay nagsimula sa isang Kahariang [[Budismo|Budhista]] ng [[Sukhothai]] noong 1238, kasunod ng paghina at pagbagsak ng [[Emperyong Khmer]] noong ika-13 hanggang ika-15 siglo. Isang siglo ang lumipas, ang kapangyarihan ng [[Sukothai]] ay natabunan ng mas malaking kaharian ng mga [[Ayutthaya]], na nabuo noong kalagitnaan ng ika-14 na siglo, matapos masakop ang [[Angkor]] noong 1431, halos lahat ng korte at mga kaugaliang [[Hinduismo|Hindu]] ay dinala sa [[Ayutthaya]], at ang mga kaugalian at mga ritwal ay kinuha ng kultura ng mga Siam. Pagkatapos ng pagbagsak ng [[Ayutthaya]] noong 1767, Ang [[Thonburi]] ay naging kabisera ng Taylandiya sa sandaling panahon sa ilalim ni [[Dakilang Haring Taksin]], hanggang magkaroon ng [[kudeta]] noong 1782. Ang kapangyarihang [[Europa|Europeo]] ay nagsimulang dumating noong ika-16 na siglo. Kahit na malakas ang mga [[Europa|Europeo]], ang Taylandiya ay nag-iisang bansa na hindi nasakop sa [[Timog-silangang Asya|Timog Silangang Asya]]. Ang dalawang pangunahing dahilan nito ay dahil ang Taylandiya ay may matagal na pagpapasa ng mga mahuhusay na pinuno noong 1800 na nakayang gamitin ang tensiyon sa pagitan ng [[Pransiya|Pranses]] at mga [[United Kingdom|Briton.]] Noong 1932, isang mapayapang himagsikan ang nagresulta sa isang bagong [[Monarkiyang konstitusyonal|monarkiyang konstitusyunal]]. Noong digmaan, ang Taylandiya ay kakampi ng [[Hapon]]. Ngunit pagkatapos ng digmaan, naging kakampi naman ito ng [[Estados Unidos]]. Ang Taylandiya ay nagkaroon ng walang katiyakang pamahalaan, kaya't dumaan ito sa mga sunod-sunod na [[kudeta]], ngunit natuloy rin ito sa [[demokrasya]] noong 1980. Noong 1997, ang Taylandiya ay tinamaan ng [[krisis]] pinansiyal ng [[Asya]] kaya ang baht ay nagkahalaga ng 56 [[Baht ng Taylandiya|baht]] bawat isang [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar EU]] kumpara sa 25 na Baht ng Taylandiya noong bago pa tumama sa bansa ang [[krisis]]. Ang pinuno ng pamahalaan ay ang [[Punong ministro]], na pinipili ng [[hari]] mula sa mga kasapi ng mababang kapulay kaunting direktang kapangyarihan ayon sa [[konstitusyon]]; subalit, bilang haungan ng [[Parlamento|parliyamento]], na kadalasang pinuno ng partido ng mayorya, politika, at pamahalaan. Ang [[Hari]] ay simbolo ng pambansang pagkakakilanlan at ang napiling nakapagtanggol. Kadalasang tinatalaga ng [[Punong Ministro ng Taylandiya]] ang [[Gabinete ng Taylandiya|gabinete]]. Ang parliyamento ay tinatawag na Pambasang Kapulungan (รัฐสภา, rathasapha) at ang kanyang kamara: na binubuo ng Kapulungan ng mga Kinatawan (สภาผู้แทนราษฎร, sapha phuthaen ratsadon) na may 500 pwesto at ang Senado (วุฒิสภา, wuthisapha) na may 200 pwesto. Ang mga kasapi ng parehong Kapulungan ay inihahalal sa pamamagitan ng popular na halalan. Ang sistema ng hudikatura (ศาล, saan) ay may tatlong antas, ang pinakamataas ay ang Kataastaasang Hukuman (ศาลฎีกา, sandika). Aktibong kasapi ang Taylandiya ng [[ASEAN]]. == Heograpiya == Ika-50 pinakamalaking bansa sa buong mundo ang Taylandiya na may kabuuang sukat na 513,000&nbsp;km² (198,000&nbsp;mi²). Maaaring ihambing ito sa laki ng [[Espanya]], at may kalakihan lang ng unti sa estado ng [[California]] ng [[Estados Unidos]]. Bahagyang mas-maliit din ito sa sukat ng [[Yemen]]. Ang Taylandiya ay kinapapalooban ng mga katangi-tanging rehiyong heograpikal, na tumutukoy sa mga pangkat panglalawigan. Ang mga lupain sa hilaga ay mabundok, na may pinakamataas na tuktok sa [[Doi Inthanon]] na may taas na 2,576 metro (8,451 talampakan). Ang hilagang silangan ay binubuo ng Talampas ng Khorat, na naghahanggan sa silangan ng [[Ilog Mekong]]. Ang gitnang bahagi ng bansa ay binubuo halos ng kapatagang lupa. Ang timog ay binubuo ng makitid na [[Kra Isthmus]] na lumalaki habang patungong [[Tangway ng Malay]]. == Pagkakahating Administratibo == {{main|Pagkakahating Administratibo ng Taylandiya}} Ang Taylandiya ay nahahati sa 76 mga [[mga lalawigan ng Thailand|lalawigan]] (จังหวัด, changwat) na pinagsama-sama sa limang pangkat ayon sa lokasyon. Mayroong 2 espesyal na pinamamahalaang [[distrito]]: ang kabiserang lungsod na [[Lungsod ng Bangkok|Bangkok]] (Krung Thep Maha Nakhon sa Thai) at [[Pattaya]]. Ang Bangkok ay nasa panglalawigang antas, samantalang ang Pattaya ay bahagi ng lalawigan ng Chon Buri. Ang ibang mamamayang Thai ay binibilang pa rin ang Bangkok bilang lalawigan, kaya naging 76 na lalawigan ang bansa ng Taylandiya. Nahahati ang bawat lalawigan sa maliliit na mga [[Amphoe|distrito]]. Noong 2000, mayroong 796 na distrito (อำเภอ, amphoe), 81 mas maliliit na distrito (กิ่งอำเภอ, king amphoe), at 50 distrito ng Bangkok (เขต, khet). Ang ibang bahagi ng lalawigan na naghahanggan sa Bangkok ay tinatawag din na [[Bangkok Metropolitan Area|Kalakhang Bangkok]] (ปริมณฑล, pari monthon). Ang mga lalawigan na ito ay ang Nonthaburi, Pathum Thani, Samut Prakan, Naon Pathom, Samut Sakhon. Ang pangalan ng bawat kabiserang lungsod (เมือง, mueang) ay katulad din ng sa lalawigan nito. halimbawa, ang kabisera ng lalawigan ng Chiang Mai (''changwat Chiang Mai'') ay ''Mueang Chiang Mai''. Ang 76 na lalawigan ay ang sumusunod: {{Mapa ng mga Lalawigan ng Taylandiya}} == Demograpiya == Karamihan sa populasyon ng Taylandiya ay mula sa iba't ibang pangkat ng mga taong [[Tai]]. Ang ilan sa kanila ay ang, [[taga-Gitnang Thai]], Ang taga-Hilagang silangang Thai o Isan o [[Lao]], Ang [[taga-Hilagang Thai]], at ang mga [[taga-Katimugang Thai]]. Ang mga [[taga-Gitnang Thai]] ay matagal nang dominado sa politika, ekonomiya, at kultura ng bansa, kahit na binubuo lamang sila ng isang katlo ng ng populasyon ng Taylandiya at bahagya lamang ang mga taga [[Hilagang silangang Thai]]. Dahil sa sistemang pangedukasyon at sa pagpapatibay ng pambansang pagkakakilanlan, karamihan sa mga tao ay nakakapagsalita ng salita ng [[Gitnang Thai]] pati na rin ang kanilang mga sariling lokal na [[diyalekto]]. Ang [[Wikang Thai]] ay ang pambansang wika ng Taylandiya, na isinusulat sa sarili nitong sistema, subalit maraming mga etniko at mga rehiyonal na [[diyalekto]] ang ginagamit din sa mga pook na ang nakararami ay mga nagsasalita ng [[Isan]] o [[Mon–Khmer|Mon-Khmer]]. Kahit na itinuturo ang Ingles sa lahat ng paaralan, mababa pa rin ang kagalingan ng mga ito. == Edukasyon == {{main|Edukasyon sa Taylandiya}} [[Talaksan:Thai Students.jpg|thumb|right|Mga mag-aaral ng Mababang Paaralan sa Taylandiya]] Mataas ang antas ng kamuwangan sa Taylandiya, at ang edukasyon ay naibibigay ng isang maayos na sistemang pampaaralan ng ''kindergarten'', mababang paaralan, mababa at mataas na sekondarya, maraming dalubhasaang bokasyunal, at mga pamantasan. Ang pribadong sektor ng edukasyon ay mahusay ang pagkakabuo at malaki ang naitutulong sa pangkalahatang pamamahala ng edukasyon kung saan hindi kayang maibigay ng pamahalaan sa mga mga pampubliko nitong paaralan. Ang edukasyon ay sapilitan hanggang ika-9 na baitang, at ang pamahalaan ay nagbibigay ng libreng edukasyon hanggang ika-12 baitang. {{clear}} == Tingnan din == *[[Talaan ng mga lungsod sa Thailand|Talaan ng mga lungsod sa Taylandiya]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *{{Wikivoyage|Thailand}} {{in lang|en}} {{Commons-inline|Taylandiya}} {{Commonscat-inline|Taylandiya}} {{osmrelation-inline|2067731}} * {{Official website}} {{in lang|th}} {{Southeast Asia}} {{ASEAN}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga estadong-kasapi ng ASEAN]] [[Kategorya:Mga bansa sa Asya]] [[Kategorya:Taylandiya]] 0y5txm95qpur5k6a3fb5n7nw7rj0oll 0 10217 2212917 2205556 2026-06-23T04:36:38Z Gervin333 163210 Inayos ang baybay 2212917 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Palawan | sealfile = Ph seal palawan.png | region = [[MIMAROPA]] (Rehiyong IV-B ) | capital = [[Lungsod ng Puerto Princesa]] | founded = 10 Marso 1917 | pop2000 = 755412 | pop2000rank = ika-31 pinakamalaki | popden2000 = 51 | popden2000rank= ika-3 pinakamababa | areakm2 = 14896.3 | arearank = pinakamalaki | hucities = 0 | componentcities= 1 | municipalities= 23 | barangays = 432 | districts = 2 | languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Ilonggo]], [[Tausug]] | governor = Mario Joel T. Reyes | locatormapfile= Ph locator map palawan.png | }} Ang '''Palawan''' ay isang [[pulo]]ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[MIMAROPA]]. Ang [[Lungsod ng Puerto Princesa]] ay kabisera nito at ang pinakamalaking lalawigan sang-ayon sa laki ng lupain. Bumabagtas ang mga pulo ng Palawan mula sa [[Mindoro]] hanggang [[Borneo]] patungong timog-kanluran. Matatagpuan ito sa pagitan ng [[Dagat Timog Tsina]] sa hilagang-kanluran at [[Dagat Sulu]] sa timog-silangan. Pinangalan ang lalawigan sa pinakamalaking pulo ang [[Pulo ng Palawan]]. == Kasaysayan == === Kamakailang kasaysayan === Noong 2001, bumoto ang mga residente ng Palawan sa isang [[plebisito]] upang tanggihan ang pagsali ng lalawigan sa isang pinalawak na [[Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao]] (ARMM).<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1492695.stm | title = Philippines 'rejects' Muslim self-rule | date = 15 Agosto 2001 | publisher = BBC News | accessdate =15 Agosto 2008}}</ref> Noong 17 Mayo 2002, hinati ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103'' ang ''[[Timog Katagalugan|Rehiyong IV]]'' sa ''Rehiyong IV-A'' ([[Calabarzon]]) at ''Rehiyong IV-B'' ([[Mimaropa]]), na nagpalagay ng lalawigan ng Palawan sa Mimaropa.<ref name=EO103>{{cite web | url = http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp | title = Executive Order No. 103 | author = President of the Philippines | date = 17 Mayo 2002 | publisher = ncsb.gov.ph | accessdate = 15 Mayo 2008 | archive-date = 18 Mayo 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |date=18 Mayo 2016 }}</ref> Noong 23 Mayo 2005, inatas ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 429'' na ilipat ang Palawan mula ''Rehiyong IV-B'' papuntang [[Kanlurang Kabisayaan|Rehiyong VI]].<ref name=EO429>{{cite web | url = http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ | title = Executive Order No. 429 s. 2005 | date = 23 Mayo 2005 | author = President of the Philippines | work = Official Gazette | publisher = Philippine Government | access-date = 28 Agosto 2017 | archive-date = 8 Enero 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170108194139/http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108194139/http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ |date=8 Enero 2017 }}</ref> Ngunit binatikos ito ng mga Palaweño na nagbanggit ng kawalan ng pagsangguni. Karamihan sa mga residente sa Puerto Princesa at lahat ng mga bayan maliban sa isa ay nais na manatili sa Rehiyong IV-B. Bunsod nito, inilabas ang ''Kautusang Pampangasiwaan Blg. 129'' noong 19 Agosto 2005 na ipaliban muna ang pagpapatupad ng ''EO 429'' habang hinihintay ang pagpapahintulot ng Pangulo sa Panukala ng pagpapatupad nito.<ref name=AO129>{{cite web | url = http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ | title = Administrative Order No. 129 s. 2005 | date = 19 Agosto 2005 | author = President of the Philippines | work = Official Gazette | publisher = Philippine Government | access-date = 28 Agosto 2017 | archive-date = 13 Oktubre 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161013084549/http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013084549/http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ |date=13 Oktubre 2016 }}</ref> Inulat ng [[Komisyon sa Halalan (Pilipinas)|Komisyon sa Halalan]] (COMELEC) ang mga resulta ng [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2010|pangkalahatang halalan sa Pilipinas ng 2010]] sa Palawan bilang isang bahagi ng Rehiyong IV-B.<ref>{{cite web |url=http://electionresults.ibanangayon.ph/res_reg9708000.html |title=Philippine 2010 Election Results: Region IV-B |publisher=[[Komisyon sa Halalan (Pilipinas)|Philippine Commission on Elections]] |access-date=2017-08-28 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528072504/http://electionresults.ibanangayon.ph/res_reg9708000.html |url-status=dead }}</ref> {{As of|2011|6|30}}, umiiral pa rin ang pagpapaliban, at nananatiling bahagi ng Mimaropa ang Palawan.<ref name=nscblist/> Noong ika-21 ng Hulyo 2007, naging nagsasariling lungsod (bilang mataas na urbanisadong lungsod) ang kabisera nitong Puerto Princesa. Noong Abril 2019, ipinasa bilang batas ang panukalang ihati ang lalawigan sa tatlo: Palawan del Norte, Palawan del Sur, at Palawan Oriental.<ref name="PIAGovPH-DividesPalawan">{{cite news |last1=Mendoza |first1=Victoria |title=PRRD signs law that divides Palawan |url=https://pia.gov.ph/news/articles/1020938 |access-date=Mayo 12, 2019 |work=Philippine Information Agency |date=Abril 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512072102/https://pia.gov.ph/news/articles/1020938 |archive-date=Mayo 12, 2019 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://newsinfo.inquirer.net/1106550/plebiscite-on-splitting-palawan-into-3-provinces-set-for-2020|title=Plebiscite on splitting Palawan into 3 provinces set for 2020|last=Salaverria|first=Leila B.|newspaper=Philippine Daily Inquirer|language=en|date=Abril 14, 2019|access-date=Abril 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416100432/https://newsinfo.inquirer.net/1106550/plebiscite-on-splitting-palawan-into-3-provinces-set-for-2020|archive-date=Abril 16, 2019}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2019/04/14/1909884/paghahati-ng-palawan-sa-3-probinsiya-batas-na|title=Paghahati ng Palawan sa 3 probinsiya batas na |work=Pilipino Star Ngayon|access-date=Abril 16, 2019}}</ref> Binatikos ng ilang mga pangkat ng lipunang sibil at ng mga residente ng Puerto Princesa ang panukalang paghahati, dahil wala umanong ginanap na malawakang pagsangguni sa publiko.<ref name="MB-MoveAssailed">{{cite news |last1=Rosario |first1=Ben |title=Move to divide Palawan into 3 provinces assailed |url=https://news.mb.com.ph/2018/10/24/move-to-divide-palawan-into-3-provinces-assailed/ |access-date=Mayo 12, 2019 |work=Manila Bulletin News |date=Oktubre 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025053458/https://news.mb.com.ph/2018/10/24/move-to-divide-palawan-into-3-provinces-assailed/ |archive-date=Oktubre 25, 2018}}</ref><ref name="ABSCBNNews-DividingPalawan">{{cite news |title=Dividing Palawan: Residents look to challenge Palawan split into 3 provinces |url=https://www.abs-cbn.com/news/04/15/19/dividing-palawan-residents-look-to-challenge-palawan-split-into-3-provinces |access-date=Mayo 12, 2019 |work=ABS-CBN News |date=Abril 15, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415050031/https://news.abs-cbn.com/news/04/15/19/dividing-palawan-residents-look-to-challenge-palawan-split-into-3-provinces |archive-date=Abril 15, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last1=Colcol |first1=Erwin |title=Splitting Palawan into 3 won't solve poverty in the province—group |url=https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/691424/splitting-palawan-into-3-won-t-solve-poverty-in-the-province-group/story/ |access-date=Mayo 12, 2019 |work=GMA News Online |date=Abril 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418110751/https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/691424/splitting-palawan-into-3-won-t-solve-poverty-in-the-province-group/story/ |archive-date=Abril 18, 2019}}</ref><ref name="GMANews-SplittingPalawan">{{cite news |title=Palawan congressmen want province split into 3|url=https://newsinfo.inquirer.net/979501/palawan-congressmen-want-province-split-into-3|access-date=Oktubre 19, 2020|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=Abril 2, 2018}}</ref> Inihayag ng Komisyon sa Halalan noong ika-16 ng Marso 2021 na tinutulan ng karamihan sa mga residente ng lalawigan ang paghahati sa ginanap na [[Plebisito sa paghahati ng Palawan (2021)|plebisito noong ika-13 ng Marso 2021]].<ref name="cnnphilippines.com">{{Cite web|url=https://cnnphilippines.com/regional/2021/3/16/Palawan-plebiscite-results.html|title=Palawan residents vote 'No' to division of province into three|access-date=Marso 16, 2021|archive-date=Marso 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316113925/https://cnnphilippines.com/regional/2021/3/16/Palawan-plebiscite-results.html|url-status=dead}}</ref><ref name="rappler.com">{{Cite web|url=https://www.rappler.com/nation/no-votes-win-palawan-plebiscite|title = 'No' votes win in Palawan plebiscite| date=Marso 16, 2021 }}</ref> Noong ika-6 ng Enero 2026, tinutulan ng pampook na mga opisyal ng Palawan ang pagsasali ng lalawigan sa [[Mindanao]], bilang tugon sa isang kapasiyahan na inihain ng ilang personalidad sa [[Cagayan de Oro]] na may tinutukoy na unyong "Minsupala" (o pinagsamang Mindanao, Sulu, at Palawan) kung sakaling [[Separatismo sa Pilipinas|kumalas ang pulo sa nalalabing bahagi ng bansa]]. Tinuligsa nila ang pagsasali ng lalawigan sa isang mapa na ipinaplano ng mga nasabing personalidad na isumite sa [[Natatanging Lupon sa Dekolonisasyon]] ng [[mga Nagkakaisang Bansa]]. Iginiit ni Ryan Maminta, kasapi ng lupon ng pamahalaang panlalawigan, na kailanman ay hindi naging entidad pampolitika at legal ang "Minsupala" at isa lamang itong terminong antropolohiko na "inilalarawan ang mga ugnayan at daanan ng mga kalakal noong sinaunang panahon".<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/2163780/palawan-legislators-oppose-inclusion-were-not-part-of-mindanao |title=Palawan legislators oppose inclusion: 'We're not part of Mindanao' |last=Ticke |first=Geraldford |website=Inquirer.net |date=Enero 6, 2026 |access-date=Pebrero 2, 2026}}</ref> == Heograpiya == === Politikal === [[Talaksan:Ph fil palawan.png|thumb|upright=1.10]] {{See|Plebisito sa paghati ng Palawan, 2021}} Nahahati ang Palawan sa 23 [[Munisipalidad ng Pilipinas|mga munisipalidad]]. Inaangkin ng pamahalaan ng Pilipinas ang karamihan sa [[Mga Pulo ng Spratly]], lokal na tinatawag bilang [[Kapuluan ng Kalayaan]], sa Mga Pulo ng Dagat Timog Tsina na naging sa ilalim ng hurisdiksyon ng Palawan. Bagamat kasali ang [[Lungsod ng Puerto Princesa]] sa probinsya ng Palawan, hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito. ==== Mataas na urbanisadong lungsod ==== * [[Lungsod ng Puerto Princesa]] ==== Mga munisipalidad ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Aborlan, Palawan|Aborlan]] * [[Agutaya, Palawan|Agutaya]] * [[Araceli, Palawan|Araceli]] * [[Balabac, Palawan|Balabac]] * [[Bataraza, Palawan|Bataraza]] * [[Brooke's Point, Palawan|Brooke's Point]] * [[Busuanga, Palawan|Busuanga]] * [[Cagayancillo, Palawan|Cagayancillo]] * [[Coron, Palawan|Coron]] * [[Culion, Palawan|Culion]] * [[Cuyo, Palawan|Cuyo]] * [[Dumaran, Palawan|Dumaran]] </td><td valign="top"> * [[El Nido, Palawan|El Nido]] (Bacuit) * [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]] * [[Linapacan, Palawan|Linapacan]] * [[Magsaysay, Palawan|Magsaysay]] * [[Narra, Palawan|Narra]] * [[Quezon, Palawan|Quezon]] * [[Rizal, Palawan|Rizal]] (Marcos) * [[Roxas, Palawan|Roxas]] * [[San Vicente, Palawan|San Vicente]] * [[Sofronio Española, Palawan|Sofronio Española]] * [[Taytay, Palawan|Taytay]] </td></tr></table> ==Tropiko Ekwador climate== *Lantitude 9.74° N Puerto Princesa Palawan Philippines 11.20°N *Temperatura 20°c 40°c *El Nido Palawan Philippines == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Palawan}} {{Mimaropa}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Palawan]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] kevmse7hm9dx01edpqh0ww5lctv3ahl 2212918 2212917 2026-06-23T04:40:04Z Gervin333 163210 Inayos ang baybay 2212918 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Palawan | sealfile = Ph seal palawan.png | region = [[MIMAROPA]] (Rehiyong IV-B ) | capital = [[Lungsod ng Puerto Princesa]] | founded = 10 Marso 1917 | pop2000 = 755412 | pop2000rank = ika-31 pinakamalaki | popden2000 = 51 | popden2000rank= ika-3 pinakamababa | areakm2 = 14896.3 | arearank = pinakamalaki | hucities = 0 | componentcities= 1 | municipalities= 23 | barangays = 432 | districts = 2 | languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Ilonggo]], [[Tausug]] | governor = Mario Joel T. Reyes | locatormapfile= Ph locator map palawan.png | }} Ang '''Palawan''' ay isang [[pulo]]ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[MIMAROPA]]. Ang [[Lungsod ng Puerto Princesa]] ay kabisera nito at ang pinakamalaking lalawigan sang-ayon sa laki ng lupain. Bumabagtas ang mga pulo ng Palawan mula sa [[Mindoro]] hanggang [[Borneo]] patungong timog-kanluran. Matatagpuan ito sa pagitan ng [[Dagat Timog Tsina]] sa hilagang-kanluran at [[Dagat Sulu]] sa timog-silangan. Pinangalan ang lalawigan sa pinakamalaking pulo ang [[Pulo ng Palawan]]. == Kasaysayan == === Kamakailang kasaysayan === Noong 2001, bumoto ang mga residente ng Palawan sa isang [[plebisito]] upang tanggihan ang pagsali ng lalawigan sa isang pinalawak na [[Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao]] (ARMM).<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1492695.stm | title = Philippines 'rejects' Muslim self-rule | date = 15 Agosto 2001 | publisher = BBC News | accessdate =15 Agosto 2008}}</ref> Noong 17 Mayo 2002, hinati ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103'' ang ''[[Timog Katagalugan|Rehiyong IV]]'' sa ''Rehiyong IV-A'' ([[Calabarzon]]) at ''Rehiyong IV-B'' ([[Mimaropa]]), na nagpalagay ng lalawigan ng Palawan sa Mimaropa.<ref name=EO103>{{cite web | url = http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp | title = Executive Order No. 103 | author = President of the Philippines | date = 17 Mayo 2002 | publisher = ncsb.gov.ph | accessdate = 15 Mayo 2008 | archive-date = 18 Mayo 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |date=18 Mayo 2016 }}</ref> Noong 23 Mayo 2005, inatas ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 429'' na ilipat ang Palawan mula ''Rehiyong IV-B'' papuntang [[Kanlurang Kabisayaan|Rehiyong VI]].<ref name=EO429>{{cite web | url = http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ | title = Executive Order No. 429 s. 2005 | date = 23 Mayo 2005 | author = President of the Philippines | work = Official Gazette | publisher = Philippine Government | access-date = 28 Agosto 2017 | archive-date = 8 Enero 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170108194139/http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108194139/http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ |date=8 Enero 2017 }}</ref> Ngunit binatikos ito ng mga Palaweño na nagbanggit ng kawalan ng pagsangguni. Karamihan sa mga residente sa Puerto Princesa at lahat ng mga bayan maliban sa isa ay nais na manatili sa Rehiyong IV-B. Bunsod nito, inilabas ang ''Kautusang Pampangasiwaan Blg. 129'' noong 19 Agosto 2005 na ipaliban muna ang pagpapatupad ng ''EO 429'' habang hinihintay ang pagpapahintulot ng Pangulo sa Panukala ng pagpapatupad nito.<ref name=AO129>{{cite web | url = http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ | title = Administrative Order No. 129 s. 2005 | date = 19 Agosto 2005 | author = President of the Philippines | work = Official Gazette | publisher = Philippine Government | access-date = 28 Agosto 2017 | archive-date = 13 Oktubre 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161013084549/http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013084549/http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ |date=13 Oktubre 2016 }}</ref> Inulat ng [[Komisyon sa Halalan (Pilipinas)|Komisyon sa Halalan]] (COMELEC) ang mga resulta ng [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2010|pangkalahatang halalan sa Pilipinas ng 2010]] sa Palawan bilang isang bahagi ng Rehiyong IV-B.<ref>{{cite web |url=http://electionresults.ibanangayon.ph/res_reg9708000.html |title=Philippine 2010 Election Results: Region IV-B |publisher=[[Komisyon sa Halalan (Pilipinas)|Philippine Commission on Elections]] |access-date=2017-08-28 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528072504/http://electionresults.ibanangayon.ph/res_reg9708000.html |url-status=dead }}</ref> {{As of|2011|6|30}}, umiiral pa rin ang pagpapaliban, at nananatiling bahagi ng Mimaropa ang Palawan.<ref name=nscblist/> Noong ika-21 ng Hulyo 2007, naging nagsasariling lungsod (bilang mataas na urbanisadong lungsod) ang kabisera nitong Puerto Princesa. Noong Abril 2019, ipinasa bilang batas ang panukalang ihati ang lalawigan sa tatlo: Palawan del Norte, Palawan del Sur, at Palawan Oriental.<ref name="PIAGovPH-DividesPalawan">{{cite news |last1=Mendoza |first1=Victoria |title=PRRD signs law that divides Palawan |url=https://pia.gov.ph/news/articles/1020938 |access-date=Mayo 12, 2019 |work=Philippine Information Agency |date=Abril 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512072102/https://pia.gov.ph/news/articles/1020938 |archive-date=Mayo 12, 2019 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://newsinfo.inquirer.net/1106550/plebiscite-on-splitting-palawan-into-3-provinces-set-for-2020|title=Plebiscite on splitting Palawan into 3 provinces set for 2020|last=Salaverria|first=Leila B.|newspaper=Philippine Daily Inquirer|language=en|date=Abril 14, 2019|access-date=Abril 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416100432/https://newsinfo.inquirer.net/1106550/plebiscite-on-splitting-palawan-into-3-provinces-set-for-2020|archive-date=Abril 16, 2019}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2019/04/14/1909884/paghahati-ng-palawan-sa-3-probinsiya-batas-na|title=Paghahati ng Palawan sa 3 probinsiya batas na |work=Pilipino Star Ngayon|access-date=Abril 16, 2019}}</ref> Binatikos ng ilang mga pangkat ng lipunang sibil at ng mga residente ng Puerto Princesa ang panukalang paghahati, dahil wala umanong ginanap na malawakang pagsangguni sa publiko.<ref name="MB-MoveAssailed">{{cite news |last1=Rosario |first1=Ben |title=Move to divide Palawan into 3 provinces assailed |url=https://news.mb.com.ph/2018/10/24/move-to-divide-palawan-into-3-provinces-assailed/ |access-date=Mayo 12, 2019 |work=Manila Bulletin News |date=Oktubre 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025053458/https://news.mb.com.ph/2018/10/24/move-to-divide-palawan-into-3-provinces-assailed/ |archive-date=Oktubre 25, 2018}}</ref><ref name="ABSCBNNews-DividingPalawan">{{cite news |title=Dividing Palawan: Residents look to challenge Palawan split into 3 provinces |url=https://www.abs-cbn.com/news/04/15/19/dividing-palawan-residents-look-to-challenge-palawan-split-into-3-provinces |access-date=Mayo 12, 2019 |work=ABS-CBN News |date=Abril 15, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415050031/https://news.abs-cbn.com/news/04/15/19/dividing-palawan-residents-look-to-challenge-palawan-split-into-3-provinces |archive-date=Abril 15, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last1=Colcol |first1=Erwin |title=Splitting Palawan into 3 won't solve poverty in the province—group |url=https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/691424/splitting-palawan-into-3-won-t-solve-poverty-in-the-province-group/story/ |access-date=Mayo 12, 2019 |work=GMA News Online |date=Abril 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418110751/https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/691424/splitting-palawan-into-3-won-t-solve-poverty-in-the-province-group/story/ |archive-date=Abril 18, 2019}}</ref><ref name="GMANews-SplittingPalawan">{{cite news |title=Palawan congressmen want province split into 3|url=https://newsinfo.inquirer.net/979501/palawan-congressmen-want-province-split-into-3|access-date=Oktubre 19, 2020|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=Abril 2, 2018}}</ref> Inihayag ng Komisyon sa Halalan noong ika-16 ng Marso 2021 na tinutulan ng karamihan sa mga residente ng lalawigan ang paghahati sa ginanap na [[Plebisito sa paghahati ng Palawan (2021)|plebisito noong ika-13 ng Marso 2021]].<ref name="cnnphilippines.com">{{Cite web|url=https://cnnphilippines.com/regional/2021/3/16/Palawan-plebiscite-results.html|title=Palawan residents vote 'No' to division of province into three|access-date=Marso 16, 2021|archive-date=Marso 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316113925/https://cnnphilippines.com/regional/2021/3/16/Palawan-plebiscite-results.html|url-status=dead}}</ref><ref name="rappler.com">{{Cite web|url=https://www.rappler.com/nation/no-votes-win-palawan-plebiscite|title = 'No' votes win in Palawan plebiscite| date=Marso 16, 2021 }}</ref> Noong ika-6 ng Enero 2026, tinutulan ng pampook na mga opisyal ng Palawan ang pagsasali ng lalawigan sa [[Mindanao]], bilang tugon sa isang kapasiyahan na inihain ng ilang personalidad sa [[Cagayan de Oro]] na may tinutukoy na unyong "Minsupala" (o pinagsamang Mindanao, Sulu, at Palawan) kung sakaling [[Separatismo sa Pilipinas|kumalas ang pulo sa nalalabing bahagi ng bansa]]. Tinuligsa nila ang pagsasali ng lalawigan sa isang mapa na ipinaplano ng mga nasabing personalidad na isumite sa [[Natatanging Lupon sa Dekolonisasyon]] ng [[mga Nagkakaisang Bansa]]. Iginiit ni Ryan Maminta, kasapi ng lupon ng pamahalaang panlalawigan, na kailanman ay hindi naging entidad pampolitika at legal ang "Minsupala" at isa lamang itong terminong antropolohiko na "inilalarawan ang mga ugnayan at daanan ng mga kalakal noong sinaunang panahon".<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/2163780/palawan-legislators-oppose-inclusion-were-not-part-of-mindanao |title=Palawan legislators oppose inclusion: 'We're not part of Mindanao' |last=Ticke |first=Geraldford |website=Inquirer.net |date=Enero 6, 2026 |access-date=Pebrero 2, 2026}}</ref> == Heograpiya == === Politikal === [[Talaksan:Ph fil palawan.png|thumb|upright=1.10]] {{See|Plebisito sa paghati ng Palawan, 2021}} Nahahati ang Palawan sa 23 [[Munisipalidad ng Pilipinas|mga munisipalidad]]. Inaangkin ng pamahalaan ng Pilipinas ang karamihan sa [[Mga Pulo ng Spratly]], lokal na tinatawag bilang [[Kapuluan ng Kalayaan]], sa Mga Pulo ng Dagat Timog Tsina na naging sa ilalim ng hurisdiksyon ng Palawan. Bagamat kasali ang [[Lungsod ng Puerto Princesa]] sa probinsya ng Palawan, hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito. ==== Mataas na urbanisadong lungsod ==== * [[Lungsod ng Puerto Princesa]] ==== Mga munisipalidad ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Aborlan, Palawan|Aborlan]] * [[Agutaya, Palawan|Agutaya]] * [[Araceli, Palawan|Araceli]] * [[Balabac, Palawan|Balabac]] * [[Bataraza, Palawan|Bataraza]] * [[Brooke's Point, Palawan|Brooke's Point]] * [[Busuanga, Palawan|Busuanga]] * [[Cagayancillo, Palawan|Cagayancillo]] * [[Coron, Palawan|Coron]] * [[Culion, Palawan|Culion]] * [[Cuyo, Palawan|Cuyo]] * [[Dumaran, Palawan|Dumaran]] </td><td valign="top"> * [[El Nido, Palawan|El Nido]] (Bacuit) * [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]] * [[Linapacan, Palawan|Linapacan]] * [[Magsaysay, Palawan|Magsaysay]] * [[Narra, Palawan|Narra]] * [[Quezon, Palawan|Quezon]] * [[Rizal, Palawan|Rizal]] (Marcos) * [[Roxas, Palawan|Roxas]] * [[San Vicente, Palawan|San Vicente]] * [[Sofronio Española, Palawan|Sofronio Española]] * [[Taytay, Palawan|Taytay]] </td></tr></table> ==Tropiko Ekwador climate== *Lantitude 9.74° N Puerto Princesa Palawan Philippines *Temperatura 20°c 40°c *El Nido Palawan Philippines 11.20°N [[Puerto Princesa]][[Palawan]][[El Nido, Palawan]] == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Palawan}} {{Mimaropa}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Palawan]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] c7lolhqn9tkvkjqm73pzl3ezp9hkdd7 0 10295 2212836 2196875 2026-06-22T19:06:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212836 wikitext text/x-wiki {{two other uses|mikroorganismo|uri o henus|Bacterium (genus)}} {{automatic taxobox | fossil_range = {{Long fossil range|4200|0|[[Archean]] o bago&nbsp;– Kasalukuyan}} | image = E. coli Bacteria (7316101966).jpg | image_width = 210px | image_caption = Pinalaking mikrograpong electron ng ''[[Escherichia coli]]'' | taxon = Bacteria | subdivision_ranks = Phyla<ref>{{cite web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |title=Bacteria (eubacteria) |accessdate=2008-09-10 |work=Taxonomy Browser |publisher=NCBI |date= }}</ref> | subdivision = *'''[[gram positive|Gramong positibo]]/walang [[Bacterial outer membrane|panlabas na membrano]]''' [[Actinobacteria]] (mataas na [[GC-content|G+C]])<br /> [[Firmicutes]] (mababa na [[GC-content|G+C]])<br /> [[Tenericutes]] (walang [[Cell wall|pader]])<br /> *'''[[gram negative bacteria|Gramong negatibo]]/Mayroong [[Bacterial outer membrane|panlabas na membrano]]''' [[Aquificae]]<br /> [[Bacteroidetes]]/[[Chlorobi]]<br /> [[Chlamydiae]]/[[Verrucomicrobia]]<br /> [[Deinococcus-Thermus]]<br /> [[Fusobacteria]]<br /> [[Gemmatimonadetes]]<br /> [[Nitrospirae]]<br /> [[Proteobacteria]]<br /> [[Spirochaete]]s<br /> [[Synergistetes]]<br /> *'''Hindi alam/hindi nakapangkat''' [[Acidobacteria]]<br /> [[Chloroflexi]]<br /> [[Chrysiogenetes]]<br /> [[Cyanobacteria]]<br /> [[Deferribacteraceae|Deferribacteres]]<br /> [[Dictyoglomi]]<br /> [[Fibrobacteres]]<br /> [[Planctomycetes]]<br /> [[Thermodesulfobacteria]]<br /> [[Thermotogae]] }} Ang '''bakterya'''<ref name=Estrada>"Bakterya." Estrada, Horacio R. ''Bakterya, Bayrus, at Bulate'', nagsisilbing sanggunian para sa pag-unawa sa agham ng mikrobiyolohiya, bakterya, birus, at iba pang mga mikroorganismo, [http://www.stii.dost.gov.ph/dostpub/nrcp.htm NRCP Medical Series 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004055955/http://www.stii.dost.gov.ph/dostpub/nrcp.htm |date=2008-10-04 }}, STII.dost.gov.ph</ref> (Ingles: '''''bacteria''''' ({{IPA-en|bækˈtɪəriə||en-us-bacteria.ogg}}) [''maramihan''] o '''''bacterium''''' [''isahan'']<ref name=NBK>{{cite-NBK|''Bacteria'' [plural], ''bacterium'' [singular], ''Some Medical Terms'', ''Diseases''}}, pahina 206.</ref>) ay isa sa mga pangunahing grupo ng mga nabubuhay na mga [[organismo]]. Sa iba't ibang paglalapat, tumutukoy ang katagang bakterya sa lahat ng mga ''prokaryote'' o sa isang pangunahing pangkat nila, o dili kaya ang tinatawag na '''eubakterya''' (''eubacteria''), depende sa mga kaisipan tungkol sa mga pagkaugnay nito. Dito, ginagamit ang bakterya upang tukuyin ang yubakterya. Isa pang pangunahing pangkat ng bakterya (hindi ginagamit sa malawak, hindi taksonomikong kaisipan) ang ''[[Archaea]]''. ''[[Bakteriyolohiya]]'', isang sangay ng [[mikrobiyolohiya]], ang tawag sa pag-aaral mga bakterya. Makikita ang mga bakterya sa lahat ng mga [[tirahan|tinitirhan]] sa [[Mundo]], tulad ng sa lupa, [[Hot spring|asidik na mainit na tubig]], [[basurang radyoaktib]],<ref>{{cite journal |author=Fredrickson JK |title=Geomicrobiology of high-level nuclear waste-contaminated vadose sediments at the Hanford site, Washington state |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=70 |issue=7 |pages=4230–41 |year=2004 |pmid=15240306 |pmc=444790 |doi=10.1128/AEM.70.7.4230-4241.2004 |author-separator=, |author2=Zachara JM |author3=Balkwill DL |display-authors=3 |last4=Kennedy |first4=D. |last5=Li |first5=S.-m. W. |last6=Kostandarithes |first6=H. M. |last7=Daly |first7=M. J. |last8=Romine |first8=M. F. |last9=Brockman |first9=F. J.}}</ref> tubig, at sa kailaliman ng [[Crust (geology)|Krust ng mundo]], kasama na rin ang mga organikong bagay at mga buhay na katawan ng mga halaman at mga hayop, na nagiging isang halimbawa ng [[Mutualism (biology)|mutwalismo]] sa [[sistemang panunaw]] ng mga tao, anay at mga ipis. Mayroong apatnapung milyong [[cell (biology)|selula]] ng bakterya sa isang gramo ng lupa at isang milyong selula ng bakterya sa isang milimetro ng [[malinis na tubig]]; sa pangkalahatan, mayroong tinatantiyang limang [[Names of large numbers#The "standard dictionary numbers"|nonilyong]] (5×10³⁰) bakterya sa mundo,<ref name=pmid9618454>{{cite journal |author=Whitman WB, Coleman DC, Wiebe WJ |title=Prokaryotes: the unseen majority |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=12 |pages=6578–83 |year=1998 |pmid=9618454 |pmc=33863 |doi=10.1073/pnas.95.12.6578}}</ref> na bumubuo ng isang [[biomass (ecology)|biyomas]] na humihigit sa bilang ng lahat ng mga halaman at hayop.<ref>C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 ''Bacteria''. Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and C.J.Cleveland, National Council for Science and the Environment, Washington DC]</ref> Mayroong tinantsyang sampung ulit na selulang bakteryal sa [[human flora|plora ng mga tao]] kaysa sa mga selulang pantao sa ating katawan, na kung saan mayroong malaking bilang ng mga bakterya sa [[balat]] bilang isang [[gut flora]].<ref>{{cite journal |author=Sears CL |title=A dynamic partnership: celebrating our gut flora |journal=Anaerobe |volume=11 |issue=5 |pages=247–51 |year=2005|pmid=16701579 |doi=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001}}</ref> Ang karamihan ng mga bakterya sa ating katawan ay kinokonsiderang hindi nakakasama dahil na rin sa epekto ng [[sistemang immuno]], at ang ilan ay [[probiotic|nakakatulong]]. Subalit, ang ilang uir ng bakterya ay [[pathogenic bacteria|patohenik]] at maaring magsanhi ng mga [[sakit]], tulad ng [[kolera]], [[syphilis]], [[anthrax]], [[leprosy]], at [[bubonic plague]]. Ang mga [[impeksiyong respiratoryo]] ang pinakamabagsik sa mga sakit, tulad na lamang ang [[tuberkulosis]] na pumatay ng dalawang milyong katao sa loob ng isang taon, karamihan dito ay nakatira sa [[Aprika]].<ref>{{cite web |url = http://www.who.int/healthinfo/bodgbd2002revised/en/index.html|title = 2002 WHO mortality data|accessdate = 2007-01-20}}</ref> Sa mga [[developed country|mauunlad na bansa]], ginagamit ang mga [[antibiotic]] sa paggamot ng mga [[Infection|impeksiyong bakteryal]] at sa agrikultura, nagiging kilala na ang [[resistensiyang antibiyotik]]. Sa industriya, importante ang mga bakterya sa [[paglilinis ng mga estero]] at pagpapababa ng [[natapong langis]], sa produksiyon ng [[keso]] at [[yogurt]] sa pamamagitan ng [[fermentation (biochemistry)|permentasyon]], ang pagkuha ng ginto, palladium, tanso at iba pang metal sa sektor ng pagmimina,<ref>http://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100901191137.htm</ref> kasama na rin sa [[biyoteknolohiya]], at ang pagpapalabas ng mga antibiotik at iba pang kemikal.<ref>{{cite journal |author=Ishige T, Honda K, Shimizu S |title=Whole organism biocatalysis |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=9 |issue=2 |pages=174–80 |year=2005|pmid=15811802 |doi=10.1016/j.cbpa.2005.02.001}}</ref> Bakterya ang pinakamarami sa lahat ng mga organismo, ito ay dahil sa kanilang mabilisang reproduksiyon o pagparami. Malawakang silang makikita sa [[lupa]], [[tubig]] at bilang mga ''[[symbiosis|symbiont]]'' ng ibang organismo. Maraming mga ''[[pathogen]]'', mga organismong nagdudulot ng sakit, ay bakterya. Napakaliit ng karamihan, kadalasang nasa [[1 E-6 m|0.5-5.0 μm]] ang kanilang pinakamahabang dimensiyon, bagaman maaaring lumaki ang higanteng bakterya katulad ng ''[[Thiomargarita namibiensis]]'' at ''[[Epulopiscium fishelsoni]]'' sa 0.5&nbsp;mm ang laki. Mayroon silang mga [[selulang pader]] (''cell wall''), katulad ng mga [[selula (biyolohiya)|selula]] (''cell'') ng [[halaman]] at [[amag]], ngunit binubuo ng ''[[peptidoglycan]]'' ang mga selulang pader ng bakterya. == Etimolohiya == Ang salitang ''bakterya'' ay isang maramihang salita ng [[Bagong Latin]] na ''bacterium'', na kung saan nanggaling ito sa [[Latinisation (literature)|latinisasyon]] ng [[Greek language|Griyegong]] βακτήριον (''baktērion''),<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakth%2Frion βακτήριον], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on ''Perseus''</ref> ang diminyutibo ng βακτηρία (''baktēria''), na may kahulugan na "baston, tungkod",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakthri%2Fa βακτηρία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on ''Perseus''</ref> dahil mga bilog ang unang natuklasan na mga bakterya.<ref>[http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0055310#dws-m_en_gb-m-en_gb-msdict-00002%E2%80%93034344 bacterium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110127131124/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0055310#dws-m_en_gb-m-en_gb-msdict-00002%E2%80%93034344 |date=2011-01-27 }}, on ''Oxford Dictionaries''</ref> == Kasaysayan == {{about||kasaysayan ng mikrobiyolohiya|Mikrobiyolohiya|kasaysayan ng klasipikasyong bakteryal|Taksonomiyang bakteryal|natural na kasaysayan ng bakterya|Huling pangkalahatang ninuno}} ==== Unang Pagkatuklas ==== [[Talaksan:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|thumb|240px|right|Si [[Antonie van Leeuwenhoek]], ang unang [[mikrobiyolohista]] at ang unang tao na pinag-aralan ang mga bakterya gamit ang [[mikroskopyo]].]] Noong sinaunang panahon, ang kaalaman ng mga tao sa hugis at morpolohiya ng bakterya ay nakadepende sa laki ng uri ng [[mikroskopyo]] na ginagamit nila sa pag-aaral<ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=An abstract of a letter from Mr. Anthony Leevvenhoek at Delft, dated 17 Setyembre 1683, Containing Some Microscopical Observations, about Animals in the Scurf of the Teeth, the Substance Call'd Worms in the Nose, the Cuticula Consisting of Scales |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/120136/?k=Sep.+17%2c+1683 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=14 |pages=568–574 |year=1684 |accessdate=2007-08-19 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=Part of a Letter from Mr Antony van Leeuwenhoek, concerning the Worms in Sheeps Livers, Gnats, and Animalcula in the Excrements of Frogs |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/link.asp?id=4j53731651310230 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=22 |pages=509–518 |year=1700 |accessdate=2007-08-19 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=Part of a Letter from Mr Antony van Leeuwenhoek, F. R. S. concerning Green Weeds Growing in Water, and Some Animalcula Found about Them |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/link.asp?id=fl73121jk4150280 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=23 |pages=1304–11 |year=1702 |accessdate=2007-08-19 |doi=10.1098/rstl.1702.0042 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Unang nakita ang mga bakterya ni [[Antonie van Leeuwenhoek]], isang taga-[[Olanda]], noong tag-init ng 1676. Nagtaka siya sa nang naging mainit ang paminta, kaya naghanda siya ng peppercorns sa tabi ng isang basong tubig at pinag-aralan ang tubig sa ilang araw. Sa ilalim ng single-lens na mikroskopyo sa magnipikasyong 400 ang patong<ref>{{cite journal |author=Porter JR |title=Antony van Leeuwenhoek: tercentenary of his discovery of bacteria |journal=Bacteriological Reviews |volume=40 |issue=2 |pages=260–9 |year=1976 |month=June |pmid=786250 |pmc=413956 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=786250}}</ref> . Dahil dito, nakita niya ang mga maliliit na organismo na gumagalaw, sa pagkamangha, tinawag niya itong [[animalcule]]s. Hindi siya nakapaghanda ng mga ilustrasyon sa maliliit na organismo hanggang sa ilang taon ang lumipas, at itong mga ilustrasyon, ay natapos ang mga paghahanda, na ipinakikita ang mga organismong ito na mula sa kanyang [[bibig]]. Malinaw na nakaindika na siya ang unang nag-ilustrasyon sa bakterya sa unang pagkakataon ==== Pagkatuklas ng Pasteurisasyon ==== Nang magbigay opinyon si Leeuwenhoek na ang mga maliliit na organismo ay may relasyon sa fermentation, dekay at sakit, hindi na ito binigyang halaga pa. Huling nadiskubre ang relasyong ito sa proseso sa isang aksidente. Itinaas sa [[Louis Pasteur]]<ref>{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 | publisher = Nobelprize.org | accessdate = 2006-11-22}}</ref>, isang batang [[kimikong|Kimika]] [[pranses]], ng [[Pranses|Gobyernong Pranses]] para mapalakas ang kalidad ng inuming pranses, kinokonsedera ang mga kimiko ang mga tamang tao sa trabahong ito dahil alam nila ang permentasyon ay isang tunay na prosesong [[kemikal|Kimika]]<ref>{{cite web | url = http://biotech.law.lsu.edu/cphl/history/articles/pasteur.htm#paperII | title = Pasteur's Papers on the Germ Theory | publisher = LSU Law Center's Medical and Public Health Law Site, Historic Public Health Articles | accessdate = 2006-11-23}}</ref>. Pansamantalang binuo ni Pasteur ang parte na ginampanan ng mga buhay na organismo sa permentasyon. Sa katunayan, ipinakita niya sa unang pagkakataon ang [[pampaalsa]] ay kinakailangan sa produksiyon ng [[alak]] na galing sa [[ubas]]. [[Pasteurisasyon]], ang mabilis na pag-nit ng likido para patayin ang mga hindi kilalang organismo, ang unang ginamit para ipreserba ang [[pranses]] na inumim para sa pagluluwas. ==== Pagsuwesyon sa Teorya ng Henerasyong Spontanyos ==== {{see|Teorya ng Henerasyong Spontanyos}} Sa kasagsagan ng 1890's, ang , na kung saan sa Pastuer ay isang miyembro, ay mainit na pinag-aawayan na kung hindi o ang buhay ay nagmula sa isang organismo ng mabilis. Ang kinalabasan ng pagtatalo ay ang malinaw na ipinaliwanag ni Pasteur na ang [[mikroorganismo]] ay palaging nanggagaling sa nabubuhay na organismo<ref>{{cite journal |author=Schopf J |title=Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=91 |issue=15 |pages=6735–42 |year=1994 |pmid=8041691 |pmc=44277 |doi=10.1073/pnas.91.15.6735}}</ref><ref>{{cite journal |author=DeLong E, Pace N |title=Environmental diversity of bacteria and archaea |journal=Syst Biol |volume=50 |issue=4 |pages=470–78 |year=2001|pmid = 12116647 |doi=10.1080/106351501750435040}}</ref>. Ang nabubuhay na organismo, kahit bakterya o larvae ng [[insekto]], ay hindi nanggaling [[de novo]] sa patay na bagay. ang mahabang tulay-tulay na ekperimento sa laboratoryo ni Pasteur ay pinagpatuloy sa pagkakatatag ng malinaw na relasyon sa pagitan ng bakterya (at pampaalsa) at ang proseso ng permentasyon, pagkalusaw at sakit. ==== Pagkatuklas sa Gampanin ng Bakterya sa Sakit ==== Ang gampanin ng bakterya sa sakit ay unang natuklasan sa loob ng 25 na taon ng ika [[19 na siglo|1900]]. Noong 1876, napatunayan ni [[Robert Koch]], isang pambansang doktor ng [[Alemanya]], na ang [[Anthrax]] ay sanhi ng isang bakteryum, ([[Bacillus anthracis]]). Siya ang gumawa at pinangalanan at pinuksa ang bakteryum, para iyurok sa isang dagang pang-ekperimento at nagsasanhi para magkaroon ulit ito ng ganoong sakit. Kumuha siya ng mga litrato ng mga organismo sa pamamagitan ng [[mikroskopyo]] dalawang taon na ang nakakaraan, na nagpalaganap ng unang litrato na ebidensiya ng bakterya. Sa kaparehas na oras, unang nalaman ni ''Burmill'' na ang bakteryum ay isang Plant Pathogent. == Hugis == [[Talaksan:Bacterial morphology diagram.svg|right|thumb|360px|Ipinapakita na ang bakterya ay maraming [[morpolohiya]] at pagkakaayos]] Mayroong tatlong ur ng hugis ng bakterya: ''Sperical'', ''Rod-shaped'', at ''Spiral''. Tinatawag na ''Cocci'' ang bakteryang sperical (pang-isahan: ''Coccus''), ''Bacilli'' naman ang tawag sa mga hugis rod (pang-isahan:''Bacillus''), at ''Spirilla'' naman sa spiral (pang-isahan: ''Spirillum'').<ref>{{cite journal |author=Schulz H, Jorgensen B |title=Big bacteria |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2001_55/page/105 |journal=Annu Rev Microbiol |volume=55 |issue=|pages=105–37 |year=2001|pmid=11544351 |doi=10.1146/annurev.micro.55.1.105}}</ref> Mayroong kaunting intragrado sa pagitan ng mga hugis na ito. Mahirap itong, sa karamihan, paghiwalayin sa pagitan ng napaikling rod at isang oras na pabilog sa paghahanda sa [[dibisyong selula]]. Sa katunayan, ang hugis ay nakadepende sa paghaba ng taon ng bakterya at sa [[kalikasan]].<ref name="Robertson J, Gomersall M, Gill P. 1975 1007–18">{{cite journal |author=Robertson J, Gomersall M, Gill P. |title=Mycoplasma hominis: growth, reproduction, and isolation of small viable cells |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1975-11_124_2/page/1006 |journal=J Bacteriol. |volume=124 |issue=2 |pages=1007–18 |year=1975 |pmid=1102522 |pmc=235991}}</ref> Ang bakterya na hugis coccus, nakaayos nang chain na katulad ng hugis [[perlas]]. Ang ibang uri ng [[genus]] [[streptococcus]] ay napakaimportante at nag-sasanhi ng ''Scarlet Fever'', ''Erysipelas'', ''Mastitis'' ng [[baka]] at inpeksiyong [[Ilong|sinus]]. Ang [[Streptococcus lactus|S. lactus]] ay isang sangkap sa pag-pait ng [[gatas]]. Kadalasang natitira ang mga bakteryang spherical sa iregular na piniping bigat; na tinatawag na [[Staphylococcus|Staphylococci]].<ref name=Velimirov2001>{{cite journal | author = Velimirov, B. | year = 2001 | title = Nanobacteria, Ultramicrobacteria and Starvation Forms: A Search for the Smallest Metabolizing Bacterium | journal = Microbes and Environments | volume = 16 | issue = 2 | pages = 67–77 | url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/16/2/67/_pdf | accessdate = 2008-06-23 | doi = 10.1264/jsme2.2001.67 | archive-date = 2009-01-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090113011403/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/16/2/67/_pdf | url-status = dead }}</ref> Sanhi ng pagkulo at pagkakasakit ang isang uri ng Staphylococcus.<ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', pp.20-25. Harvard University Press, Cambridge, Mass. ISBN 978-0-674-03116-6.</ref> Natitira naman ang ibang bakterya ang spherical sa paketeng kubikal na 8, 64 o marami pang selula; na makikita sa genus [[Sarcina]]. Hugis kadenang selula ang mga rods nito.<ref>{{cite journal |author=Fritz I, Strömpl C, Abraham W |title=Phylogenetic relationships of the genera Stella, Labrys and Angulomicrobium within the 'Alphaproteobacteria' and description of Angulomicrobium amanitiforme sp. nov |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/content/full/54/3/651 |journal=Int J Syst Evol Microbiol |volume=54 |issue=Pt 3 |pages=651–7 |year=2004 |pmid=15143003 |doi=10.1099/ijs.0.02746-0 |access-date=2010-06-25 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010212929/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/content/full/54/3/651 |url-status=dead }}</ref> Ang bakterya ay ang pinakamaliit na nabubuhay na organismo. Ang ilan sa kanila ay makikita lamang sa kalapitan o pinakamataas na lente ng makapangyariang magaang na mikroskopyo. Karamihan sa mga bilyong bakterya ay makikita sa kubik sentimetro ng [[lupa]].<ref>{{cite journal |title=Stars of the terrestrial deep subsurface: A novel `star-shaped' bacterial morphotype from a South African platinum mine |journal=Geobiology |volume=6 |issue=3 |pages=325–330 |year=2008 |doi=10.1111/j.1472-4669.2008.00163.x |pmid=18498531 |last1=Wanger |first1=G |last2=Onstott |first2=TC |last3=Southam |first3=G}}</ref> Ang napakaliit na hugis ng bakterya ay isang dahilan ng kahalagahan ng buhay nila. Ang lahat ng sustansiya, lahat ng gases, at inorganikong asin na kinakailangan ng isang bakteryum ay kailangang makuha sa pamamagitan ng kanilang cell wall.<ref name="Cabeen M, Jacobs-Wagner C 2005 601–10">{{cite journal |author=Cabeen M, Jacobs-Wagner C |title=Bacterial cell shape |journal=Nat Rev Microbiol |volume=3 |issue=8 |pages=601–10 |year=2005 |pmid=16012516 |doi=10.1038/nrmicro1205}}</ref><ref name="Young K 2006 660–703">{{cite journal |author=Young K |title=The selective value of bacterial shape |journal=Microbiol Mol Biol Rev |volume=70 |issue=3 |pages=660–703 |year=2006 |pmid=16959965 |doi=10.1128/MMBR.00001-06 |pmc=1594593}}</ref> Ang lahat ng mga produktong dumi, lahat ng lason, ibang enzyme at ibang espesyal na substans na kasama ng mga aktibidad ng bakterya ay kailangang dumaan palabas sa pamamagitan ng surface ng isang selulang bakteryum. Ang dami ng surface ng isang bakteryum sa relasyon ng bolyum ang dami sa mga bagay na ilalabas.<ref>{{cite journal |author=Douwes K, Schmalzbauer E, Linde H, Reisberger E, Fleischer K, Lehn N, Landthaler M, Vogt T |title=Branched filaments no fungus, ovoid bodies no bacteria: Two unusual cases of mycetoma |journal=J Am Acad Dermatol |volume=49 |issue=2 Suppl Case Reports |pages=S170–3 |year=2003 |pmid=12894113 |doi=10.1067/mjd.2003.302}}</ref> == Distribusyon == Ang mga bakterya ay makikita sa lahat ng sulok ng [[mundo]]. Makikita sila sa [[hangin]], [[tubig]], at [[lupa]]. Nabubuhay sila sa lahat ng [[hayop]] at katawang halaman at sa lahat ng hinahawakang natin. Ang buhay na bakterya ay makikita sa mga gatas at sa lahat pagkain na hindi isterilisado. Kahit sa mga pagkain na dumaan sa proseso ng isterilisasyon ay kadalasang naglalaman ng spores ng bakterya. Nakikita ang mga spores na ito sa temperaturang malapit na sa zero kahit hindi napapatay. Nakikita rin ang bakterya sa bituka ng hayop. Nakadikit naman ang mga Nitrogen-fixing bacteria sa mga buhay na selula ng bulaklak na kinabibilangan ng [[legumes]], [[alders]], [[bitterbrush]], at iba pa. Sa kailaliman ng tubig, malamig na balon o springs, ay marami ito. Kahit na ang ilang sentimetro ng lupa ay kakikitaan ng mga bakterya, ang bilang nila ay bumababa kung ang lalim ay tumaas. Kahit na nakakalat na ang mga bakterya sa buong [[mundo]], posible pa ring maging ligtas ang mga kwarto sa mga bakterya. Ang mga babala ay laging inaalam sa mga kwartong operasyon sa [[ospital]] at uri ng biyolohikal at laboratoryong bakteryolohikal. Ang mga sahig ay hinugasan ng mga pamatay na likido, isterilisadong damit ang isinusuot, at ang mga instrumentong nilalagay sa nagiinit na tubig ang ginagamit. Pati ang hangin ay nalilinis sa pamamagitan ng [[singaw]] o [[radiyasyong ultrabiyoleta]]. Tinatawag na [[Asepsis]] ang kundisyong walang bakterya. Isterilisasyon naman ang tawag sa pagtatangal o pagpuksa sa lahat ng nabubuhay, kasama ag bakterya, na nakakalat sa mga bagay-bagay. == Klasipikasyon == Ang kahalagahan ng selula ay kailangan sa klasipikasyon ng bakterya sa hugis ng selula. Maraming bakterya, sa katunayan, ay maaring malaman sa kanilang kayang gawain, hindi sa mababaw na, sa pamamagitan ng pagpapalabas ng anyo.<ref name="Velimirov2001"/> Maaaring mahati ang 3000 o higit pang uri ng bakterya sa bilang na pangunahing grupo base sa anyo ng padre selula<ref name="Cabeen M, Jacobs-Wagner C 2005 601–10"/><ref name="Young K 2006 660–703"/>, pinagkukuhanan ng enerhiya at [[karbon]], hugid ng selula, porma ng paggalaw, pangangailangan sa [[oksiheno]] at pagpapalabas ng [[spores]]. Sa pinakabagong edisyon ng ''Bergey's Manual of Determinative Bakteriology'', nahahati ang bakterya sa 19 na parte.<ref name="Robertson J, Gomersall M, Gill P. 1975 1007–18"/> [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|right|175px|<center>Isang miyembro ng Proteobacteria, ang [[Escherichia coli]]</center>]] ==== Proteobacteria ==== {{see|Proteobacteria}} Ito ang unang parte ng bakterya na may Gram-negative rods, cocci o spirilla. Ang '''Proteobacteria''' na tinatawag ding [[Proteobacteria|Photosynthetic Bacteria]].<ref name=Brock>{{cite book | author = Madigan M; Martinko J (editors). | title = Brock Biology of Microorganisms | edition = 11th | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | isbn = 0131443291 }}</ref> Ito ay mga [[Gram-Negative]] rods, cocci, spirilla.<ref name='Stackebrandt'>Stackebrandt et al. [http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/38/3/321.pdf ''Proteobacteria classis nov., a name for the phylogenetic taxon that includes the "purple bacteria and their relatives".'']{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Int. J. Syst. Bacteriol., 1988, 38, 321-325.</ref><ref name=Tree_of_Life>{{cite web | title=Proteobacteria | work=Discover Life: Tree of Life | url=http://stri.discoverlife.org/mp/20m?tree=Proteobacteria&res=800 | accessdate=2007-02-09}}</ref> Ilan sa mga ito ay may Flagella. Kadalasan ang mga [[selula]] (violet, berde, dilaw, lila, at tsokolate) ay dahil sa dami ng carotenoids. Ang ibang selula ay nagtataglay ng [[Gas Vacuoles]]. Ang mga ito ay limitado sa pagkakaroon ng tirahan sa tubig tulad ng mababaw, at maalat na [[lawa]], may lalim na 25m. na may anaerobic strata sa lawa o mainit na bukal na sagana sa [[sulfate]].<ref name="Lee et al. 2005">Lee at al. Int J Syst Evol Microbiol 55 (2005), 1907-1919.</ref> [[Talaksan:M. xanthus development.png|thumb|left|175px|<center>Isang halimbawa ng Dumadausdos na Bakterya, ang Myxococcus xanthus</center>]] ==== Dumadausdos na Bakterya ==== {{see|Dumadausdos na bakterya}} Ang mga dumadausdos na bakterya ay ang ikalawang bahagi ng bakterya na naglalaman ng mga grupong gram-negatibo. Taliwas sa pangalan ng pangkat na ito, hindi lahat ng miyembro ng bahagi na ito ay damadausdos (halimbawa ang isang henus ng berdeng potosintetikong bakterya na [[Chloroflexus]] ay mayroong pagdausdos na paggalaw). Isa ang [[myxobacteria]] sa bahagi ng pangkat na ito. Hugis bilog ang kanilang selula na bumubuo sa isang kolonya. Naglalabas sila ng mga spores na nabubuhay ng maikli sa mga kadena tulad ng tumpok ng sitaw. Natatagpuan sila sa lupa at naglalabas ng mga enzyme na humihiwalay sa ibang bakterya o sa ibang pagkakataon, kinakain nila ang kanilang [[cellulose]]. [[Talaksan:Treponema pallidum 01.png|thumb|175px|right|<center>[[Treponema pallidum]], isang uri ng spirochaete</center>]] ==== Spirochetes ==== {{see|Spirochetes}} Ang '''Spirochetes''' ay ang ikalimang bahagi ng bakterya na isang gram-negatibo. Sila ay mahahaba at kadalasang baluktot ang kanilang selula na kadalasang lumalangoy sa pamamagitan ng kanilang [[axial flagella]]. Naninirahan ang iba sa mga putik o tubig na parating may asido at ang iba ay makikita sa [[mollusks]] na kung saan sila ay nagsisilbing parasitiko sa kanila. Isang miyembro ng pangkat na ito ang [[Treponema]] na kung saan ay nagsasanhi ng [[syphilis]], at [[yaws]]. ==== Bilog at Kurbang Bakterya ==== {{see|Bilog at Kurbang Bakterya}} Ito ang ika-anim na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Spirillaceae]], dalawang [[genera]], ang [[Spirillum]] at [[Campylobacter]] at apat na henera na hindi kilala ang apilasyon, ang [[Bdellovibrio]], [[Microcyclus]], [[Pelosigma]] at [[Braqchyarcus]]. [[Talaksan:Pseudomonas aeruginosa 01.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Pseudomonas aeruginosa]], isang uri ng Aerobikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Aerobikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Aerobikong Negatibong Bakterya}} Ito ang ikapitong bahagi ng bakterya na kinabibilangan ng ilang importanteng henera tulad ng [[Rhizobium]]. Ito ay ginagamit upang ayusin ang [[nitroheno]] ng mga [[legume]] na lubhang may malaking ginagampanan sa ekonomiya. Ito rin ay naglalabas ng mga [[asidong asetik]] na ginagamit sa paggawa ng [[suka]]. Napapalibutan ang kanilang [[selula]] ng mga kadena na pumapagitna sa kanilang [[pader ng selula]]. Nakababa naman ang kanilang balot sa terminal ng selula na kung saan ay naglalaman ng [[protina]], [[Maramihang sakaride|maramihang sakaride (polysaccharide)]], at mga [[lipido]]. Naglalabas naman ang ibang negatibong bakterya ayon kay Gram ng ilang patong na [[slime]], na tinatawag na [[capsule]], sa palibot ng selula. Isang halimbawa nito ay ang mga [[Caulobacter]]. Sila ay nakapulupot sa pinaghuhugutan ng selula ng substrano. [[Talaksan:SalmonellaNIAID.jpg|thumb|right|175px|<center>[[Salmonella]], isang halimbawa ng Pakultatibong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Pakultatibong Negatibong Bakterya ==== {{see|Pakultatibong Negatibong Bakterya}} Ang '''Pakultatibong Negatibong Bakterya''' o kilala bilang '''Enterikong Bakterya''' ay ang ikawalong bahagi ng mga bakterya. Isang halimbawa ng bahaging ito ay ang [[Escherichia coli]] na makikita sa ating [[bituka]]. Ang [[Salmonella]] na nagsasanhi ng [[typhoid]] at pagkalason sa pagkain, [[Shigella]] na nagsasanhi ng disenteryang bakteryal, [[Erwinia]] na nagsasanhi ng ''five blight'' at [[Yersinia]] na kilalang nagpapasimula ng [[bubonic plague]] ay ilan lamang sa halimbawa ng bahaging ito. [[Talaksan:Bacteroides biacutis 01.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Bacteroides]], isang uri ng Anaerobikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Anaerobikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Anaerobikong Negatibong Bakterya}} Ito ang ikasiyam na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Bacteroidaceae]], tatlong henera, ang [[Bacteroides]], [[Fusobacterium]] at [[Leptotrichia]], at anim na henera na hindi malaman ang apilasyon, ang [[Desulfovibrio]], [[Butyrivibrio]], [[Succinivibrio]], [[Succinimonas]], [[Lachnospira]] at [[Selenomonas]]. [[Talaksan:Neisseria gonorrhoeae 02.png|thumb|right|175px|<center>[[Neisseria gonorrhoeae]], bahagi ng Bilugang Negatibong Bakterya</center>]] ==== Bilugang Negatibong Bakterya ==== {{see|Bilugang Negatibong Bakterya}} Ang mga '''bilugang negatibong bakterya''' ay ang ikasampung bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Neisseriaceae]], apat na henera, [[Neisseria]], [[Branhamella]], [[Maraxella]] at [[Acinetobacter]], at dalawang henera na hindi malaman ang kanilang apilasyon, ang [[Paracoccus]] at [[Lampropedia]]. ==== Anaerobikong Bilugang Negatibong Bakterya ==== {{see|Anaerobikong Bilugang Negatibong Bakterya}} Ito ay naglalaman ng isang pamliya, ang [[Veillonellaceae]], at tatlong henera, ang [[Veillonella]], [[Acidaminococcus]] at [[Megasphaera]]. [[Talaksan:RT8-4.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Sulfolobus]], isang uri ng Kemolitotropikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Kemolitotropikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Gram-negative Chemolitrophic Bacteria}} Ang mga '''kemolitotropikong negatibong bakterya''' ay ang iakalabing-dalawang bahagi ng bakterya. Napakahalaga ng bahaging ito sa siklo ng sustansiya sa ating [[biyospero]]. Makikita sila sa mga lupa at tubig, tulad ng mga maiinit na tubig. Bilog, rod at spiral ang kadalasang hugis ng mga bakteryang ito. Gumagalaw ang mga bakteryang ito sa pamamagitan ng kanilang [[flagella]] at ang ibang ay dumadausdos. Nasa labas ang tupi ng kanilang [[Plasmalemma]]. Mayroong itong apat na pangkat na nababatay sa kanilang reaksiyon sa oksiheno na napapatunayan ng kanilang enerhiya, ang mga bakteryang [[nitroheno]], [[sulfur]], [[bakal]], at [[hidroheno]]. ==== Bakteryang Tagalabas ng Metohino ==== {{see|Bakteryang Tagalabas ng Metohino}} Naglalaman ang pangkat na ito ng isang pamilya, ang [[Methanobacteriaceae]] at 3 [[henera]], ang [[Methanobacterium]], [[Methanosarcina]], at [[Methanococcus]]. [[Talaksan:Streptococci.jpg|thumb|right|165px|<center>Isang halimbawa ng Bilugang Positibong Bakterya ang [[Streptococcus]]</center>]] ==== Bilugang Positibong Bakterya ==== {{see|Bilugang Positibong Bakterya}} Ito ang ikalabing apat na bahagi ng bakteyra na binubuo ng tatlong pamilya, ang [[Micrococcaceae]], [[Streptococcaceae]], at [[Peptococcaceae]], at labingdalawang henera, ang [[Micrococcus]], [[Staphylococcus]], [[Planococcus]], [[Streptococcus]], [[Leuconostoc]], [[Pediococcus]], [[Aerococcus]], [[Gemella]], [[Peptococcus]], [[Peptostreptococcus]], [[Ruminococcus]], at [[Sarcina]]. [[Talaksan:Clostridium difficile 01.jpg|thumb|left|175px|<center>Isang halimbawa ng Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore ang [[Clostridium]]</center>]] ==== Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore ==== {{see|Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore}} Ito ay ang ikalabinglimang bahagi ng bakterya na makikita kadasalan sa mga lupa. Kung ang lupa ay naglalaman ng [[Clostridium]] na kung saan ay pumapasok sa mga sugat ng tao, maaari itong magsanhi ng [[tetanus]] o [[gangremes]]. Makikita rin ang mga Clostridium sa mga gulay tulad [[mais]] at [[mani]]. Kung ang [[Clostridium botulinum]] ay hindi napapatay sa proseso ng [[paglalata]], lumalaki at dumadami ito sa mga produktong lata na makakapaglabas ng mga nakakalason na bagay. Kadalasan, bihira namang malason ang mga ito sa mga toksik galing dito. Nakakapatay ang mga ''commercial''{{clarify}} na paglalata sa lahat ng mga spores. Kaya ang ilang bakterya sa bahaging ito ay nakakaapekto ng lubusan sa mga tao. [[Talaksan:Lactobacillus sp 01.png|thumb|right|175px|<center>[[Lactobacillus]], isang uri ng Asporohenong Positibong Hugis Rod na Bakterya</center>]] ==== Asporohenong Positibong Hugis Rod na Bakterya ==== {{see|Asporohenong Negatibong Hugis Rod na Bakterya}} Ang mga '''asporohenong negatibing hugis rod na bakterya''' ay ang ikalabing anim na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Lactobacillaceae]], at isang henera, ang [[Lactobacillus]] na kilala sa pagpapahaba ng buhay ng mga pangkalakalan '' (commercial)'' na gatas{{clarify}}, at isang henera na hindi kilala ang apilasyon, ang [[Listeria]]. [[Talaksan:Actinomyces israelii.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Actinomycetes]]</center>]] ==== Actinomycete ==== {{see|Actinomycetes}} Ang mga '''actinomycete''' ay isang [[gram-positive bacteria|positibong]] bakterya na ikinakategorya bilang ikalabing pitong bahagi ng bakterya na bumubuo sa ibat ibang uri ng mga [[molde]] at [[fungi]]. Lumalaki at nahahati ang mga selula sa mahahabang pilamento na bumabahagi at bumabalukto sa isang kolonya. Naglalabas ng mga spores, na kadalasan ay mga endospores o mga spores sa loob ng selula, ang hulihang bahagi ng pilamento. Kadalasan itong nagsasanhi ng pagpapaamoy ng lupa at mga basura na kung saan galing ang mga organismo. Sa medisina, ito ay ang pinakaimportanteng pinagkukuhanan ng antibiyotiko. [[Talaksan:Rickettsia rickettsii.jpg|thumb|right|175px|<center>[[Rickettsiales]]</center>]] ==== Rickettsia ==== {{see|Rickettsis}} Ang '''rickettsia''' ay ang ikalabing walong bahagi ng mga bakterya. Sila ay isang [[gram-negative bacteria|negatibo]], maiikli at bilugang bakterya na obligadong parasitiko at hindi maaaring buhayin sa isang patay na medya. Nagsasanhi sila ng ''Rocky Mountain Spotted Fever'', ''Q Fever'' at ''Scrub typhus'' sa mga tao, at pagkakaroon ng sindrom sa mga insekto na sumipsip ng tubig sa mga halaman. Halibawa, makikita lamang ang mga [[aphid]]s sa halaman. Natuklasan ang mga organismong ito noong 1970 sa [[dolden]], isang parasitikong lugar. Noong 1880, hindi pa gaanong malaman ang isang seryoso at misteryosong sakit ang ''Pierce'' ng mga ''ubas''. Una itong inilarawan ni ''Pierce'' noong 1880 at nagbigay siya ng suwesyon na may relasyon ang bakterya sa sakit na ito. Sinimulan niya ang mga eksperimento mula sa may sakit na ubas hanggang sa may sakit na organismo sa loob ng isang daang taon. Noong 1972, natuklasan ni Coheen, isang propesor at nagtatrabaho sa Unibersidad ng California, sa pamamagitan ng mikroskopyong gumagamit ng elektron na ang mga rickettsia ang may sanhi sa pagkakaroon ng sakit ng mga ubas. [[Talaksan:M. haemofelis IP2011.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Mycoplasma]]</center>]] ==== Mycoplasma ==== {{see|Mycoplasma}} Ang '''mycoplasmas''' ay ang ikalabing siyam at pinakahuling bahagi ng mga bakterya. Sinasaklaw nila ang pinakamaliliit na organismong selular. Humigit kumulang 100 nanometro ang kanilang bolyum o isang sampung bolyum ng isang bakteryum tulad ng ''E. coli''. Wala itong pader ng selula sapagkat hugis plastik ang kanilang selula. Ngalalaman sila ng isang kapat ng lahat ng mga [[DNA]] na nakapapaloob sa ''E. coli''. Ang iba sa kanila ay mga parasitiko sa mga halaman na maari lamang mapatay ng [[grapting]]. Umaabot ang sintomas ng sakit na naidudulot nito mula sa paninilaw ng selula, abnormalidad sa paglaki nila tulad ng ''witches broom''. May malinaw na pamamahgi ang nahagi na ito. Matatagpuan sila sa mga estero at naaagnas na bagy tulad ng sa aso, daga, at iba pang hayop na naaagnas. Lumalaki sila sa masustansiyang artipisyal na pagkain na naglalaman ng puso ng laman na may serum o iba pang kahawig nito. Bago pa man itong ikategorya bilang bakterya, inilarawan muna ito bilang isang dilaw na [[bayrus]] na kadalasang nakikita sa mga halaman. Sa mga sumunod na taon, nalaman na ang tatlumpu sa mga ito ay isang ganap na bakterya na kung saan ay inihanay na sa ''micoplasmas''. Sa iba pang pagkakataon, ang ilang mahabang sakit ng mga halaman ay inilarawan na ang impeksiyong bayrus ang may sanhi nito subalit binago nila ito at inihanay ulit sa bahaging ito ang mga bakterya na nakikita rito tulad ng [[pear decline]], ''citrus stubber'' at ''western X''. Isang matagumpay ang tamang kaalaman sa pagkakategorya ng mga organismong nagsasanhi ng mga sakit na nakakatulong sa pagkontrol ng mga sakit sa halamn at mga tao. == Paggalaw == Dahil sa sobrang liit ng mga bakterya, madali silang nadadala sa mga malalayong distansiya sa pamamagitan ng tubig o hangin. Subalit, aktibo namang gumagalaw ang ibang bakterya at kaya nilang lumipat ng lugar mula 50 hanggang 500 nanometro kada segundo. Sa proporsiyon sa sukat ng katawan, mapagkukumpara ito sa apat hanggang apatnapung metro kada oras ng isang usa. Pagdausdos, pagsabay sa agos, at paglangoy ang kadalasan nilang ginagamit sa paggalaw. Ginagamit nila ang mga [[flagella]] sa paglangoy na maaaring sa isang dulo ng selula (''bakteryang polar'' ang tawag sa mga bakteryang may kakayahang gumawa nito) o sa isang selula (''bakteryang peritrikores'' naman ang tawag sa mga bakteyang kaya ito). Lumulusot ang bawat flagellum mula sa pader ng selula at plasmalemma hanggang sa labas na sitoplasma. Makikita rin ang flagella sa ibang [[eukaryotes]] o mga organismong may maraming selula subalit kakaiba pa rin ang nasa bakterya. Sa mga ''[[spirochetes]]'', humahaba ang pangkat ng flagella sa haba ng selula hanggang sa patong ng pader at nabubuo ng aksiyal na pilamento. Hindi lubusang alam ang mekaniko ng pagdausdos subalit nangangailangan nito ng midyum at nagiiwan ang selula ng mga lapot sa pagitan. == Nutrisyon at Enerhiya == Ngapapakita ng malawak na uri ng [[metaboliko]] ang mga bakterya.<ref name="Nealson K 1999 73–93">{{cite journal |author=Nealson K |title=Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url=https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal=Orig Life Evol Biosph |volume=29 |issue=1 |pages=73–93 |year=1999 |pmid=11536899 |doi=10.1023/A:1006515817767}}</ref> Tradisyonal na ginagamit ang distribusyon ng kauriang metaboliko upang malaman ang kanilang taksonomiya, subalit ang mga kaurian na ito ay hindi gaanong ginagamit sa modernong klasipikasyong henetiks.<ref name="Xu J 2006 1713–31">{{cite journal |author=Xu J |title=Microbial ecology in the age of genomics and metagenomics: concepts, tools, and recent advances |journal=Mol Ecol |volume=15 |issue=7 |pages=1713–31 |year=2006|pmid = 16689892 |doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02882.x}}</ref> Kinakategorya ang metabolismo ng bakterya sa mga pangkat na batay sa kanilang nutrisyon at tatlong pangunahing panuntunan: uri ng enerhiya na ginagamit sa paglaki, ang pinagkukuhanan ng karbon, at ang tagapagbigay ng elektron na ginagamit din sa paglaki. Kadalasang idinaragdag sa panuntunan ng repiratoryo ng mikroorganismo ang tagatanggap ng elektron na ginagamit sa respirasyong aerobiko at anaerobiko.<ref name="Zillig W 1991 544–51">{{cite journal |author=Zillig W |title=Comparative biochemistry of Archaea and Bacteria |journal=Curr Opin Genet Dev |volume=1 |issue=4 |pages=544–51 |year=1991 |pmid=1822288 |doi=10.1016/S0959-437X (05)80206-0}}</ref> {|class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |+ Uri ng Nutrisyon sa in metabolikong bakterya |- !Uri ng Nutrisyon !Pinagkukuhanan ng Enerhiya !Pinakukuhanan ng Karbon !Halimbawa |- |&nbsp;[[Phototroph]]&nbsp; |align="center" |Sinag ng Araw |align="center" |&nbsp;Organikong Kompound (photoheterotrophs) o piksasyong karbon (photoautotrophs) |&nbsp;[[Cyanobacteria]], [[Green sulfur bacteria]], [[Chloroflexi]], o [[Purple bacteria]]&nbsp; |- |&nbsp;[[Lithotroph]] |align="center" |Inorganikong Kompound |align="center" |&nbsp;Organikong kompounds (lithoheterotrophs) o piksasyong karbon (lithoautotrophs) |&nbsp;[[Thermodesulfobacteria]], ''[[Hydrogenophilaceae]]'', o [[Nitrospirae]]&nbsp; |- |&nbsp;[[Organotroph]] |align="center" |Organikong kompounds |align="center" |&nbsp;Organikong kompounds (chemoheterotrophs) o piksasyong karbon (chemoautotrophs) &nbsp; |&nbsp;''[[Bacillus]]'', ''[[Clostridium]]'' o ''[[Enterobacteriaceae]]''&nbsp; |} Ang mga [[Photoautotrophs]] ay pangkat ng mga bakterya na gumagamit ng sinag ng araw bilang pinagkukuhanang enerhiya at [[Carbon Dioxide]] bilang pinagkukuhanang karbon.<ref name="Zillig W 1991 544–51"/> Samantalang ang [[Photoheterotrophs]] ay pangkat ng mga bakterya na gumagamit ng sinag ng araw bilang pinagkukuhanang enerhiya at maraming organikong kompound (Halimbawa:[[Asidong asetik]]) bilang pinagkukuhanang karbon.<ref name="Xu J 2006 1713–31"/> Naiiba naman ang [[Chemoautotrophs]] na isang pangkat ng bakterya na nagooksida o nagbabawas ng inoganikong kompound (Halimbawa: NH3, H2, H2S, FeH) para mapanatili ang enerhiya at gumagamit ng Carbon Dioxide para sa pinagkukuhanang karbon.<ref name="Nealson K 1999 73–93"/> At, ang [[Chemoheterotrophs]] ay isang pangkat ng bakterya na nagooksida o nagbabawas ng organikong kompound para mapanatili ang parehong enerhiya at karbon.<ref>{{cite journal |author=Hellingwerf K, Crielaard W, Hoff W, Matthijs H, Mur L, van Rotterdam B |title=Photobiology of bacteria |url=https://archive.org/details/sim_antonie-van-leeuwenhoek_1994_65_4/page/331 |journal=Antonie Van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=4 |pages=331–47 |year=1994|pmid = 7832590 |doi=10.1007/BF00872217}}</ref> ==== Potosintesis ng Bacterya ==== ==== Respirasyon ==== Nangangailangan ang mga bakterya, katulad ng ibang organismo<ref name="Nealson K 1999 73–93"/>, ng [[enerhiya]] para sa kanilang ikabubuhay. Gumagamit din ang mga bakterya ng [[oksiheno]]ng galing sa [[atmospera]] sa [[repirasyon]]g tinatawag na [[aerobes]]. Kaya ng nila na mag-ferment; huminga kahit walang oksiheno at walang oksidasyon ng [[pagkain]] sa [[carbon dioxide]] at [[tubig]]. Kaya rin nilang sustentuhan ang enerhiya sa pamamagitan ng [[glycolysis]]. Ang oksidasyon ng pagkain sa [[asido]]ng [[Organong kimika|organiko]].<ref name="Zillig W 1991 544–51"/> Hindi nila kinakailangan ang malalaking enerhiya na inilalabag kapag ang oksiheno ay sumanib sa [[alkohol]], [[asidong pyrubiko]] o sa simpleng organikong kompound para mabuo ang Carbon Dioxide at tubig. Sa iba, kaunting bakterya ang hindi lumalaki sa oksiheno na tinatawag na '''[[anaerobes]]'''.<ref name="Xu J 2006 1713–31"/> ==== Piksasyong Nitroheno ==== {{see|Piksasyong Nitroheno}} Kaya ng ilang bakterya at blue-green algae na kumuha at ayusin ang nga [[nitroheno]] papuntang [[ammonium]] ([[Ammonium|NH<sub>4</sub>]]) na kung saan ay namemetaboliko at nagagamit ito para sa kinakailangang nitroheno ng selula. Kadalasan, hindi kayang hawakan ng ilang halaman ang nitroheno mula sa mga solusyon mula sa [[lupa]] na tinatawag na [[nitrate]] ([[Nitrate|NO<sub>3</sub>]]) o ammonium. Napakalaking bahagi ang ginagampanan ng piksasyong nitroheno sa ekolohikal at pang-ekonomiya na aspeto dahil ito ang nagpapataas ng pertilidad ng tubig at lupa. Malaking [[enerhiya]] ang kinakailangan sa aplikasyon ng produksiyon ng ammonium bilang pertiliser o [[pampataba]] ng lupa. Sa ngayon, umaasa ang mga hindi industriyalisadong bansa tulad ng [[Pilipinas]] sa mga dumi ng hayop, kasama na ang mga tao, para sa ikakarami ng pinagkukuhanan ng pampataba ng lupa. Gumagamit ang buong mundo ng 50 milyong metriko toneladang nitrohenong pampataba sa tanim bawat taon, tatlong ulit nito ang mga biyolohikal na nitrohenong pampataba. Batay sa ilang pagsusuri, napatunayan na importante ang mga biyolohikal na piksasyong nitroheno sa agrikultural na kinabukasan upang matutuhan ng mga tao na bantayan at kontrolin ang mga ganitong proseso. == Estruktura ng Selula == ==== Pader ng Selula ==== Hindi lahat ng mga bakterya ay mayroong pader ng selula, subalit sa mayroon, hugis bag na [[mikromolekyul]] ang kanilang pader na tinatawag na [[peptidoglikan]], na kung saan ay nakakalat sa dimensiyon na nakapalibot sa [[protoplast]]. Dalawa ang kinakailangang pangkat ng mga glucose, kasama ang isang kadena ng iilang [[asidong amino]] na nakakabit sa subyunit na magkakasama. Mayroong makapal, magkakaugnay na pader na naglalaman ng apatnapu hanggang siyamnapung porsiyentong tuyong bigat na peptidoglycan ang mga ''positibong bakterya ayon kay Gram'' o mga ''Gram-positive bacteria''. Samantalang, mayroong maninipis, dalawahang patong ng mga pader, na kung saan ang loob na patong ay binubuo ng peptidoglycan at ang labas na patong ay isang yunit ng mga membrano na binubuo ng [[protina]], [[pospolipido]], at [[lipopolysaccharides]], ang mga ''negatibong bakterya ayon kay Gram'' o mga ''Gram-negative bacteria''. Mayroong kapal na sampung nanometro ang pinagsamang patong ng mga pader samantalang mayroon lamang sampu hanggang limanpung nanometro ang pader ng isang positibong bakterya. Halimbawa nito ay ang [[Penicillin]]. Pinipigilan ng bakteryang ito ang pagbuo ng peptidoglycan ng isa pang bakterya, kaya ginagamit ito bilang isang antibiotics. Mayroong malaking halaga ang mga itinatampok na pader na ito sa paghihiwalay o pagpapangkat ng mga bakterya. Sa kasalukuyan , napapangkat ang mga bakterya sa tatlo, ang mga positibo, negatibo at ang [[Mycoplasmas]], na kung saan ay hindi naglalaman ng pader. Ang henera ng ''[[Halobacterium]]'' at ''[[Halococcus]]'' ay ilan lamang sa mga bakteryang hindi napapasama sa tatlong pangakat na ito sapagkat hindi kumpleto ang kanilang peptidoglycan subalit kaya pa rin nilang ipanatili ang integridad ng kanilang estruktura. ==== Protoplasm ==== Inilalarawan ang mga selula ng prokaryote sa kanilang simplesidad ng panloob na arkitektura subalit hindi ibig sabhin nito na isahan lamang ang kanilang protoplast. Mayroong granular na anyo ang cytoplasm dahil na rin sa pagkakaroon ng maraming [[ribosome]]. Maaari itong matanggal sa pamamagitan ng inbaginasyon ng membrano ng selula. Hindi ibinibilang ang mga berdeng bakterya sa ang mga [[besikulo]] ay napapalibutan ng membrano na nakahiwalay sa membrano ng selula. Mayroong membranong [[carboxysome]] ang mga bakteryang potosintetiko sa kanilang cytoplasm. == Paglaki at Pagpaparami == [[Talaksan:Binary fission anim.gif|thumb|upright|Karamihan sa mga bakterya ay dumadami sa pamamagitan ng ''[[binary fission]]'']] {{further2|[[Paglaki ng bakterya]]}} Hindi tulad sa mga organismong may maraming selula, ang paglaki ng selula (ang [[paglaki ng selula]] at pagpaparami sa pamamagitan ng [[dibisyong selular]]) ay iniuugnay sa organismong may isang selula lamang. Lumalaki ang bakterya sa isang saktong sukat at nagpaparami sa pamamagitan ng [[binary fission]], isang porma ng [[reproduksiyong asekswal]].<ref>{{cite journal |author=Koch A |title=Control of the bacterial cell cycle by cytoplasmic growth |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-microbiology_2002_28_1/page/61 |journal=Crit Rev Microbiol |volume=28 |issue=1 |pages=61–77 |year=2002 |pmid=12003041 |doi=10.1080/1040-840291046696}}</ref> Sa ilalim ng ilang kondisyon, mabilis na lumaki at mahati ang mga bakterya, at ang populasyon ng mga bakterya ay mahaharing domoble sa loob lamang ng 9.8&nbsp;minuto.<ref>{{cite journal |author=Eagon RG |title=Pseudomonas natriegens, a marine bacterium with a generation time of less than 10 minutes |journal=Journal of Bacteriology |volume=83 |issue= 4|pages=736–7 |year=1962 |pmid=13888946 |pmc=279347}}</ref> Sa dibisyong selular, dalawang identikal na [[clone (genetics)|klone]] na anak na selula ang nailalabas. Sa ilang bakterya, habang nagpaparami sali sa pamamagitan ng reproduksiyong asekswal, bumubuo ng maraming kumplikadong estrukturang pagpaparami na tumutulong na mapalawak ang mga bagong anak na selula. Halimbawa na lamang nito ay ang pagpaparami ng ''[[Myxobacteria]]'' at ang pormasyong aryal na [[hypha]]e ng mga ''[[Streptomyces]]'', o budding. === Reproduksiyong Asekswal === ==== Dibisyong Selular ==== Karamihan sa mga bakterya ay nagpaparami sa simpleng paghahati o ''fussion''. Nahahati ang isang selula sa dalawang selula. Kapag malapit na ang paghihiwalay ng dalawa, hinihila ng bawat isa ang kanilang selula na kung saan ay nababanat ang pader ng selula at ang membranong plasma. Nabibiyak ang manipis at nabatak na bahagi nito sa bawat dulo ng dalawang selula. Pagkatapos pa ng paghahati, humihiwalay na rin ang nucleoplasm sa selula. Nagpaparami naman ang ibang bakterya sa pamamagitan ng budding, na kung saan ang selula ay tumutubo na kapareho ng bolyum ng magulang na selula. Sa ilalim ng ilang kondisyon, maaaring mahati ang isang bacterium at lumaki sa kanilang pinakamalaking sukat na kung saan ay handa na para sa panibagong paghahati sa loob lamang ng sampung minuto.Kung ang ganitong proseso ay nagpapatuloy, maaaring magkaroon ng dalawangdaang trak na may limang toneladang kapasidad na bakterya sa loob lamang ng isang araw.Subalit, ang ganitong kahihinatnan ay hindi pa nangyayari. ==== Spores ==== ==== Transpormasyon ==== === Reproduksiyong Sekswal === == Talababa == {{Reflist|2}} == Malayuang Pagbabasa == *{{cite book |author=Alcamo IE |title=Fundamentals of microbiology |url=https://archive.org/details/isbn_9790763710674 |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=2001 |pages= |isbn=0-7637-1067-9}} *{{cite book |author=Atlas RM |title=Principles of microbiology |url=https://archive.org/details/principlesofmicr0000atla_l1q7 |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=1995 |pages= |isbn=0-8016-7790-4}} *{{cite book |author=Martinko JM, Madigan MT |title=Brock Biology of Microorganisms | edition = 11th |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2005 |pages= |isbn=0-13-144329-1}} *{{cite book |author=Holt JC, Bergey DH |title=Bergey's manual of determinative bacteriology |edition = 9th |publisher=Williams & Wilkins |location=Baltimore |year=1994 |pages= |isbn=0-683-00603-7}} *{{cite journal | author=Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title=Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | journal=J Bacteriol | date=15 Setyembre 1998 | pages=4765–74 | volume=180 | issue=18 | pmid=9733676 | url=http://jb.asm.org/cgi/content/full/180/18/4765?view=full&pmid=9733676 | pmc=107498 | access-date=2010-06-25 | archive-date=2008-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080914121802/http://jb.asm.org/cgi/content/full/180/18/4765?view=full&pmid=9733676 | url-status=dead }} *{{cite book |author=Funke BR, Tortora GJ, Case CL |title=Microbiology: an introduction |edition = 8th |publisher=Benjamin Cummings |location=San Francisco |year=2004 |pages= |isbn=0-8053-7614-3}} *{{cite book |author=Shively, Jessup M. |title=Complex Intracellular Structures in Prokaryotes (Microbiology Monographs) |publisher=Springer |location=Berlin |year=2006 |isbn=3-540-32524-7}} *{{cite journal | author=Witzany G, | title=Bio-Communication of Bacteria and their Evolutionary Roots in Natural Genome Editing Competences of Viruses | journal=Open Evol J | year=2008 | volume=2 |pages=44–54 | doi=10.2174/1874404400802010044}} == Ugnay Panlabas == {{Wikispecies}} {{Sisterlinks}} *[http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki MicrobeWiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206071749/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki |date=2015-02-06 }}, an extensive [[wiki]] about [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208122124/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm |date=2015-02-08 }} and [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm viruses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214015059/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm |date=2015-02-14 }} *[http://www.ncppb.com Bacteria which affect crops and other plants] *[http://www.dsmz.de/bactnom/bactname.htm Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083605/http://www3.dsmz.de/bactnom/bactname.htm |date=2007-09-29 }} *[http://www.bacterio.cict.fr/eubacteria.html Genera of the domain Bacteria] - list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature *[http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm The largest bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211094146/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm |date=2012-12-11 }} *[http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth Tree of Life: Eubacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021015145/http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth |date=2014-10-21 }} *[http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html Videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105182817/http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html |date=2015-11-05 }} of bacteria swimming and tumbling, use of optical tweezers and other videos. *[http://www.stephenjaygould.org/library/gould_bacteria.html Planet of the Bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622151055/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_bacteria.html |date=2019-06-22 }} by [[Stephen Jay Gould]] *[http://www.textbookofbacteriology.net/ On-line text book on bacteriology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913123627/http://www.textbookofbacteriology.net/ |date=2008-09-13 }} *[http://www.blackwellpublishing.com/trun/artwork/Animations/Overview/overview.html Animated guide to bacterial cell structure.] *[http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.html Bacteria Make Major Evolutionary Shift in the Lab] *[http://ascb.org/ibioseminars/Bassler/Bassler1.cfm Cell-Cell Communication in Bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130052842/http://ascb.org/ibioseminars/bassler/bassler1.cfm |date=2009-01-30 }} on-line lecture by [[Bonnie Bassler]], and [http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html TED: Discovering bacteria's amazing communication system ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205033015/http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html |date=2011-12-05 }} *[http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria Online collaboration for bacterial taxonomy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415222312/http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria |date=2014-04-15 }} *[http://www.smartymaps.com/map.php?s=prokaryote Parts of a bacterial cell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305100006/http://www.smartymaps.com/map.php?s=prokaryote |date=2012-03-05 }} *[http://wormweb.org/bacteriachemo Bacterial Chemotaxis Interactive Simulator] - A web-app that uses several simple algorithms to simulate bacterial chemotaxis. {{Navboxes |list= {{Bacteria classification}} {{Bacteria}} {{Sheated Bacteria}} {{Budding Bacteria}} {{Appendages Bacteria}} {{Bilog at Kurbang Bakterya}} {{Actinomycetes}} {{Nature nav}} }} {{Linka FA|en}} {{Linka FA|es}} {{Linka FA|hu}} {{Linka FA|no}} {{Linka FA|uk}} [[Kategorya:Mikrobiyolohiya]] 6pjwxgo7cutqmcx009oq10gzrijswhw 10 10686 2212660 2207901 2026-06-22T14:04:10Z Jojit fb 38 2212660 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | aboveclass = fn org | autoheaders = y | abovestyle = background-color: #E7DCC3;color:#000; | headerstyle = background-color: #E7DCC3;color:#000; | imagestyle = padding: 0.3em 0.2em 0.2em 0.2em; | captionstyle = padding: 0.2em 0em; | bodystyle = width:24.5em; line-height:1.5em; | subheaderclass= nickname | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{photo|}}}|name=photo|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|maxvals=1|noicon=true}}||size={{if empty|{{{photo_width|}}}|{{{photo_size|}}}}}|upright={{{photo_upright|}}}|sizedefault=272px|maxsize=288px|alt={{{photo_alt|}}}}} | caption = {{#if:{{{photo|}}}|{{{photo_caption|}}}|{{#if:{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2=|name=photo|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|maxvals=1|noicon=true}}|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2=|name=caption|qid={{{qid|}}}|qual=P2096|qualsonly=true|rank=best|maxvals=1|ps=2}}}}}} | {{#if:{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P18|2={{{photo|}}}|name=photo|qid={{{qid|}}}|rank=best|suppressfields={{{suppressfields|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|maxvals=1|noicon=true}}|data26|data1}} = {{#if:{{{map|}}} | <div style="padding:0.2em 0.2em {{#if:{{{map_caption|}}}{{{location|}}}|0.5em|0.2em}} 0.2em;">{{location map|{{{map}}} | border = infobox | float = center | alt = {{{map_alt|}}} | default_width = 272 | max_width = 288 | width = {{if empty|{{{map_width|}}}|{{{map_size|}}} }} | caption = {{#switch:{{{map_caption|}}}|none=|#default={{if empty|{{{map_caption|}}}|{{{location|}}} }} }} | mark = Red triangle with thick white border.svg | marksize = 16 | relief = {{#ifeq:{{{map_relief|{{{relief|}}}}}}|0||1}} | label = {{if empty|{{{label|}}}|{{#if:{{{range_coordinates|}}}||{{{name|}}} }} }} | position ={{{label_position|}}} | coordinates = {{if empty|{{{range_coordinates|}}}|{{{coordinates|}}}|{{{coords|}}}}} }} </div> | {{#if:{{{map_image|{{{image_map|}}}}}} |<div style="padding:0.2em 0.2em {{#if:{{{map_caption|}}}{{{location|}}}|0.5em|0.2em}} 0.2em;">{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map_image|{{{image_map|}}}}}}|size={{if empty|{{{map_size|}}}|{{{mapsize|}}}|{{{map_width|}}}}}|upright={{{map_upright|}}}|sizedefault=272px|maxsize=288px|alt={{{map_alt|}}}}}{{#switch:{{{map_caption|}}}|none|=|#default=<div>{{{map_caption}}}</div>}} </div>}} }} | header2 = Pinakamataas na punto | label3 = Tuktok | data3 = {{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{highest|}}}|name=highest|qid={{{qid|}}}|qual=P2561|qualsonly=Y|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|noicon=false}}|{{If last display both|,&#32;|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{highest_location|}}}|name=highest_location|qid={{{qid|}}}|qual=P276|qualsonly=Y|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|qshortname=true|noicon=false}}}}}} | label4 = Kataasan | data4 = {{If empty|{{{elevation|}}}|{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|{{Convinfobox|{{{elevation_m|}}}|m|{{{elevation_ft|}}}|ft}}|}}|{{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2=|name=elevation|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=false}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2044}}}}}}}}{{#if:{{{elevation_ref|{{{elevation_note|}}}}}}|{{{elevation_ref|{{{elevation_note|}}}}}}}}{{If last display both|<br/>|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2044|2={{{elevation_system|}}}|name=elevation_system|qid={{{qid|}}}|qual=P459|qualsonly=Y|fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|qshortname=true|maxvals=1|noicon=false}}}} | label5 = Prominensya | data5 = {{If empty|{{{prominence|}}}|{{#if:{{{prominence_m|}}}{{{prominence_ft|}}}|{{Convinfobox|{{{prominence_m|}}}|m|{{{prominence_ft|}}}|ft}}|}}|{{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2660|2=|name=prominence|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=false}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2660}}}}}}}}{{#if:{{{prominence_ref|}}}|{{{prominence_ref|}}}}} | label6 = Magulanging tuktok | data6 = {{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P3137|2={{{parent_peak|}}}|name=parent_peak|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|shortname=true|maxvals=1|noicon=false|replacetext={{#ifeq:{{{fetchwikidata|}}}|ALL||[[Category:Wikidata value to be checked for Infobox mountain]]}}}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P3137}}}}}} | label7 = Isolasyon | data7 = {{If empty|{{{isolation|}}}|{{#if:{{{isolation_km|}}}{{{isolation_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{isolation_km|}}}|km|{{{isolation_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2659|2=|name=isolation|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|unitabbr=true|convert=true|maxvals=1|noicon=false}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2659}}}}}}}}{{If last display both|<br/>to&nbsp;|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2659|2={{{isolation_parent|}}}|name=isolation_parent|qid={{{qid|}}}|qual=P2210|qualsonly=Y|fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|qshortname=true|maxvals=1|noicon=false}}}}{{#if:{{{isolation_ref|}}}|{{{isolation_ref|}}}}} | class8 = category | label8 = Pagkalista | data8 = {{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P361|2={{{listing|}}}|name=listing|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|qshortname=true|sorted=true|noicon=false|list=ubl|replacetext={{#ifeq:{{{fetchwikidata|}}}|ALL||[[Category:Wikidata value to be checked for Infobox mountain]]}}}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P3137}}}}}} | label9 = [[Sistemang heograpiko ng mga koordinado|Mga koordinado]] | data9 = {{#if:{{{coordinates|}}}{{{coords|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{if empty|{{{coordinates|}}}|{{{coords|}}}}}|type:mountain|{{#if:{{{range_coordinates|}}}||{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{area_mi2|}}}{{{area_km2|}}}|dim:{{Infobox dim|length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}}}}}<!-- -->{{if empty|{{{coordinates_note|}}}|{{{coordinates_ref|}}}|{{{coords_ref|}}} }} }} | header10 = Mga dimensiyon | label11 = Haba | data11 = {{If first display both|{{If empty|{{{length|}}}|{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2043|2=|name=length|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|unitabbr=true|convert=true|noicon=false}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2043}}}}}}}}|{{If last display both|&#32;|{{If empty|{{{length_orientation|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s={{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2043|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q36477|nomatch=}}|Q36477|(NS)|}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s={{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2043|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q34027|nomatch=}}|Q34027|(EW)|}}}}}}{{If last display both||{{{length_ref|{{{length_note|}}}}}}}}}} | label12 = Lapad | data12 = {{If first display both|{{If empty|{{{width|}}}|{{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|{{Convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi}}|}}|{{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2049|2=|name=width|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|unitabbr=true|convert=true|noicon=false}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2049}}}}}}}}|{{If last display both|&#32;|{{If empty|{{{width_orientation|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s={{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2049|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q36477|nomatch=}}|Q36477|(NS)|}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|s={{#invoke:WikidataIB|getQualifierIDs|1=P2049|2=|qid={{{qid|}}}|fwd=ALL|osd=n|qlist=P7469}}|pattern=Q34027|nomatch=}}|Q34027|(EW)|}}}}}}{{If last display both||{{{width_ref|{{{width_note|}}}}}}}}}} | label13 = Sukat | data13 = {{If first display both|{{If empty|{{{area|}}}|{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_mi2|}}}|{{Convinfobox|{{{area_km2|}}}|km2|{{{area_mi2|}}}|mi2}}|}}|{{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2046|2=|name=area|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|unitabbr=true|convert=true|noicon=false}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2046}}}}}}}}|{{If last display both||{{{area_ref|{{{area_note|}}}}}}}}}} | label14 = Bolyum | data14 = {{If first display both|{{If empty|{{{volume|}}}|{{#if:{{{volume_km3|}}}{{{volume_mi3|}}}|{{Convinfobox|{{{volume_km3|}}}|km3|{{{volume_mi3|}}}|mi3}}|}}|{{If first display both|{{#invoke:WikidataIB|getValue|1=P2234|2=|name=volume|qid={{{qid|}}}|fetchwikidata={{{fetchwikidata|NONE}}}|suppressfields={{{suppressfields|}}}|onlysourced={{{onlysourced|false}}}|unitabbr=true|convert=true|noicon=false}}|{{#ifeq:{{{refs|no}}}|yes|{{Wikidata|references|normal+|{{{qid|}}}|P2234}}}}}}}}|{{If last display both||{{{volume_ref|{{{volume_note|}}}}}}}}}} | header15 = Pagpapangalan | label16 = [[Etimolohiya]] | data16 = {{{etymology|}}} | class17 = nickname | label17 = [[Palayaw]] | data17 = {{{nickname|}}} | class18 = nickname | label18 = Katutubong pangalan | data18 = {{native name checker|{{{native_name|}}}}} | label19 = Salin | data19 = {{{translation|}}} | label20 = Wika ng pangalan | data20 = {{#if:{{{native_name|}}}||<!-- -->{{#if:{{{language|}}}|{{{language}}}|<!-- -->{{#if:{{{native_name_lang|}}}|{{ISO 639 name|{{{native_name_lang|}}}|link=yes}}}}}}}} | label21 = Bigkas | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = Nagkikilang awtoridad | data22 = {{{authority|}}} | header25 = Heograpiya <!-- data26 reserved for map when photo is present --> | class27 = label | label27 = Lokasyon | data27 = {{#if:{{{map_caption|}}}|{{{location|}}}|{{#if:{{{photo|}}}|{{#if:{{{map|}}}||{{{location|}}} }}|{{{location|}}} }} }} | class28 = label | label28 = {{If empty|{{{country_type|}}}|{{#if:{{{country1|}}}|Mga bansa}}|Bansa}} | data28 = {{enum|1={{{country|}}}|2={{{country1|}}}|3={{{country2|}}}|4={{{country3|}}}|5={{{country4|}}}|6={{{country5|}}}|7={{{country6|}}}|8={{{country7|}}}|9={{{country8|}}}|10={{{country9|}}}|11={{{country10|}}}|12={{{country11|}}}|13={{{country12|}}}|14={{{country13|}}}|15={{{country14|}}}|16={{{country15|}}}|17={{{country16|}}}|18={{{country17|}}}|19={{{country18|}}}}}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|country|country1|country2|country3|country4|country5|country6|country7|country8|country9|country10|country11|country12|country13|country14|country15|country16|country17|country18}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|Country]]|}}}} | class29 = label | label29 = {{If empty|{{{subdivision1_type|}}}|{{{state_type|}}}|{{#if:{{{state1|}}}|Mga estado}}|Estado}} | data29 = {{if empty|{{{subdivision1|}}}|{{enum|1={{{state|}}}|2={{{state1|}}}|3={{{state2|}}}|4={{{state3|}}}|5={{{state4|}}}|6={{{state5|}}}|7={{{state6|}}}|8={{{state7|}}}|9={{{state8|}}}|10={{{state9|}}}|11={{{state10|}}}|12={{{state11|}}}|13={{{state12|}}}|14={{{state13|}}}|15={{{state14|}}}|16={{{state15|}}}|17={{{state16|}}}|18={{{state17|}}}|19={{{state18|}}}}}}}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|subdivision1|state|state1|state2|state3|state4|state5|state6|state7|state8|state9|state10|state11|state12|state13|state14|state15|state16|state17|state18}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|State]]|}}}} | class30 = label | label30 = {{If empty|{{{subdivision2_type|}}}|{{{region_type|}}}|{{#if:{{{region1|}}}|Mga rehiyon}}|Rehiyon}} | data30 = {{if empty|{{{subdivision2|}}}|{{enum|1={{{region|}}}|2={{{region1|}}}|3={{{region2|}}}|4={{{region3|}}}|5={{{region4|}}}|6={{{region5|}}}|7={{{region6|}}}|8={{{region7|}}}|9={{{region8|}}}|10={{{region9|}}}|11={{{region10|}}}|12={{{region11|}}}|13={{{region12|}}}|14={{{region13|}}}|15={{{region14|}}}|16={{{region15|}}}|17={{{region16|}}}|18={{{region17|}}}|19={{{region18|}}}|20={{{region19|}}}|21={{{region20|}}}|22={{{region21|}}}|23={{{region22|}}}|24={{{region23|}}}}}}}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|subdivision2|region|region1|region2|region3|region4|region5|region6|region7|region8|region9|region10|region11|region12|region13|region14|region15|region16|region17|region18|region19|region20|region21|region22|region23}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|Region]]|}}}} | class31 = label | label31 = {{If empty|{{{subdivision3_type|}}}|{{{district_type|}}}|{{#if:{{{district1|}}}|Mga distrito}}|Distrito}} | data31 = {{if empty|{{{subdivision3|}}}|{{enum|1={{{district|}}}|2={{{district1|}}}|3={{{district2|}}}|4={{{district3|}}}|5={{{district4|}}}|6={{{district5|}}}|7={{{district6|}}}|8={{{district7|}}}|9={{{district8|}}}|10={{{district9|}}}|11={{{district10|}}}|12={{{district11|}}}|13={{{district12|}}}|14={{{district13|}}}|15={{{district14|}}}|16={{{district15|}}}|17={{{district16|}}}|18={{{district17|}}}|19={{{district18|}}}}}}}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|subdivision3|district|district1|district2|district3|district4|district5|district6|district7|district8|district9|district10|district11|district12|district13|district14|district15|district16|district17|district18}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|District]]|}}}} | label32 = {{If empty|{{{subdivision4_type|}}}|{{{part_type|}}}|{{#if:{{{part1|}}}|Mga subdibisyon}}|Subdibisyon}} | data32 = {{if empty|{{{subdivision4|}}}|{{enum|1={{{part|}}}|2={{{part1|}}}|3={{{part2|}}}|4={{{part3|}}}|5={{{part4|}}}|6={{{part5|}}}|7={{{part6|}}}|8={{{part7|}}}|9={{{part8|}}}|10={{{part9|}}}|11={{{part10|}}}|12={{{part11|}}}|13={{{part12|}}}|14={{{part13|}}}|15={{{part14|}}}|16={{{part15|}}}|17={{{part16|}}}|18={{{part17|}}}|19={{{part18|}}}|20={{{part19|}}}}}}}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|subdivision4|part|part1|part2|part3|part4|part5|part6|part7|part8|part9|part10|part11|part12|part13|part14|part15|part16|part17|part18|part19}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|Part]]|}}}} | label33 = {{If empty|{{{settlement_type|{{{city_type|}}}}}}|{{#if:{{{settlement1|{{{city1|}}}}}}|Mga kapookan}}|Kapookan}} | data33 = {{enum|1={{{settlement|{{{city|}}}}}}|2={{{settlement1|{{{city1|}}}}}}|3={{{settlement2|{{{city2|}}}}}}|4={{{settlement3|{{{city3|}}}}}}|5={{{settlement4|{{{city4|}}}}}}|6={{{settlement5|{{{city5|}}}}}}|7={{{settlement6|{{{city6|}}}}}}|8={{{settlement7|{{{city7|}}}}}}|9={{{settlement8|{{{city8|}}}}}}|10={{{settlement9|{{{city9|}}}}}}|11={{{settlement10|{{{city10|}}}}}}|12={{{settlement11|{{{city11|}}}}}}|13={{{settlement12|{{{city12|}}}}}}|14={{{settlement13|{{{city13|}}}}}}|15={{{settlement14|{{{city14|}}}}}}|16={{{settlement15|{{{city15|}}}}}}|17={{{settlement16|{{{city16|}}}}}}|18={{{settlement17|{{{city17|}}}}}}|19={{{settlement18|{{{city18|}}}}}} }}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|city|city1|city2|city3|city4|city5|city6|city7|city8|city9|city10|city11|city12|city13|city14|city15|city16|city17|city18|settlement|settlement1|settlement2|settlement3|settlement4|settlement5|settlement6|settlement7|settlement8|settlement9|settlement10|settlement11|settlement12|settlement13|settlement14|settlement15|settlement16|settlement17|settlement18}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|Settlement]]|}}}} | label34 = [[Sistemang heograpiko ng mga koordinado|Mga koordinado ng bulubundukin]] | data34 = {{#if:{{{range_coordinates|}}}{{{range_coords|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{if empty|{{{range_coordinates|}}}|{{{range_coords|}}}}}|type:mountain|{{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{area_mi2|}}}{{{area_km2|}}}|dim:{{Infobox dim|length_km={{{length_km|}}}|length_mi={{{length_mi|}}}|width_km={{{width_km|}}}|width_mi={{{width_mi|}}}|area_mi2={{{area_mi2|}}}|area_km2={{{area_km2|}}}}}}}}}}}{{#if:{{{range_coordinates_ref|{{{range_coordinates_note|}}}}}}|{{{range_coordinates_ref|{{{range_coordinates_note|}}}}}}}} | class35 = category | label35 = [[Bulubundukin|Magulanging bulubundukin]] | data35 = {{{parent|{{{range|}}}}}} | label36 = Nakahangganan sa | data36 = {{if empty|{{{borders_on|}}}|{{enum|1={{{border|}}}|2={{{border1|}}}|3={{{border2|}}}|4={{{border3|}}}|5={{{border4|}}}|6={{{border5|}}}|7={{{border6|}}}|8={{{border7|}}}|9={{{border8|}}}}}}}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|borders_on|border|border1|border2|border3|border4|border5|border6|border7|border8}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|Border]]|}}}} | label37 = OS grid | data37 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} }}{{{grid_ref_UK_ref|{{{grid_ref_UK_note|}}}}}}}} | label38 = OSI/OSNI grid | data38 = {{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} }}{{{grid_ref_Ireland_ref|{{{grid_ref_Ireland_note|}}}}}}}} | label39 = Mapang topograpiko | data39 = {{#if:{{{topo_maker|}}}|{{{topo_maker}}}&nbsp;}}{{if empty|{{{topo|}}}|{{{topo_map|}}} }} | label40 = [[Biyoma]] | data40 = {{{biome|}}} | header42 = Heolohiya | label43 = Binuo ng | data43 = {{{formed_by|}}} | label44 = Orohenesis | data44 = {{{orogeny|}}} | label45 = [[Eskala ng panahong heolohiko|Edad ng bato]] | data45 = {{if empty|{{{age|}}}|{{enum|{{{period|}}}|{{{period1|}}}|{{{period2|}}}|{{{period3|}}}|{{{period4|}}}|{{{period5|}}}}}}}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|age|period|period1|period2|period3|period4|period5}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|Period]]|}}}} | label46 = Uri ng bundok | data46 = {{{mountain_type|{{{type|}}}}}} | label47 = Uri ng bato | data47 = {{enum|{{{geology|}}}|{{{geology1|}}}|{{{geology2|}}}|{{{geology3|}}}|{{{geology4|}}}|{{{geology5|}}}|{{{rock|}}}}}<!-- -->{{main other|{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|geology|geology1|geology2|geology3|geology4|geology5|rock}}>1|[[Category:Pages using infobox mountain with multiple parameters|Geology]]|}}}} | label48 = {{#if:{{{volcanic_region|}}}|Rehiyon ng bulkan | {{#if:{{{volcanic_arc|}}}|Arko ng bulkan | {{#if:{{{volcanic_belt|}}}|Sinturon ng bulkan | {{#if:{{{volcanic_field|}}}|Mabulkang lugar | {{#if:{{{volcanic_arc/belt|}}}|Arko/sinturon ng bulkan}}}}}}}}}} | data48 = {{If empty|{{{volcanic_region|}}}|{{{volcanic_arc|}}}|{{{volcanic_belt|}}}|{{{volcanic_field|}}}|{{{volcanic_arc/belt|}}}}} | label49 = Huling pagsabog | data49 = {{{last_eruption|}}} | header50 = Pag-akyat | label51 = Unang pag-akyat | data51 = {{{first_ascent|}}} | label52 = Pinakamadaling ruta | data52 = {{{easiest_route|}}} | label53 = Karaniwang ruta | data53 = {{{normal_route|}}} | label54 = Akses | data54 = {{{access|}}} | header55 = _BLANK_ | data56 = {{{embedded|}}} | data57 = {{{module|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox mountain with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox mountain]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| access | age | area | area_km2 | area_mi2 | area_note | area_ref | authority | biome | border | border1 | border2 | border3 | border4 | border5 | border6 | border7 | border8 | borders_on | child | city | city_type | city1 | city10 | city11 | city12 | city13 | city14 | city15 | city16 | city17 | city18 | city2 | city3 | city4 | city5 | city6 | city7 | city8 | city9 | coordinates | coordinates_note | coordinates_ref | coords | coords_ref | country | country_type | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country17 | country18 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | district | district_type | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district17 | district18 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | easiest_route | elevation | elevation_ft | elevation_m | elevation_note | elevation_ref | elevation_system | embedded | etymology | fetchwikidata | first_ascent | formed_by | geology | geology1 | geology2 | geology3 | geology4 | geology5 | grid_ref_Ireland | grid_ref_Ireland_note | grid_ref_Ireland_ref | grid_ref_UK | grid_ref_UK_note | grid_ref_UK_ref | highest | highest_location | image_map | isolation | isolation_km | isolation_mi | isolation_parent | isolation_ref | label | label_position | language | last_eruption | length | length_km | length_mi | length_note | length_orientation | length_ref | listing | location | map | map_alt | map_caption | map_image | map_relief | map_size | map_upright | map_width | mapsize | module | mountain_type | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | normal_route | orogeny | other_name | parent | parent_peak | part | part_type | part1 | part10 | part11 | part12 | part13 | part14 | part15 | part16 | part17 | part18 | part19 | part2 | part3 | part4 | part5 | part6 | part7 | part8 | part9 | period | period1 | period2 | period3 | period4 | period5 | photo | photo_alt | photo_caption | photo_size | photo_upright | photo_width | prominence | prominence_ft | prominence_m | prominence_ref | pronunciation | qid | range | range_coordinates | range_coordinates_note | range_coordinates_ref | range_coords | region | region_type | region1 | region10 | region11 | region12 | region13 | region14 | region15 | region16 | region17 | region18 | region19 | region2 | region20 | region21 | region22 | region23 | region3 | region4 | region5 | region6 | region7 | region8 | region9 | relief | rock | settlement | settlement_type | settlement1 | settlement10 | settlement11 | settlement12 | settlement13 | settlement14 | settlement15 | settlement16 | settlement17 | settlement18 | settlement2 | settlement3 | settlement4 | settlement5 | settlement6 | settlement7 | settlement8 | settlement9 | sourcedonly | state | state_type | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state17 | state18 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | subdivision1 | subdivision1_type | subdivision2 | subdivision2_type | subdivision3 | subdivision3_type | subdivision4 | subdivision4_type | suppressfields | topo | topo_maker | topo_map | translation | type | volcanic_arc | volcanic_arc/belt | volcanic_belt | volcanic_field | volcanic_region | volume | volume_km3 | volume_mi3 | volume_note | volume_ref | width | width_km | width_mi | width_note | width_orientation | width_ref }}{{main other|{{#if:{{{region|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{region}}}|^[A-Z0-9/\-]*$|MATCH|plain=false}}|MATCH|[[Category:Pages using infobox mountain with unknown parameters|ρ]] }}}} }}{{Wikidata image |1={{{photo|}}} |2={{{nocat_wdimage|{{#ifeq:ALL|{{uc:{{{fetchwikidata|}}}}}|1|}}}}} }}{{main other| {{#if:{{{language|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with language parameter|{{#invoke:string|replace|{{{language}}}|[^A-Za-z0-9]||plain=false}} ]]}} }}{{#if:{{#invoke:string|match|{{{country_type|}}}|s$|ignore_errors=true}}|{{#if:{{#invoke:string|match|{{{country|}}}| and |ignore_errors=true}}||{{#if:{{{country|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with potentially incorrectly plural labels|A]]|[[Category:Pages using infobox mountain with plural labels and no data|A]]}}}}| }}{{#if:{{#invoke:string|match|{{{settlement_type|}}}|s$|ignore_errors=true}}|{{#if:{{#invoke:string|match|{{{settlement|}}}| and |ignore_errors=true}}||{{#if:{{{settlement|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with potentially incorrectly plural labels|B]]|[[Category:Pages using infobox mountain with plural labels and no data|B]]}}}}| }}{{#if:{{#invoke:string|match|{{{subdivision1_type|}}}|s$|ignore_errors=true}}|{{#if:{{#invoke:string|match|{{{subdivision1|}}}| and |ignore_errors=true}}||{{#if:{{{subdivision1|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with potentially incorrectly plural labels|C]]|[[Category:Pages using infobox mountain with plural labels and no data|C]]}}}}| }}{{#if:{{#invoke:string|match|{{{subdivision2_type|}}}|s$|ignore_errors=true}}|{{#if:{{#invoke:string|match|{{{subdivision2|}}}| and |ignore_errors=true}}||{{#if:{{{subdivision2|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with potentially incorrectly plural labels|D]]|[[Category:Pages using infobox mountain with plural labels and no data|D]]}}}}| }}{{#if:{{#invoke:string|match|{{{subdivision3_type|}}}|s$|ignore_errors=true}}|{{#if:{{#invoke:string|match|{{{subdivision3|}}}| and |ignore_errors=true}}||{{#if:{{{subdivision3|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with potentially incorrectly plural labels|E]]|[[Category:Pages using infobox mountain with plural labels and no data|E]]}}}}| }}{{#if:{{#invoke:string|match|{{{subdivision4_type|}}}|s$|ignore_errors=true}}|{{#if:{{#invoke:string|match|{{{subdivision4|}}}| and |ignore_errors=true}}||{{#if:{{{subdivision4|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with potentially incorrectly plural labels|F]]|[[Category:Pages using infobox mountain with plural labels and no data|F]]}}}}| }}{{#if:{{{grid_ref_UK|}}}{{{grid_ref_Ireland|}}}|[[Category:Pages using infobox mountain with grid ref]] }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=[[Category:Pages using infobox mountain with deprecated parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]|preview=Page using [[Template:Infobox mountain]] with deprecated parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| access | age | area | area_km2 | area_mi2 | area_ref | authority | biome | border | borders_on | child | coordinates | coordinates_ref | coords | coords_ref | country | country_type | district | district_type | easiest_route | elevation | elevation_ft | elevation_m | elevation_ref | elevation_system | embedded | etymology | fetchwikidata | first_ascent | formed_by | geology | grid_ref_Ireland | grid_ref_Ireland_ref | grid_ref_UK | grid_ref_UK_ref | highest | highest_location | isolation | isolation_km | isolation_mi | isolation_parent | isolation_ref | label | label_position | language | last_eruption | length | length_km | length_mi | length_orientation | length_ref | listing | location | map | map_alt | map_caption | map_image | map_relief | map_size | map_upright | map_width | mapsize | module | mountain_type | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | normal_route | orogeny | other_name | parent | parent_peak | part | part_type | period | photo | photo_alt | photo_caption | photo_size | photo_upright | prominence | prominence_ft | prominence_m | prominence_ref | pronunciation | qid | range | range_coordinates | range_coordinates_ref | range_coords | region | region_type | relief | rock | settlement | settlement_type | sourcedonly | state | state_type | subdivision1 | subdivision1_type | subdivision2 | subdivision2_type | subdivision3 | subdivision3_type | subdivision4 | subdivision4_type | suppressfields | topo | topo_maker | topo_map | translation | type | volcanic_arc | volcanic_arc/belt | volcanic_belt | volcanic_field | volcanic_region | volume | volume_km3 | volume_mi3 | volume_ref | width | width_km | width_mi | width_orientation | width_ref }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> c1b83bw7dm3ycdr9h2p8ezcupfcdmt0 0 10965 2212678 2153365 2026-06-22T17:21:37Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212678 wikitext text/x-wiki <!--:''Tungkol ang artikulong ito sa demokrasiya sa pangkalahatan at iba't ibang anyo nito. Para espesyalisado at ibang karaniwang mga gamit ng kataga, tingnan, tingnan [[Demokrasya (paglilinaw)]].''--> [[File:Election MG 3455.JPG|thumb|upright=1.2|Isang taong nagboto sa ikalawang yugto ng [[2007 French presidential election|Halalang pampanguluhan sa Pransiya, 2017]].]] Ang '''demokrasya''' ({{lang-gr|δημοκρατία}}, ''dēmokratiā'', mula sa ''dēmos'' 'mga tao' at ''kratos'' 'pamamahalaan') ay isang uri ng [[Pamahalaan|pamamahala]] kung saan may awtoridad [[Mga tao|ang mga tao]] upang piliin ang kanilang namamahalang [[Batas|lehislasyon]]. Kung sinu-sino ang mga tao at kung paano hinahati ang awtoridad ang mga pangunahing suliranin para sa teorya, pagsusulong, at [[saligang batas]] ng demokrasya. Kabilang sa pundasyon ng mga suliraning ito ang [[freedom of assembly|kalayaang magtipon-tipon]] at [[Kalayaan sa pananalita|magsalita]], [[Social exclusion#Social inclusion|inklusibidad]] at [[political equality|pagkakapantay-pantay]], [[pagkamamamayan]], [[consent of the governed|pagsasang-ayon]], [[voting rights|pagboboto]], [[right to life|karapatang mabuhay]] at [[minority rights|mga karapatan ng minorya]]. Sa pangkalahatan, mayroong dalawang uri ng demokrasya: tuwiran at kinatawan. Sa [[Direct democracy|tuwirang demokrasya]], [[Deliberate|pinag-uusapan]] at pinagpapasiyahan ng mga tao mismo ang [[Tagapagbatas|lehislatura]]. Sa [[Representative democracy|kinatawang demokrasya]], inihahalal ng mga tao ang mga kinatawan upang pag-usapan at pagpasiyahan ang lehislatura, tulad sa [[Parlamentong demokrasya|parlamentong]] o [[Presidential democracy|pampanguluhang demokrasya]]. Pinagsasama ng [[Liquid democracy|likidong demokrasya]] ang mga elemento nitong dalawang saligang uri. Gayunpaman, sa paglipas ng panahon, pinababago ang pangngalang "demokrasya" ng higit sa 3,500 pang-uri na nagmumungkahi na mayroon itong mga uri na nakaiiwas sa at nakaliligta ng dualidad na ito.<ref>{{Cite web|url=https://cloudstor.aarnet.edu.au/plus/s/WHxpUoQV7ifLLWA|title=Gagnon, Jean-Paul. 2020. "Democracy with Adjectives Database, at 3539 entries". Latest entry April 8. Provided by the Foundation for the Philosophy of Democracy and the University of Canberra. Hosted by Cloudstor / Aarnet / Instaclustr|access-date=15 April 2020|archive-date=14 Hunyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614090941/https://cloudstor.aarnet.edu.au/plus/s/WHxpUoQV7ifLLWA|url-status=dead}}</ref> Ang naging pinakakaraniwang kaparaanan sa pagpapasiya ng mga demokrasya ay [[majority rule|panuntunan ng karamihan]],<ref>{{Cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/democracy|title=Definition of DEMOCRACY|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=5 July 2018}}</ref><ref>Locke, John. ''Two Treatises on Government: a Translation into Modern English''. Quote: "There is no practical alternative to majority political rule – i.e., to taking the consent of the majority as the act of the whole and binding every individual. It would be next to impossible to obtain the consent of every individual before acting collectively ... No rational people could desire and constitute a society that had to dissolve straightaway because the majority was unable to make the final decision and the society was incapable of acting as one body."[https://books.google.co.uk/books?id=d_4BGe7-pFIC&pg=PR9&lpg=PR9&dq=%E2%80%9CThere+is+no+practical+alternative+to+majority+political+rule+%E2%80%93+i.e.,+to+taking+the+consent+of+the+majority+as+the+act+of+the+whole+and+binding+every+individual.%22#v=onepage&q=%E2%80%9CThere%20is%20no%20practical%20alternative%20to%20majority%20political%20rule%20%E2%80%93%20i.e.%2C%20to%20taking%20the%20consent%20of%20the%20majority%20as%20the%20act%20of%20the%20whole%20and%20binding%20every%20individual.%22&f=false Google Books].</ref> ngunit naging kasinghalaga rin ang mga ibang kaparaanan tulad ng [[supermajority|supermayorya]] at [[consensus democracy|pagkaisahan]]. Nagsisilbi ang mga ito sa napakahalagang layunin ng inklusibilidad at mas malawakang pagkalehitimo sa mga sensitibong paksa, na nagiging panimbang sa [[majoritarianism|mayoritarismo]], at sa gayon ay kadalasang nangingibabaw sa antas ng saligang batas. Sa karaniwang uri ng [[demokrasyang liberal]], ginagamit ang kapangyarihan ng karamihan sa loob ng balangkas ng isang kinatawang demokrasya, ngunit nililimitahan ng [[saligang batas]] ang karamihan at pinoprotektahan ang minorya, karaniwan sa pagtatamasa ng lahat ng mga tiyak na pansariling karapatan, hal. kalayaan sa pagsasalita, o kalayaan sa pakikisama.<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'': "democracy".</ref><ref name="britannica">{{cite encyclopedia|last1=Watkins|first1=Frederick|title=Democracy|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=1970|publisher=William Benton|isbn=978-0-85229-135-1|pages=215–23|edition=Expo '70 hardcover|language=English|volume=7}}</ref> Bukod sa mga ganitong uri ng demokrasya, mayoon pang napakaraming uri. Ang mga [[republika]], bagaman madalas iniuugnay sa demokrasya dahil sa pagkaparehong prinsipyo ng pamamahala ng [[consent of the governed|pagsang-ayon ng mga pinamamahalaan]], ay hindi palaging demokrasya, dahil hindi tinutukoy ng [[republicanism|republikanismo]] kung ''paano'' mamamahala ang mga tao.<ref>[[R. R. Palmer]], ''The Age of the Democratic Revolution: Political History of Europe and America, 1760–1800'' (1959)</ref> Ang demokrasya ay isang sistema ng pagpoproseso ng mga salungatan kung saan nakadepende ang mga kalalabasan sa ginagawa ng mga kalahok, ngunit walang nag-iisang puwersa na may hawak sa nangyayari at sa kanilang mga kalalabasan. Kalakip sa demokrasya ang kawalang-katiyakan sa mga kalalabasan. Pinipilit ng demokrasya na magpunyagi nang walang tigil ang lahat ng mga puwersa upang matanto nila ang kani-kanilang mga interes at inililipat ang kapangyarihan mula sa mga pangkat ng tao tungo sa mga alituntunin.<ref>{{cite book|last1=Przeworski|first1=Adam|title=Democracy and the Market|url=https://archive.org/details/democracymarket00prze|url-access=registration|date=1991|publisher=Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/democracymarket00prze/page/10 10–14]}}</ref> Itinuturing na nagmula ang [[Western democracy|Kanluraning demokrasya]], iba sa umiral sa mga pre-modernong lipunan, sa mga [[city-states|estadong-lungsod]] tulad ng [[Classical Athens|Klasikong Atenas]] at ng [[Republikang Romano]], kung saan nakita ang iba't ibang pamamaraan at antas ng pagbibigay ng karapatan sa malayang populasyon ng kalalakihan bago ito nawala sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]] sa simula ng [[late antiquity|hulihan ng antikwidad]]. Ayon kay [[Larry Diamond]], isang Amerikanong makapulitikang siyentipiko, binubuo ang demokrasya ng apat na pangunahing elemento: isang sistemang pampulitika para mapili at mapalitan ang pamahalaan sa pamamagitan ng malayang at makatarungang [[halalan]]; aktibong pakikibahagi ng mga tao, bilang mga mamamayan, sa pulitika at buhay sa komunidad; pagtatanggol ng [[karapatang pantao]] ng lahat ng mga mamamayan; isang [[rule of law|pamamahala ng batas]], kung saan pantay-pantay na kumakapit ang mga batas at pamamaraan sa lahat ng mga mamamayan.<ref>Diamond, L., Lecture at Hilla University for Humanistic Studies 21 January 2004: [http://web.stanford.edu/~ldiamond/iraq/WhaIsDemocracy012004.htm "What is Democracy"]; Diamond, L. and Morlino, L., The quality of democracy (2016). In Diamond, L., In Search of Democracy. London: Routledge. {{ISBN|978-0-415-78128-2}}.</ref> Magkagayunman, itinatawag-pansin ni Todd Ladman sa atin ang katotohanan na magkaibang konsepto ang demokrasya at [[human rights|karapatang pantao]] at "dapat mayroong higit na pagtitiyak sa pagsasakonsepto at pagpapatakbo ng demokrasya at karapatang pantao".<ref>{{cite journal |last1=Landman |first1=Todd |title=Democracy and Human Rights: Concepts, Measures, and Relationships |journal=Politics and Governance |volume=6 |issue=1 |page=48 |doi=10.17645/pag.v6i1.1186 |year=2018 |doi-access=free }}</ref> Lumitaw ang kataga sa ika-5 siglong BK upang tumukoy sa mga sistemang pampulitika na umiral sa mga [[Greek city-state|Griyegong estadong-lungsod]], lalo na sa [[Classical Athens|Atenas]], upang mangahulugang "pamumuno ng mga tao", salungat sa [[aristokrasya]] ({{lang|grc|ἀριστοκρατία}}, ''{{lang|la|aristokratía}}''), na nangngangahulugang "pamumuno ng mga piling tao". Samatalang magkasalungat ang mga kahulugan na ito ayon sa teorya, lumabo ang pagkakaiba nila sa kasaysayan.<ref>Wilson, N.G. (2006). ''Encyclopedia of ancient Greece''. New York: Routledge. p. 511. {{ISBN|0-415-97334-1}}.</ref> Bilang halimbawa, ipinagkaloob ng sistemang pampulitika ng Klasikong Atenas, ang demokratikong pagkamamamayan sa mga malayang kalalakihan at ipinuwera ang mga alipin at kababaihan sa pakikibahagi sa pulitika. Sa halos lahat ng mga demokratikong pamahalaan mula sinaunang hanggang modernong kasaysayan, binubuo ang demokratikong pagkamamamayan ng mga piling tao, hanggang napagwagian ang buong pagbigay ng karapatan sa lahat ng mga mamamayang adulto sa karamihan ng mga modernong demokrasya sa pamamagitan ng mga kilusang [[suffrage|paghahalal]] ng mga ika-19 at ika-20 siglo. Magkabaligtad ang demokrasya at iba pang uri ng pamahalaan kung saan hinahawak ang kapangyarihan ng iisang indibidwal, tulad sa [[Ganap na monarkiya|monarkiyang ganap]], o kung saan hinahawak ang kapangyarihan ng mga limitadong bilang ng mga indibidwal, tulad sa [[oligarkiya]]. Gayunman, ang mga kasalungat na ito, na minana sa pilosopyang Griyego,<ref>{{cite book|last=Barker|first=Ernest|title=The Political Thought of Plato and Aristotle|year=1906|publisher=G.P. Putnam's Sons|location=Chapter VII, Section 2|url=https://books.google.com/books?id=1HUrAAAAYAAJ}}</ref> ay hindi na tiyak dahil pinagsama-sama ng mga kapanahong pamahalaan ang mga elemento ng demokrasya, oligarkiya, at monarkiya. Nagbigay-kahulugan si [[Karl Popper]] sa demokrasya taliwas sa [[diktadura]] o [[Tyrant|paniniil]], kaya nakatuon ito sa mga pagkakataon ng mga taong magkontrol sa kanilang mga pinuno at magpaalis sa kanila nang walang kinkailangang [[himagsikan]].<ref>Jarvie, 2006, pp.&nbsp;218–19</ref> ==Mga katangian== [[File:Democracy Index 2018.png|thumb|left|{{legend-table|lang=en|#006837|Pinakademokratiko (pinakamalapit sa 10) |#a50026|Pinakadi-demokratiko (pinakamalapit sa 0)}}Ang katayuang ''[[de facto]]'' ng demokrasya sa mundo pagsapit ng 2019, ayon sa ''[[Democracy Index]]'' ng''[[The Economist]]''<ref>{{Cite web|url=http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf?mkt_tok=eyJpIjoiWkRKbU1HWmxNVEUwTW1FdyIsInQiOiJPdlltVFV0blFRQzZNVERCZHhVeitZRElmUGplOHh3NWs1d2wzVzdRS1JvNU1kVmUxQVRESU9LbEVSOVwvR1F4aG1PV1NlS0ZZcng4NzBcLzVNZ09JOUxiZU5TTEVPekVHayttOTRqQkQ5TkNzWGNtRlowQTZ0UzlUK0pDdm9PVGlcLyJ9|title=Democracy Index 2017 – Economist Intelligence Unit|last=|first=|date=|website=EIU.com|access-date=17 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218214151/http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf?mkt_tok=eyJpIjoiWkRKbU1HWmxNVEUwTW1FdyIsInQiOiJPdlltVFV0blFRQzZNVERCZHhVeitZRElmUGplOHh3NWs1d2wzVzdRS1JvNU1kVmUxQVRESU9LbEVSOVwvR1F4aG1PV1NlS0ZZcng4NzBcLzVNZ09JOUxiZU5TTEVPekVHayttOTRqQkQ5TkNzWGNtRlowQTZ0UzlUK0pDdm9PVGlcLyJ9|archive-date=18 February 2018|url-status=dead}}</ref>]] [[File:Democracy claims.svg|thumb|left|Ang katayuang ''[[de jure]]'' ng demokrasya sa mundo pagsapit ng 2020; inaamin lamang ng [[Saudi Arabia]], [[Oman]], [[United Arab Emirates|UAE]], [[Qatar]], [[Brunei]], at [[Lungsod ng Vaticano|Batikano]] na hindi sila makademokrasya]] Walang kasunduan kung paano magbigay-kahulugan sa demokrasya, ngunit natukoy ang [[legal equality|legal na pagkakapantay-pantay]], [[political freedom|makapulitikang kalayaan]] at [[rule of law|pamamahala ng batas]] bilang mga mahahalagang katangian nito.<ref>{{cite news | last = Staff writer |url=http://www.economist.com/markets/rankings/displaystory.cfm?story_id=8908438|title=Liberty and justice for some|work=[[The Economist]] | publisher = [[Economist Group]] | date = 22 August 2007 }}</ref><ref>{{citation | last = O'Donnell | first = Guillermo | contribution = Why the rule of law matters | editor-last1 = Diamond | editor-first1 = Larry | editor-last2 = Morlino | editor-first2 = Leonardo | title = Assessing the quality of democracy | pages = 3–17 | publisher = Johns Hopkins University Press | location = Baltimore | year = 2005 | isbn = 978-0-8018-8287-6 | ref = harv | postscript = .}} [https://books.google.com/books?id=-eXJMXnraPQC&pg=PA3 Preview.]</ref> Ipinapakita ang mga prinsipyong ito sa [[Equality before the law|pagkakapantay-pantay]] ng lahat ng mga mamamayang nararapat [[Equality before the law|sa harap ng batas]] at pagkakaroon ng magkapantay na daan sa mga proseso ng pambatasan.{{citation needed|date=November 2017}} Halimbawa, sa isang [[representative democracy|kinatawang demokrasya]], magkasimbigat ang bawat boto, walang maikakapit na di-makatuwirang paghihigpit sa sinumang nagnanais na maging kinatawan,{{according to whom|date=January 2015}} at sinisiguro ang kalayaan ng kanyang mamamayang nararapat sa naisalehitimong karapatan at kalayaan na karaniwang pinoprotektahan ng [[constitution|saligang batas]].<ref name="BKMIT">{{cite book | last1 = Dahl | first1 = Robert A. | last2 = Shapiro | first2 = Ian | last3 = Cheibub | first3 = José Antônio | title = The democracy sourcebook | publisher = MIT Press | location = Cambridge, Massachusetts | year = 2003 | isbn = 978-0-262-54147-3 }} [https://books.google.com/books?id=B8THIuSkiqgC Details.]</ref><ref name="BKHenaff">{{cite book | last1 = Hénaff | first1 = Marcel | last2 = Strong | first2 = Tracy B. | title = Public space and democracy | publisher = University of Minnesota Press | location = Minneapolis | year = 2001 | isbn = 978-0-8166-3388-3 }}</ref> Kabilang sa ibang paggamit ng "demokrasya" ang yaong sa [[direct democracy|tuwirang demokrasya]]. Sinasabi ng isang teorya na kinakailangan ng demokrasya ang tatlong pangunahing alituntunin: pamamahalang pataas (ang kapangyarihan ay nasa pinakamababang antas ng awtoridad), pagkakapantay-pantay sa pulitika, at pamantayang panlipunan kung saan isinaalang-alang ng mga indibidwal at institusyon ang mga kaayaayang gawa na sumasalamin sa unang ikalawang alituntunin ng pamamahalang pataas at pagkakapantay-pantay sa pulitika.<ref>{{Cite journal | last = Kimber | first = Richard | title = On democracy | url = https://archive.org/details/sim_scandinavian-political-studies_1989_12_3/page/201 | journal = [[Scandinavian Political Studies]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 201, 199–219| doi = 10.1111/j.1467-9477.1989.tb00090.x | date = September 1989 | ref = harv }} [https://tidsskrift.dk/index.php/scandinavian_political_studies/article/view/13057/24875 Full text.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017170633/https://tidsskrift.dk/index.php/scandinavian_political_studies/article/view/13057/24875 |date=2016-10-17 }}</ref> Paminsan-minsan, ginagamit ang katagang "demokrasya" bilang palayaw para sa [[liberal democracy|demokrasyang liberal]], na isang uri ng kinatawang demokrasya na maaaring maglakip ng mga elemento tulad ng [[Pluralism (political philosophy)|pluralismong pampulitika]]; pagkakapantay-pantay sa harap ng batas; [[right to petition|karapatang magpetisyon]] sa mga nahalal na opisyal para sa paglulunas ng mga hinaing; [[due process|kaukulang proseso]]; [[kalayaang sibil]]; [[karapatang pantao]]; at mga elemento ng [[lipunang pambayan]] sa labas ng pamahalaan.{{citation needed|date=August 2012}} Ikinakatuwiran ni [[Roger Scruton]] na ang demokrasya sa ganang sarili ay hindi makakapagbigay ng kalayaang personal at pulitikal maliban kung naroon din ang mga institusyon ng [[lipunang pambayan]].<ref>{{cite news | last = Scruton | first = Roger |author-link=Roger Scruton | url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-23607302 | title=A Point of View: Is democracy overrated? | work = [[BBC News]] | publisher= [[BBC]] | date=9 August 2013 }}</ref> Sa mga ilang bansa, tulad ng [[United Kingdom|Reyno Unido]] kung saan nagmula ang [[Westminster system|sistemang Westminster]], ang nangingibabaw na alituntunin ay yaong sa [[parliamentary sovereignty|soberanya ng parlamento]], habang pinapanatili ang [[judicial independence|kalayaang hudisyal]].<ref name="Kopstein2014">{{cite book|editor1-last=Kopstein|editor1-first=Jeffrey|editor2-last=Lichbach|editor2-first=Mark|editor3-last=Hanson|editor3-first=Stephen E.|title=Comparative Politics: Interests, Identities, and Institutions in a Changing Global Order|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-99138-4|pages=37–39|edition=4, revised|url=https://books.google.com/books?id=L2jwAwAAQBAJ&pg=PA38#v=onepage}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/sovereignty/ |title=Parliamentary sovereignty |publisher=UK Parliament |accessdate=18 August 2014|postscript=none}}; {{cite web|title=Independence|url=http://www.judiciary.gov.uk/about-the-judiciary/the-judiciary-the-government-and-the-constitution/jud-acc-ind/independence/|publisher=Courts and Tribunals Judiciary|accessdate=9 November 2014}}</ref> Sa [[Estados Unidos]], kadalasang sinisipi ang [[paghihiwalay ng mga kapangyarihan]] bilang isang sentrong katangian. Sa [[India|Indiya]], napasasailalim ang soberanya ng parlamento sa [[Constitution of India|Saligang Batas ng Indiya]] na kinabibilangan ng [[judicial review|pagsusuring hudisyal]].<ref>{{cite news |last=Daily Express News |url=http://newindianexpress.com/nation/All-party-meet-vows-to-uphold-Parliament-supremacy/2013/08/02/article1713808.ece |title=All-party meet vows to uphold Parliament supremacy |date=2 August 2013 |accessdate=18 August 2013 |work=[[The New Indian Express]] |publisher=Express Publications (Madurai) Limited |archive-date=27 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327161524/http://www.newindianexpress.com/nation/All-party-meet-vows-to-uphold-Parliament-supremacy/2013/08/02/article1713808.ece |url-status=dead }}</ref> Bagaman karaniwang ginagamit ang katagang "demokrasya" sa konteksto ng isang [[state (polity)|estadong pulitikal]], maaaring ikapit ang mga alituntunin nito sa mga pribadong [[organisasyon]]. <br /> == Mga sanggunian == <references /> <br /> [[Kategorya:Politika]] [[Kategorya:Demokrasya]] b15ir4o1rfyg7n2t2duefxt8400j3gn 0 11250 2212761 2211813 2026-06-22T18:21:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212761 wikitext text/x-wiki {{For|astronomiya|Planeta}}{{Infobox planetary system|background=#efefef | title = Sistemang Solar | image = [[File:Solar System True Color TL.png|upright=1.3|frameless]] | image_alt = A true-color image of the Solar System with sizes, but not distances, to scale. The order of the planets are from right to left. | image_size = 400px | caption = {{Longitem|The [[Sun]], [[Planets of the solar system|planets, moons and dwarf planets]]{{Efn|The [[Asteroid Belt]], [[Kuiper Belt]], and [[Scattered Disc]] are not added because the individual asteroids are too small to be shown on the diagram.}}<br />(true color, size to scale, distances not to scale)|style=padding:2px 0 4px 0;}} | age = 4.568&nbsp;billion years{{refn|group=lower-alpha|name=AgeSolarSystem}} | location = {{Longitem|{{unbulleted list |{{nowrap|[[Local Interstellar Cloud]]}} |[[Local Bubble]]<ref name="JPL interstellar">{{cite web |url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |title=Our Local Galactic Neighborhood | website= interstellar.jpl.nasa.gov |publisher=NASA |series=Interstellar Probe Project |year= 2000 |access-date=8 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |archive-date=21 November 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Orion–Cygnus Arm]] |[[Milky Way]]<ref>{{Cite web |last=Hurt |first=R. |date=8 November 2017 |title=The Milky Way Galaxy |url=https://science.nasa.gov/resource/the-milky-way-galaxy/ |access-date=19 April 2024 |website=science.nasa.gov |language=en-US}}</ref>}}}} | neareststar = {{Longitem|{{Ublist |[[Proxima Centauri]] |&nbsp;(4.2465&nbsp;[[Light-year|ly]])<ref name="lurie2014">{{cite journal |last1=Lurie |first1=John C. |last2=Henry |first2=Todd J. |last3=Jao |first3=Wei-Chun |last4=Quinn |first4=Samuel N. |last5=Winters |first5= Jennifer G. |last6=Ianna |first6=Philip A. |last7=Koerner |first7=David W. |last8= Riedel |first8=Adric R. |last9=Subasavage |first9=John P. | display-authors = 3| year= 2014 |title=The Solar neighborhood. XXXIV. A search for planets orbiting nearby M dwarfs using astrometry |journal=The Astronomical Journal |volume=148 |issue= 5 |pages=91 |arxiv=1407.4820 |bibcode= 2014AJ....148...91L |doi= 10.1088/0004-6256/148/5/91 |s2cid= 118492541 |issn = 0004-6256}}</ref> |[[Alpha Centauri]] |&nbsp;(4.36&nbsp;ly)<ref name="RECONS">{{cite web|work= astro.gsu.edu| publisher= Research Consortium On Nearby Stars, Georgia State University|date=7 September 2007|title=The One Hundred Nearest Star Systems |url=http://www.astro.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20071112173559/http://www.chara.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm|archive-date=12 November 2007| url-status=live}}</ref>}}}} | frostline = {{val|5|u=AU|p=~}}<ref name="Mumma">{{Cite journal |last1=Mumma |first1=M. J. |last2=Disanti |first2=M. A. |last3=Dello Russo |first3=N. |last4=Magee-Sauer |first4=K. |last5=Gibb |first5=E. |last6=Novak |first6=R. |display-authors = 3| year= 2003 |title=Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system |url=https://archive.org/details/sim_advances-in-space-research_2003-06_31_12/page/2562 |journal=Advances in Space Research |volume=31 |issue=12 |pages=2563–2575 |bibcode= 2003AdSpR..31.2563M |citeseerx= 10.1.1.575.5091 |doi=10.1016/S0273-1177(03)00578-7}}</ref> | outerplanetname = [[Neptune]] | semimajoraxis = 30.07 AU<ref name=Horizons">{{cite web |first=Donald K. |last=Yeomans |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%278%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@0%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 |title=HORIZONS Web-Interface for Neptune Barycenter (Major Body=8) |publisher=[[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]] | website= jpl.nasa.gov|access-date=18 July 2014 |archive-date=7 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907055935/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%278%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%400%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 |url-status=live }}{{snd}}Select "Ephemeris Type: Orbital Elements", "Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02". ("Target Body: Neptune Barycenter" and "Center: Solar System Barycenter (@0)".)</ref> | Kuiper_cliff = 50–70 AU<ref name="twotino">{{cite journal | first1= E. I.| last1= Chiang |title=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances | url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-07_126_1/page/430|journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=126 |issue=1 |pages=430–443 |date=2003 |doi=10.1086/375207 |last2=Jordan |first2=A. B. |last3=Millis |first3=R. L. |last4=Buie |first4=M. W. |last5=Wasserman |first5=L. H. |last6=Elliot |first6=J. L. |last7=Kern |first7=S. D. |last8=Trilling |first8=D. E. |last9=Meech |first9=K. J. | display-authors = 3| bibcode= 2003AJ....126..430C |arxiv=astro-ph/0301458 |s2cid=54079935}}</ref><ref name= "KuiperGap">{{cite journal |first1=C. | last1=de la Fuente Marcos |first2=R. | last2= de la Fuente Marcos |title=Past the outer rim, into the unknown: structures beyond the Kuiper Cliff |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters]] |volume=527 |issue=1 |pages= L110–L114 |url=https://academic.oup.com/mnrasl/article-abstract/527/1/L110/7280408 |publication-date=20 September 2023 |date=January 2024 |access-date=28 September 2023 |bibcode=2024MNRAS.527L.110D |arxiv=2309.03885 |doi=10.1093/mnrasl/slad132 | doi-access=free |s2cid= |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028132004/https://academic.oup.com/mnrasl/article-abstract/527/1/L110/7280408 |url-status=live}}</ref> | heliopause = detected at 120 AU<ref name="heliopause">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20130912.html#.UjJLPZKR86s|title=NASA Spacecraft Embarks on Historic Journey Into Interstellar Space|first=Tony|last=Greicius| website= nasa.gov| date=5 May 2015|access-date=19 April 2024|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611233345/https://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20130912.html#.UjJLPZKR86s|url-status=dead}}</ref> | hillsphere = 1.1 pc (230,000 AU)<ref name="Chebotarev">{{cite journal |last1=Chebotarev |first1=G. A. |title=Gravitational Spheres of the Major Planets, Moon and Sun |journal=Astronomicheskii Zhurnal |date=1 January 1963 |volume=40 |pages=812 |bibcode=1964SvA.....7..618C |url=https://adsabs.harvard.edu/full/1964SvA.....7..618C |issn=0004-6299 |access-date=6 May 2024 |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507030847/https://adsabs.harvard.edu/full/1964SvA.....7..618C |url-status=live }}</ref> – 0.865 pc (178,419 AU)<ref>{{cite journal |last1=Souami |first1=D |last2= Cresson |first2=J |last3=Biernacki |first3=C |last4=Pierret |first4=F |title=On the local and global properties of gravitational spheres of influence |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |date=21 August 2020 |volume= 496 |issue=4 |pages= 4287–4297 |doi= 10.1093/mnras/staa1520|doi-access=free | arxiv= 2005.13059 }}</ref> | noknown_stars = yes | noknown_planets = yes | stars = [[Sun]] | planets = {{Longitem|{{Plainlist|*[[Mercury (planet)|Mercury]] * [[Venus]] * [[Earth]] * [[Mars]] * [[Jupiter]] * [[Saturn]] * [[Uranus]] * [[Neptune]]}}}} | dwarfplanets = {{Longitem|{{Plainlist| * {{Dp|Ceres}} * {{Dp|Orcus}} * [[Pluto]] * [[Haumea]] * {{Dp|Quaoar}} * [[Makemake]] * {{Dp|Gonggong}} * [[Eris (dwarf planet)|Eris]] * {{Dp|Sedna}} * &nbsp;[[List of possible dwarf planets|''more candidates...'']] }}}} | satellites = 758<ref name="JPLbodies">{{Cite web |title=Solar System Objects |url=https://ssd.jpl.nasa.gov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707142304/https://ssd.jpl.nasa.gov |archive-date=7 July 2021 |access-date=14 August 2023 |publisher=NASA/JPL Solar System Dynamics}}</ref> | minorplanets = 1,368,528<ref name="MPCSummary">{{Cite web |title=Latest Published Data |url=https://minorplanetcenter.net/mpc/summary |access-date=27 May 2024 |website=The International Astronomical Union Minor Planet Center |archive-date=5 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305034947/https://minorplanetcenter.net/mpc/summary |url-status=live }}</ref> | comets = 4,591 | inclination = ~60°, to the ecliptic{{Refn |group=lower-alpha |name=angle}}<!-- If anyone can find a cited value for the inclination of the Solar System's invariable plane to the galactic plane, please replace this value --> | galacticcenter = {{longitem|24,000–28,000 ly}}<ref name="francis14">{{cite journal |first1=Charles |last1=Francis |first2=Erik |last2=Anderson |s2cid= 119235554 |title=Two estimates of the distance to the Galactic Centre |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |date=June 2014 |volume=441 |issue=2 |pages=1105–1114 |doi=10.1093/mnras/stu631 |doi-access=free |bibcode= 2014MNRAS.441.1105F |arxiv=1309.2629}}</ref> | orbitalspeed = {{longitem|720,000&nbsp;km/h (450,000&nbsp;mi/h)<ref name="roughfactsofthesun" />}} | orbitalperiod = ~230 [[million year]]s<ref name="roughfactsofthesun">{{Cite web |title=Sun: Facts |url=https://science.nasa.gov/sun/facts/ |access-date=19 April 2024 |website=science.nasa.gov |date=14 November 2017 |language=en-US |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419151126/https://science.nasa.gov/sun/facts/ |url-status=live }}</ref> | spectral = [[G-type main-sequence star|G2V]] }} Ang '''Sistemang Solar''' o '''sangkaarawaan''' ay isang sistemang planetaryo na binubuo ng [[Araw (astronomiya)|Araw]] at ng iba pang mga bagay sa kalawakan na apektado ng pwersa ng [[grabedad]] nito.<ref>{{Cite web |date=22 Marso 2023 |title=Our Solar System |url=https://solarsystem.nasa.gov/solar-system/our-solar-system/overview |access-date=25 Marso 2023 |website=NASA Solar System Exploration |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref> Nabuo ito 4.6 bilyong taon na ang nakalilipas mula nang gumuho ang isang siksik na rehiyon ng isang molekular na ulap, na bumubuo sa Araw at isang ''protoplanetary disc''. Ang Araw ay isang tipikal na bituin na nagpapanatili ng balanseng ekwilibriyo sa pamamagitan ng pagsasanib ng [[idrohino]] at [[elyo]] sa kaibuturan nito, na naglalabas ng enerhiyang mula sa panlabas na potospir nito. Binubuo ng walong planeta ang sistemang planetaryo na umiikot sa araw. Apat sa mga ito ay mga [[Mga planetang terestrial|planetang terestrial]] na pangunahing binubuo ng bato at metal—Merkuryo, Benus, ang Daigdig, at Marte, at apat sa mga ito ay mga [[higanteng planeta]] na mas malaki kumpara sa apat na planetang terestrial. Ang dalawa sa pinakamalaki, ang Hupiter at Saturno, ay mga ''gas giant'' na pangunahing binubuo ng idrohino at elyo, habang ang Urano, at Neptuno ay mga ''ice giant'' na pangunahing binubuo ng mga sangkap na may matataas na mga punto ng pagkatunaw tulad ng tubig, metano, at amonya. Mahigit sa 99.86% ng masa ng Sistemang Solar ay mula sa Araw, at halos 90% ng natitirang masa ay mula sa Hupiter at Saturno. Mayroong isang malakas na kasunduan sa mga astronomo na ang may hindi bababa sa walong [[planetang unano]] ang Sistemang Solar—[[Ceres]], [[Pluto]], [[Haumea (astronomiya)|Haumea]], [[50000 Quaoar|Quaoar]], [[Makemake (astronomiya)|Makemake]], [[225088 Gonggong|Gonggong]], [[Eris (astronomiya)|Eris]], at [[90377 Sedna|Sedna]]. Mayroong malaking bilang ng maliliit na bagay sa Sistemang Solar tulad ng mga [[asteroyd]], [[meteoroyd]], [[kometa]], bulkanoyd (mga batong lumiligid sa araw sa loob ng ligiran ng Merkuryo), sentauro, at [[mga ulap ng alikabok sa pagitan ng mga planeta]]. Ilan sa mga ito ay matatagpuan sa [[Sinturon ng asteroyd]] (pagitan ng ligiran ng Marte at Hupiter) at [[Sinturon ng Kuiper]] (labas ng ligiran ng Neptuno). Anim na planeta, anim na planetang unano, at iba pang mga bagay ang may mga natural na satelayt na umiikot sa kanilang ligiran, na karaniwang tinatawag na mga 'buwan'. == Pagkatuklas at paggalugad == Sa paglipas ng mga dantaon, unti-uting lumago ang kaalaman ng sangkatauhan sa Sistemang Solar. Hanggang sa huling bahagi ng [[Gitnang Kapanahunan]] at [[Renasimiyento]], naniniwala ang mga astronomo mula sa Europa hanggang Indiya na [[Heosentrismo|nakatigil]] [[Heosentrismo|ang Daigdig sa gitna ng sansinukob]],<ref>{{Cite book |last=Orrell |first=David |url=https://books.google.com/books?id=mNMsa18vTpsC&pg=PA25 |title=Truth Or Beauty: Science and the Quest for Order |date=2012 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300186611 |pages=25–27 |access-date=23 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730084322/https://www.google.com/books/edition/Truth_Or_Beauty/mNMsa18vTpsC?gbpv=1&pg=PA25 |archive-date=30 Hulyo 2022 |url-status=live}}</ref> at tiyak na naiiba sa mga banal o malinang mga bagay na gumagalaw sa kalangitan. Bagaman ang pilosopong Griyego na si [[Aristarco|Aristarco ng Samos]] ang nag-mungkahi tungkol sa isang [[Heliosentrismo|heliosentrikong]] pagsasaayos ng kosmos, si [[Nicolaus Copernicus]] ang unang taong kilala na nakabuo ng sistemang heliosentriko na ginamit ang matematika sa panghuhula.<ref>{{Cite magazine |last=Rufus |first=W. C. |date=1923 |title=The astronomical system of Copernicus |url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1923-10_31_8/page/n13 |magazine=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]] |page=510 |volume=31 |bibcode=1923PA.....31..510R}}</ref><ref>{{Cite book |last=Weinert |first=Friedel |url=https://archive.org/details/copernicusdarwin00wein |title=Copernicus, Darwin, & Freud: revolutions in the history and philosophy of science |date=2009 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-8183-9 |page=[https://archive.org/details/copernicusdarwin00wein/page/n29 21] |language=en |url-access=limited}}</ref> Hindi nagtagumpay ang heliosentrisimo sa heosentrisimo, ngunit ang mga gawa ni Copernicus ay nagkaroon ng mga mananalig, tulad na lang ni [[Johannes Kepler]]. Nilikha ni Kepler ang ''Rudolphine Tables'' gamit ang isang modelong heliosentriko na mas pinabuti mula kay Copernicus sa pamamagitan ng pagpapahintulot sa mga daangtala na maging patambilog, na may kasamang tiyak na datos ng pagmamasid ni Tycho Brahe. Pinagana ng ''Rudolphine Tables'' ang mga tiyak na pagkalkula ng posisyon ng mga kilalang planeta noon. Ginamit ito ni [[Pierre Gassendi]] upang hulaan ang isang pagdaan ng Merkuryo noong 1631, at ginamit rin ito ni [[Jeremiah Horrocks]] para sa isang pagdaan ng Benus noong 1639. Nagbigay ito ng isang malakas na pagpapatunay ng heliosentrisimo at mga daantalang patambilog ni Kepler.<ref>{{Cite book |last=LoLordo |first=Antonia |url=https://www.worldcat.org/oclc/182818133 |title=Pierre Gassendi and the Birth of Early Modern Philosophy |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-34982-9 |location=New York |pages=12, 27 |oclc=182818133 |access-date=23 Abril 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161223/https://www.worldcat.org/title/pierre-gassendi-and-the-birth-of-early-modern-philosophy/oclc/182818133 |archive-date=20 Abril 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Athreya |first1=A. |last2=Gingerich |first2=O. |date=December 1996 |title=An Analysis of Kepler's Rudolphine Tables and Implications for the Reception of His Physical Astronomy |journal=Bulletin of the American Astronomical Society |volume=28 |issue=4 |page=1305 |bibcode=1996AAS...189.2404A}}<!--|accessdate=26 December 2013--></ref> Noong ika-17 dantaon, isinapubliko ni [[Galileo Galilei|Galileo]] ang paggamit ng [[teleskopyo]] sa astronomiya, kung saan natuklasan niya, kasama si [[Simon Marius]], na ang planetang Hupiter ay may kasamang apat na buwan na nasa daantala sa paligid nito.<ref>{{Cite journal |last=Pasachoff |first=Jay M. |date=Mayo 2015 |title=Simon Marius's Mundus Iovialis: 400th Anniversary in Galileo's Shadow |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0021828615585493 |url-status=live |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=46 |issue=2 |pages=218–234 |bibcode=2015JHA....46..218P |doi=10.1177/0021828615585493 |issn=0021-8286 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127213209/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0021828615585493 |archive-date=27 Nobyembre 2021 |access-date=23 Abril 2022 |s2cid=120470649}}</ref> Sinundan ng mga pagtuklas nito ang pagtuklas ni [[Christiaan Huygens]] sa buwan ng Saturno na [[Titan (buwan)|Titan]] at sa hugis ng mga singsing ng Saturno.<ref>{{Cite web |date=8 Disyembre 2012 |title=Christiaan Huygens: Discoverer of Titan |url=https://www.esa.int/About_Us/ESA_history/Christiaan_Huygens_Discoverer_of_Titan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206001920/http://www.esa.int/About_Us/ESA_history/Christiaan_Huygens_Discoverer_of_Titan |archive-date=6 Disyembre 2019 |access-date=23 Abril 2025 |website=ESA Space Science |publisher=The European Space Agency |language=en}}</ref> == Pagbubuo at ebolusyon == [[File:Soot-line1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Soot-line1.jpg|thumb|250x250px|Dayagram ng ''protoplanetary disk'' ng maagang Sistemang Solar, kung saan nabuo ang Daigdig at iba pang mga bagay sa Sistemang Solar]] === Sa nakaraan === Nabuo ang Sistemang Solar 4.568 bilyong taon na ang nakalipas mula sa pagkagiba ng pwersa ng grabedas ng isang rehiyon sa loob ng isang malaking [[molekular na ulap]]. Ang paunang ulap na ito ay maaaring ilang sinag-taon ang haba at maaring nagsilang ng ilang bituin.<ref name="Arizona">{{Cite web |last=Zabludoff |first=Ann |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |archive-date=22 Agosto 2011 |access-date=6 Mayo 2024 |website=NATS 102: The Physical Universe |publisher=University of Arizona |language=en}}</ref> Gaya ng karaniwang mga molekular na ulap, halos binubuo ang isang ito ng [[idrohino]], na may ilang [[elyo]], at maliit na dami ng mga mas mabibigat na elemento na pinagsama ng mga naunang henerasyon ng mga bituin.<ref name=":3">{{Cite conference|last=Irvine|first=W. M.|date=1983|title=The chemical composition of the pre-solar nebula|volume=1|pages=3|bibcode=1983coex....1....3I|book-title=Cometary exploration; Proceedings of the International Conference}}</ref> Habang bumabagsak ang ''pre-solar nebula'', naging sanhi ang konserbasyon ng [[angular momentum|''angular momentum'']] upang umikot ito nang mas mabilis.<ref name=":3" /> Naging mas mainit kaysa sa nakapalibot na disko ang sentro nito, kung saan nakolekta ang karamihan sa masa. Habang bumibilis ang pag-ikot ng umuungkot na nebula, nagsimula itong pumatag bilang isang ''[[protoplanetary disc]]'' na may diyametro na humigit-kumulang {{Convert|200|AU|e9km e9mi|abbr=unit|lk=off}}, at isang mainit, at masinsin na [[Protostar|''protostar'']] sa gitna.<ref>{{Cite journal |last=Greaves |first=Jane S. |date=7 Enero 2005 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-01-07_307_5706/page/68 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5706 |pages=68–71 |bibcode=2005Sci...307...68G |doi=10.1126/science.1101979 |pmid=15637266 |s2cid=27720602}}</ref><ref>{{Cite book |last1=National Research Council, Division on Engineering and Physical Sciences |title=Strategy for the Detection and Study of Other Planetary Systems and Extrasolar Planetary Materials: 1990–2000 |last2=Space Studies Board, Committee on Planetary and Lunar Exploration |date=1990 |publisher=National Academies Press |isbn=978-0309041935 |publication-place=Washington D.C. |pages=21–33 |chapter=3. Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |access-date=6 Mayo 2024 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y56pS7SJs_8C&pg=PT29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409211803/https://books.google.com/books?id=y56pS7SJs_8C&pg=PT29&lpg=PT29 |archive-date=9 Abril 2022 |url-status=live}}</ref> Ang mga planeta ay nabuo sa pamamagitan ng pag-iipon mula sa diskong ito,<ref>{{Cite journal |last1=Boss |first1=A. P. |last2=Durisen |first2=R. H. |date=2005 |title=Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=621 |issue=2 |page=L137 |arxiv=astro-ph/0501592 |bibcode=2005ApJ...621L.137B |doi=10.1086/429160 |s2cid=15244154}}</ref> kung saan ang mga alikabok at gaas ay dumidikit sa isa't-isa sa pamamagitan ng grabidad at nagbubuklod-buklod upang bumuo ng mas malalaking mga katawan. Daan-daang mga ''protoplanet'' ang maaaring umiral sa unang bahagi ng Sistemang Solar, ngunit sila ay maaaring nagsanib o nawasak, kaya naiwan ang mga planeta, planetang unano, at iba pang mga natitirang maliliit na katawan.<ref name="bennett_8.2">{{Cite book |last=Bennett |first=Jeffrey O. |title=The cosmic perspective |url=https://archive.org/details/isbn_9780134874364_9 |date=2020 |publisher=Pearson |isbn=978-0-134-87436-4 |edition=9th |location=Hoboken, New Jersey |chapter=Chapter 8.2}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Nagasawa |first1=M. |title=Protostars and Planets V |last2=Thommes |first2=E. W. |last3=Kenyon |first3=S. J. |last4=Bromley |first4=B. C. |last5=Lin |first5=D. N. C. |date=2007 |publisher=University of Arizona Press |editor-last=Reipurth |editor-first=B. |publication-place=Tucson |pages=639–654 |chapter=The Diverse Origins of Terrestrial-Planet Systems |bibcode=2007prpl.conf..639N |display-authors=3 |access-date=10 April 2022 |editor-last2=Jewitt |editor-first2=D. |editor-last3=Keil |editor-first3=K. |chapter-url=https://jila.colorado.edu/~pja/astr5820/nagasawa.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412010025/https://jila.colorado.edu/~pja/astr5820/nagasawa.pdf |archive-date=12 Abril 2022 |url-status=live}}</ref> Dahil sa kanilang mas mataas na mga punto ng pagkulo, tanging ang mga metal at mga silikato lamang ang maaaring umiral sa solidong anyo sa mainit na panloob na Sistemang Solar na malapit sa Araw (sa loob ng ''frost line''). Sa kalaunan ay bubuoin nila ang mga planetang terestrial, o ang mga mababatong planetang [[Merkuryo (planeta)|Merkuryo]], [[Benus (planeta)|Benus]], ang [[Daigdig]], at [[Marte]]. Dahil ang mga matitigas na materyales na ito ay binubuo lamang ng isang maliit na bahagi ng ''solar nebula'', hindi lumaki nang napakalaki ang mga planetang terestrial.<ref name="bennett_8.2" /> Nabuo ang mga higanteng planeta ([[Hupiter (planeta)|Hupiter]], [[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Urano]], at [[Neptuno]]) sa labas ng ''frost line'', ang punto sa pagitan ng mga ligiran ng Marte at Hupiter kung saan ang materyal ay sapat na malamig upang manatiling solido ang mga sumpunging nagyeyelong looban. Ang mga yelo na bumubuo sa mga planetang ito ay mas marami kaysa sa mga metal at mga silikato na bumubuo sa mga planetang terestrial, na nagpapahintulot sa kanila na lumaki nang sapat upang makuha ang malalaking himpapawid ng idrohino at elyo, ang mga pinakamagaan at pinakamaraming elemento.<ref name="bennett_8.2" /> Nagbuklod-buklod ang mga natirang piraso na hindi kailanman magiging mga planeta sa mga rehiyon tulad ng [[sinturon ng asteroyd]], [[sinturon ng Kuiper]], at [[ulap na Oort]].<ref name="bennett_8.2" /> Sa loob ng 50 milyong taon, ang tindi at densidad ng idrohino sa gitna ng ''protostar'' ay naging sapat nang malaki upang masimulan nito ang termonukleyar na pagsasanib.<ref name="Yi2001">{{Cite journal |last1=Yi |first1=Sukyoung |last2=Demarque |first2=Pierre |last3=Kim |first3=Yong-Cheol |last4=Lee |first4=Young-Wook |last5=Ree |first5=Chang H. |last6=Lejeune |first6=Thibault |last7=Barnes |first7=Sydney |display-authors=3 |date=2001 |title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The ''Y''<sup>2</sup> Isochrones for Solar Mixture |journal=Astrophysical Journal Supplement |volume=136 |issue=2 |pages=417–437 |arxiv=astro-ph/0104292 |bibcode=2001ApJS..136..417Y |doi=10.1086/321795 |s2cid=118940644}}</ref> Habang nag-iipon ang elyo sa kaibuturan nito, lalong lumiliwanag ang Araw;<ref name=":4">{{Cite journal |last=Gough |first=D. O. |date=November 1981 |title=Solar Interior Structure and Luminosity Variations |url=https://archive.org/details/solar-physics_1981-11_74_1/page/21 |journal=Solar Physics |volume=74 |issue=1 |pages=21–34 |bibcode=1981SoPh...74...21G |doi=10.1007/BF00151270 |s2cid=120541081}}</ref> sa unang bahagi ng buhay ''main-sequence'' nito, ang liwanag ng Araw ay nasa 70% kaysa sa kung ano ito ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Shaviv |first=Nir J. |date=2003 |title=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=108 |issue=A12 |page=1437 |arxiv=astroph/0306477 |bibcode=2003JGRA..108.1437S |doi=10.1029/2003JA009997 |s2cid=11148141}}</ref> Ang temperatura, bilis ng reaksyon, presyon, at densidad ay tumaas hanggang sa makamit ang ''hydrostatic equilibrium'': ang presyon na dulot ng init na sumasalungat sa puwersa ng grabidad. Sa puntong ito, naging bituing ''main-sequence'' ang Araw.<ref>{{Cite journal |last1=Chrysostomou |first1=A. |last2=Lucas |first2=P. W. |date=2005 |title=The Formation of Stars |url=https://archive.org/details/sim_contemporary-physics_january-february-2005_46_1/page/n29 |journal=[[Contemporary Physics]] |volume=46 |issue=1 |pages=29–40 |bibcode=2005ConPh..46...29C |doi=10.1080/0010751042000275277 |s2cid=120275197}}</ref> Nilikha ng hangin ng Araw ang ''[[heliosphere]]'' at tinangay ang natitirang gaas at alikabok mula sa ''protoplanetary disc'' patungo sa kalawakan.<ref name=":4" /> Kasunod ng pagwawaldas ng ''protoplanetary disc'', iminungkahi ng modelong Nice na ang mga pagtatagpong grabitasyonal sa pagitan ng mga planetasimal at ng mga higanteng planeta ay naging sanhi ng bawat isa na lumipat sa iba't-ibang mga daantala. Humantong ito sa dinamikong kawalang-tatag ng buong sistema, na nakakalat sa mga planetasimal at sa huli ay inilagay ang mga higanteng planeta sa kanilang kasalukuyang mga posisyon. Sa panahong ito, minungkahi ng ''grand tack hypothesis'' na ang isang huling papasok na paglipat ng Hupiter ay nagpakalat sa karamihan ng sinturon ng asteroyd, na humantong sa ''Late Heavy Bombardment'' ng mga planetang terestrial.<ref>{{cite journal |last1=Gomes |first1=R. |last2=Levison |first2=H. F. |last3=Tsiganis |first3=K. |last4=Morbidelli |first4=A. |year=2005 |title=Origin of the cataclysmic Late Heavy Bombardment period of the terrestrial planets |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-26_435_7041/page/466 |journal=Nature |volume=435 |issue=7041 |pages=466–469 |bibcode=2005Natur.435..466G |doi=10.1038/nature03676 |pmid=15917802 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Crida |first=A. |title=Reviews in Modern Astronomy: Formation and Evolution of Cosmic Structures |date=2009 |isbn=9783527629190 |volume=21 |pages=215–227 |chapter=Solar System Formation |bibcode=2009RvMA...21..215C |doi=10.1002/9783527629190.ch12 |arxiv=0903.3008 |s2cid=118414100}}</ref> === Sa kasalukuyan at sa hinaharap === Ang Sistemang Solar ay nananatili sa sa isang medyo matatag at dahan-dahang umuusbong na estado sa pamamagitan ng pagsunod sa mga nakahiwalay na ligiran na sumasailalim sa puwersa ng grabidad ng Araw.<ref>{{Cite journal |last1=Malhotra |first1=R. |last2=Holman |first2=Matthew |last3=Ito |first3=Takashi |date=Oktubre 2001 |title=Chaos and stability of the solar system |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=98 |issue=22 |pages=12342–12343 |bibcode=2001PNAS...9812342M |doi=10.1073/pnas.231384098 |pmc=60054 |pmid=11606772 |doi-access=free}}</ref> Bagama't medyo matibay ang Sistemang Solar sa loob ng bilyun-bilyong taon, ito ay teknikal na magulo, at sa kalaunan ay maaaring magambala. May maliit na posibilidad na isa pang bituin ang dadaan sa Sistemang Solar sa susunod na ilang bilyong taon. Bagama't maaari nitong masira ang sistema at kalaunan ay humantong sa pagpapatalsik ng mga planeta, banggaan ng mga planeta, o mga planeta na tumatama sa Araw milyun-milyong taon ang makalipas, malamang na iiwan nito ang Sistemang Solar tulad sa ngayon.<ref>{{cite journal |last1=Raymond |first1=Sean |display-authors=etal |date=27 Nobyembre 2023 |title=Future trajectories of the Solar System: dynamical simulations of stellar encounters within 100 au |url=https://academic.oup.com/mnras/article/527/3/6126/7452883?login=false |url-status=live |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=527 |issue=3 |pages=6126–6138 |arxiv=2311.12171 |bibcode=2024MNRAS.527.6126R |doi=10.1093/mnras/stad3604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210152219/https://academic.oup.com/mnras/article/527/3/6126/7452883?login=false |archive-date=10 Disyembre 2023 |access-date=31 Agosto 2025 |doi-access=free}}</ref> [[File:Sun_red_giant.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sun_red_giant.svg|thumb|Ang kasulukuyang Araw kumpara sa pinakamataas na sukat nito sa yugtong ''red giant''.]] Magtatagal ng 10 bilyong taon ang yugtong ''main-sequence'' ng Araw, mula simula hanggang wakas, kumpara sa humigit-kumulang dalawang bilyong taon para sa lahat ng iba pang kasunod na mga yugto ng pinagsama-samang buhay bago maging retaso ang Araw.<ref name="mnras386_1">{{Cite journal |last1=Schröder |first1=K.-P. |last2=Connon Smith |first2=Robert |date=Mayo 2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |arxiv=0801.4031 |bibcode=2008MNRAS.386..155S |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |doi-access=free |s2cid=10073988}}</ref> Mananatili sa kung ano ang Sistemang Solar ngayon hanggang sa mapalitan ang idrohino sa kaibuturan nito sa elyo, na magaganap nang humigit-kumulang 5 bilyong taon mula ngayon. Mamarkahan nitong ang pagtatapos ng yugtong ''main-sequence'' ng Araw. Sa oras na iyon, kukurot ang kaibuturan ng Araw sa ''hydrogen fusion'' na nagaganap sa kahabaan ng balat na nakapalibot sa elyong hindi gumagalaw, at ang enerhiyang nailalabas ay mas malaki kaysa sa kasalukuyan. Ang mga panlabas na patong ng Araw ay lalawak sa humigit-kumulang 260 beses sa kasalukuyang diyametro nito, at ang Araw ay magiging isang ganap na pulang higante. Dahil sa tumaas na ''surface area'' nito, ang ibabaw ng Araw ay magiging mas malamig (2,600 K (4,220 °F) sa pinakamalamig nito) kaysa sa kung ano ito noong bituing ''main-sequence'' pa lamang ito.<ref name="mnras386_1" /> Inaasahang mapapasingaw ng lumalawak na Araw ang Merkuryo gayundin sa Benus, at gagawing hindi matitirahan ang Daigdig at Marte (maaaring sisirain din ang Daigdig).<ref>{{cite web |date=17 Mayo 2016 |title=Giant red stars may heat frozen worlds into habitable planets |url=https://science.nasa.gov/universe/exoplanets/giant-red-stars-may-heat-frozen-worlds-into-habitable-planets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250824183233/https://science.nasa.gov/universe/exoplanets/giant-red-stars-may-heat-frozen-worlds-into-habitable-planets/ |archive-date=24 Agosto 2025 |access-date=31 Agosto 2025 |website=NASA Science |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Aungwerojwit |first1=Amornrat |last2=Gänsicke |first2=Boris T |last3=Dhillon |first3=Vikram S |last4=Drake |first4=Andrew |last5=Inight |first5=Keith |last6=Kaye |first6=Thomas G |last7=Marsh |first7=T R |last8=Mullen |first8=Ed |last9=Pelisoli |first9=Ingrid |last10=Swan |first10=Andrew |display-authors=3 |date=2024 |title=Long-term variability in debris transiting white dwarfs |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=530 |issue=1 |pages=117–128 |arxiv=2404.04422 |doi=10.1093/mnras/stae750 |doi-access=free}}</ref> Sa kalaunan, magiging sapat na mainit ang kaibuturan ng Araw para sa ''helium fusion''; magsusunog ng elyo ang Araw sa isang bahagi ng oras na sinunog nito ang idrohino sa kaibuturan. Hindi sapat ang laki ng Araw upang simulan ang pagsasanib ng mas mabibigat na elemento, at ang mga reaksyong nuklear sa kaibuturan nito ay bababa. Ang mga panlabas na patong nito ay iluluwa sa kalawakan, na mag-iiwan ng isang siksik na puting unano, kalahati ng orihinal na bigat ng Araw ngunit kasinlaki lamang ng Daigdig.<ref name="mnras386_1" /> Ang mga nailuwang mga panlabas na patong ay maaaring bumuo ng isang ''planetary nebula'', nagbabalik ng ilan sa mga materyal na bumubuo sa Araw{{snd}}ngunit ngayon ay pinayaman ng mas mabibigat na elemento tulad ng [[karbon]] – sa ''interstellar medium''.<ref>{{Cite web |title=Planetary Nebulas |url=https://www.cfa.harvard.edu/research/topic/planetary-nebulas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406205913/https://www.cfa.harvard.edu/research/topic/planetary-nebulas |archive-date=6 Abril 2024 |access-date=31 Agosto 2025 |website=cfa.harvard.edu |publisher=Harvard & Smithsonian Center for Astrophysics |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gesicki |first1=K. |last2=Zijlstra |first2=A. A. |last3=Miller Bertolami |first3=M. M. |date=7 Mayo 2018 |title=The mysterious age invariance of the planetary nebula luminosity function bright cut-off |url=https://www.nature.com/articles/s41550-018-0453-9.epdf?sharing_token=XozRTVzMDBR74HQBj2lbV9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0OzwWt8mLOdVW4Y_YiE39Le3Xp-8zVx5tUnLpAORu5j1mnJNZpxp_fWsbZgn60hEE3IHsu89UrtgD6uRRVi7jD74SBwEYsmB2RyB2RCfRqLbLr5EqTy1-rK2KrrLO-TxuHwLmapWXxYkuOn5Rgut4w4JuE1XKNeJeRNDNx_0juT0bPlXn9WB29_BzKx1pGlzEXtR677aZ3SUe5um8epWM4PgYT-VDXR6Jevm-M9SDszF4a2eWOeV0CdynDONJuE1n37sanK9itS1edHH_xrybrldJgWdACO4sxHnFn3DHdB0Q== |url-status=live |journal=Nature Astronomy |volume=2 |issue=7 |pages=580–584 |arxiv=1805.02643 |bibcode=2018NatAs...2..580G |doi=10.1038/s41550-018-0453-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116173409/https://www.nature.com/articles/s41550-018-0453-9.epdf?sharing_token=XozRTVzMDBR74HQBj2lbV9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0OzwWt8mLOdVW4Y_YiE39Le3Xp-8zVx5tUnLpAORu5j1mnJNZpxp_fWsbZgn60hEE3IHsu89UrtgD6uRRVi7jD74SBwEYsmB2RyB2RCfRqLbLr5EqTy1-rK2KrrLO-TxuHwLmapWXxYkuOn5Rgut4w4JuE1XKNeJeRNDNx_0juT0bPlXn9WB29_BzKx1pGlzEXtR677aZ3SUe5um8epWM4PgYT-VDXR6Jevm-M9SDszF4a2eWOeV0CdynDONJuE1n37sanK9itS1edHH_xrybrldJgWdACO4sxHnFn3DHdB0Q== |archive-date=16 Enero 2024 |access-date=31 Agosto 2025 |hdl=11336/82487 |s2cid=256708667}}</ref> ==Komposisyon== [[Talaksan:Size planets comparison.jpg|thumb|Ang mga planeta sa sistemang solar]] Bagamat madalas ding gamitin ang salitang "sistemang solar" upang tumukoy sa iba pang mga [[sistemang planetaryo]]ng natuklasan sa mga bituin, ang tamang gamit nito ay sa sistemang kinabibilangan ng Daigdig. Hango ang salitang "solar" mula sa ''Sol'' na siyang pangalan ng Araw sa [[wikang Latin]], kaya't marapat na gamitin lamang ang katawagang ito sa sistemang nabuo sa grabitasyon ng Araw. Kapag pinag-uusapan ang iba pang sistemang planetaryo, mas mabuting gamitin ang pangalan ng pangunahing bituin bilang kapalit ng pangalan ng Araw. Halimbawa, ang "sistemang [[Pollux]]" o "sistemang [[51 Pegasi]]" upang tumukoy sa mga bituin nito kasama ang mga planetang lumiligid dito. Sa ngayon, umaabot na sa 200 ang bilang ng mga planetang natatagpuan sa ibang bituin. ==Araw== [[Talaksan:The Sun in white light.jpg|upright|thumb|Ang Araw (Sun)]] {{See also|Araw (astronomiya)}} Ang araw ay ang nag-iisang [[bituin]] sa kalagitnaan ng sistemang solar na ay nililibotan ng walong planeta, kasama na ang "Daigdig" (''Earth''), Ang enerhiyang nagmumula sa anyong ilaw at init na nagmumula rito. {{clear}} ==Buwan (Earth)== [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|upright|thumb|Ang buwan ng [[Mundo]] (planetang Earth).]] {{See also|Buwan (astronomiya)}} Ang mga planeta ng Sistemang Solar at malamang ay mga unanong planeta ay inikutan ng hindi bababa sa 219 natural na satellite o buwan. [[Talaksan:Small bodies of the Solar System.jpg|thumb|upright=1.5|Ilang mga buwan, maliliit na planeta at mga kometa sa Sistemang Solar.]] [[Talaksan:Moons of solar system v7.jpg|thumb|upright=1.5|Ilang buwan sa Sistemang Solar.]] [[Talaksan:Moons vs time.SVG|thumb|upright=1.5|Bilang ng mga buwan sa planetang solar na natutuklasan kada taon hangang 2019]] Ang [[Mercury (planet)|Mercury]] na pinakamaliit at pinakaloob na planeta sa Sistemang Solar ay walang buwan.<ref name="mercury_no_moons">{{cite journal | bibcode=2007P&SS...55.2037W | title=A search for natural satellites of Mercury | last=Warell | first=J. |author2=Karlsson, O. | date=2007 | journal=Planetary and Space Science | volume=55 | issue=14 | pages=2037–2041 | doi=10.1016/j.pss.2007.06.004}}</ref> Ang [[Venus]] ay walang buwan.<ref name="venus_no_moons">{{cite web | url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/moons | title=Solar System Exploration: Planets: Venus: Moons | publisher=NASA | access-date=16 March 2008 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160211051705/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/moons | archive-date=11 February 2016}}</ref> Ang [[Mundo]](Earth) ay may isang buwan. Ang [[Mars]] ay may dalawang buwan: ang [[Phobos]] at [[Deimos]].<ref name="mars_limit">{{cite journal | title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2004-11_128_5/page/2542 | first=Scott | last=Sheppard |display-authors=etal | date=2004 | doi=10.1086/424541 | journal=The Astronomical Journal | volume=128 | issue=5 | pages=2542–2546 | arxiv=astro-ph/0409522 | bibcode=2004AJ....128.2542S| s2cid=45681283 }}</ref> Ang [[Jupiter]] ay may 80 buwan. Ang [[Saturn]] ay may 83 buwan na walang alam na orbito. Kabilang dito ang [[Titan]] na ikalawang pinakamalaking buwan sa Sistemang Solar. Ang [[Uranus]] ay may 27 buwan. Ang [[Neptune]] ay may 14 buwan na ang pinakamalaki ang [[Triton]]. Ang [[Pluto]] na isang [[unanong planeta]] ay may 5 buwan. Ang pinakamalaki rito ang [[Charon]]. Sa mga unanong planeta, ang Ceres ay walang buwan. : {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Bilang ng mga buwan |- ! width=120 | Planeta ! width=70 | [[Mercury (planet)|Mercury]] ! width=70 | [[Benus (planeta)|Venus]] ! width=70 | [[Daigdig|Earth]] ! width=70 | [[Marte (planeta)|Mars]] ! width=70 | [[Hupiter (planeta)|Jupiter]] ! width=70 | [[Saturno (planeta)|Saturn]] ! width=70 | [[Urano|Urnaus]] ! width=70 | [[Neptuno (planeta)|Neptune]] |- | Bilang ng mga buwan | 0 | 0 | [[Moon|1]] | [[Moons of Mars|2]] | [[Moons of Jupiter|80]] | [[Moons of Saturn|83]] | [[Moons of Uranus|27]] | [[Moons of Neptune|14]] |} : {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! width=120 | (Posibleng unano) ! width=70 | [[Ceres (dwarf planet)|Ceres]] ! width=70 | {{dp|Orcus}} ! width=70 | [[2003 AZ84|2003 AZ<sub>84</sub>]] ! width=70 | [[Pluto]] ! width=70 | {{dp|Ixion}} ! width=70 | {{dp|Salacia}} ! width=70 | [[2002 MS4|2002 MS<sub>4</sub>]] ! width=70 | [[Haumea]] ! width=70 | {{dp|Quaoar}} ! width=70 | [[Makemake|Make-<br />make]] ! width=70 | {{dp|Varda}} ! width=70 | [[2002 AW197|2002 AW<sub>197</sub>]] ! width=70 | [[2013 FY27|2013 FY<sub>27</sub>]] ! width=70 | [[225088 Gonggong|Gong-<br />gong]] ! width=70 | [[Eris (dwarf planet)|Eris]] ! width=70 | {{dp|Sedna}} |- | {{nowrap|Bilang ng mga buwan}} | 0 | [[Vanth (moon)|1]] | 1 | [[Moons of Pluto|5]] | 0 | [[Actaea (moon)|1]] | 0 | [[Moons of Haumea|2]] | [[Weywot (moon)|1]] | [[S/2015 (136472) 1|1]] | [[Ilmarë (moon)|1]] | 0 | 1 | [[Xiangliu (moon)|1]] | [[Dysnomia (moon)|1]] | 0 |} ==Panloob na mga planeta== [[Talaksan:Telluric planets size comparison.jpg|thumb|Ang mga terrestrayal na mga panloob na planeta sa sistemang solar]] Ang mga "Inner planets" nakacompurmiso sa isang rehiyon ito ay mga tinatawag na mga terrestriyal mga planeta na napapalibutan ng asteriod belt, Ay binubuo ng mga metal at mga bagay, Ang mga inner planets ay malapit sa Araw (''Sun''), Ito ay may layong 5 AU (750 milyon km; 460 milyon mi). ===1. Merkuryo=== [[Talaksan:Mercury in color - Prockter07-edit1.jpg|upright|thumb|Ang Merkuryo (Mercury)]] {{See also|Merkuryo (planeta)}} Ang merkuryo ay isang planeta sa sistemang solar ay ang ika-una at pinaka-maliit sa walong planeta, Ipinangalan ito sa Romanong diyos na si Merkuryo. {{clear}} ===2. Benus=== [[Talaksan:PIA23791-Venus-NewlyProcessedView-20200608.jpg|upright|thumb|Ang Benus (Venus)]] {{See also|Benus (planeta)}} Ang benus ay ang ikalawa at tinaguriang pinakamiit sa walong planeta, dahil sa inilalabas nitong "green house effect" na natatabunan mula sa mababang lebel ng ulap, Nahigitan nito ang planetang Merkuryo na ika-una na katabi mula sa ''Araw'', Pinangalanan mula sa diyosa ng pag-ibig at kagandahan ng mga Romano. {{clear}} ===3. Mundo (Earth)=== [[Talaksan:Earth as seen from space.jpg|upright|thumb|Ang Daigdig (Earth)]] {{See also|Daigdig}} Ang [[mundo]] (''earth'') ay ikatlong planeta na umiinog sa gitnang [[bituin]] na ''Araw'' ng sistemang solar, Ang buhay at mayrong mga namumuhay na organismo, kasama nito ang "Buwan" sa pag-ikot sa rehiyon ng "frost line". {{clear}} ===4. Marte=== [[Talaksan:OSIRIS Mars true color.jpg|upright|thumb|Ang Marte (Mars)]] {{See also|Marte}} Ang Marte o Mars ay ang ikaapat at mapulang planeta, dito matatagpuan ang pinakamataas na bundok sa sistemang solar ang "Olympus Mons", ito ay may kasakasamang dalawang siluna ito ang "Phobos" at "Deimos", Ang Mars ay kasinglaki ng kontinente ng [[Aprika]] na makikita sa Daigdig. {{clear}} ==Panlabas na mga planeta== Ang "outer region planets" o "giant planets" sa ''sistemang solar'' ay nagtataglay ng maraming siluna (buwan) at nag lalabas ng gas, ammonia, yelo at diyamante, Ang planetang Hupiter ay ang pinakamalaki sa 8 walong planeta, na siyang nagbabalanse ng puwersa sa pagitan ng Saturno, Marte at Benus ng asteriod belt mula sa kabilang rehiyon na terrestrayal planeta at frost line. ===5. Hupiter=== [[Talaksan:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|upright|thumb|Ang Hupiter (Jupiter)]] {{See also|Hupiter (planeta)}} Ang Hupiter ay ang ikalima at pinakamalaking planeta na nasa loob ng ''sistemang solar'' na nasa pagitan ng mga planetang Saturno at Marte. Ang hupiter ang siyang kumokontrol sa puwersa ng mga planetang Marte at Benus mula sa pag-inog nito sa gitnang ''Araw''. Ang planeta ay mayroong mga malalaking bagyo mula sa apat na singsing nito at nagtataglay ng gas. {{clear}} ===6. Saturno=== [[Talaksan:Top view of the rings of Saturn by Cassini - October 10, 2013.jpg|upright|thumb|Ang Saturno (Saturn)]] {{See also|Saturno (planeta)}} Ang Saturno ay ang ika-anim na planeta sa sistemang solar ito ay mga katabi ng planetang Hupiter at Urano, Ang saturn ay ang tinaguriang the "Jewel Planet of the Solar System" dahil sa taglay nitong nakapalibot na singsing, ito ay napapalibotan ng mga walong siluna ang mga: Mimas, Enceladus, Tethys, Dione, Rhea, Titan, Hyperion, Lapetus. {{clear}} ===7. Urano=== [[Talaksan:Uranus true colour.jpg|upright|thumb|Ang Urano (Uranus)]] {{See also|Urano}} Ang Urano o uranus ay ang ika pitong planeta sa loob ng sistemang solar at Jovian planets, ito ay nagtataglay ng ammonia, yelo at masangsang na amoy, may mga ilang pag-ulan ng diyamante, ito ay katabi ng mga planetang Saturno at Neptuno, kasama ng "uranus" ang limang siluna (buwan) sa pag-inog nito ito ang mga: Miranda, Ariel, Umbriel, Titana at Oberon. {{clear}} ===8. Neptuno=== [[Talaksan:Neptune - Voyager 2 (29347980845) flatten crop.jpg|upright|thumb|Ang Neptuno (Neptune)]] {{See also|Neptuno}} Ang Neptuno o neptune ay ang ika walong planeta sa loob ng sistemang solar at Jovian planets, ito ay ang pinakamalayo at dulong planeta maliban sa planetang Pluto na sa ika-siyam na puwesto, Ang Neptuno ay ipinangalan sa Diyos ng dagat ng mga [[Romano]]. Ang kasamang siluna (buwan) nito sa pag-inog ay ang Triton. {{clear}} ==Kuiper belt== Ang mga planeta sa "kuiper belt" o napapaloob sa "trans-Neptunian region" kabilang ang planetang Pluto at Ceres na tinaguriang mga "dwarf planet". ===9. Pluto=== {{See also|Pluto}} Ang Pluto ay ang pinakamaliit na planeta mula sa planetang Merkuryo, Ang "pluto" ay ang ika-siyam na planeta na nakapaloob sa sistemang solar, ngunit hindi nabibilang sa bilang ng walong planeta. kasama ng Pluto ang Ceres sa dwarf planets. {{clear}} ==Tingnan din== *[[Eksoplaneta]] *[[Uniberso]] *[[Araw (astronomiya)]] *[[Bituin]] *[[Pagtuklas at paggalugad ng Sistemang Solar]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://www.exoplanet.eu/ Talaan ng mga sistema ng mga bituin] na pinananatili ng ''Observatoire de Paris'' sa pangunguna ni Jean Schneider ng ''Laboratoire de l'Univers et de ses Théories''. {{Solar system table}} {{Earth}} [[Kategorya:Sistemang Solar|*]] [[Kategorya:Mga sistemang planetaryo]] 1xagjnhn1mulgco5cgfj349wfem9kpq 0 14416 2212843 2202626 2026-06-22T19:09:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212843 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image = Shorea roxburghii.jpg |image_caption = ''Shorea roxburghii'' |taxon = Shorea |authority = Roxb. ex C.F.Gaertn. |subdivision_ranks = Mga seksyon |subdivision = * '''Anthoshorea''' * '''Brachypterae''' * '''Doona''' * '''Mutica''' * '''Neohopea''' * '''Ovalis''' * '''Pachycarpae''' * '''Pentacme''' * '''Richetioides''' * '''Rubella''' * '''Shorea''' }} Ang '''''Shorea''''' ay isang [[genus]] ng mga 196 [[espesye]] na pangunahing [[punongkahoy]] ng kagubatan sa [[pamilya (biyolohiya)|pamilya]] ng Dipterocarpaceae. Ipinangalan ang genus kay Sir John Shore, ang gobernador-heneral ng Kompanyang Briton ng Silangang Indya, 1793–1798. Ibinebenta ang [[kahoy]] ng mga puno ng genus na ito sa ilalim ng pangalang '''lauan''', '''luan''', '''lawaan'','' meranti'','' seraya'','' balau'','' bangkirai''', at '''Philippine mahogany''' ('''Pilipinong mahogany''').<ref>[https://www.wood-database.com/lauan/ Lauan - The Wood Database] (sa Ingles)</ref> == Deskripsyon == Katutubo ang ''Shorea'' spp. sa [[Timog-silangang Asya]], mula sa hilagang [[Indya]] hanggang [[Malaysia]], [[Indonesia]], at [[Pilipinas]]. Sa kanlurang Malesia at Pilipinas, namamayani ang genus na ito sa abot-tanaw ng mga [[kagubatan]]g tropikal. Nasa taas na 88.3 m ang pinakamataas na [[angiosperma]] na ''Shorea faguetiana'' ay nasa ''Tawau Hills National Park'', sa [[Sabah]] sa pulo ng [[Borneo]], at sa liwasan na iyon, mayroon hindi bababa sa lima pang mga espesye ng genus na ito ang nasukatan na higit sa 80 m ang taas: ''S. argentifolia'', ''S. gibbosa'', ''S. johorensis'', ''S. smithiana'', at ''S. superba''.<ref>{{cite web | url = http://www.nativetreesociety.org/worldtrees/sea_ei/borneo_ii.htm | title = Borneo | publisher = Eastern Native Tree Society | accessdate = 2008-06-21 | language = en | archive-date = 2012-02-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120215010830/http://www.nativetreesociety.org/worldtrees/sea_ei/borneo_ii.htm | url-status = dead }}</ref> Episentro din ang Borneo ng sari-saring uri na endemika sa pulo.<ref name = Ashton>Ashton, P. S. "Dipterocarpaceae". In ''Tree Flora of Sabah and Sarawak,'' Bolyum 5, 2004. Soepadmo, E.; Saw, L. G. and Chung, R. C. K. eds. Government of Malaysia, Kuala Lumpur, Malaysia. {{ISBN|983-2181-59-3}} (sa Ingles)</ref> ==Reproduktibong biyolohiya== Karamihan ng ''Shorea'' spp. ay pangkalahatang namumulaklak na espesye, na isang kaganapan na nagaganap sa iregular na agwat na 3–10 taon, na halos lahat ng espesyeng dipterocarp kasama ang espesye ng ibang pamilya ay namumulaklak ng sobra.<ref name = Sakaia>{{cite journal|last= Sakai |first= Shoko |author2=K Momose |author3=T Yumoto |author4=T Nagamitsu |author5=H Nagamasu |author6=A A Hamid |author7=T Nakashizuka |year=1999 |title= Plant reproductive phenology over four years including an episode of general flowering in a lowland dipterocarp forest, Sarawak, Malaysia |journal=American Journal of Botany |volume=86 |issue=10 |pages=1414–36 |url=http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/86/10/1414 |accessdate= 2007-11-13 |doi= 10.2307/2656924 |pmid= 10523283 |jstor= 2656924|language=en}}</ref> Inisip na ang pangkalahatang pamumulaklak ay nag-ebolusyon upang busugin ang maninila ng binhi<ref name = Currena>{{cite journal |last= Curran|first= Lisa M. |author2=M. Leighton |year=2000 |title= Vertebrate responses to spatiotemporal variation in seed production of mast-fruiting Dipterocarpaceae |url= https://archive.org/details/sim_ecological-monographs_2000-02_70_1/page/101|journal=Ecological Monographs |volume=70 |issue=1 |pages=101–128 |doi= 10.1890/0012-9615(2000)070[0101:VRTSVI]2.0.CO;2 |hdl=2027.42/116363 |hdl-access=free |language=en}}</ref> at/o upang mapadali ang polinasyon.<ref name = Sakaia/> Tila may merito ang parehong paliwanag.<ref name = Maycocka>{{cite journal |last= Maycock |first= Colin R. |author2=R. N. Thewlis |author3=J. Ghazoul |author4=R. Nilus |author5=David F. R. P. Burslem |year=2005|title= Reproduction of dipterocarps during low intensity masting events in a Bornean rain forest |url= https://archive.org/details/vegetation-science_2005-12_16_6/page/n24 |journal=Journal of Vegetation Science |volume= 16 |issue=6 |pages=635–46 |doi= 10.1658/1100-9233(2005)016[0635:RODDLI]2.0.CO;2 }}</ref> Inisip na nagkaroon ng pamumulaklak dahil sa tagtuyot sa panahon ng pagpalit mula [[La Niña]] tungong [[El Niño]].<ref name = Sakaib>{{cite journal |last= Sakai |first= Shoko |author2=Rhett D. Harrison |author3=Kuniyasu Momose |author4=Koichiro Kuraji |author5=Hidetoshi Nagamasu |author6=Tetsuzo Yasunari |author7=Lucy Chong |author8=Tohru Nakashizuka |year=2006 |title= Irregular droughts trigger mass flowering in aseasonal tropical forests in Asia |journal=American Journal of Botany |volume=93 |issue=8 |pages=1134–39 |url=http://www.amjbot.org/cgi/content/full/93/8/1134|accessdate= 2007-11-13 |doi=10.3732/ajb.93.8.1134 |pmid=21642179|language=en}}</ref> Iminungkahi ang laki ng kaganapang pamumulaklak ay depende sa tiyempo ng tagtuyot na kaugnay sa siklo ng ''El Niño southern oscillation'' (ENSO), na may malaking mga kaganapan ang nangyayari pagkatapos ng agwat ng ilang mga taon na walang pamumulaklak.<ref name = Sakaib/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Punongkahoy]] sdfd8z8rs273vxylr9rodkkp7m8nz5j 0 14442 2212802 2094951 2026-06-22T18:44:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212802 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | name = Guyabano | image = Soursop_fruit.jpg | image_width = 240px | image_caption = Bunga ng guyabano, hiniwa | taxon = Annona muricata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} Ang '''guyabano''', '''guayabano''', '''guwayabano''' o '''guwebano''' (Ingles: ''soursop'') ay isang uri ng [[prutas]] o [[puno]] na may bilugang mga [[bunga]].<ref name="TE">[[Leo James English]], ''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'', Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, ISBN 971910550X</ref><ref name="FEEF">''The New Filipino-English English-Filipino Dictionary'' (Ang Bagong Diksiyunaryong Pilipino-Ingles Ingles-Pilipino), Maria Odulio de Guzman, National Bookstore, 1968, isinalimbag noong 2005, ISBN 9710817760, may 197 na mga pahina</ref> ==Mga iba pang katawagan== Soursop(Ingles), guanábana (Kastila), graviola (Portuguese), Brazilian pawpaw, guyabano, corossolier, guanavana, toge-banreisi, durian benggala, nangka blanda, sirsak, nangka londa, mullaatha(Malayalam), shul-ram-fal at hanuman fal. ==Pagpapalago== Ang halamang guyabano ay itinatanim at pinalalago bilang isang pangkalakalan ''(commercial)'' na pananim dahil sa prutas nitong may sukat na 20–30&nbsp;cm /7.87-11.8 pulgada at may timbang na aabot sa 2.5&nbsp;kg/5.5&nbsp;lbs. Ang guyabano ay umaangkop sa mga lugar na may mataas na [[humidad]] at relatibong medyo mainit na [[taglamig]]. Ang temperaturang mababa sa 5&nbsp;°C/41&nbsp;°F ay magsasanhi ng pinsala sa mga dahon at maliliit na sanga nito at ang mga temperaturang mababa sa 3&nbsp;°C/37.4&nbsp;°F ay nakamamatay sa halamang ito. Ang halamang ito ay katutubo sa [[Sentral Amerika]], [[Caribbean]], hilagang [[Timog Amerika]], [[Colombia]], [[Brazil]] gayundin sa ilang mga bahagi ng [[Timog Silangang Asya]] kabilang ang [[Pilipinas]] at [[Indonesia]]. Malayo sa mga katutubong tinutubuan nito, may ilang mga limitadong produksiyon sa timog [[Florida]] ngunit ito ay itinatanim sa mga hardin para sa lokal na konsumpsiyon. Ang laman ng prutas na ito ay binubuo ng makakaing puting [[pulpo]] at panloob na hindi [[dihestiyon|dihestibleng]] mga itim na buto. Ang matamis na pulpo ay ginagamit upang gumawa ng [[juice]] gayundin bilang pampalasa sa iba't ibang pagkain. ==Nutrisyon== Ang prutas na ito ay mataas sa [[carbohydrate]] partikular na sa [[fructose]]. Ito ay naglalaman rin ng malaking mga mahalaga ng [[bitamina C]], [[bitamina B1]] at [[bitamina B2]]. ==Iba pang gamit== Ang prutas, mga buto at dahon ng guyabano ay may ilang mga gamit na herbal medisina sa mga katutubong mga mamamayan ng mga rehiyon kung saan ang halamang ito ay karaniwan. ==Panganib sa kalusugan== Ang isang pagsasaliksik na isinagawa sa [[Caribbean]] ay nagmungkahi ng koneksiyon sa pagitan ng pagkain ng guyabano at atipikal(hindi karaniwan) na mga anyo ng [[sakit na Parkinson]] sanhi ng sobrang taas na konsentrasyon ng [[annonacin]] nito. <ref name="health_parkinsons1">{{cite journal | last =Lannuzel | first =A | author2 = et al. | title =The mitochondrial complex i inhibitor annonacin is toxic to mesencephalic dopaminergic neurons by impairment of energy metabolism | url =https://archive.org/details/neuroscience_2003_121_2/page/287 | journal =Neuroscience | volume =121 | issue =2 | pages =287–296 | publisher =International Brain Research Organization | date = 2003-10-06 | doi =10.1016/S0306-4522(03)00441-X | pmid =14521988 }}</ref><ref>{{cite journal | last =Champy | first =Pierre | author2 = et al. | title =Quantification of acetogenins in Annona muricata linked to atypical parkinsonism in guadeloupe | journal =Movement Disorders | volume =20 | issue =12 | pages =1629–1633 | publisher = | date = 2005-08-02 | accessdate = | doi =10.1002/mds.20632 | pmid =16078200 }}</ref><ref>{{cite journal | title = Is atypical parkinsonism in the Caribbean caused by the consumption of Annonacae? | pmid = 17017523 | journal = J Neural Transm Suppl. | year = 2006 | pages = 153–7 | issue = 70 | author = Lannuzel A, Höglinger GU, Champy P, Michel PP, Hirsch EC, Ruberg M. | doi = 10.1007/978-3-211-45295-0_24 | volume = 70 | series = Journal of Neural Transmission. Supplementa | isbn = 978-3-211-28927-3}}</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(98)10166-6 | pmid = 10440304 | date = 1999-07-24 | volume = 354 | issue = 9175 | pages = 281–6 | title = Possible relation of atypical parkinsonism in the French West Indies with consumption of tropical plants: a case-control study | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-07-24_354_9175/page/281 | author = Caparros-Lefebvre D, Elbaz A. | journal = Lancet}}</ref> Ang mga pagsasaliksik ay nagpakitang ang araw araw na konsumpsiyon(pagkain) sa mga [[daga]](3.8 at 7.6&nbsp;mg kada kg kada araw sa loob ng 28 araw) ng guyabano ay nagsanhi ng mga [[lesyon]] sa [[utak]] ng mga ito na konsistente sa [[sakit na Parkinson]].<ref name="health_parkinsons2">{{cite journal | last =Lannuzel | first =A | author2 = et al. | title =The mitochondrial complex i inhibitor annonacin is toxic to mesencephalic dopaminergic neurons by impairment of energy metabolism | url =https://archive.org/details/neuroscience_2003_121_2/page/287 | journal =Neuroscience | volume =121 | issue =2 | pages =287–296 | publisher =International Brain Research Organization | date =6 Oktubre 2003 | accessdate =2006-12-13 | doi =10.1016/S0306-4522(03)00441-X | pmid =14521988 }}</ref> <ref>{{cite journal| doi=10.1046/j.1471-4159.2003.02138.x| author=Champy, Pierre; Hoeglinger, Guenter U.; Feger, Jean; Gleye, Christophe; Hocquemiller, Reynald; Laurens, Alain; Guerineau, Vincent; Laprevote, Olivier; Medja, Fadia; Lombes, Anne; Michel, Patrick P.; Lannuzel, Annie; Hirsch, Etienne C.; Ruberg, Merle |title= Annonacin, a lipophilic inhibitor of mitochondrial complex I, induces nigral and striatal neurodegeneration in rats: Possible relevance for atypical parkinsonism in Guadeloupe |journal=Journal of Neurochemistry |year=2004 |volume=88 |issue=1 |pages= 63–69| pmid=14675150}}</ref> Kasama ng ilang mga [[acetogenin]], ang annonacin ay iniulat na humaharang ng [[mitochondrial complex I]] ([[NADH]]-[[dehydrogenase]]) na responsable sa konbersiyon ng NADH sa NAD{{+}} at sa pagpuno ng [[proton gradient]] sa ibabaw ng panloob na membrano ng [[mitochondria]](mitochondrial inner membrane). Ito ay epektibong nagsasara ng kakayahan ng isang [[selula]] na lumikha ng [[Adenosine triphosphate|ATP]] sa pamamagitan ng landas oxidatibo na sa huli ay pumupwersa sa isang selula sa isang [[apoptosis]](natural na kamatayan ng selula) o [[necrosis]](kamatayan sanhi ng panlabas na sanhi).<ref>McLaughlin, J.L. Paw paw and cancer: Annonaceous acetogenins from discovery to commercial products. J. Nat. Prod. 2008, 71, 1311-1321 and references cited</ref> [[File:Guyabano (Soursop) Flower.jpg|thumb|Bulaklak ng Guyabano (Soursop Flower)]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Prutas]] [[Kategorya:Annonaceae]] pbr284zxc04c73py7d8j2oa3he6ggtz 0 18616 2212781 2123884 2026-06-22T18:31:50Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212781 wikitext text/x-wiki Ang '''ideolohiya''' ay isang hanay ng mga [[paniniwala]] o [[pilosopiya]] na iniuugnay sa isang tao o pangkat ng mga tao, lalo na ang mga pinanghahawakan para sa mga kadahilanang hindi purong [[Epistemolohiya|epistemiko]],<ref>{{Cite book |last=Honderich |first=Ted |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond |title=The Oxford Companion to Philosophy |publisher=Oxford University Press |year=1995 |isbn=978-0-19-866132-0 |pages=392 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ideology |url=https://www.lexico.com/definition/ideology |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211122517/https://www.lexico.com/definition/ideology |archive-date=2020-02-11 |website=Lexico |language=en}}</ref> kung saan "kasing prominente ng mga praktikal na elemento ang mga teoretikal". Dating pangunahing inilapat sa mga teorya at patakarang pang-[[Ekonomiya|ekonomiya]], [[Pilosopiyang pampolitika|pampulitika]], o [[relihiyon]], sa isang tradisyong mababakas kina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]], itinuturing ng mas kamakailang paggamit ng katawagan bilang pangunahing nagtutuligsa o kondenatoryo.<ref name=":1"/> Nilikha ang katawagan ni Antoine Destutt de Tracy, isang aristokrata at [[Pilosopiya|pilosopo]] ng [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwagang Pranses]], na inisip ito noong 1796 bilang "agham ng mga ideya" upang bumuo ng isang makatuwirang sistema ng mga ideya upang tutulan ang hindi makatuwiran na mga simbuyo ng mandurumog. Sa [[Agham pampolitika|agham pampulitika]], ginagamit ang katawagan sa isang naglalarawang kahulugan upang tukuyin ang mga sistema ng paniniwalang pampulitika.<ref name=":1">{{Cite web |last=van Dijk |first=T. A. |date=2006 |title=Politics, Ideology, and Discourse |url=http://www.discourses.org/OldArticles/Politics,%20Ideology%20and%20Discourse.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708194631/http://www.discourses.org/OldArticles/Politics,%20Ideology%20and%20Discourse.pdf |archive-date=2011-07-08 |access-date=2019-01-28 |website=Discourse in Society |language=en}}</ref> == Etimolohiya == [[Talaksan:Destutt_de_Tracy.jpg|thumb| Si Antoine Destutt de Tracy ang lumikha ng katawagang ''ideolohiya'' .]] Nagmula ang katawagang ''ideolohiya'' sa [[Wikang Pranses|Pranses]] na ''idéologie'', na nagmula mismo sa pagsasama-samang mga salitang {{Lang-el|idéā}} ({{Lang-grc|[[wikt:ἰδέα|ἰδέα]]}}; malapit sa [[John Locke|Lockeanong]] kahulugan ng ''ideya'') at ''-logíā'' ({{Lang-grc|[[wikt:-λογῐ́ᾱ|-λογῐ́ᾱ]]}}). Ang katawagang ideolohiya at ang sistema ng mga ideyang nauugnay dito ay nilikha noong 1796 ni Antoine Destutt de Tracy habang nasa bilangguan at hinihintay ang nakabinbin na paglilitis sa panahon ng Paghahari ng Takot, kung saan binasa niya ang mga gawa ni Locke at Étienne Bonnot de Condillac.<ref>{{Cite book |last=Vincent |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=igrwb3rsOOUC&pg=PA1 |title=Modern Political Ideologies |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-1105-1 |page=1 |language=en |access-date=7 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803163747/https://books.google.com/books?id=igrwb3rsOOUC&pg=PA1 |archive-date=3 Agosto 2020 |url-status=live}}</ref> Sa pagnanais na makabuo ng isang ligtas na pundasyon para sa [[Agham pantao|moral]] at mga [[agham pampolitika]], nag-imbento si Tracy ng katawagan para sa isang "agham ng mga ideya", na binabatay sa dalawang bagay: (1) ang mga damdamin na nararamdaman ng mga tao habang nakikipag-ugnayan sila sa materyal na mundo; at (2) ang mga ideya na nabuo sa kanilang isipan dahil sa mga damdamin na iyon. Naisip ni Tracy ang ''ideolohiya'' bilang isang [[Liberalismo|liberal na pilosopiya]] na magdedepensa sa [[Kalayaang sibil|kalayaan ng indibiduwal]], pagmamay-ari, [[malayang merkado]], at konstitusyonal na mga limitasyon sa kapangyarihan ng estado. Sinusuportahan niya na, sa mga aspeto na ito, ang ideolohiya ay ang pinakahenerikong katawagan dahil naglalaman din ang 'agham ng mga ideya' ng kanilang pagpapahayag at pag-aalis.<ref name="kennedy">{{cite journal |last=Kennedy |first=Emmet |date=Hul–Set 1979 |title="Ideology" from Destutt De Tracy to Marx |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_july-september-1979_40_3/page/353 |journal=Journal of the History of Ideas |language=en |volume=40 |issue=3 |pages=353–368 |doi=10.2307/2709242 |jstor=2709242}}</ref> Napahintulutan si Tracy na ituloy ang kanyang ginawa dahil sa [[kudeta]] na naganap para patalsikin si [[Maximilien de Robespierre]].<ref name="kennedy" /> Nagkaroon ng reaksiyon si Tracy sa yugtong teroristiko ng rebolusyon (sa panahon ng rehimeng [[Napoleon]] bilang bahagi ng [[Digmaang Napoleoniko|Mga Digmaang Napoleoniko]]) sa pamamagitan ng pagtatangka ng isang rasyonal na sistema ng mga ideya upang labanan ang mga di-rasyonal na simbuyo ng mandurumog na halos nagwasak sa kanya. == Mga kahulugan at pagsusuri == Maraming iba't ibang uri ng ideolohiya, kabilang ang [[Politika|pampulitika]], [[panlipunan]], [[Epistemolohiya|epistemolohiko]], at [[Etika|etikal]]. May tendensiya na ipalagay ng kamakailang pagsusuri ang ''ideolohiya'' bilang isang 'magkakaugnay na sistema ng mga ideya' na umaasa sa ilang mga pangunahing pagpapalagay tungkol sa realidad na maaari o walang anumang makatotohanang batayan. Sa pamamagitan ng sistemang ito, ang mga ideya ay nagiging magkakaugnay, paulit-ulit na mga huwaran sa pamamagitan ng subhutibo na patuloy na mga pagpipilian na ginagawa ng mga tao. Nagsisilbi ang mga ideyang na binhi sa paligid kung saan lumalago ang karagdagang [[pag-iisip]]. Maaring mula sa balintiyak na pagtanggap hanggang sa maalab na adbokasiya ang paniniwala sa isang ideolohiya. Nagbibigay-diin ang mga kahulugan, tulad ng kina Manfred Steger at Paul James, sa isyu ng paghuhuwaran at pag-aangking nakasalalay sa katotohanan. Sinulat nila: "Ang mga ideolohiya ay mga hinuwarang kumpol na normatibong napuspos ng mga ideya at konsepto, kabilang ang mga partikular na representasyon ng mga relasyon sa kapangyarihan. Ang mga konseptuwal na mapa na ito ay tumutulong sa mga tao na maggalugad sa pagiging kumplikado ng kanilang unibersong pampolitka at nagdadala ng mga angkin sa panlipunang katotohanan." === Interpretasyon Marxista === [[Talaksan:Karl_Marx.jpg|thumb| Ipinalalagay [[Karl Marx|ni Karl Marx]] na ang nangingibabaw na ideolohiya ng isang lipunan ay integral sa superestraktura nito.]] Ang pagsusuri ni Marx ay nakikita ang ideolohiya bilang isang sistema ng maling kamalayan na nagmumula sa mga ugnayang pang-ekonomiya, na sumasalamin at nagpapatuloy sa mga interes ng dominanteng uri.<ref>{{Cite book |last=Marx |first=Karl |title=The German Ideology. [Students Edition] |last2=Engels |first2=Friedrich |date=1974 |publisher=Lawrence & Wishart |isbn=9780853152170 |pages=64{{hyphen}}68 |language=en |chapter=I. Feuerbach: Opposition of the Materialist and Idealist Outlooks}}</ref> == Mga ideolohiyang pampulitika == Sa [[Agham pampolitika|agham pampulitika]], ang ideolohiyang politikal ay isang tiyak na etikal na hanay ng [[Mithiin|mga mithiin]], [[prinsipyo]], [[doktrina]], [[mito]], o [[Sagisag|simbolo]] ng isang kilusang panlipunan, institusyon, [[Uring panlipunan|klase]], o malaking pangkat na nagpapaliwanag kung paano dapat gumana ang [[lipunan]], na nag-aalok ng ilang politikal at kultural na plano para sa isang tiyak na kaayusan sa lipunan. Ang mga politikal na ideolohiya ay nababahala sa maraming iba't ibang aspeto ng isang lipunan, kabilang subalit hindi limitado sa: [[ekonomiya]], [[pamahalaan]], kapaligiran, [[edukasyon]], [[pangangalagang pangkalusugan]], [[batas paggawa]], [[Batas na pangkrimen|batas kriminal]], sistema ng hustisya, [[Kapakanang pampubliko|panlipunang seguridad]] at [[Kapakanang pampubliko|kapakanan]], [[Pampublikong pangangasiwa|patakarang pampubliko at administrasyon]], [[patakarang panlabas]], [[karapatan]], kalayaan at [[tungkulin]], [[pagkamamamayan]], [[Pandarayuhan|imigrasyon]], [[kultura]] at pambansang pagkakakilanlan, pangangasiwa [[Hukbo|ng militar]], at [[relihiyon]] . Ang mga ideolohiyang politikal ay may dalawang dimensyon: # Mga Layunin: kung paano dapat gumana ang lipunan; at # Paraan: ang pinaka-angkop na paraan upang makamit ang perpektong kaayusan. Ipinakita ng mga pag-aaral na ang ideolohiyang pampulitika ay medyo henetikong namamana.<ref>Cloninger, et al. (1993). (sa Ingles)</ref> == Mga ideolohiyang epistemolohikal == Kahit na hinihikayat ang paghamon ng mga umiiral na paniniwala, tulad ng sa mga teoryang siyentipiko, maaaring pigilan ng nangingibabaw na [[paradigma]] o estadong pangkaisipan ang ilang mga hamon, teorya, o mga eksperimento na maging masulong. Ang isang espesyal na kaso ng agham na nagbigay inspirasyon sa ideolohiya ay ang [[ekolohiya]], na nag-aaral ng mga ugnayan ng mga nabubuhay na bagay sa [[Daigdig]]. Naniniwala ang sikologong perseptibo na si James J. Gibson na ang pang-unawa ng tao sa mga ekolohikal na relasyon ay ang batayan ng kamalayan sa sarili at [[Kognisyon|katalusan]] mismo.<ref>{{Cite book |last=Gibson |first=James J. |title=The Ecological Approach to Visual Perception |date=1979 |publisher=Taylor & Francis |language=en}}</ref> Nagmungkahi ang lingguwista na si George Lakoff ng isang nagbibigay-malay na agham ng [[matematika]] kung saan kahit na ang pinakapangunahing ideya ng aritmetika ay makikita bilang mga kahihinatnan o produkto ng pandama ng tao—na kung saan kinakailangan mismo na umunlad sa loob ng isang ekolohiya.<ref>{{Cite book |last=Lakoff |first=George |title=Where Mathematics Comes From: How the Embodied Mind Brings Mathematics Into Being |url=https://archive.org/details/wheremathematics00lako |date=2000 |publisher=Basic Books |language=en}}</ref> Ang malalim na ekolohiya at ang modernong kilusang ekolohiya (at, sa mas mababang antas, ang mga partidong Lunti) ay lumilitaw na nagpatibay ng mga agham ekolohiya bilang isang positibong ideolohiya.<ref>{{Cite web |last=Madsen |first=Peter |title=Deep Ecology |url=https://www.britannica.com/topic/deep-ecology |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413203553/https://www.britannica.com/topic/deep-ecology |archive-date=2021-04-13 |access-date=2021-04-10 |website=Britannica |language=en}}</ref> Kinabibilangan ng ilang kilalang ideolohiyang nakabatay sa ekonomiya ang neoliberalismo, monetarismo, merkantilismo, halo-halong ekonomiya, panlipunang Darwinismo, [[komunismo]], [[laissez-faire]] na [[ekonomika]], at [[malayang kalakalan]]. Mayroon ding mga kasalukuyang teorya ng ligtas na kalakalan at [[patas na kalakalan]] na makikita bilang mga ideolohiya. == Mga sikolohikal na paliwanag ng ideolohiya == Isang malaking halaga ng pananaliksik sa [[sikolohiya]] ang nababahala sa mga sanhi, kahihinatnan at nilalaman ng ideolohiya,<ref name="Jost2009">{{Cite journal |last=Jost |first=John T. |last2=Federico |first2=Christopher M. |last3=Napier |first3=Jaime L. |date=Enero 2009 |title=Political Ideology: Its Structure, Functions, and Elective Affinities |journal=Annual Review of Psychology |language=en |volume=60 |issue=1 |pages=307–337 |doi=10.1146/annurev.psych.60.110707.163600 |pmid=19035826}}</ref><ref name="Schlenker2012">{{Cite journal |last=Schlenker |first=Barry R. |last2=Chambers |first2=John R. |last3=Le |first3=Bonnie M. |date=Abril 2012 |title=Conservatives are happier than liberals, but why? Political ideology, personality, and life satisfaction |journal=Journal of Research in Personality |language=en |volume=46 |issue=2 |pages=127–146 |doi=10.1016/j.jrp.2011.12.009}}</ref><ref name="Saucier2000">{{Cite journal |last=Saucier |first=Gerard |date=2000 |title=Isms and the structure of social attitudes. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2000-02_78_2/page/366 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |language=en |volume=78 |issue=2 |pages=366–385 |doi=10.1037/0022-3514.78.2.366 |pmid=10707341}}</ref> na tinatawag ang mga tao na "hayop na ideolohikal" ni Althusser.<ref name=":4">{{Cite book |last=Greenberg |first=Jeff |title=Handbook of experimental existential psychology |url=https://archive.org/details/isbn_1593850409 |last2=Koole |first2=Sander Leon |last3=Pyszczynski |first3=Thomas A. |date=2004 |publisher=Guilford Press |isbn=978-1-59385-040-1 |location=New York |language=en}}</ref>  Maraming mga teorya ang sinubukang ipaliwanag ang pagkakaroon ng ideolohiya sa mga lipunan ng tao.<ref name=":4" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Terminolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Ideolohiya]] g44cc7g88blmv0iza7rw58pkv8efgjs 0 19943 2212699 2117784 2026-06-22T17:37:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212699 wikitext text/x-wiki Ang '''likas na kapaligiran''' o '''likas na mundo''' ay sumasaklaw sa lahat ng [[buhay|nabubuhay]] at di-nabubuhay na mga bagay na likas na nangyayari, ibig sabihin, hindi artipisyal. Kadalasang nailalapat ang katawagan sa [[Daigdig]] o ilang bahagi ng Daigdig. Sumasaklaw ang kapaligiran na ito sa interaksyon ng lahat ng nabubuhay na [[espesye]], [[klima]], lagay ng panahon at [[likas na yaman]] na nakakaapekto sa kaligtasan at ekonomikong aktibidad ng tao.<ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=D. L.|first2=S. H.|last2=Ambrose|first3=T. J.|last3=Bassett|first4=M. L.|last4=Bowen|first5=D. E.|last5=Crummey|first6=J. S.|last6=Isaacson|first7=D. N.|last7=Johnson|first8=P.|last8=Lamb|first9=M.|last9=Saul|first10=A. E.|last10=Winter-Nelson|year=1997|title=Meanings of Environmental Terms|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-environmental-quality_may-june-1997_26_3/page/n12|journal=Journal of Environmental Quality|volume=26|issue=3|pages=581–589|doi=10.2134/jeq1997.00472425002600030002x|language=en}}</ref> Maaring ipagkaiba ang konsepto ng ''likas na kapaligiran'' bilang mga bahagi: * Kumpletong mga yunit pang-[[ekolohiya]] na gumagana bilang mga likas na sistema na walang malaki at mabigat na pakikialam ng sibilisadong tao, kabilang ang lahat ng mga [[halaman]], [[mikroorganismo]], [[lupa]], bato, [[atmospera]], at likas na pangyayari na nagaganap sa loob ng kanilang hangganan at ng kanilang kalikasan. * Panlahat na mga likas na yaman at pisikal na pangyayari na walang malinaw na hangganan, tulad ng hangin, tubig, at klima, gayon din ang [[enerhiya]], [[radiyasyon]], [[karga ng kuryente]], at [[magnetismo]], na hindi nagmumula sa aksyon ng sibilisadong tao. [[File:Ahja jõe ürgorg.jpg|thumb|center|upright=4.1|<center>Isang tanaw ng ilang sa [[Estonia]]</center>|600px]] Kabaligtaran ng likas na kapaligiran ang tinayong kapaligiran. Sa mga lugar na kung saan pundamental na binago ng mga tao ang tanawin tulad ng urbanong tagpuan at pagpalit ng lupain para sa [[agrikultura]], malaking nabago ang likas na kapaligiran sa isang pinapayak na kapaligirang pantao. Kahit ang mga gawa na mukhang hindi gaanong kalabisan, tulad ng pagtayo ng [[kubo]] gawa sa putik o isang sistemang potoboltaiko sa [[ilang]], nagiging artispisyal ang binagong kapaligiran. Bagaman maraming hayop ang gumagawa ng bagay upang magbigay ng mas mabuting kapaligiran para sa kanila, hindi ito gawa ng tao, dahil dito, ang mga dike ng [[kastor]], at mga punso ng [[anay]], ay sinasabing likas. Bihira makahanap ang tao ng mga ''ganap na likas'' na kapaligiran sa Daigdig, at ang pagiging likas nito ay iba-iba sa isang kabuuang hindi nakikita ang puwang, mula 100% likas sa isang sukdulan hanggang 0% likas sa isa pa. Mas tumpak, maaring ikunsidera ang iba't ibang aspeto o bahagi ng isang kapaligiran, at makita na hindi pare-pareho ang kanilang antas ng pagiging likas.<ref>{{cite book |first=Donald |last=Symons |title=The Evolution of Human Sexuality |page=[https://archive.org/details/evolutionofhuman00dona/page/31 31] |publisher=Oxford University Press |year=1979 |location=New York |isbn=0-19-502535-0 |url=https://archive.org/details/evolutionofhuman00dona/page/31 |language=en}}</ref> Kung, halimbawa, sa isang kabukirang pang-agrikultura, ang komposisyong mineralohika at ang kayarian ng lupa ay pareho sa isang hindi nagalaw na lupa sa kagubatan, subalit medyo iba ang istraktura. Kadalasan na ginagamit na kasingkahulugan ng ''likas na kapaligiran'' ang lugar na pinaninirahan (o pinamumugaran o tinutubuan), halimbawa, kapag sinasabi natin na ang likas na kapaligiran ng mga [[giraffe]] ay sa [[sabana]]. ==Kritisismo== Sa ilang [[kalinangan]], walang kahulugan ang katawagang kalikasan dahil walang paghihiwalay sa pagitan ng tao at kung ano ang kanilang nakikita bilang likas na mundo, o mga pumapalibot sa kanila.<ref>Jamieson, Dale. (2007). "The Heart of Environmentalism". In R. Sandler & P. C. Pezzullo. ''Environmental Justice and Environmentalism''. Massachusetts Institute of Technology Press. pp. 85–101. {{ISBN|9780262195522}} (sa Ingles)</ref> Partikular sa [[Estados Unidos]] at sa mga bansang [[Arabe]], maraming katutubong kalinangan ang hindi kinikilala ang "kalikasan," o nakikita ang sarili bilang makakalikasan.<ref>Davis, T. (2000). ''Sustaining the Forest, the People, and the Spirit. State University of New York''. pp. 1–24. {{ISBN|9780791444153}} (sa Ingles)</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:Kalikasan]] [[Kategorya:Kapaligiran]] {{Earth}} {{Nature nav}} dkisdjw5zjn1sscqn9rmztowg1c5r0b 0 20049 2212817 2212172 2026-06-22T18:55:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 13 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212817 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Mayo 2024}} {{cleanup|date=Mayo 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }} {{Evolutionary biology}} Ang '''Kasunlaran''', '''pag-unlad''', o '''ebolusyon''' ay ang pagbabago sa mga [[pagmamana ng mga katangian|namamanang katangian]] ng mga [[populasyon|tipon]] ng organismo sa loob ng mga sunod-sunod na henerasyon sa paglipas ng mahabang panahon. Ang '''kasunlaran''' ang paliwanag na tinatanggap sa [[agham]] ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga anyo ng buhay sa mundo.<ref>{{cite journal | url = http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | last = Delgado | first = Cynthia | title = Finding evolution in medicine | journal = NIH Record | volume = 58 | issue = 15 | accessdate = 2007-10-22 | date = 2006-07-28 | format = hmtl | ref = harv | archive-date = 2008-11-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | url-status = dead }}</ref><ref name="dover_pg83">[[Wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page 83 of 139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]</ref> Ang sentral na ideya ng kasunlarang biyolohikal ay ang lahat ng mga anyo ng buhay sa mundo ay nagsasalo ng isang pinagmulang [[karaniwang ninuno]]. Ito ay nangangahulugang ang mga organismo mula sa mga tao, ibon, mga [[balyena]] at hanggang sa mga halaman ay mga magkakamag-anak. Ang karaniwang ninuno na ito ay nagsanga o naghiwalay sa iba't ibang mga [[species]](espesye) sa pangyayaring tinatawag na [[speciation]]. Sa paglipas ng mahabang panahon, ang kasunlaran ay lumikha at kasalukuyan pa ring lumilikha ng mga pagbabago at mga iba't ibang espesye sanhi ng mga pagbabagong pangkasunlaran na [[natural na seleksiyon]], [[mutasyon]], [[daloy ng gene]], at [[genetic drift]].<ref>{{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |title=Speciation |access-date=2013-06-20 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606045646/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |url-status=dead }}</ref> Si [[Charles Darwin]] ang unang bumuo ng argumentong siyentipiko para sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]].<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = The units of selection |journal = Annual Review of Ecology and Systematics |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 |doi = 10.1146/annurev.es.01.110170.000245 }}</ref><ref name="On The Origin of Species">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = On The Origin of Species |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}</ref> Ang kasunlaran sa pamamagitan ng natural na seleksiyon ay hinahango mula sa tatlong mga katotohanan tungkol sa mga populasyon: # ang mas maraming supling ng organismo ay malilikha kesa sa posibleng makapagpatuloy na mabuhay, # may pagkakaiba iba sa mga katangian sa pagitan ng mga indibidwal sa isang populasyon. Ang ilan sa mga pagkakaibang ito ay maaaring gumawa sa isang organismo na mas mahusay na makapagpapatuloy at makapagpaparami kesa sa ibang organismo na walang katangian nito sa isang partikular na kapaligiran # ang mga iba ibang katangiang ito ay namamana. Dahil dito, kapag ang mga kasapi ng isang populasyon ay namatay, ang mga ito ay pinapalitan ng mga supling o inapo na mas mahusay na nakaangkop na makapagpatuloy at makapagparami sa kapaligirang pinangyarihan ng natural na seleksiyon. Ang [[natural na seleksiyon]] ang tanging alam na sanhi ng [[pag-aangkop]](''adaptation'') ngunit hindi ang tanging sanhi ng kasunlaran. Ang iba pang mga hindi-pag-aangkop na sanhi ng kasunlarn ay kinabibilangan ng [[mutasyon]] at [[genetic drift]].<ref name="Kimura M 1991 367–86">{{cite journal |author = Kimura M |title = The neutral theory of molecular evolution: a review of recent evidence |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}</ref> Ang buhay sa [[daigdig]] ay [[abiohenesis|nagsimula]] at pagkatapos ay nagsunlad mula sa [[huling pangkalahatang ninuno|pangkalahatang karaniwang ninuno]] sa tinatayang 3.7 bilyong mga taon ang nakalilipas. Ang paulit ulit na [[espesiasyon]] at [[anahenesis|diberhensiya]] ng buhay ay maaaring mahango mula sa magkasalong mga hanay ng mga katangiang [[biokemika]]l at [[morpolohiya|morpolohikal]] o sa pamamagitan ng pinagsasaluhang mga sekwensiya ng [[DNA]]. Ang mga katangiang [[homolohiya (biolohiya)|homolohosong]] ito at mga sekwensiya ng [[DNA]] ay mas magkatulad sa mga espesyeng nagsasalo ng isang mas kamakailang karaniwang ninuno at maaaring gamitin upang magsagawa ng [[pilohenetika|rekonstruksiyon]] ng [[puno ng buhay (biolohiya)|mga kasaysayang ebolusyonaryo]] gamit ang parehong mga umiiral na espesye at ang [[fossil record]].<ref name="Cracraft05">{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Assembling the tree of life |publisher = Oxford University Press |year = 2005 |page = |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&printsec=frontcover&dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&q&f=false | pages=576}}</ref> Isinasaad din sa teoriyang ito na ang [[huling karaniwang ninuno ng tao at chimpanzee|isang espesye ng mga Aprikanong Ape]] ang pinagsasaluhang ninuno ng mga [[tao]], [[chimpanzee]] at [[bonobo]].<ref name="pmid9847414">{{cite journal |author=Arnason U, Gullberg A, Janke A |title=Molecular timing of primate divergences as estimated by two nonprimate calibration points |journal=J. Mol. Evol. |volume=47 |issue=6 |pages=718–27 |year=1998 |month=December |pmid=9847414 |doi= 10.1007/PL00006431|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1998-12_47_6/page/718}}</ref> Sa simula nang ika-20 siglo, ang [[henetika]] [[modernong ebolusyonaryong sintesis|ay isinama]] sa teoriyang ebolusyon ni Darwin sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa pamamagitan ng displinang [[henetikang populasyon]]. Ang ebolusyon ay sinusuportahan ng mga ebidensiya at mga obserbasyon sa mga larangan ng [[biyolohiya]] na [[biyolohiyang molekular]], [[henetika]] gayundin sa [[paleontolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa.<ref>{{Cite web |title=IAP Statement on the Teaching of Evolution |url=http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |access-date=2011-11-04 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |title=The Paleontological Society Position Statement: Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513045709/http://paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |title=National Association of Biology Teachers Position Statement on Teaching Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2015-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916020337/http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |url-status=dead }}</ref> Ang kasunlaran ay nilalapat sa iba't ibang mga larangan ng agham kabilang ang [[henetika]], [[neurosiyensiya]], [[ekonomika]], [[bioimpormatika]], [[medisina]], [[agrikultura]], [[agham pangkompyuter]], [[sikolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa. == Charles Darwin == Ang mungkahing ang isang uri ng hayop ay maaaring magmula sa isang hayop ng iba pang uri ay bumabalik sa unang mga pilosopong Griyego gaya nina [[Anaximander]] at [[Empedocles]].<ref name="Kirk1">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984a |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}</ref><ref name="Kirk2">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}</ref> Salungat sa mga pananaw na [[materyalismo|materyalistikong]] ito, naunawaan ni [[Aristoteles]] na ang lahat ng mga natural na bagay hindi lamang ng mga nabubuhay na bagay bilang hindi perpektong mga [[aktuwalidad|aktuwalisasyon]] ng iba't ibang uri ng mga nakatakdang natural na posibilidad na kilala bilang [[teoriya ng mga anyo]], [[idealismo|mga ideya]] at "species".<ref name="Torrey37">{{cite journal | last1 = Torrey | first1 = Harry Beal | last2 = Felin | first2 = Frances | title = Was Aristotle an evolutionist? | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1937-03_12_1/page/1 | journal = The Quarterly Review of Biology | year = 1937 | month = March | volume = 12 | issue = 1 | pages = 1–18 | jstor = 2808399 | doi = 10.1086/394520 }}</ref><ref name="Hull67">{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=The metaphysics of evolution | journal=The British Journal for the History of Science | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958 | doi=10.1017/S0007087400002892}}</ref> Ito ay bahagi ng pagkaunawang [[teleohikal]] ni Aristoteles na ang lahat ng mga bagay ay may nilalayong papel na ginagamitan sa isang kaayusang kosmiko ng [[diyos]]. Ang manunula at pilosopong Romano na si [[Lucretius]] ay nagmungkahi ng posibilidad ng mga pagbabagong pagkakasunlad ng mga organismo.<ref name=Carus2011>Carus TL (2011) ''De Rerum Natura''. New York, NY: Nabu Press.</ref> Ang mga iba ibang uri ng ideyang ito ay naging pamantayang pagkaunawa sa mga [[Gitnang Panahon]] at isinama sa pag-aaral ng mga [[Kristiyano]] ngunit hindi hiningi ni Aristoteles na ang lahat ng mga tunay na uri ng hayop ay tumutugon ng isa-sa-isa na may eksaktong mga anyong [[metapisikal]] at spesipikong nagbigay ng mga halimbawa kung paanong ang mga bagong uri ng mga nabubuhay na bagay ay umiiral.<ref>Mason, ''A History of the Sciences'' pp 43–44</ref> Noong ika-17 siglo, ang pakikitungo ni Aristoteles ay itinakwil ng bagong ''[[pamamaraang siyentipiko]]'' ng modernong agham at naghanap ng mga paliwanag ng natural na phenomena sa mga termino ng mga batas ng kalikasan na pareho para sa lahat ng mga nakikitang bagay at hindi nangangailangang magpalagay ng anumang itinakdang mga kategoryal natural o anumang mga kaayusang kosmiko ng diyos. Gayunpaman, ang pakikitungong ito ay mabagal na maitatag sa mga agham biolohiko at naging huling matibay na posisyon ng konsepto ng mga nakatakdang uring natural. Ginamit ni [[Johan Ray]] ang isa sa nakaraang mas pangkalahatang termino para sa mga nakatakdang uring natural na "species" upang ilapat sa mga uring hayop at halaman ngunit hindi tulad ni Aristoteles, kanyang striktong tinukoy ang bawat uri ng mga nabubuhay na bagay bilang espesye at nagmungkahing ang bawat espesye ay maaaring mailarawan ng mga katangian na nagpaparami sa sarili nito sa bawat henerasyon.<ref>Mayr ''Growth of biological thought'' p256; original was Ray, ''History of Plants''. 1686, trans E. Silk.</ref> Ang mga espesyeng ito ay inangking dinisenyo ng [[Diyos]] ngunit nagpapakita ng mga pagkakaiba na sanhi ng mga lokal na kondisyon. Nakita rin ng biolohikong klasipikasyon na ipinakilala ni [[Carolus Linnaeus]] noong 1735 ang espesye bilang nakatakda ayon sa mga plano ng diyos.<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}</ref> [[Talaksan:Charles Darwin aged 51.jpg|220px|thumb|Noong 1842, isinulat ni [[Charles Darwin]] ang unang guhit ng naging ''[[On the Origin of Species]]''.<ref name="Darwin09">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = The foundations of the origin of species, a sketch written in 1942 by Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Cambridge University Press |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}</ref>]] Ang mga ibang naturalista sa panahong ito ay nagpalagay ng pagbabagong pangkasunlad ng espesye sa paglipas ng panahon ayon sa mga natural na batas. Isinulat ni [[Maupertius]] noong 1751 ang mga natural na pagbabago na nagyayari sa reproduksiyon at nagtitipon sa loob ng maraming mga henerasyon upang lumikha ng bagong espesye.<ref>Bowler, Peter J. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. Berkeley, CA. p73–75</ref> Iminungkahi ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ang espesye ay maaaring mag-[[dehenerasyon|dehenera]] sa iba't ibang mga organismo at iminungkahi ni [[Erasmus Darwin]] na ang lahat ng may mainit na dugong mga hayop ay nagmula sa isang mikro-organismo o ("filament").<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}</ref> Ang unang buong umunlad na skema ng kasunlaran ang teoriyang [[transmutasyon]] ni [[Lamarck]] noong 1809 <ref name=Lamarck1809>Lamarck (1809) Philosophie Zoologique</ref> na nakakita ng kusang loob na paglikha ng patuloy na paglilikha ng mga simpleng anyo ng buhay na umunlad sa may mas malaking pagiging komplikado na kahilera ng mga lipi na may likas na kagawiang pagpapatuloy at sa isang lokal na lebel, ang mga liping ito ay umangkop sa kapaligiran sa pamamagitan ng pagmamana ng mga pagbabago na sanhi ng paggamit o hindi paggamit sa mga magulang.<ref name="Margulis91" /><ref name="Gould02">{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = [[The Structure of Evolutionary Theory]] | publisher = Belknap Press ([[Harvard University Press]]) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3 | ref = harv }}</ref> (Ang huling proseso ay kalaunang tinawag na [[Lamarckismo]]).<ref name="Margulis91">{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Symbiosis as a source of evolutionary innovation: Speciation and morphogenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&pg=PA162&dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&f=false }}</ref><ref name="ImaginaryLamarck">{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = September/Oktubre 1994 |contribution = Nonsense in schoolbooks: 'The Imaginary Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 23 Enero 2008 }}</ref><ref>{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = A History of the Life Sciences |edition = Third |publisher = [[Marcel Dekker]], [[CRC Press]] |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&printsec=frontcover#v=onepage&q }}</ref><ref name="Jablonka07">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis of evolution in four dimensions |journal = Behavioural and Brain Sciences |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}</ref> Ang mga ideyang ito ay kindonena ng establisyimentong mga naturalista bilang haka haka na walang mga suportang [[empirikal]]. Sa partikular, iginiit ni [[Georges Cuvier]] na ang espesye ay hindi magkaugnay at nakatakda na ang mga pagkakatulad nito ay nagpapakita ng disenyo ng diyos para sa mga pangangailangang pang-tungkulin. Samantala, ang mga ideya ni Raye ng isang mabuting disenyo ay pinaunlad ni [[William Paley]] sa isang [[natural na teolohiya]] na nagmungkahi ng mga komplikadong pag-aangkop bilang ebidensiya ng disenyo ng diyos at ito ay hinanggan ni Charles Darwin.<ref name="Darwin91">{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = The correspondence of Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Cambridge University Press |place = Cambridge }}</ref><ref name="Sulloway09">{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Why Darwin rejected intelligent design |url = https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2009-06_34_2/page/173 |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}</ref><ref name="Dawkins90">{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}</ref> Ang mahalagang pagkalas mula sa konsepto ng nakatakdang espesye sa biolohiya ay nagsimula sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] na pinormula ni [[Charles Darwin]]. Ito ay sa isang bahaging naimpluwensiyahan ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Robert Malthus]]. Isinaad ni Darwin na ang paglago ng populasyon ay tutungo sa isang "pakikibaka para sa pag-iral" kung saan ang mga mapapaburang bariasyon ay mananaig habang ang iba ay mapapahamak. Sa bawat henerasyon, maraming mga supling ay nabibigong makapagpatuloy sa edad ng reproduksiyon dahil sa mga limitadong mapagkukunan. Ito ay maaaring magpaliwanag sa dibersidad ng mga hayop at halaman mula sa isang karaniwang ninuno sa pamamagitan ng paggawa ng mga natural na batas na gumagawa ng pareho para sa lahat ng mga uri ng bagay.<ref name="Sober09">{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Did Darwin write the origin backwards? |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}</ref><ref>Mayr, Ernst (2001) ''What evolution is''. Weidenfeld & Nicolson, London. p165</ref><ref>{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Evolution: the history of an idea |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = University of California Press |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc = |doi = }} page 147"</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = The biological species concept: A critical evaluation |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid = |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}</ref> Pinapaunlad ni Darwin ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]] mula 1838 hanggang sa pinadalhan siya ni [[Alfred Russel Wallace]] ng isang kaparehong teoriya noong 1858. Parehong ipinrisinta nina Darwin at Wallace ang kanilang mga magkahiwalay na papel sa [[Linnean Society of London]].<ref>{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&viewtype=text&pageseq=1 | title = On the Tendency of Species to form Varieties and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection | journal = Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London. Zoology | volume = 3 | issue = 2 | year = 1858 | month = August | pages = 45–62 | accessdate = 13 Mayo 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x | ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumb|400px|Si [[Thomas Henry Huxley]] ay gumamit ng mga ilustrasyon upang ipakita na ang mga [[tao]] at [[ape]] ay may parehong pundamental na mga istraktura ng kalansay.<ref>{{harvnb|Bowler|2003|p=208}}</ref>]] Sa huli nang 1859, ang paglilimbag ng [[On the Origin of Species]](''Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye'') ay detalyadong nagpaliwanag ng [[natural na seleksiyon]] at sa isang paraan ay tumungo sa isang papataas na malawak na pagtanggap sa [[Darwinismo|ebolusyong Darwinian]]. Inilapat ni [[Thomas Henry Huxley]] ang mga ideya ni Darwin sa mga tao gamit ang [[paleontolohiya]] at [[anatomiyang paghahambing]] upang magbigay ng malakas na ebidensiya na ang mga tao at [[ape]] ay nagsasalo ng isang karaniwang ninuno. Ang ilan ay nabalisa dito dahil ito ay nagpapahiwatig na ang mga tao ay walang espesyal na lugar sa [[uniberso]].<ref>{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date = |accessdate = 11 Enero 2012 }}</ref> Noong mga 1920 at 1930, ang isang [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] ay nag-ugnay ng [[natural na seleksiyon]], teoriya ng [[mutasyon]] at [[pagmamanang Mendelian]] sa isang pinag-isang teoriya na pangkalahatang lumalapat sa anumang sangay ng [[biolohiya]]. Nagawang maipaliwanag ng modernong sintesis ang mga paternong napagmasdan sa buong mga espesye sa mga populasyon sa pamamagitan ng mga [[transisyonal na fossil]] sa [[paleontolohiya]] at kahit sa mga komplikadong mekanismong [[selula]]r sa [[biolohiyang pag-unlad]].<ref name="Gould02" /><ref>{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society |url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Johns Hopkins University Press |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}</ref> Ang publikasyon ng istraktura ng [[DNA]] nina [[James D. Watson|James Watson]] at [[Francis Crick]] noong 1953 ay nagpakita ng isang basehang pisikal para sa pagmamana.<ref name="Watson53">{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molecular structure of nucleic acids: A structure for deoxyribose nucleic acid |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}</ref> Napabuti rin ng [[biolohiyang molekular]] ang ating pagkaunawa sa relasyon sa pagitan ng [[henotipo]] at [[penotipo]]. Ang mga pagsulong ay nagawa sa sistematikang [[pilohenetika|pilohenetiko]] na nagmamapa ng transisiyon ng mga katangian sa isang maihahambing at masusubok na balangkas sa pamamagitan ng publikasyon at paggamit ng [[punong pilohenetiko|mga punong ebolusyonaryo]].<ref name="Hennig99">{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Phylogenetic systematics |page = 280 |publisher = University of Illinois Press |edition = New edition (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&printsec=frontcover&dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref name="Wiley11">{{cite book |title = Phylogenetics: Theory and practice of phylogenetic systematics |url = https://archive.org/details/isbn_9780470905968 |year = 2011 |edition = 2nd |publisher = Wiley-Blackwell |page = [https://archive.org/details/isbn_9780470905968/page/390 390] |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}</ref> Noong 1973, isinulat ng biologong ebolusyonaryo na si [[Theodosius Dobzhansky]] na "nothing in biology makes sense except in the light of evolution"(wala sa biolohiya ang may saysay malibang sa liwanag ng ebolusyon) dahil ito ay nagbigay liwanag sa mga relasyon ng unang tila hindi magkakaugnay na mga katotohanan sa natural na kasaysayan sa isang magkaayon na nagpapaliwanag na katawan ng kaalaman na naglalarawan at humuhula ng maraming mga mapagmamasdang katotohanan tungkol sa buhay sa planetang ito.<ref name="Dobzhansky73">{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Nothing in biology makes sense except in the light of evolution |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}</ref> Simula nito, ang modernong ebolusyonaryong sintesis ay karagdagan pang pinalawig upang ipaliwanag ang mga phenomenang biolohiko sa buo at nagsasamang iskala ng hierarkang biolohiko mula sa mga gene hanggang sa espesye. Ang pagpapalawig na ito ay tinawag na "[[Evolutionary developmental biology|eco-evo-devo]]".<ref name=Kutschera>{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis |journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y |ref = harv |bibcode = 2004NW.....91..255K }}</ref><ref name=Kutschera/><ref name="Cracraft04">{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Evolutionary science and society: Educating a new generation |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Revised Proceedings of the BSCS, AIBS Symposium |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Avise10">{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. The Human Condition (introduction) |year = 2010 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}</ref> == Pagmamana == [[Talaksan:ADN static.png|thumb|upright|Istruktura ng [[DNA]]]] Ang ebolusyon sa mga organismo ay nangyayari sa pamamagitan ng mga pagbabago sa mga katangiang mamamana. Halimbawa, sa mga tao, ang [[kulay ng mata]] ay isang namamanang katangian at ang isang indibidwal ay makapagmamana ng katangiang kulay kayumangging mata mula sa isa nitong magulang.<ref>{{cite journal |author = Sturm RA, Frudakis TN |title = Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2004-08_20_8/page/n5 |journal = Trends Genet. |volume = 20 |issue = 8 |pages = 327–32 |year = 2004 |pmid = 15262401 |doi = 10.1016/j.tig.2004.06.010 |ref = harv }}</ref> Ang mga namamanang mga katangian ay kinokontrol ng mga [[gene]] at ang kumpletong hanay ng mga gene sa loob ng isang organismo ay tinatawag na [[genotype]] nito.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author = Pearson H |title = Genetics: what is a gene? |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal = Nature |volume = 441 |issue = 7092 |pages = 398–401 |year = 2006 |pmid = 16724031 |doi = 10.1038/441398a |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref> Ang kumpletong hanay ng mga mapagmamasdang mga katangian na bumubuo ng istruktura at pag-aasal ng isang organismo ay tinatawag na [[phenotype]] nito. Ang mga katangiang ito ay nagmumula mula sa interaksiyon ng genotype nito sa kapaligiran.<ref>{{cite journal |author = Visscher PM, Hill WG, Wray NR |title = Heritability in the genomics era—concepts and misconceptions |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 255–66 |year = 2008 |pmid = 18319743 |doi = 10.1038/nrg2322 |ref = harv }}</ref> Dahil dito, maraming mga aspeto ng phenotype ay hindi namamana. Halimbawa, ang balat na [[sun tanning|na-suntan]] ay nagmumula sa interaksiyon sa pagitan ng genotype ng isang tao at sa sikat ng araw at kaya ang mga suntan ay hindi naipapasa sa mga anak ng mga tao. Gayunpaman, ang ilang mga tao ay mas madaling magka-tan dahil sa mga pagkakaiba ng kanilang genotype, halimbawa may mga taong may namamanang katangian na [[albinismo]] na hindi nag-tatan at napakasensitibo sa [[paso ng araw]].<ref>{{cite journal |author = Oetting WS, Brilliant MH, King RA |title = The clinical spectrum of albinism in humans |journal = Molecular medicine today |volume = 2 |issue = 8 |pages = 330–5 |year = 1996 |pmid = 8796918 |doi = 10.1016/1357-4310(96)81798-9 |ref = harv }}</ref> Ang mga mamamanang katangian ay naipapasa mula sa isang henerasyon tungo sa isa pang henerasyon sa pamamagitan ng [[DNA]] na molekulang nagkokodigo ng impormasyong henetiko. Bago naghahati ang isang selula, ang DNA ay kinokopya upang ang bawat nagreresultang mga dalawang selula ay magmamana ng sekwensiyang DNA. Ang mga bahagi ng molekulang DNA na tumutukoy sa unit na pangtungkulin ay tinatawag na mga gene. Ang mga magkakaibang gene ay may iba ibang mga sekwensiya ng mga base. Sa loob ng mga selula, ang mga mahahabang strand ng DNA ay bumubuo ng kondensadong mga istrukturang tinatawag na mga [[kromosoma]]. Ang spesipikong lokasyon ng sekwensiyang DNA sa loob ng isang kromosoma ay kilala bilang [[locus]]. Kung ang sekwensiyang DNA sa isang locus ay iba iba sa pagitan ng mga indibidwal, ang mga iba ibang anyo ng sekwensiyang ito ay tinatawag na mga [[allele]]. Ang mga sekwensiyang DNA ay mababago sa pamamagitan ng mga [[mutasyon]] na lumilikha ng mga bagong allele. Kung isang mutasyon ay nangyayari sa loob ng isang gene, ang bagong allele ay makakaapekto sa katangian na kinokontrol ng gene na nagbabago ng phenotype ng organismo.<ref name=Futuyma>{{cite book |last = Futuyma |first = Douglas J. |authorlink = Douglas J. Futuyma |year = 2005 |title = Evolution |url = https://archive.org/details/evolution0000futu |publisher = Sinauer Associates, Inc |location = Sunderland, Massachusetts |isbn = 0-87893-187-2 }}</ref> Ang karamihan ng mga katangian ay mas masalimuot at kinokontrol ng mga maraming nag-uugnayan mga gene.<ref>{{cite journal |author = Phillips PC |title = Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 11 |pages = 855–67 |year = 2008 |pmid = 18852697 |doi = 10.1038/nrg2452 |pmc = 2689140 |ref = harv }}</ref><ref name=Lin>{{cite journal |author = Wu R, Lin M |title = Functional mapping&nbsp;– how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 7 |issue = 3 |pages = 229–37 |year = 2006 |pmid = 16485021 |doi = 10.1038/nrg1804 |ref = harv }}</ref> Nakumpirma ng mga kamakailang pag-aaral ang mga mahahalagang mga halimbawa ng mga mamamanang mga pagbabago na hindi maipapaliwanag ng mga pagbabago sa sekwensiya ng mga nucleotide sa DNA. Ang mga ito ay tinatawag na mga sistemang pagmamanang epihenetiko.<ref name="Jablonk09">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Raz |first2 = G. |title = Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms and implications for the study of heredity and evolution |journal = The Quarterly Review of Biology |volume = 84 |issue = 2 |pages = 131–176 |year = 2009 |url = http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |pmid = 19606595 |doi = 10.1086/598822 |access-date = 2013-06-16 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |url-status = dead }}</ref> == Bariasyon == [[Talaksan:Portulaca grandiflora mutant1.jpg|thumb|right|Ang isang [[mutasyon]] ay nagsanhi sa [[moss rose]] na ito na lumikha ng mga bulaklak na may magkaibang mga kulay.]] Ang lahat ng nabubuhay na organismo ay nagpapakita ng bariasyon o pagkakaiba sa loob ng isang populasyon at sa pagitan ng mga populasyon. Ang bariasyong henetiko ay mahalaga dahil nagbibigay ito ng materyal na henetiko para sa [[natural na seleksiyon]]. Ang pagkakaibang henetiko ay matutukoy sa iba't ibang mga lebel. Posibleng matukoy ang pagkakaibang henetiko mula sa mga pagmamasid ng mga pagkakaiba sa [[phenotype]] gayundin sa pagsisiyasat ng mga pagkakaiba sa lebel ng mga ensaym at gayundin sa pagkakaiba sa pagkakaayos ng mga base ng mga nucleotide sa mga [[gene]]. Inilalarawan ng [[modern evolutionary synthesis]] ang ebolusyon bilang ang pagbabago sa paglipas ng panahon ng bariasyong henetikong ito. Ang prekwensiya ng isang partikular na [[allele]] ay magiging higit kumulang na nananaig nang relatibo sa ibang mga anyo ng gene na ito. Ang bariasyon ay naglalaho kapag ang isang allele ay umaabot sa punto ng [[fixation (population genetics)|fixation]]&nbsp;— kapag ito ay naglalaho mula sa populasyon o pumapalit nang buo sa allele ng ninuno nito.<ref name=Amos>{{cite journal |author = Harwood AJ |title = Factors affecting levels of genetic diversity in natural populations |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 177–86 |year = 1998 |pmid = 9533122 |pmc = 1692205 |doi = 10.1098/rstb.1998.0200 |last2 = Harwood |first2 = J |ref = harv }}</ref> Ang [[natural na seleksiyon]] ay nagsasanhi lamang ng ebolusyon kapag may sapat na bariasyon o pagkakaibang henetiko sa isang populasyon. Ang ''[[prinsipyong Hardy-Weinberg]]'' ay nagbibigay ng solusyon sa kung paanong ang bariasyon ay napapanatili sa isang populasyon sa [[pagmamanang Mendelian]]. Ang mga prekwensiya ng mga [[allele]] ay nananatiling hindi nagbabago sa kawalan ng natural na seleksiyon, mutasyon, migrasyon at genetic drift.<ref name="Ewens W.J. 2004">{{cite book |author = Ewens W.J. |year = 2004 |title = Mathematical Population Genetics (2nd Edition) |url = https://archive.org/details/mathematicalpopu0000ewen_u3t1 |publisher = Springer-Verlag, New York |isbn = 0-387-20191-2 }}</ref> Ang mga pagkakaibang henetiko sa loob ng populasyon ay sanhi ng mga sumusunod: ang [[mutasyon]] na mga pagbabago sa [[DNA]], ang pagdaloy ng gene na anumang pagkilos ng mga gene mula sa isang populasyon sa isa pang populasyon at ang [[reproduksiyong seksuwal]] na makakalikha ng bagong kombinasyon ng gene mula sa mga magulang sa isang populasyon. === Mutasyon === [[Talaksan:Gene-duplication.png|thumb|right|[[Duplikasyon ng gene]]]] Ang mga henetikong bariasyon ay napapadami sa pamamagitan ng [[mutasyon]]. Ang mga mutasyon ang mga pagbabago sa sekwensiya ng DNA ng [[genome]] ng isang selula. Kapag nangyari ang mga mutasyon, ito ay maaaring walang epekto, magbago ng produkto ng gene o magpigil sa gene na gumana. Ang karamihan sa mga pagbabago sa [[DNA]] ay nagdudulot ng panganib ngunit ang ilan sa mga ito ay neutral o isang kapakinabangan sa isang organismo. Ang mutasyon ay maaaring mangyari sanhi ng mga pagkakamali kung ang [[meiosis]] ay lumilikha ng mga [[selulang gamete]]([[ovum|itlog]] at [[sperm]]) gayundin ng [[radiasyon]] o ng ilang mga kemikal ngunit ang mga mutasyon ay minsan nangyayari ng random. Ang ilang pangunahing uri ng mga mutasyon sa DNA ay: [[Pagbura (henetika)|Henetikong pagbura]] kung saan ang isa o maraming mga base ng [[DNA]] ay nabura, [[Pagpasok (henetika)|Henetikong pagpasok]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay nadagdag, [[Paghalili (henetika)|Henetikong paghalili]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay humalili(substituted) para sa ibang mga base sa sekwensiya, [[Duplikasyon ng gene]] kung saan ang buong [[gene]] ay kinopya. Ang duplikasyon ay may malaking papel na ginampanan sa ebolusyon. Ito ay nagpapakilala ng karagdagang mga kopya ng [[gene]] sa isang [[genome]]. Ang karagdagang(extra) mga kopya ng gene ang pangunahing pinagmumulan ng hilaw na bagay(raw material) para ang mga bagong gene ay mag-ebolb. Ito ay mahalaga dahil ang karamihan sa mga bagong gene ay nag-ebolb sa loob ng mga pamilya ng gene mula sa naunang umiiral na mga gene na may pinagsaluhang mga ninuno. Halimbawa, ang [[mata]] ng isang tao ay gumagamit ng apat na [[gene]] upang lumikha ng mga estruktura na nakakadama ng liwanag. Ang tatlo ay para sa pagtingin ng kulay(color vision) at ang isa ay para sa paningin na pang-gabi(night vision). Ang lahat ng apat na gene na ito ay nagmula sa isang sinaunang gene. Ang mga bagong gene ay maaaring malikha mula sa isang ancestral o sinaunang gene kapag ang duplikadong kopya ay nag-mutate at nagkamit ng panibagong silbi o tungkulin. Ang prosesong ito ay mas madali pag ang gene ay na-duplicate dahil ito ay nagdadagdag ng pagdami nito sa sistema. Ang isang gene sa pares ay maaaring magkamit ng panibagong silbi o tungkulin samantalang ang ibang mga kopya ay patuloy na nagsasagawa ng orihinal nitong tungkulin. Kahit ang ibang mga uri ng mutasyon ay maaaring kabuuang makalikha ng panibagong mga gene mula sa mga nakaraang noncoding na DNA. Ang henerasyon ng mga bagong gene ay maaari ring sumangkot sa mga maliit na bahagi ng ilang mga gene na dinuduplicate at sa mga pragmentong ito ay naghahalong muli upang bumuo ng mga bagong kombinasyon na may mga bagong mga tungkulin. Kung ang mga gene ay nabuo mula sa paghahalo ng mga naunang umiiral na mga bahagi, ang domains ay umaasal bilang mga module na may simpleng independyenteng tungkulin na maaaring pagsaluhin upang lumikha ng mga bagong kombinasyon na may bago at komplikadong mga tungkulin. Bilang karagdagan sa pagiging pangunahing pinagmulan ng bariasyon, ang mutasyon ay maaari ring magsilbing mekanismo ng kasunlaran kung may mga iba't ibang [[probabilidad]] sa molecular level para ang iba't ibang mga mutasyon ay mangyari. Ang prosesong ito ay tinatawag na "pagkiling na mutasyon". Halimbawa, kung ang dalawang [[genotype]] na ang isa sa mga ito ay may [[nukleyotida]] na G at ang isa ay may nucleotide na A sa parehong posisyon at may parehong fitness(kaangkupan) ngunit ang mutasyon mulsa sa G patungo sa A ay kadalasang nangyayari kesa sa mutasyon mula sa A patungo sa G, ang mga genotype na may A ay magagawing mag-ebolb. Ang iba't ibang insertion laban sa deletion na mga mutation bias sa iba't ibang [[taksa]] ay maaring magdulot ng kasunlaran ng iba't ibang mga sukat ng genome. Ang developmental o mutational biases ay napagmasdan din sa [[ebolusyong morpolohikal]]. Halimbawa, ayon sa phenotype-first teoriya ng kasunlaran, ang mga mutasyon ay kalaunang magdudulot ng henetikong asimilasyon o pagsasama ng mga katangian(trait) na sa nakaraan ay hinimok ng kapaligiran. Ang mga epekto ng mutation bias ay ipinapatong sa ibang mga proseso. Kung ang seleksiyon ay papabor sa isa sa dalawang mga mutasyon ngunit walang karagdagang benepisyo sa pagkakaroon ng dalawang mutasyong ito, ang mutasyon nangyayari ng madalas ang siyang malamang na matatakda(fixed) sa isang populasyon. Ang mga mutasyon na nagdudulot ng paglaho ng silbi o tungkulin ng isang gene ay mas karaniwang kesa sa mga mutasyong bumubuo ng bago at buong may silbing gene. Ang karamihan sa mga mutasyon ng paglaho ng tungkulin ay umaapekto sa kasunlaran. Halimbawa, ang mga pigment(kulay) ay hindi na magagamit ng mga hayop na nakatira sa mga kweba at karaniwang naglalaho. Ang uring ito ng paglaho ng tungkulin ay nangyayari dahil sa mutation bias at/o ang tungkulin ay magastos. Ang pagkawala ng kakayang sporulation(proseso ng paglikha ng spore) sa isang [[bacteria]] sa isang kasunlaran sa laboratoryo ay lumilitaw na sanhi ng mutation bias kesa sa natural selection laban sa gastos ng pagpapanatili ng kakayahang ito. Kung walang seleksiyon para sa paglaho ng tungkulin, ang bilis kung saan ang paglaho ay nag-eebolb ay mas lalong dumidepende sa rate(bilis) ng mutasyon kesa sa epektibong sukat ng populasyon na nagpapakitang ito ay mas itinutulak ng mutation bias kesa sa genetic drift. === Reproduksiyong seksuwal at rekombinasyon === Sa mga organismong [[aseksuwal]], ang lahat ng mga gene ay namamana lamang sa isang magulang dahil hindi ito makapaghahalo ng mga gene ng ibang mga organismo tuwing [[reproduksiyong aseksuwal]]. Taliwas dito, ang supling ng mga organismo sa [[reproduksiyong seksuwal]] ay naglalaman ng mga paghahalo ng mga [[kromosoma]] ng kanilang mga magulang. Sa isang nauugnay na prosesong tinatawag na homologosong rekombinasyon, ang mga organismong seksuwal ay nagpapalit ng DNA sa pagitan ng dalawang magkatugmang mga kromosoma. Ang rekombinasyon ay hindi nagbabago ng mga prekwensiya ng allele ngunit sa halip ay nagbabago kung aling mga allele ang nauugnay sa bawat isa na lumilikha ng supling na may mga bagong paghahalo ng mga allele. === Daloy ng gene === Ang daloy ng [[gene]] ang pagpapalitan ng mga gene sa pagitan ng mga populasyon gayundin pagitan ng mga espesye. Ang presensiya o kawalan ng daloy ng gene ay pundamental na nagpapabago ng kurso ng kasunralan. Dahil sa kompleksidad ng mga organismo, anumang dalawang kumpletong magkahiwalay na populasyon ay kalaunang mag-eebolb ng mga inkompatibilidad na henetiko sa pamamagitan ng mga neutral na proseso gaya ng sa modelong Bateson-Dobzhansky-Muller kahit pa ang parehong mga populasyon ay mananatiling magkatulad sa kanilang pag-aangkop sa kapaligiran. Kung ang pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga populasyon ay nabuo, ang daloy ng gene sa pagitan ng mga populasyon ay maaaring magpakilala ng mga katangian o allele na hindi mapapakinabangan sa lokal na populasyon at ito ay maaaring magdulot sa organismo sa loob ng mga populasyong ito na mag ebolb ng mga mekanismo na pipigil sa pagtatalik ng mga magkakalayo sa henetikong mga organismo(o mga organismong malayo ang pagkakatulad ng gene) na kalaunan ay magreresulta sa paglitaw ng mga bagong [[species]]. Ang paglipat ng gene sa pagitan ng mga species ay kinabibilangan ng mga pagbuo ng mga organismong [[hybrid]] at [[horizontal gene transfer]]. Ang [[Horizontal gene transfer]] ang paglilipat ng materyal na henetiko mula sa isa organismo tungo sa isa pa na hindi nito supling. Ito ay karaniwan sa mga [[bakterya]].<ref>{{cite journal |author = Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Doolittle WF |title = Lateral gene transfer and the origins of prokaryotic groups |doi = 10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |journal = Annu Rev Genet |volume = 37 |issue = 1 |pages = 283–328 |year = 2003 |pmid = 14616063 |ref = harv }}</ref> Sa [[medisina]], ito ay nag-aambag sa pagkalat ng [[hindi pagtalab ng antibiyotiko]] o resistansiya gaya nang kapag ang bakterya ay nagkakamit ng resistansiyang mga gene na mabilis nitong maililipat sa ibang species.<ref name=GeneticEvolution>{{cite journal |author = Walsh T |title = Combinatorial genetic evolution of multiresistance |journal = Curr. Opin. Microbiol. |volume = 9 |issue = 5 |pages = 476–82 |year = 2006 |pmid = 16942901 |doi = 10.1016/j.mib.2006.08.009 |ref = harv }}</ref> Ang Horizontal gene transfer mula sa bakterya tungo sa mga [[eukaryote]] gaya yeast ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' at adzuki bean beetle ''Callosobruchus chinensis'' ay nangyari.<ref>{{cite journal |author = Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T |title = Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 99 |issue = 22 |pages = 14280–5 |year = 2002 |pmid = 12386340 |doi = 10.1073/pnas.222228199 |pmc = 137875 |ref = harv |bibcode = 2002PNAS...9914280K }}</ref><ref>{{cite journal |author = Sprague G |title = Genetic exchange between kingdoms |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 1 |issue = 4 |pages = 530–3 |year = 1991 |pmid = 1822285 |doi = 10.1016/S0959-437X(05)80203-5 |ref = harv }}</ref> Ang isang mas malaking iskalang paglipat ng mga gene ang mga eukaryotikong [[Bdelloidea|bdelloid rotifers]] na nakatanggap ng isang saklaw ng mga gene mula sa bakterya, fungi at mga halaman.<ref>{{cite journal |author = Gladyshev EA, Meselson M, Arkhipova IR |title = Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers |journal = Science |volume = 320 |issue = 5880 |pages = 1210–3 |year = 2008 |pmid = 18511688 |doi = 10.1126/science.1156407 |ref = harv |bibcode = 2008Sci...320.1210G }}</ref> Ang mga [[Virus]] ay nagdadala rin ng DNA sa pagitan ng mga organismo na pumapayag sa paglilipat ng mga gene sa ibayong mga [[dominyo]].<ref>{{cite journal |author = Baldo A, McClure M |title = Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts |journal = J. Virol. |volume = 73 |issue = 9 |pages = 7710–21 |date = 1 Setyembre 1999 |pmid = 10438861 |pmc = 104298 |ref = harv }}</ref> Ang mga malaking iskalang paglipat ng gene ay nangyari rin sa pagitan ng mga ninuno ng mga selulang eukaryotiko at bakterya noong pagkakamit ng mga [[chloroplast]] at mga [[Mitochondrion|mitochondria]]. Posibleng ang mga mismong eukaryote ay nagmula mula sa mga horizontal gene transfer sa pagitan ng bakterya at [[archaea]].<ref>{{cite journal |author = River, M. C. and Lake, J. A. |title = The ring of life provides evidence for a genome fusion origin of eukaryotes |journal = Nature |volume = 431 |issue = 9 |pages = 152–5 |year = 2004 |pmid = 15356622 |doi = 10.1038/nature02848 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.431..152R }}</ref> == Mga mekanismo ng ebolusyon == === Natural na seleksiyon === [[Talaksan:Lichte en zwarte versie berkenspanner.jpg|thumb|Ang Morpha ''typica'' at morpha ''carbonaria'' na mga [[Morph (zoology)|morph]] ng [[peppered moth]] na nakahimlay sa parehong puno. Ang ''typica'' na may kulay maliwanag(sa ilalim ng sugat ng bark) ay mahirap makita sa punong ito kesa sa ''carbonaria''(kulay madilim) at kaya ay nakakapagtago sa predator nito gaya ng mga [[Great Tit]]. Ito ay gumagawa sa mga ''typica'' na patuloy na mabuhay at makapagparami ng mga supling na kulay maliwanag.]] Ang [[natural na seleksiyon]] ang proseso kung saan ang organismong may kanais nais na katangian ay mas malamang na dumami. Sa paggawa nito, ipinapasa ng mga ito ang mga katangiang ito sa susunod na henerasyon. Sa paglipas ng panahon, ito ay gumagawa sa mga organismo na umangkop sa kapaligiran nito. Ang dahilan nito ay ang dami ng [[gene]] para sa mga kanais nais na katangian ay dumadami sa populasyon. Ito ay kadalasang tinatawag na mekanismong "ebidente sa sarili" dahil ito ay kinakailangang sumunod sa tatlong mga simpleng katotohanan: # Ang mamamanang bariasyon ay umiiral sa loob ng mga populasyon ng mga organismo # Ang mga organismo ay lumilikha ng mas maraming mga supling kesa sa makapagpapatuloy # Ang mga supling na ito ay nag-iiba sa kakayahan ng mga ito na makapagpatuloy at makagparami. Ang sentral na konsepto ng natural na seleksiyon ang [[pagiging akma]] ng organismo.<ref name=Orr>{{cite journal |author = Orr HA |title = Fitness and its role in evolutionary genetics |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 8 |pages = 531–9 |year = 2009 |pmid = 19546856 |doi = 10.1038/nrg2603 |pmc = 2753274 |ref = harv }}</ref> Ang pagiging akma ay nasusukat ng kakayahan ng organismo na makapagpatuloy at makapagparami na tumutukoy sa sukat ng kontribusyong henetiko nito sa susunod na henerasyon.<ref name=Orr/> Gayunpaman, ang pagiging akma ay hindi katumbas ng kabuuang bilang ng supling nito. Bagkus, ang pagiging akma ay tinutukoy ng proporsiyon ng mga kalaunang henerasyon na nagdadala ng mga [[gene]] ng organismo.<ref name=Haldane>{{cite journal |author = Haldane J |title = The theory of natural selection today |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-03-14_183_4663/page/710 |journal = Nature |volume = 183 |issue = 4663 |pages = 710–3 |year = 1959 |pmid = 13644170 |doi = 10.1038/183710a0 |ref = harv |bibcode = 1959Natur.183..710H }}</ref> Halimbawa, kung ang organismo ay mahusay na makapagpapatuloy ngunit ang supling nito ay labis na maliit at mahina upang makapagpatuloy, ang organismong ito ay makagagawa ng kaunting kontribusyon sa mga hinaharap na henerasyon ay mayroong isang mababang pagiging akma.<ref name=Orr/> Kung ang allele ay nagpapataas ng pagiging akma nang higit sa ibang mga allele ng gene na ito, sa bawat henerasyon, ang allele na ito ay magiging mas karaniwan sa loob ng populasyon. Ang mga katangiang ito ay sinasabing "pinili para". Kapag ang mas mababang pagiging hindi akma ay sinanhi ng pagkakaroon ng kaunting mapapakinabangan o nakapipinsala na nagreresulta sa allele na ito na maging bihira, ito ay sinasabing "pinili laban".<ref name="Lande">{{cite journal |author = Lande R, Arnold SJ |year = 1983 |title = The measurement of selection on correlated characters |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1983-11_37_6/page/1210 |journal = Evolution |volume = 37 |pages = 1210–26 |doi = 10.2307/2408842 |issue = 6 |ref = harv |jstor = 2408842 }}</ref> Ang pagiging akma ng isang allele ay hindi isang nakatakdang katangian. Kapag ang kapaligiran ay nagbabago, ang mga nakaraang neutral o nakapipinsalang mga katangian ay maaaring maging mapapakinabangan at ang nakaraang mga mapapakinabangang mga katangian ay maaaring maging mapanganib.<ref name="Futuyma" /> Gayunpaman, kahit pa ang direksiyon ng pagpili ay bumaliktad sa paraang ito, ang mga katangiang nawala sa nakaraan ay maaaring hindi na muling mag-ebolb sa isang katulad na anyo([[batas ni Dollo]]).<ref>{{cite journal |doi = 10.1111/j.1558-5646.2008.00505.x |pmid = 18764918 |volume = 62 |issue = 11 |pages = 2727–2741 |last = Goldberg |first = Emma E |title = On phylogenetic tests of irreversible evolution |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2008-11_62_11/page/n15 |journal = Evolution |year = 2008 |last2 = Igić |first2 = B |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1016/j.tree.2008.06.013 |pmid = 18814933 |volume = 23 |issue = 11 |pages = 602–609 |last = Collin |first = Rachel |title = Reversing opinions on Dollo's Law |journal = Trends in Ecology & Evolution |year = 2008 |last2 = Miglietta |first2 = MP |ref = harv }}</ref> [[File:Selection Types Chart.png|thumb|left|Isang chart na nagpapakita ng tatlong mga uri ng seleksiyon o pagpili. 1. [[Disruptibong seleksiyon]] 2. [[Nagpapatatag na seleksiyon]] 3. [[Direksiyonal na seleksiyon]]]] Ang natural na seleksiyon sa loob ng isang populasyon para sa isang katangian na maaring iba iba sa ibayo ng isang saklaw ng mga halaga gaya ng taas ay mauuri sa tatlong mga magkakaibang uri. Ang una ang [[direksiyonal na seleksiyon]] na isang paglipat sa halagang aberahe ng isang katangian sa paglipas ng panahon, halimbawa, ang mga organismo na unti unting nagiging mas matangkad.<ref>{{cite journal |author = Hoekstra H, Hoekstra J, Berrigan D, Vignieri S, Hoang A, Hill C, Beerli P, Kingsolver J |title = Strength and tempo of directional selection in the wild |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 98 |issue = 16 |pages = 9157–60 |year = 2001 |pmid = 11470913 |pmc = 55389 |doi = 10.1073/pnas.161281098 |ref = harv |bibcode = 2001PNAS...98.9157H }}</ref> Ang ikalawa, ang [[disruptibong seleksiyon]] na pagpili ng mga sukdulang katangiang halaga at kadalasang nagreresulta sa [[distribusyong bimodal|dalawang magkaibang mga halaga]] na maging mas karaniwan na may pagili laban sa halagang aberahe. Ito ay kapag ang mga organismong maliit o matangkad ay may kapakinabangan ngunit hindi ang mga may taas na midyum. Ang huli ang [[nagpapatatag na seleksiyon]] na may pagpili laban sa mga sukdulang halagang katangian sa parehong mga dulo na nagsasanhi ng pagbabawas ng isang [[variance]] sa palibot ng halagang aberahe at kaunting pagkakaiba.<ref name=Hurst>{{cite journal |author = Hurst LD |title = Fundamental concepts in genetics: genetics and the understanding of selection |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 2 |pages = 83–93 |year = 2009 |pmid = 19119264 |doi = 10.1038/nrg2506 |ref = harv }}</ref> <ref>{{cite journal |author = Felsenstein |title = Excursions along the Interface between Disruptive and Stabilizing Selection |journal = Genetics |volume = 93 |issue = 3 |pages = 773–95 |date = 1 Nobyembre 1979 |pmid = 17248980 |pmc = 1214112 |ref = harv }}</ref> Ito ay halimbawang magsasanhi sa mga organismo na unti unting maging lahat na may parehong taas. Ang isang espesyal na kaso ng natural na seleksiyon ang [[seksuwal na seleksiyon]] na pagpili para sa anumang katangiang nagpapataas ng tagumpay sa pakikipagtalik sa pamamagitan ng pagpapataas ng pagiging kaakit-akit ng isang organismo sa mga potensiyal na mga makakatalik nito.<ref>{{cite journal |author = Andersson M, Simmons L |title = Sexual selection and mate choice |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 21 |issue = 6 |pages = 296–302 |year = 2006 |pmid = 16769428 |doi = 10.1016/j.tree.2006.03.015 |ref = harv }}</ref> Ang mga katangiang nagebolb sa pamamagitan ng seksuwal na seleksiyon ay partikular na prominente sa mga lalake sa ilang mga species ng hayop sa kabila ng mga katangiang gaya ng mga mahirap na mga antler, mga pagtawag ng pagtatalik o mga maningning na mga kulay na nakakaakit ng mga maninila na nagpapaliit ng pagpapatuloy ng mga indbidwal na lalake.<ref>{{cite journal |author = Kokko H, Brooks R, McNamara J, Houston A |title = The sexual selection continuum |pmc = 1691039 |journal = Proc. Biol. Sci. |volume = 269 |issue = 1498 |pages = 1331–40 |year = 2002 |pmid = 12079655 |doi = 10.1098/rspb.2002.2020 |ref = harv }}</ref> Ang hindi kapakinabangang ito sa pagpapatuloy ay nababalanse ng mga tagumpay sa pagpaparami ng mga lalake na nagpapakita ng [[prinsipyong kapansanan|mahirap na dayain]] na mga napapiling seksuwal na katangian.<ref>{{cite journal |author = Hunt J, Brooks R, Jennions M, Smith M, Bentsen C, Bussière L |title = High-quality male field crickets invest heavily in sexual display but die young |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2004_432_7020/page/1024 |journal = Nature |volume = 432 |issue = 7020 |pages = 1024–7 |year = 2004 |pmid = 15616562 |doi = 10.1038/nature03084 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.432.1024H }}</ref> Ang henetikong bariasyon sa loob ng isang populasyon ng mga organismo ay maaaring magdulot sa ilang mga indibidwal na makapagpatuloy o mas matagumpay na makapagparami kesa sa iba. Ang natural seleksiyon ay kumikilos sa mga [[phenotype]] o mga mapagmamasdang mga katangian ng isang organismo ngunit ang henetiko o namamanang basehan ng anumang phenotype na nagbibigay ng kalamangang reproduktibo ay mas magiging karaniwan sa isang populasyon. Sa paglipas ng panahon, ang prosesong ito ay magreresulta ng pagiging angkop sa kapaligiran na gumagawa sa mga populasyong ito na espesyal para sa mga partikular na kapaligirang ekolohikal at kalaunan ay maaaring magresulta ng paglitaw ng mga bagong espesye. Sa ibang salita, ang natural na seleksiyon ay isang mahalagang proseso(ngunit hindi lamang ang proseso) kung saan ang ebolusyon ay nangyayari sa loob ng isang populasyon ng mga organismo. Bilang kabaligtaran, ang [[artipisyal na seleksiyon]] ang prosesong isinasagawa ng tao upang ipagpatuloy ang mga kanais nais na katangian ng isang organismo samantalang ang [[natural na seleksiyon]] ay isinasagawa ng kalikasan sa paglipas ng mahabang panahon. Ang natural na seleksiyon ay maaaring umasal sa iba't ibang mga lebel ng organisasyon gaya ng mga [[gene]], [[selula]], mga indibidwal na organismo at espesye.<ref name="Okasha07">{{cite book |last1 = Okasha |first1 = S. |year = 2007 |title = Evolution and the Levels of Selection |url = https://archive.org/details/evolutionlevelso0000okas |publisher = Oxford University Press |isbn = 0-19-926797-9 }}</ref><ref name=Gould>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Gulliver's further travels: the necessity and difficulty of a hierarchical theory of selection |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 307–14 |year = 1998 |pmid = 9533127 |pmc = 1692213 |doi = 10.1098/rstb.1998.0211 |ref = harv }}</ref><ref name=Mayr1997>{{cite journal |author = Mayr E |title = The objects of selection |doi = 10.1073/pnas.94.6.2091 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 94 |issue = 6 |pages = 2091–4 |year = 1997 |pmid = 9122151 |pmc = 33654 |ref = harv |bibcode = 1997PNAS...94.2091M }}</ref> Ang seleksiyon ay maaaring umasal sa maraming mga lebel ng sabay sabay.<ref>{{cite journal |author = Maynard Smith J |title = The units of selection |journal = Novartis Found. Symp. |volume = 213 |pages = 203–11; discussion 211–7 |year = 1998 |pmid = 9653725 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ng seleksiyon na nangyayari sa ilalim ng lebel ng indibidwal ang mga gene na tinatawag na mga [[transposon]] na maaaring mag-replika at kumalat sa buong [[genome]].<ref>{{cite journal |author = Hickey DA |title = Evolutionary dynamics of transposable elements in prokaryotes and eukaryotes |url = https://archive.org/details/sim_genetica_1992_86_1-3/page/269 |journal = Genetica |volume = 86 |issue = 1–3 |pages = 269–74 |year = 1992 |pmid = 1334911 |doi = 10.1007/BF00133725 |ref = harv }}</ref> === Genetic drift === Ang [[genetic drift]] ang pagbabago sa prekwensiya ng anyo ng isang [[gene]] ([[allele]]) sa isang populasyon na sanhi ng random(nangyayari na lamang) na mga pagsasampol. Ang mga allele sa supling ang mga sampol ng mga magulang at ang tsansa o kapalaran ay may papel sa pagtukoy kung ang isang inidibidwal ay makakapagpatuloy o makakagpaparami. Ang prekwensiya ng allele ng populasyon ang praksiyon ng mga kopya ng gene na nagsasalo ng partikular na anyo. Ang genetic drift ay maaaring magsanhi ng kumpletong paglaho ng mga variant ng gene at sa gayon ay magbabawas ng bariasyong henetiko. Halimbawa, sa isang henerasyon, ang dalawang kayumangging [[beetle]] ay nagkataong nagkaroon ng apat na supling na nabuhay upang magparami. Ang ilang mga berdeng beetle ay namatay nang ang mga ito ay maapakan ng isang tao at hindi nagkaroon ng supling. Ang susunod na henerasyon ay mag-aangkin ng mas marami ng kayumangging beetle kesa sa nakaraang henerasyon ngunit ito ay nangyari dahil sa kapalaran. Ang mga pagbabagong ito sa bawat henerasyon ay tinatawag na genetic drift. Kung ang mga selektibong pwersa ay hindi umiiral o mahina, ang prekwensiya ng allele ay tumatakbo ng pataas o pababa ng random. Ang paglipat na ito ay humihinto kung ang isang allele ay kalauang naging pirme na maaaring resulta ng paglaho sa populasyon o kabuuang pagpapalit ng mga ibang allele. Sa gayon, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magtanggal ng ilang mga allele mula sa populasyon sanhi ng kapalaran lamang. Kahit sa kawalan ng mga selektibong pwersa, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magsanhi ng dalawang magkahiwalay na mga populasyon na nagmula sa parehong strakturang henetiko upang tumakbo ng magkahiwalay sa dalawang magkaibang populasyon na may magkaibang hanay ng mga allele. === Henetikong pagsakay === Ang rekombinasyon ng gene ay pumapayag sa mga allele sa parehong hibla ng [[DNA]] na humiwalay. Gayunpaman, ang bilis ng rekombinasyon ay mababa o mga dalawang pangyayari kada [[kromosoma]] sa bawat henerasyon. Ang nagiging resulta ay ang mga gene na magkalapit sa kromosoma ay maaaring hindi palaging malilipat ng magkalayo sa bawat isa at ang mga gene na magkakalapit ay maaring mamana ng sabay na isang penomenon na tinatawag na linkage. Ang pagtungong ito ay masusukat sa pamamagitan ng paghahanap kung gaanon ang dalawang allele ay sabay na nangyayari kumpara sa mga ekspektasyon na tinatawag na linkage disequilibrium nito. Ito ay maaaring mahalaga kung ang isang allele sa isang partikular na haplotype ay malakas na mapakikinabangan. Ang natural na seleksiyon ay maaaring magpatakbo ng pinipiling paglilinis na magsasanhi rin sa ibang mga allele sa haplotype na maging mas karaniwan sa populasyon. Ang epektong ito tinatawag na genetic hitchhiking o genetic draft. Ang genetic draft na sanhi ng katotohanang ang ilang mga neutral na gene ay magkakaugnay na henetiko sa iba na nasa ilalim ng pagpipili ay maaaring sa isang bahagi mabihag ng angkop na epektibong sukat ng populasyon. == Mga kinalalabasan == Ang ebolusyon ay nakakaimpluwensiya sa bawat aspeto ng anyo at pag-aasal ng mga organismo. Ang pinakakilala ang spesipikong [[pag-aangkop]] na pang-pag-aasal at mga pisikal na na resulta ng [[natural na seleksiyon]]. Ang mga pag-aangkop na ito ay nagpapataas ng pagiging angkop sa pamamagitan ng pagtulong ng mga gawain gaya ng paghahanap ng pagkain, pag-iwas sa mga maninila o sa pag-akit ng mga makakatalik. Ang mga organismo ay maaari ring tumugon sa seleksiyon sa pamamagitan ng [[pakikipagtulungan (ebolusyon)|pakikipagtulungan]] sa bawat isa na karaniwan ay sa pamamagitan ng pagtulong sa mga kamag-anak nito o sa pakikilahok sa parehong mapakikinabangang [[symbiosis]]. Sa mas matagal, ang ebolusyon ay lumilikha ng bagong espesye sa pamamagitan ng paghahati ng mga populasyon ng ninuno ng organismo sa mga bagong pangkat na hindi maaari o hindi makakapagtalik. Ang mga kinalalabasan ng ebolusyong ito ay minsang hinahati sa [[makroebolusyon]] na ebolusyong nangyayari sa o sa itaas ng lebel ng species gaya ng [[ekstinksiyon]] at [[espesiasyon]] at ang [[mikroebolusyon]] na tumutukoy sa mas maliliit na mga pagbabagong ebolusyon sa loob ng isang species o populasyon.<ref name=ScottEC>{{cite journal |author = Scott EC, Matzke NJ |title = Biological design in science classrooms |volume = 104 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |issue = suppl_1 |pages = 8669–76 |year = 2007 |pmid = 17494747 |pmc = 1876445 |doi = 10.1073/pnas.0701505104 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.8669S }}</ref> Sa pangkalahatan, ang makroebolusyon ay itinuturing na kinalalabasan ng mahahabang panahon ng mikroebolusyon.<ref>{{cite journal |author = Hendry AP, Kinnison MT |title = An introduction to microevolution: rate, pattern, process |journal = Genetica |volume = 112–113 |pages = 1–8 |year = 2001 |pmid = 11838760 |doi = 10.1023/A:1013368628607 |ref = harv }}</ref> Kaya ang distinksiyon sa pagitan ng mikroebolusyon at makroebolusyon ay isang pundamental. Ang pagkakaiba ay simpleng ang panahong nasasangkot.<ref>{{cite journal |author = Leroi AM |title = The scale independence of evolution |journal = Evol. Dev. |volume = 2 |issue = 2 |pages = 67–77 |year = 2000 |pmid = 11258392 |doi = 10.1046/j.1525-142x.2000.00044.x |ref = harv }}</ref> Gayunpaman, sa makroebolusyon, ang mga katangian ng buong espesye ay maaaring mahalaga. Halimbawa, ang isang malaking halaga ng bariasyon sa mga indibidwal ay pumapayag sa espesye na mabilis na makaangkop sa mga bagong habitat na nagpapabawas sa tsansa na maging ekstinto ito samantalang ang isang malawakang saklaw na heograpiko ay nagpapataas ng tsansa ng [[espesiasyon]] na gumagawang malamang na ang bahagi ng populasyon ay nagiging hiwalay. Sa kahulugang ito, ang [[makroebolusyon]] at [[mikroebolusyon]] ay maaaring kasangkutan ng seleksiyon sa iba't ibang mga lebel na ang mikroebolusyon ay umaasal sa mga gene at organismo laban sa mga prosesong makroebolusyonaryo gaya ng [[seleksiyon ng espesye]] na umaasal sa buong espesye at umaapekto sa mga rate nito ng [[espesiasyon]] at [[ekstinsiyon]]. {{sfn|Gould|2002|pp=657–658}}<ref>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}</ref><ref name=Jablonski2000>{{cite journal |author = Jablonski, D. |year = 2000 |title = Micro- and macroevolution: scale and hierarchy in evolutionary biology and paleobiology |journal = Paleobiology |volume = 26 |issue = sp4 |pages = 15–52 |doi = 10.1666/0094-8373(2000)26[15:MAMSAH]2.0.CO;2 |ref = harv }}</ref> Ang isang karaniwang maling paniniwala ay ang ebolusyon ay may mga layunin o mga pangmatagalang plano. Gayunpaman, sa katotohanan, ang ebolusyon ay walang pangmatagalang layunin at hindi nangangailangang lumikha ng mas malaking kompleksidad.<ref name=sciam>Michael J. Dougherty. [http://www.sciam.com/article.cfm?id=is-the-human-race-evolvin Is the human race evolving or devolving?] ''[[Scientific American]]'' 20 Hulyo 1998.</ref><ref>[[TalkOrigins Archive]] response to [[Creationist]] claims&nbsp;– [http://www.talkorigins.org/indexcc/CB/CB932.html Claim CB932: Evolution of degenerate forms]</ref> Bagaman ang mga [[ebolusyon ng pagiging komplikado|komplikadong espesye]] ay nag-ebolb, ang mga ito ay pangalawang epekto ng kabuuang bilang ng mga organismo na dumadami at ang mga simpleng anyo ng buhay ay karaniwan pa rin sa biospero.<ref name=Carroll>{{cite journal |author = Carroll SB |title = Chance and necessity: the evolution of morphological complexity and diversity |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-22_409_6823/page/1101 |journal = Nature |volume = 409 |issue = 6823 |pages = 1102–9 |year = 2001 |pmid = 11234024 |doi = 10.1038/35059227 |ref = harv }}</ref> Halimbawa, ang labis na karamihan ng mga espesye ay mikroskopikong [[prokaryote]] na bumubuo ng mga kalahatan ng [[biomasa]] ng daigdig kabilang ng maliliit na sukat ng mga ito<ref>{{cite journal |author = Whitman W, Coleman D, Wiebe W |title = Prokaryotes: the unseen majority |doi = 10.1073/pnas.95.12.6578 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 95 |issue = 12 |pages = 6578–83 |year = 1998 |pmid = 9618454 |pmc = 33863 |ref = harv |bibcode = 1998PNAS...95.6578W }}</ref> at bumubuo sa malawak na karamihan ng mga biodibersidad sa daigdig.<ref name=Schloss>{{cite journal |author = Schloss P, Handelsman J |title = Status of the microbial census |journal = Microbiol Mol Biol Rev |volume = 68 |issue = 4 |pages = 686–91 |year = 2004 |pmid = 15590780 |pmc = 539005 |doi = 10.1128/MMBR.68.4.686-691.2004 |ref = harv }}</ref> Kaya ang mga simpleng organismo ang nananaig na anyo ng buhay sa daigdig sa buong kasaysayan nito at patuloy na nagiging pangunahing anyo ng buhay hanggang sa kasalukuyan at ang komplikadong buhay ay lumilitaw lamang dahil ito ay [[may kinikilingang sampol|mas mapapansin]].<ref>{{cite journal |author = Nealson K |title = Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url = https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal = Orig Life Evol Biosph |volume = 29 |issue = 1 |pages = 73–93 |year = 1999 |pmid = 11536899 |doi = 10.1023/A:1006515817767 |ref = harv }}</ref> Ang katunayan, ang ebolusyon ng mga mikroorganismo ay partikular na mahalaga sa modernong pagsasaliksik na ebolusyonaryo dahil ang mabilis na pagdami ng mga ito ay pumapayag sa pag-aaral ng [[ebolusyong eksperimental]] at ang obserbasyon ng ebolusyon at pag-aangkop sa nangyayring panahon.<ref name=Buckling>{{cite journal |author = Buckling A, Craig Maclean R, Brockhurst MA, Colegrave N |title = The Beagle in a bottle |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/824 |journal = Nature |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 824–9 |year = 2009 |pmid = 19212400 |doi = 10.1038/nature07892 |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..824B }}</ref><ref>{{cite journal |author = Elena SF, Lenski RE |title = Evolution experiments with microorganisms: the dynamics and genetic bases of adaptation |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 457–69 |year = 2003 |pmid = 12776215 |doi = 10.1038/nrg1088 |ref = harv }}</ref> === Pag-aangkop === Ang pag-aangkop ang proseso na gumagawa sa mga organismo mas angkop sa [[habitat]] ng mga ito.<ref>Mayr, Ernst 1982. ''The growth of biological thought''. Harvard. p483: "Adaptation... could no longer be considered a static condition, a product of a creative past and became instead a continuing dynamic process."</ref><ref>The ''Oxford Dictionary of Science'' defines ''adaptation'' as "Any change in the structure or functioning of an organism that makes it better suited to its environment".</ref> Gayundin, ang terminong pag-aangkop ay maaari ring tumukoy sa katangian na mahalaga sa pagpapatuloy ng isang organismo. Halimbawa nito ang pag-aangkop ng mga ngipin ng [[kabayo]] sa pagdurog ng mga damo. Sa paggamit ng terminong pag-aangkop para sa prosesong ebolusyonaryo at pag-aangkop na katangian para sa produkto(ang bahaging pang-katawan o tungkulin), ang dalawang mga kahulugan ay maitatangi. Ang mga pag-aangkop ay nalilikha ng [[natural na seleksiyon]].<ref>{{cite journal |author = Orr H |title = The genetic theory of adaptation: a brief history |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 6 |issue = 2 |pages = 119–27 |year = 2005 |pmid = 15716908 |doi = 10.1038/nrg1523 |ref = harv }}</ref> Ang mga sumusunod na kahulugan ay mula kay [[Theodosius Dobzhansky]]. # Ang pag-aangkop ang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang organismo ay nagiging mas may kakayahan na mamuhay sa habitat o kapaligiran nito.<ref>{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |last2 = Hecht |first2 = MK |last3 = Steere |first3 = WC |year = 1968 |chapter = On some fundamental concepts of evolutionary biology |title = Evolutionary biology volume 2 |pages = 1–34 |publisher = Appleton-Century-Crofts |location = New York |edition = 1st }}</ref> # Ang pagiging umangkop ang katayuan ng naging angkop kung saan ang isang organismo ay patuloy na nabubuhay at nakakapagparami sa isang ibinigay na hanay ng mga habitat o kapaligiran.<ref>{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1970 |title = Genetics of the evolutionary process |publisher = Columbia |location = N.Y. |pages = 4–6, 79–82, 84–87 |isbn = 0-231-02837-7 }}</ref> # Ang umaangkop na katangian ay isang aspeto ng pattern na pang-pag-unlad ng organismo na pumapayag o nagpapalakas sa probabilidad ng organismong ito na makapagpatuloy at makapagparami.<ref>{{cite journal |doi = 10.2307/2406099 |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1956 |title = Genetics of natural populations XXV. Genetic changes in populations of ''Drosophila pseudoobscura'' and ''Drosphila persimilis'' in some locations in California |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1956-03_10_1/page/82 |journal = Evolution |volume = 10 |issue = 1 |pages = 82–92 |jstor = 2406099 }}</ref> Ang pag-aangkop ay maaaring magsanhi ng pakinabang sa isang bagong katangian o pagkawala ng katangian ng ninuno nito. Ang halimbawa na napapakita ng parehong mga uri ng pagbabago ang pag-aangkop ng [[bakterya]] sa seleksiyon ng [[antibiotiko]] kung saan ang mga pagbabagong henetiko ay nagsasanhi ng [[resistansiya sa antibiotiko]] sa parehong pagbabago ng pinupuntiryang gamot o sa pagpapataas ng gawain ng mga tagadala na nag-aalis ng gamot sa selula.<ref>{{cite journal |author = Nakajima A, Sugimoto Y, Yoneyama H, Nakae T |title = High-level fluoroquinolone resistance in Pseudomonas aeruginosa due to interplay of the MexAB-OprM efflux pump and the DNA gyrase mutation |journal = Microbiol. Immunol. |volume = 46 |issue = 6 |pages = 391–5 |year = 2002 |pmid = 12153116 |ref = harv }}</ref> Ang ibang mga halimbawa ang bakteryang ''[[Escherichia coli]]'' na nag-ebolb ng kakayahang gumamit ng [[asidong sitriko]] bilang nutriento sa pangmatagalang eksperimento sa laboratoryo,<ref>{{cite journal |author = Blount ZD, Borland CZ, Lenski RE |title = Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 105 |issue = 23 |pages = 7899–906 |year = 2008 |pmid = 18524956 |doi = 10.1073/pnas.0803151105 |pmc = 2430337 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.7899B }}</ref> ang ''[[Flavobacterium]]'' na nag-ebolb ng [[ensima]] na pumapayag sa bakteryang ito na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]],<ref>{{cite journal |author = Okada H, Negoro S, Kimura H, Nakamura S |title = Evolutionary adaptation of plasmid-encoded enzymes for degrading nylon oligomers |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1983-11-10_306_5939/page/n136 |journal = Nature |volume = 306 |issue = 5939 |pages = 203–6 |year = 1983 |pmid = 6646204 |doi = 10.1038/306203a0 |ref = harv |bibcode = 1983Natur.306..203O }}</ref><ref>{{cite journal |author = Ohno S |title = Birth of a unique enzyme from an alternative reading frame of the preexisted, internally repetitious coding sequence |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 81 |issue = 8 |pages = 2421–5 |year = 1984 |pmid = 6585807 |pmc = 345072 |doi = 10.1073/pnas.81.8.2421 |ref = harv |bibcode = 1984PNAS...81.2421O }}</ref> at ang bakterya sa lupa na ''[[Sphingobium]]'' na nag-ebolb ng isan gbuong bagong [[landas na metaboliko]] na sumisira sa sintetikong [[pestisidyo]]ng [[pentachlorophenol]].<ref>{{cite journal |author = Copley SD |title = Evolution of a metabolic pathway for degradation of a toxic xenobiotic: the patchwork approach |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-06_25_6/page/261 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 25 |issue = 6 |pages = 261–5 |year = 2000 |pmid = 10838562 |doi = 10.1016/S0968-0004(00)01562-0 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Crawford RL, Jung CM, Strap JL |title = The recent evolution of pentachlorophenol (PCP)-4-monooxygenase (PcpB) and associated pathways for bacterial degradation of PCP |journal = Biodegradation |volume = 18 |issue = 5 |pages = 525–39 |year = 2007 |pmid = 17123025 |doi = 10.1007/s10532-006-9090-6 |ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Whale skeleton.png|350px|thumb|Ang isang kalansay ng [[balyenang baleen]], ang ''a'' at ''b'' ang mga butong flipper na umangkop mula sa harapang mga buto ng hita samantalang ang ''c'' ay nagpapakita ng mga [[bestihiyal]] na buto ng likurang hita na nagpapakita ng pag-aangkop mula sa lupain tungo sa dagat.<ref name="transformation445">{{cite journal |author = Bejder L, Hall BK |title = Limbs in whales and limblessness in other vertebrates: mechanisms of evolutionary and developmental transformation and loss |journal = Evol. Dev. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 445–58 |year = 2002 |pmid = 12492145 |doi = 10.1046/j.1525-142X.2002.02033.x |ref = harv }}</ref>]] Ang pag-aangkop ay nangyayri sa pamamagitan ng unti unting pagbabago ng mga umiiral na istruktura. Dahil dito, ang mga istruktura na may parehong panloob na organisasyon ay maaaring may iba't ibang mga tungkulin sa mga nauugnay na organismo. Ito ang resulta ng isang istrukturang pang-ninuno na inangkop sa tungkulin sa iba't ibang mga paraan. Halimbawa, ang mga buto sa loob ng pakpak ng mga [[paniki]] ay labis na katulad ng mga paa ng [[daga]] at mga kamay ng mga [[primado]] sanhi ng pinagmulan ng lahat ng istrukturang ito mula sa isang karaniwang ninunong [[mamalya]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1554/05-233.1 |pmid = 16526515 |volume = 59 |issue = 12 |pages = 2691–704 |last = Young |first = Nathan M. |title = Serial homology and the evolution of mammalian limb covariation structure |journal = Evolution |accessdate = 24 Setyembre 2009 |year = 2005 |url = http://www.bioone.org/doi/abs/10.1554/05-233.1 |last2 = Hallgrímsson |first2 = B |ref = harv }}</ref> Gayunpaman, dahil ang lahat ng mga buhay na organismo ay magkakaugnay sa isang paraan,<ref name=Penny1999>{{cite journal |author = Penny D, Poole A |title = The nature of the last universal common ancestor |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 9 |issue = 6 |pages = 672–77 |year = 1999 |pmid = 10607605 |doi = 10.1016/S0959-437X(99)00020-9 |ref = harv }}</ref> kahit ang mga organo na lumilitaw na may kaunting pagkakatulad sa istuktura gaya ng [[arthropoda]], [[pusit]] at mga mata ng [[bertebrata]] ay maaaring nakasalalay sa isang karaniwang hanay ng mga gene na homolohoso na kumokontrol sa pagtitipon at tungkulin nito. Ito ay tinatawag na [[malalim na homolohiya]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1017/S1464793102006097 |pmid = 14558591 |volume = 78 |issue = 3 |pages = 409–433 |last = Hall |first = Brian K |title = Descent with modification: the unity underlying homology and homoplasy as seen through an analysis of development and evolution |url = https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2003-08_78_3/page/409 |journal = Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |year = 2003 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nature07891 |pmid = 19212399 |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 818–823 |last = Shubin |first = Neil |title = Deep homology and the origins of evolutionary novelty |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/818 |journal = Nature |year = 2009 |last2 = Tabin |first2 = C |last3 = Carroll |first3 = S |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..818S }}</ref> Sa ebolusyon, ang ilang mga istruktura ay maaaring mawalan ng orihinal na tungkulin nito at maging [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]].<ref name=Fong>{{cite journal |author = Fong D, Kane T, Culver D |title = Vestigialization and Loss of Nonfunctional Characters |journal = Ann. Rev. Ecol. Syst. |volume = 26 |issue = 4 |pages = 249–68 |year = 1995 |doi = 10.1146/annurev.es.26.110195.001341 |ref = harv |pmid = }}</ref> Ang gayong mga istruktura ay may kaunti o walang tungkulin sa kasalukuyang espesye ngunit may maliwanag na tungkulin sa ninuno nito o ibang mga kaugnay na espesye. Ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng mga [[pseudogene]],<ref>{{cite journal |author = Zhang Z, Gerstein M |title = Large-scale analysis of pseudogenes in the human genome |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 14 |issue = 4 |pages = 328–35 |year = 2004 |pmid = 15261647 |doi = 10.1016/j.gde.2004.06.003 |ref = harv }}</ref> ang hindi gumaganang mga labi ng mga mata sa naninirahan sa kwebang bulag na isda,<ref>{{cite journal |author = Jeffery WR |title = Adaptive evolution of eye degeneration in the Mexican blind cavefish |doi = 10.1093/jhered/esi028 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 185–96 |year = 2005 |pmid = 15653557 |ref = harv }}</ref> mga pakpak sa mga hindi makalipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at [[emu]],<ref>{{cite journal |author = Maxwell EE, Larsson HC |title = Osteology and myology of the wing of the Emu (Dromaius novaehollandiae) and its bearing on the evolution of vestigial structures |journal = J. Morphol. |volume = 268 |issue = 5 |pages = 423–41 |year = 2007 |pmid = 17390336 |doi = 10.1002/jmor.10527 |ref = harv }}</ref> at ang pag-iral ng mga butong balakang sa mga balyena at ahas.<ref name="transformation445" /> Ang mga halimbawa ng [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]] sa mga tao ang [[wisdom teeth]],<ref>{{cite journal |author = Silvestri AR, Singh I |title = The unresolved problem of the third molar: would people be better off without it? |url = http://jada.ada.org/cgi/content/full/134/4/450 |journal = Journal of the American Dental Association (1939) |volume = 134 |issue = 4 |pages = 450–5 |year = 2003 |pmid = 12733778 |doi = |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2014-08-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140823063158/http://jada.ada.org/content/134/4/450.full |url-status = dead }}</ref> ang [[coccyx]],<ref name=Fong/> ang [[vermiform appendix]],<ref name=Fong/> at iba pang mga pang-pag-aasal na mga [[bestihiyalidad|bestihiyal]] gaya ng mga [[goose bump]](pagtayo ng balahibo)<ref>{{cite book |last = Coyne |first = Jerry A. |authorlink = Jerry A. Coyne |title = Why Evolution is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |publisher = Penguin Group |year = 2009 |isbn = 978-0-670-02053-9 |page = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/62 62] }}</ref><ref>Darwin, Charles. (1872) ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' John Murray, London.</ref> at mga [[primitibong repleks]].<ref>{{cite book |title = Psychology |url = https://archive.org/details/psychology0000gray |edition = fifth |author = Peter Gray |year = 2007 |page = [https://archive.org/details/psychology0000gray/page/66 66] |publisher = Worth Publishers |isbn = 0-7167-0617-2 }}</ref><ref>{{cite book |title = Why Evolution Is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |last = Coyne |first = Jerry A. |year = 2009 |pages = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/84 85]–86 |publisher = Penguin Group |isbn = 978-0-670-02053-9 }}</ref><ref>{{cite book |title = Archetype: A Natural History of the Self |author = Anthony Stevens |year = 1982 |page = 87 |publisher = Routledge & Kegan Paul |isbn = 0-7100-0980-1 }}</ref> Gayunpaman, ang maraming mga katangian na lumilitaw sa mga simpleng pag-aangkop ay katunayang mga [[eksaptasyon]] na mga istrakturang orihinal na inangkop para sa isang tungkulin ngunit sabay na naging magagamit para sa ibang tungkulin sa proseso. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Ang isang halimbawa ang butiking Aprikano na ''[[Holaspis guentheri]]'' na nagpaunlad ng labis na patag ng ulo para sa pagtatago sa mga siwang gaya ng makikita sa pagtingin sa mga malalapit na kamag-anak nito. Gayunpaman, sa espesyeng ito, ang ulo ay naging labis na patag na nakatutulong dito sa paglipat mula sa puno sa puno na isang eksaptasyon. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Sa loob ng mga [[selula]], ang [[makinang molekular]] gaya ng bakteryal na [[flagella]]<ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nrmicro1493 |pmid = 16953248 |volume = 4 |issue = 10 |pages = 784–790 |last = Pallen |first = Mark J. |title = From The Origin of Species to the origin of bacterial flagella |journal = Nat Rev Micro |accessdate = 18 Setyembre 2009 |date = 2006-10 |url = http://home.planet.nl/~gkorthof/pdf/Pallen_Matzke.pdf |last2 = Matzke |first2 = NJ |ref = harv }}</ref> at [[translocase ng panloob na membrano|makineryang nagsasaayos ng protina]] <ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.0908264106 |pmid = 19717453 |volume = 106 |issue = 37 |pages = 15791–15795 |last = Clements |first = Abigail |title = The reducible complexity of a mitochondrial molecular machine |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |year = 2009 |last2 = Bursac |first2 = D |last3 = Gatsos |first3 = X |last4 = Perry |first4 = AJ |last5 = Civciristov |first5 = S |last6 = Celik |first6 = N |last7 = Likic |first7 = VA |last8 = Poggio |first8 = S |last9 = Jacobs-Wagner |first9 = C |pmc = 2747197 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10615791C }}</ref> ay nag-ebolb sa pagkalap ng mga ensaym mula sa [[glycolosis]] at [[metabolismong xenobiotic]] upang magsilbing mga protinang istruktura na tinatawag na mga [[crystallin]] sa loob ng mga lente ng mga mata ng organismo.<ref>{{cite journal |author = Piatigorsky J, Kantorow M, Gopal-Srivastava R, Tomarev SI |title = Recruitment of enzymes and stress proteins as lens crystallins |journal = EXS |volume = 71 |pages = 241–50 |year = 1994 |pmid = 8032155 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Wistow G |title = Lens crystallins: gene recruitment and evolutionary dynamism |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1993-08_18_8/page/301 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 18 |issue = 8 |pages = 301–6 |year = 1993 |pmid = 8236445 |doi = 10.1016/0968-0004(93)90041-K |ref = harv }}</ref> Ang isang mahalagang halimbawa ng [[ekolohiya]] ay ng [[kompetetibong eksklusyon]] na walang mga dalawang espesye na maaaring sumakop sa parehong niche sa parehong kapaligiran sa loob ng mahabang panahon.<ref>{{cite journal |author = Hardin G |authorlink = Garrett Hardin |title = The competitive exclusion principle |url = https://archive.org/details/sim_science_1960-04-29_131_3409/page/n18 |journal = Science |volume = 131 |issue = 3409 |pages = 1292–7 |year = 1960 |pmid = 14399717 |doi = 10.1126/science.131.3409.1292 |ref = harv |bibcode = 1960Sci...131.1292H }}</ref> Dahil dito, ang natural na seleksiyon ay magagawing pumilit sa espesye na umangkop sa ibang mga niche na ekolohikal. Ito ay maaaring mangahulugan na halimbawa, ang dalawang espesye ng isdang [[cichlid]] ay umangkop na mamuhay sa magkaibang habitat na magpapaliit ng kompetisyon para sa pagkain sa pagitan ng mga ito.<ref>{{cite journal |author = Kocher TD |title = Adaptive evolution and explosive speciation: the cichlid fish model |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 5 |issue = 4 |pages = 288–98 |year = 2004 |pmid = 15131652 |doi = 10.1038/nrg1316 |url = http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720092925/http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |url-status = dead }}</ref> === Kapwa ebolusyon === [[Talaksan:Thamnophis sirtalis sirtalis Wooster.jpg|thumb|Ang [[Common Garter Snake]] (''Thamnophis sirtalis sirtalis'') na nag-ebolb ng resistansiya o pagiging hindi tinatalaban sa [[tetrodoxin]] sa sinisilang ampibyan nito.]] Ang mga interaksiyon sa pagitan ng mga organismo ay maaaring lumikha ng tunggalian at pakikipagtulungan. Kapag ang interaksiyon ay sa pagitan ng mga pares ng espesye, gaya ng isang [[patoheno]] at isang [[hosto (biolohiya)|hosto]], o isang isang [[maninila]](predator) at [[sinisila]](prey), ang mga espesyeng ito ay maaaring magpaunlad ng mga hanay ng mga pag-aangkop. Dito, ang ebolusyon ng isang espesye ay nagsasanhi ng mga pag-aangkop sa unang espesye. Ang siklong ito ng seleksiyon at tugon ay tinatawag na [[kapwa-ebolusyon]].<ref>{{cite journal |author = Wade MJ |title = The co-evolutionary genetics of ecological communities |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 8 |issue = 3 |pages = 185–95 |year = 2007 |pmid = 17279094 |doi = 10.1038/nrg2031 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ang produksiyon ng [[tetradoxin]] sa [[may magaspang na balat na newt]] at ang ebolusyon ng resistansiya sa maninila nito na [[Common Garter Snake|common garter snake]]. Sa pares na maninila-sinisilang ito, ang [[ebolusyonasyonaryong takbuhan sa armas]] ay lumikha ng mga matataas na lebel ng lason sa newt at tumutugong matataas na mga lebel ng resistansiya sa lason sa ahas.<ref>{{cite journal |author = Geffeney S, Brodie ED, Ruben PC, Brodie ED |title = Mechanisms of adaptation in a predator-prey arms race: TTX-resistant sodium channels |url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1336 |journal = Science |volume = 297 |issue = 5585 |pages = 1336–9 |year = 2002 |pmid = 12193784 |doi = 10.1126/science.1074310 |ref = harv |bibcode = 2002Sci...297.1336G }}<br />*{{cite journal |author = Brodie ED, Ridenhour BJ, Brodie ED |title = The evolutionary response of predators to dangerous prey: hotspots and coldspots in the geographic mosaic of coevolution between garter snakes and newts |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2002-10_56_10/page/2067 |journal = Evolution |volume = 56 |issue = 10 |pages = 2067–82 |year = 2002 |pmid = 12449493 |ref = harv }}<br />*{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2009/12/22/science/22creature.html?hpw |title = Remarkable Creatures&nbsp;– Clues to Toxins in Deadly Delicacies of the Animal Kingdom |publisher = New York Times |author = Sean B. Carroll |date = 21 Disyembre 2009 }}</ref> === Pakikipagtulungan === Hindi lahat ng kapwa nag-ebolb na mga interaksiyon sa pagitan ng espesye ay kinasasangkutan ng alitan.<ref>{{cite journal |author = Sachs J |title = Cooperation within and among species |journal = J. Evol. Biol. |volume = 19 |issue = 5 |pages = 1415–8; discussion 1426–36 |year = 2006 |pmid = 16910971 |doi = 10.1111/j.1420-9101.2006.01152.x |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Nowak M |title = Five rules for the evolution of cooperation |journal = Science |volume = 314 |issue = 5805 |pages = 1560–3 |year = 2006 |pmid = 17158317 |doi = 10.1126/science.1133755 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...314.1560N |pmc=3279745}}</ref> Ang maraming mga kaso ng parehong mga interaksiyong mapapakinabangan ay nag-ebolb. Halimbawa, ang sukdulang pakikipatulungan ay umiiral sa pagitan ng mga halaman at ang [[Mycorrhiza|mycorrhizal fungi]] na lumalago sa mga ugat at tumutulong sa halaman sa pagsisipsip ng mga nutriento mula sa lupa.<ref>{{cite journal |author = Paszkowski U |title = Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal = Curr. Opin. Plant Biol. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 364–70 |year = 2006 |pmid = 16713732 |doi = 10.1016/j.pbi.2006.05.008 |ref = harv }}</ref> Ito ay isang [[resiprosidad (ebolusyon)|resiprokal]] na relasyon dahil ang mga halaman ay nagbibigay ng fungi na may mga asukal mula sa photosynthesis. Dito, ang fungi ay aktuwal na lumalago sa loob ng mga selula ng halaman na pumapayag sa mga ito na makipagpalitan ng mga nutriento sa mga hosto nito samantalang nagpapadala ng mga [[tranduksiyong signal]] na sumusupil sa [[sistemang immuno]] ng halaman.<ref>{{cite journal |author = Hause B, Fester T |title = Molecular and cell biology of arbuscular mycorrhizal symbiosis |url = https://archive.org/details/planta_2005-05_221_2/page/184 |journal = Planta |volume = 221 |issue = 2 |pages = 184–96 |year = 2005 |pmid = 15871030 |doi = 10.1007/s00425-004-1436-x |ref = harv }}</ref> Ang mga koalisyon sa pagitan ng mga organismo ng parehong espesye ay nag-ebolb rin. Ang isang sukdulang kaso ang [[eusosyalidad]] na matatagpuan sa mga insektong nakikisalamuha gaya ng mga [[bubuyog]], mga [[anay]] at mga [[langgam]] kung saan ang mga baog na insekto ay nagpapakain at nagbabantay sa maliit na bilang ng mga organismo sa [[koloniya]] na makapagpaparami. Sa kahit mas maliit na iskala, ang mga [[selulang somatiko]] na bumubuo sa katawan ng hayop ay naglilimita sa reproduksiyon ng mga ito upang mapanitili nito ang isang matatag na organismo na sumusumporta naman sa isang maliit na bilang ng mga [[selulang germ]] upang lumikha ng supling. Dito, ang mga selulang somatiko ay tumutugon sa spesipikong mga signal at hindi angkop na nagpaparami at ang hindi nakontrol na paglago nito ay nagsasanhi ng [[kanser]].<ref name=Bertram>{{cite journal |author = Bertram J |title = The molecular biology of cancer |journal = Mol. Aspects Med. |volume = 21 |issue = 6 |pages = 167–223 |year = 2000 |pmid = 11173079 |doi = 10.1016/S0098-2997(00)00007-8 |ref = harv }}</ref> Ang gayong pagkikipagtulungan sa loob ng espesye ay maaaring nag-ebolb sa pamamagitan ng isang proseso ng [[pagpili ng kamag-anak]] kung saan ang organismo ay tumutulong sa pagpapalaki ng supling ng kamag-anak nito.<ref>{{cite journal |author = Reeve HK, Hölldobler B |title = The emergence of a superorganism through intergroup competition |doi = 10.1073/pnas.0703466104 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A. |volume = 104 |issue = 23 |pages = 9736–40 |year = 2007 |pmid = 17517608 |pmc = 1887545 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.9736R }}</ref> Ang gawaing ito ay napili dahil kung ang pagtulong sa mga indibidwal ay naglalaman ng mga allele na nagtataguyod ng gawaing pagtulong, malamang na ang kamag-anak nito ay naglalaman rin ng mga allele na ito at kaya ang mga allele na ito ay maipapasa.<ref>{{cite journal |author = Axelrod R, Hamilton W |title = The evolution of cooperation |journal = Science |volume = 211 |issue = 4489 |pages = 1390–6 |year = 2005 |pmid = 7466396 |doi = 10.1126/science.7466396 |ref = harv |bibcode = 1981Sci...211.1390A }}</ref> Ang ibang mga proseso na nagtataguyod ng pakikipagtulungan ay kinabibilangan ng [[seleksiyon ng pangkat]] kung saan ang pakikipagtulungan ay nagbibigay ng mga pakinaban sa isang pangkat ng mga organismo.<ref>{{cite journal |author = Wilson EO, Hölldobler B |title = Eusociality: origin and consequences |doi = 10.1073/pnas.0505858102 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = 38 |pages = 13367–71 |year = 2005 |pmid = 16157878 |pmc = 1224642 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..10213367W }}</ref> === Espesiyasyon === [[Talaksan:Speciation modes edit.svg|left|thumb|350px|Ang apat na mekanismo ng [[espesiasyon]].]] Ang [[espesiasyon]](''speciation'') ang proseso kung saan ang isang ninunong espesye ay [[diberhenteng ebolusyon|nagpapalitaw]] sa dalawa o higit pang mga inapong espesye na iba at natatangi mula sa ninuno nito.<ref name=Gavrilets>{{cite journal |author = Gavrilets S |title = Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years? |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2003-10_57_10/page/n1 |journal = Evolution |volume = 57 |issue = 10 |pages = 2197–215 |year = 2003 |pmid = 14628909 |doi = 10.1554/02-727 |ref = harv }}</ref> May maraming mga paraan upang ilarawan ang konsepto ng espesye. Ang pagpipilian ng depinisyon ay nakasalalay sa mga partikularidad ng isinasaalang alang na espesye.<ref name=Queiroz>{{cite journal |author = de Queiroz K |title = Ernst Mayr and the modern concept of species |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = Suppl 1 |pages = 6600–7 |year = 2005 |pmid = 15851674 |pmc = 1131873 |doi = 10.1073/pnas.0502030102 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..102.6600D }}</ref> Halimbawa, ang ilang mga konseptong espesye ay lumalapat ng mas handa tungo sa mga organismong seksuwal na nagpaparami samantalang ang iba ay mahusay na nag-aangkop ng kanilang sarili tungo sa mga organismong [[aseksuwal]]. Sa kabila ng dibersidad ng iba't ibang mga konsepto ng espesye, ang mga iba't ibang konseptong ito ay maaaring ilagay sa isa sa tatlong mga malawak na pakikitungong pilosopikal: pagtatalik, ekolohikal at pilohenetiko.<ref name="Ereshsefsky92">{{cite journal |doi = 10.1086/289701 |last = Ereshefsky |first = M. |title = Eliminative pluralism |url = https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1992-12_59_4/page/671 |journal = Philosophy of Science |volume = 59 |issue = 4 |pages = 671–690 |year = 1992 |jstor = 188136 }}</ref> Ang biological species concept (BSC) ay isang klasikong halimbawa ng pakikitungong pakikipagtalik. Ito ay inilarawan ni Ernst Mayr noong 1942 at nagsasaad na ang "espesye ay mga pangkat na aktuwal o potensiyal na nakikipagtalik na mga natural na populasyon na reproduktibong nahiwalay mula sa ibang mga pangkat".<ref name="Mayr42">{{cite book |author = Mayr, E. |title = Systematics and the Origin of Species |url = https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne |year = 1942 |publisher = Columbia Univ. Press |place = New York |isbn = 978-0-231-05449-2 | page = [https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne/page/120 120] }}</ref> Sa kabila ng malawakan at pang-matagalang gamit nito, ang BSC tulad ng iba pa ay hindi walang kontrobersiya. Halimbawa dahil ang mga konseptong ito ay hindi mailalapat sa mga [[prokaryote]]<ref>{{cite journal |author = Fraser C, Alm EJ, Polz MF, Spratt BG, Hanage WP |title = The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity |url = https://archive.org/details/sim_science_2009-02-06_323_5915/page/n68 |journal = Science |volume = 323 |issue = 5915 |pages = 741–6 |year = 2009 |pmid = 19197054 |doi = 10.1126/science.1159388 |ref = harv |bibcode = 2009Sci...323..741F }}</ref> at ito ay tinawag na [[problema ng espesye]].<ref name=Queiroz /> Tinangka ng ilang mga mananaliksik ang isang nagkakaisang monistikong depinisyon ng espesye samantalang ang iba ay gumamit ng isang plurastikong pakikitungo at nagmumungkahing maaaaring may iba't ibang mga paraan na lohikong mapakahulugan ang depinisyon ng espesye.<ref name=Queiroz /><ref name="Ereshsefsky92" /> " Ang [[isolasyong reproduktibo|mga harang sa reproduksiyon]] sa pagitan ng naghihiwalay na mga populasyong seksuwal ay kailangan para sa mga populasyon na [[espesiasyon|maging bagong espesye]]. Ang daloy ng gene ay maaaring magpabagal ng prosesong ito sa pamamagitan ng pagkakalat rin ng bagong mga henetikong variant sa ibang mga populasyon. Depende sa kung gaano kalayo ang dalawang espesye ay nag-iba at humiwalay simula nang [[pinaka-kamakailang karaniwang ninuno]] ng mga ito, maaaring posible pa rin na para sa mga ito na lumikha ng supling gaya ng mga nagtatalik na [[kabayo]] at [[asno]] upang lumikha ng mga [[hybrid]] na [[mule]].<ref>{{cite journal |author = Short RV |title = The contribution of the mule to scientific thought |journal = J. Reprod. Fertil. Suppl. |issue = 23 |pages = 359–64 |year = 1975 |pmid = 1107543 |ref = harv }}</ref> Ang gayong mga [[hybrid (biolohiya)|hybrid]] ay karamihang baog. Sa kasong ito, ang mga malapit na magkakaugnay na mga espesye ay maaaring regular na magtalik ngunit ang mga hybrid ay mapipili ng laban at ang espesye ay mananatiling natatangi. Gayunpaman, ang mga magagawang hybrid ay minsang nabubuo at ang mga espesyeng ito ay maaaring mag-angking ng mga katangian na isang pagitan(intermediate) sa pagitan ng mga magulang na espesye o mag-angkin ng isang buong bagong [[phenotype]].<ref>{{cite journal |author = Gross B, Rieseberg L |title = The ecological genetics of homoploid hybrid speciation |doi = 10.1093/jhered/esi026 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 241–52 |year = 2005 |pmid = 15618301 |pmc = 2517139 |ref = harv }}</ref> Ang kahalagahan ng [[hybridisasyon]] sa paglikha ng [[espesiasyong hybrid|bagong espesye]] ng mga hayop ay hindi maliwanag bagaman ang mga kaso ay nakita sa maraming mga uri ng hayop <ref>{{cite journal |author = Burke JM, Arnold ML |title = Genetics and the fitness of hybrids |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 31–52 |year = 2001 |pmid = 11700276 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.085719 |ref = harv }}</ref> na ang [[gray na punong palaka]] ang isang partikular na mahusay na napag-aralang halimbawa.<ref>{{cite journal |author = Vrijenhoek RC |title = Polyploid hybrids: multiple origins of a treefrog species |journal = Curr. Biol. |volume = 16 |issue = 7 |year = 2006 |pmid = 16581499 |doi = 10.1016/j.cub.2006.03.005 |ref = harv |pages = R245–7 }}</ref> Ang espesiasyon ay napagmasdan ng maraming mga beses sa ilalim ng kontroladong mga kondisyong laboratoryo at sa kalikasan.<ref>{{cite journal |author = Rice, W.R. |year = 1993 |title = Laboratory experiments on speciation: what have we learned in 40 years |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1993-12_47_6/page/1637 |journal = Evolution |volume = 47 |issue = 6 |pages = 1637–1653 |doi = 10.2307/2410209 |author2 = Hostert |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Jiggins CD, Bridle JR |title = Speciation in the apple maggot fly: a blend of vintages? |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 19 |issue = 3 |pages = 111–4 |year = 2004 |pmid = 16701238 |doi = 10.1016/j.tree.2003.12.008 |ref = harv }}<br />*{{cite web |author = Boxhorn, J |year = 1995 |url = http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title = Observed Instances of Speciation |publisher = [[TalkOrigins Archive]] |accessdate = 26 Disyembre 2008 }}<br />*{{cite journal |author = Weinberg JR, Starczak VR, Jorg, D |title = Evidence for Rapid Speciation Following a Founder Event in the Laboratory |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1992-08_46_4/page/1214 |journal = Evolution |volume = 46 |issue = 4 |pages = 1214–20 |year = 1992 |doi = 10.2307/2409766 |ref = harv |jstor = 2409766 }}</ref> Sa mga lumikha ng seksuwal na mga organismo, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa reproduktibong paghihiwalay na sinundan ng paghihiwalay sa angkan. May apat na mga mekanismo para sa espesiasyon. Ang pinaka-karaniwan sa mga hayop ang [[espesiasyong allopatriko]] na nangyayari sa mga populasyon na simulang nahiwalay ng heograpiko gaya ng [[pragmentasyon ng habitat]] o [[migrasyon]]. Ang seleksiyon sa ilalim ng mga kondisyong ito ay lumilikha ng napakabilis na mga pagbabago sa hitsura at pag-aasal ng mga organismo.<ref>{{cite journal |year = 2008 |title = Rapid large-scale evolutionary divergence in morphology and performance associated with exploitation of a different dietary resource |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 105 |issue = 12 |pages = 4792–5 |pmid = 18344323 |doi = 10.1073/pnas.0711998105 |author = Herrel, A.; Huyghe, K.; Vanhooydonck, B.; Backeljau, T.; Breugelmans, K.; Grbac, I.; Van Damme, R.; Irschick, D.J. |pmc = 2290806 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.4792H }}</ref><ref name=Losos1997>{{cite journal |year = 1997 |title = Adaptive differentiation following experimental island colonization in Anolis lizards |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-05-01_387_6628/page/70 |journal = Nature |volume = 387 |issue = 6628 |pages = 70–3 |doi = 10.1038/387070a0 |author = Losos, J.B. Warhelt, K.I. Schoener, T.W. |ref = harv |bibcode = 1997Natur.387...70L }}</ref> Habang ang seleksiyon at genetic drift ay umaaasal ng independiyente sa mga populasyong nahiwalay mula sa ibang mga espesye nito, ang paghihiwalay ay maaaring lumikha ng mga organismo na hindi na makakapagparami.<ref>{{cite journal |author = Hoskin CJ, Higgle M, McDonald KR, Moritz C |year = 2005 |title = Reinforcement drives rapid allopatric speciation |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-27_437_7063/page/1352 |journal = Nature |pmid = 16251964 |volume = 437 |issue = 7063 |pages = 1353–356 |doi = 10.1038/nature04004 |ref = harv |bibcode = 2005Natur.437.1353H }}</ref> Ang ikalawang mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong peripatriko]] na nangyayari kapag ang maliliit na mga populasyon ng organismo ay nahiwalay sa isang bagong kapaligiran. Ito ay iba sa epesiasyong allopatriko dahil ang mga hiwalay na populasyon ay mas maliit sa bilang kesa sa populasyon ng magulang. Dito, ang [[epektong tagapagtatag]] ay nagsasanhi ng mabilisang espesiasyon pagkatapos na ang isang pagtaas sa [[loob na pagtatalik]] ay nagpapataas ng seleksiyon sa mga [[homozygote]] na tumutungo sa mabilis na pagbabagong henetiko.<ref>{{cite journal |author = Templeton AR |title = The theory of speciation via the founder principle |url = http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |journal = Genetics |volume = 94 |issue = 4 |pages = 1011–38 |date = 1 Abril 1980 |pmid = 6777243 |pmc = 1214177 |ref = harv |access-date = 28 Septiyembre 2012 |archive-date = 4 Hunyo 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090604204506/http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |url-status = dead }}</ref> Ang ikatlong mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong parapatriko]]. Ito ay katulad ng espesiasyong peripatriko dahil ang isang maliit na populasyon ay pumapasok sa isang bagong habitat ngunit nag-iiba dito dahil walang pisikal na paghihiwalay sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito. Bagkus, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa ebolusyon ng mga mekanismo na nagpapaliit ng daloy ng gene sa pagitan ng dalawang populasyon.<ref name=Gavrilets/> Sa pangkalahatan, ito ay nangyayari dahil may isang drastikong pagbabago sa kapaligiran sa loob ng habitat ng mga espesyeng magulang. Ang isang halimbawa ang damong ''[[Anthoxanthum|Anthoxanthum odoratum]]'' na maaaring sumailalim sa parapatrikong espesiasyon bilang tugon sa lokalisadong metal na polusyon mula sa mga mina.<ref>{{cite journal |author = Antonovics J |title = Evolution in closely adjacent plant populations X: long-term persistence of prereproductive isolation at a mine boundary |journal = Heredity |volume = 97 |issue = 1 |pages = 33–7 |year = 2006 |pmid = 16639420 |url = http://www.nature.com/hdy/journal/v97/n1/full/6800835a.html |doi = 10.1038/sj.hdy.6800835 |ref = harv }}</ref> Dito, ang mga halaman ay nag-eebolb na may resistansiya sa mga matataas na lebel ng metal sa lupa. Ang seleksiyon laban sa pagtatalik sa sensitibo sa metal na populasyong magulang ay lumikha ng isang unti unting pagbabago sa panahong ng pagbubulaklak ng hindi tinatablan ng metal na mga halaman na kalaunang lumilikha ng kumpletong reproduktibong isolasyon. Ang seleksiyon laban sa mga hybrid sa pagitan ng dalawang mga populasyon ay maaaring magsanhi ng pagpapalakas na ebolusyon ng mga katangian na nagtataguyod ng pagtatalik sa loob ng isang espesye gayundin ang pagpapalis ng katangian na nangyayari kapag ang dalawang espesye ay naging mas natatangi sa hitsura.<ref>{{cite journal |author = Nosil P, Crespi B, Gries R, Gries G |title = Natural selection and divergence in mate preference during speciation |url = https://archive.org/details/sim_genetica_2007-03_129_3/page/309 |journal = Genetica |volume = 129 |issue = 3 |pages = 309–27 |year = 2007 |pmid = 16900317 |doi = 10.1007/s10709-006-0013-6 |ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Darwin's finches.jpeg|frame|Ang pagiging hiwalay sa heograpiya ng [[mga finch ni Darwin]] sa [[Islang Galápagos]] ay lumikha ng higit sa isang dosenang mga bagong espesye.]] Sa ikaapat na mekanismo na [[espesiasyong sympatriko]], ang espesye ay naghihiwalay nang walang isolasyon sa heograpiya o mga pagbabago sa habitat. Ang anyong ito ay bihira dahil kahit ang isang maliit na halaga ng [[daloy ng gene]] ay maaaring mag-alis ng mga pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga bahagi ng isang populasyon.<ref>{{cite journal |author = Savolainen V, Anstett M-C, Lexer C, Hutton I, Clarkson JJ, Norup MV, Powell MP, Springate D, Salamin N, Baker WJr |year = 2006 |title = Sympatric speciation in palms on an oceanic island |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-11_441_7090/page/210 |journal = Nature |volume = 441 |pages = 210–3 |pmid = 16467788 |doi = 10.1038/nature04566 |issue = 7090 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..210S }}<br />*{{cite journal |author = Barluenga M, Stölting KN, Salzburger W, Muschick M, Meyer A |year = 2006 |title = Sympatric speciation in Nicaraguan crater lake cichlid fish |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-09_439_7077/page/718 |journal = Nature |volume = 439 |pages = 719–23 |pmid = 16467837 |doi = 10.1038/nature04325 |issue = 7077 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.439..719B }}</ref> Sa pangkalahatan, ang espesiasyong sympatriko sa mga hayop ay nangangailangan ng ebolusyon ng parehong [[polimorpismo (biolohiya)|polimorpismo]] at [[nagsasaayos na pagtatalik|hindi random na pagtatalik]] upang pumayag sa reproduksiyong isolasyon na mag-ebolb. G<ref>{{cite journal |author = Gavrilets S |title = The Maynard Smith model of sympatric speciation |journal = J. Theor. Biol. |volume = 239 |issue = 2 |pages = 172–82 |year = 2006 |pmid = 16242727 |doi = 10.1016/j.jtbi.2005.08.041 |ref = harv }}</ref> Ang isang uri ng espesiasyong sympatriko ay kinasasangkutan ng pagtatalik ng magkaibang uri ng dalawang mga magkaugnay na espesye upang lumikha ng bagong espesyeng [[hybrid]]. Ito ay hindi karaniwan sa mga hayop dahil ang mga hybrid na hayop ay karamihang karaniwang baog. Ito ay dahil sa [[meiosis]], ang mga [[kromosomang homolohoso]] mula sa bawat magulang ay mula sa magkaibang espesye at hindi maaaring matagumpay na magpares. Gayunpaman, ito ay mas karaniwan sa mga halaman dahil ang mga halaman ay kadalasang nagdodoble ng kanilang ng mga [[kromosoma]] upang bumuo ng [[polyploidy|mga polyploid]].<ref>{{cite journal |author = Wood TE, Takebayashi N, Barker MS, Mayrose I, Greenspoon PB, Rieseberg LH |title = The frequency of polyploid speciation in vascular plants |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 106 |issue = 33 |pages = 13875–9 |year = 2009 |pmid = 19667210 |doi = 10.1073/pnas.0811575106 |pmc = 2728988 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10613875W }}</ref> Ito ay pumapayag sa mga kromosoma mula sa bawat magulang na espesye na bumuo ng magkatugmang mga pares sa meiosis dahil ang mga kromosoma ng bawat magulang ay kinatawan na ng isang pares.<ref>{{cite journal |author = Hegarty Mf, Hiscock SJ |title = Genomic clues to the evolutionary success of polyploid plants |journal = Current Biology |volume = 18 |issue = 10 |pages = 435–44 |year = 2008 |pmid = 18492478 |doi = 10.1016/j.cub.2008.03.043 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ng gayong pangyayaring espesiasyon ay kapag ang espesye ng halamang ''[[Arabidopsis thaliana]]'' at ''Arabidopsis arenosa'' na nagtatalik upang bumuo ng bagong espesye na ''Arabidopsis suecica''.<ref>{{cite journal |author = Jakobsson M, Hagenblad J, Tavaré S |title = A unique recent origin of the allotetraploid species Arabidopsis suecica: Evidence from nuclear DNA markers |url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-06_23_6/page/1217 |journal = Mol. Biol. Evol. |volume = 23 |issue = 6 |pages = 1217–31 |year = 2006 |pmid = 16549398 |doi = 10.1093/molbev/msk006 |ref = harv }}</ref> Ito ay nangyari noong mga 20,000 taon ang nakalilipas <ref>{{cite journal |author = Säll T, Jakobsson M, Lind-Halldén C, Halldén C |title = Chloroplast DNA indicates a single origin of the allotetraploid Arabidopsis suecica |url = https://archive.org/details/journal-of-evolutionary-biology_2003-09_16_5/page/1019 |journal = J. Evol. Biol. |volume = 16 |issue = 5 |pages = 1019–29 |year = 2003 |pmid = 14635917 |doi = 10.1046/j.1420-9101.2003.00554.x |ref = harv }}</ref> at ang prosesong espesiasyong ito ay naulit sa laboratoryo na pumapayag sa pag-aaral ng mga mekanismong henetiko na nasasangkot sa prosesong ito.<ref>{{cite journal |author = Bomblies K, Weigel D |title = Arabidopsis-a model genus for speciation |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 500–4 |year = 2007 |pmid = 18006296 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.006 |ref = harv }}</ref> Ang katunayan, ang kromosomang dumodoble sa loob ng isang espesye ay maaaring isang karaniwang sanhi ng reproduktibong isolasyon dahil ang kalahati ng dumobleng mga kromosoma ay magiging hindi natugmaan kapag nagtatalik sa mga hindi nadobleng organismo.<ref name=Semon>{{cite journal |author = Sémon M, Wolfe KH |title = Consequences of genome duplication |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 505–12 |year = 2007 |pmid = 18006297 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.007 |ref = harv }}</ref> Ang mga pangyayaring espesiasyon ay mahalaga sa teoriya ng [[punctuated equilibrium]] na nagpapaliwanag ng pattern sa fossil rekord ng maiikling mga ebolusyon na pinasukan ng relatibong mahahabang mga yugto ng stasis kung saan ang espesye ay nananatiling relatibong hindi nabago.<ref name=pe1972>Niles Eldredge and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp "Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism"] In T.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freeman Cooper. pp. 82–115. Reprinted in N. Eldredge ''Time frames''. Princeton: Princeton Univ. Press. 1985</ref> Sa teoriyang ito, ang espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay magkaugnay at ang [[natural na seleksiyon]] at genetic drift ay umaasal ng pinakamalakas sa mga organismong sumasailalim sa espesiasyon sa mga nobelang habitat o maliliit na mga populasyon. Bilang resulta, ang mga yugto ng stasis sa fossil rekord ay tumutugon sa populasyong pang-magulang at ang mga organismong sumasailalim sa espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay natatagpuan sa maliliit na mga populasyon o sa limitado sa heograpikong mga habitat at kaya ay bihirang maingatan sa mga fossil.<ref>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}</ref> == Kasaysayang ebolusyonaryo ng mundo == {{PhylomapA|size=320px|align=right|caption=Isang [[Punong pilohenetiko|puno ng ebolusyon]] na nagpapakita ng pagsasanga ng mga modernong species mula sa isang [[karaniwang ninuno]] sa gitna.<ref name=Ciccarelli>{{cite journal |author = Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P |title = Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life |url = https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1282 |journal = Science |volume = 311 |issue = 5765 |pages = 1283–87 |year = 2006 |pmid = 16513982 |doi = 10.1126/science.1123061 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...311.1283C }}</ref> Ang tatlong [[dominyo (biyolohiya)|dominyo]] ay may kulay na asul([[bakterya]]), berde([[archaea]]) at pula([[eukaryote]]).}} Ang mga [[Prokaryote]] ay unang lumitaw sa mundo noong mga tinatayang 3–4 bilyong taong nakakaraan.<ref name=Cavalier-Smith>{{cite journal |author = Cavalier-Smith T |title = Cell evolution and Earth history: stasis and revolution |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 969–1006 |year = 2006 |pmid = 16754610 |doi = 10.1098/rstb.2006.1842 |pmc = 1578732 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Schopf J |title = Fossil evidence of Archaean life |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 869–85 |year = 2006 |pmid = 16754604 |doi = 10.1098/rstb.2006.1834 |pmc = 1578735 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Altermann W, Kazmierczak J |title = Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth |url = https://archive.org/details/research-in-microbiology_2003-11_154_9/page/611 |journal = Res Microbiol |volume = 154 |issue = 9 |pages = 611–17 |year = 2003 |pmid = 14596897 |doi = 10.1016/j.resmic.2003.08.006 |ref = harv }}</ref> Walang mga pagbabago sa [[morpolohiya]] o organisasyong pang-[[selula]] na nangyari sa mga organismong ito sa mga sumunod na bilyong taon.<ref>{{cite journal |author = Schopf J |title = Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |doi = 10.1073/pnas.91.15.6735 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6735–42 |year = 1994 |pmid = 8041691 |pmc = 44277 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6735S }}</ref> Noong mga 3.5 bilyong taong nakakaraan, ang bakterya at archea ay naghiwalay mula sa isang karaniwang ninuno. Ang bakterya ay nagpaunlad ng primitibong anyo ng photosynthesis na hindi lumilikha ng oksiheno dahil hindi sila gumagamit ng tubig bilang electron donor kundi hydrogen, suflur o iba pang mga molekulang organiko. Noong mga 3 bilyong taong nakakaraan ay lumitaw ang cyanobacteria na gumagamit ng photosynthesis na naglalabas ng itinatapong produktong [[oksiheno]] na [[pangyayaring malaking oksihenasyon|sukdulang nagpabago sa atmospero ng mundo]] noong mga 2.4 bilyong taong nakakaraan at malamang na nagsanhi ng pagunlad ng mga bagong anyo ng buhay sa mundo. Ang mga [[eukaryote]] ay unang lumitaw sa pagitan ng 1.6&nbsp;– 2.7 bilyong taong nakakaraan. Ang sumunod na malaking pagbabago sa istruktura ng selula ay nangyari nang ang [[bakterya]] ay lumamon sa mga selulang eukaryotiko sa isang ugnayang pagtutulungang tinatawag na [[endosymbiont|endosymbiosis]].<ref name = "rgruqh">{{cite journal |author = Poole A, Penny D |title = Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes |journal = BioEssays |volume = 29 |issue = 1 |pages = 74–84 |year = 2007 |pmid = 17187354 |doi = 10.1002/bies.20516 |ref = harv }}</ref><ref name=Dyall>{{cite journal |author = Dyall S, Brown M, Johnson P |title = Ancient invasions: from endosymbionts to organelles |url = https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/252 |journal = Science |volume = 304 |issue = 5668 |pages = 253–57 |year = 2004 |pmid = 15073369 |doi = 10.1126/science.1094884 |ref = harv |bibcode = 2004Sci...304..253D }}</ref> Pagkatapos nito, ang nilamong bakterya at ang selulang host ay sumailalim sa kapwa-ebolusyon na ang bakterya ay nagebolb tungo sa [[mitochondrion|mitochondria]] o mga [[hydrogenosome]].<ref>{{cite journal |author = Martin W |title = The missing link between hydrogenosomes and mitochondria |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-10_13_10/page/457 |journal = Trends Microbiol. |volume = 13 |issue = 10 |pages = 457–59 |year = 2005 |pmid = 16109488 |doi = 10.1016/j.tim.2005.08.005 |ref = harv }}</ref> Ang isa pang paglamon ng mga tulad ng [[cyanobacteria]] na organismo ay humantong sa pagkakabuo ng mga [[chloroplast]] sa mga algae at mga halaman.<ref>{{cite journal |author = Lang B, Gray M, Burger G |title = Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes |journal = Annu Rev Genet |volume = 33 |issue = 1 |pages = 351–97 |year = 1999 |pmid = 10690412 |doi = 10.1146/annurev.genet.33.1.351 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = McFadden G |title = Endosymbiosis and evolution of the plant cell |journal = Curr Opin Plant Biol |volume = 2 |issue = 6 |pages = 513–19 |year = 1999 |pmid = 10607659 |doi = 10.1016/S1369-5266(99)00025-4 |ref = harv }}</ref> Ang mga anyo ng buhay na umiiral hanggang noong mga 610 milyong taong nakakaraan ay mga [[uniselular]] na mga eukaryote, mga [[prokaryote]] at [[archaea]]. Pagkatapos nito, ang mga organismong [[multiselular]] ay nagsimulang lumitaw sa mga karagatan sa panahong [[Ediacara biota|Ediacaran]] .<ref name=Cavalier-Smith/><ref>{{cite journal |author = DeLong E, Pace N |title = Environmental diversity of bacteria and archaea |journal = Syst Biol |volume = 50 |issue = 4 |pages = 470–8 |year = 2001 |pmid = 12116647 |doi = 10.1080/106351501750435040 |ref = harv }}</ref> Ang ebolusyong ng pagiging [[multiselular]] ay nangyari sa maraming mga independiyenteng mga pangyayari sa mga organismo gaya ng mga [[sponge]], kayumangging lumot, [[cyanobacteria]], [[slime mold|slime mould]] at [[myxobacteria]].<ref>{{cite journal |author = Kaiser D |title = Building a multicellular organism |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 103–23 |year = 2001 |pmid = 11700279 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.090145 |ref = harv }}</ref> Pagkatapos ng paglitaw ng mga organismong multiselular, ang isang malaking halaga ng dibersidad ay lumitaw sa isang pangyayaring tinatawag na [[pagsabog na Cambrian]] kung saan ang marami sa mga [[phylum]] ay lumitaw sa fossil record na kalaunang naging [[ekstinto]].<ref name=Valentine>{{cite journal |author = Valentine JW, Jablonski D, Erwin DH |title = Fossils, molecules and embryos: new perspectives on the Cambrian explosion |url = https://journals.biologists.com/dev/article/126/5/851/40578/Fossils-molecules-and-embryos-new-perspectives-on |journal = Development |volume = 126 |issue = 5 |pages = 851–9 |date = 1 Marso 1999 |pmid = 9927587 |ref = harv }}</ref> Ang iba't ibang mga dahilan para sa pangyayaring ito ay iminungkahi gaya ng pagtitipon ng [[oksiheno]] sa atmospero mula sa [[photosynthesis]].<ref>{{cite journal |author = Ohno S |title = The reason for as well as the consequence of the Cambrian explosion in animal evolution |series = 44 |journal = J. Mol. Evol. |volume = 1 |issue = S1 |pages = S23–7 |year = 1997 |pmid = 9071008 |doi = 10.1007/PL00000055 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Valentine J, Jablonski D |title = Morphological and developmental macroevolution: a paleontological perspective |url = http://www.ijdb.ehu.es/web/paper.php?doi=14756327 |journal = Int. J. Dev. Biol. |volume = 47 |issue = 7–8 |pages = 517–22 |year = 2003 |pmid = 14756327 |ref = harv }}</ref> Noong mga 500 milyong taong nakakaraan, sinakop ng mga halaman at mga [[fungus]] ang lupain at sinundan ng mga [[arthropod]] at ibang mga hayop.<ref>{{cite journal |author = Waters ER |title = Molecular adaptation and the origin of land plants |url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2003-12_29_3/page/456 |journal = Mol. Phylogenet. Evol. |volume = 29 |issue = 3 |pages = 456–63 |year = 2003 |pmid = 14615186 |doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.018 |ref = harv }}</ref> Ang mga halamang panglupain ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 450 milyong taong nakakaraan. Ang mga [[tetrapod]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 390 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga isdang Rhipidistia. Ang mga [[Amphibian]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 364 milyong taong nakakalipas na nagebolb mula sa isda. Ito ay sinundan ng paglitaw ng mga [[amniota]] na nagebolb mula sa mga ampibyan. Ang mga basal amniota ay nagsanga sa mga pangkat na synapsid(mga mammal) at sauropsid(mga reptile). Ang mga therapsid ay lumitaw na nag-ebolb mula sa mga synapsid. Noong mga 310 milyong taong nakakaraan, ang mga [[reptile]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb sa mga mukhang reptile na mga [[amphibian]]. Ang mga [[dinosaur]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 230 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga archosaur. Noong mga 220 milyong taong nakakaraan, ang mga [[mamalya]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa therapsid. Noong mga 150 milyong taong nakakaran, ang mga [[ibon]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa mga dinosaur. Noong mga 130 milyong taong nakakaraan, ang mga halamang namumulaklak ay unang lumitaw sa fossil record na malamang na nakatulong sa kapwa-ebolusyon sa mga insektong nagpopollinate. Noong mga 85-65 milyong taon, ang mga primado ay humilaway mula sa ibang mga [[mamalya]]. Noong mga 65 milyong taong nakakaraan, ang mga hindi-ibong dinosaur ay naging [[ekstinto]] sa fossil record. Noong mga 40 milyong taong nakakaraan, ang primado ay nagsanga sa dalawang pangkat: Strepsirrhini at Haplorrhini (na kinabibilangan ng mga [[bakulaw]]). Noong mga 15 milyong taong nakakaraan, ang mga [[gibbon]] ay humilaway mula sa mga primadong [[bakulaw]] at noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas, ang [[Ponginae]](mga orangutan) ay humiwalay mula sa mga [[bakulaw]]. Pagkatapos nito, ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas at noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas ang linyang Pan(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao. Pagkatapos nito, ang chimpanzee at bonobo ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos ng paghihiwalay ng mga linyang Pan at tao, ang linyang tumutungo sa tao ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakalipas na posibleng mula sa [[Ardipithecus]]. Noong mga 2 milyong taong nakakalipas, ang Australopithecus ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Homo]] na nagpalitaw naman sa iba't ibang mga species gaya ng mga [[neanderthal]] noong mga 400,000 taong nakakaran at mga [[tao]] noong mga 200,000 taong nakakaraan. == Mga ebidensiya ng ebolusyon == === Ebidensiya mula sa paleontolohiya === ==== Mga fossil ==== {{multiple image|direction=vertical|width=250 | image1 =Horseevolution.svg | image2 = Equine evolution.jpg | footer = Ang [[ebolusyon ng kabayo]] na nagpapakita ng rekonstruksiyon ng mga espesyeng fossil na nakuha mula sa magkakasunod na mga [[strata]] ng bato. }} Ang mga [[fossil]] ang mga labi ng mga organismong nabuhay sa nakaraang panahon na naingatan .<ref name=Bowler>Bowler, Peter H. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. 3rd ed, University of California Press, p108.</ref> Ang kabuuan ng mga fossil na natuklasan at hindi natuklasan at ang kanilang pagkakalagay sa mga bato at patong na sedimentaryo o [[strata]] ay kilala bilang fossil record. Posibleng malaman kung paanong ang mga partikular na pangkat ng organismo ay nag-ebolb sa pamamagitan ng pagsasaayos ng mga fossil record sa isang kronolohikal na pagkakasunod nito. Ang gayong pagkakasunod ay matutukoy dahil ang mga fossil ay pangunahing matatagpuan sa mga [[batong sedimentaryo]]. Ang batong sedimentaryo ay nabubuo sa pamamagitan ng mga patong ng silt o putik sa ibabaw ng bawat iba pa. Dahil dito, ang nagreresultang bato ay naglalaman ng mga magkakapatong na patong o [[strata]]. Ang mga edad ng bato at mga fossil ay tumpak na mapepetsahan ng mga heologo sa pamamagfitan ng pagsukat ng mga proporsiyon ng mga [[elementong kimikal]] na matatag at [[radyoaktibo]] sa isang ibinigay na patong na tinatawag na [[radiometric dating]]. Ang pinakailalim na strata ay naglalaman ng pinakamatandang bato gayundin ng mga pinakamaagang mga fossil ng organismo samantalang ang pinakaibabaw na strata ay naglalaman ng pinakabatang bato gayundin ng mas kamakailang lumitaw na mga fossil ng organismo.<ref name=mjs>Rudwick M.J.S. 1972. ''The meaning of fossils: episodes in the history of palaeontology''. Chicago University Press.</ref><ref>Whewell, William 1837. ''History of the inductive sciences, from the earliest to the present time''. vol III, Parker, London. Book XVII The palaeotiological sciences. Chapter 1 Descriptive geology, section 2. Early collections and descriptions of fossils, p405.</ref> Natuklasan ng mga siyentipiko na ang mga batong mas matanda ay naglalaman ng mas kaunting mga uri ng mga fossil na may mas simpleng mga istruktura samantalang ang mas batang mga bato ay naglalaman ng mas malaking pagkakaiba iba ng mga fossil na kadalasang nagpapakita ng mas komplikadong mga istruktura.<ref>{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/26 26]–28|isbn=978-0-670-02053-9}}</ref> Halimbawa, walang fossil ng tao na natagpuan sa bato sa panahong unang lumitaw ang mas simpleng organismo gaya ng mga insekto o [[ampibya]] at sa mga panahon bago nito <ref>The most convincing evidence for the occurrence of evolution is the discovery of extinct organisms in older geological strata... The older the [[strata]] are...the more different the fossil will be from living representatives... that is to be expected if the [[fauna]] and [[flora]] of the earlier strata had gradually evolved into their descendents.|''[[Ernst Mayr]]'', Mayr, Ernst. 2001. What evolution is. Weidenfeld & Nicolson, London. ISBN 0297807413</ref> Ayon kay [[Richard Dawkins]], "kung may isang [[hippopotamus]] o [[kuneho]] na natagpuan sa panahong [[Cambrian]], ito ay kumpletong tatalo sa ebolusyon. Walang ganito ang kailanman natagpuan sa fossil record.<ref>{{Cite web |title=Time Magazine, 15 Agosto 2005, page 32 |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |access-date=23 Hunyo 2013 |archive-date=13 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613211455/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |url-status=dead }}</ref> Nakita rin sa fossil rekord ang mga ''[[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]]'' na mga labi ng fossiladong organismo na nagpapakita ng mga katangian na karaniwan sa parehong mga organismong mas naunang lumitaw sa fossil rekord(ninuno) at sa mga organismong kalaunang lumitaw sa fossil rekord(inapo).<ref name=Herron>{{cite book|last=Herron|first=Scott Freeman, Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://archive.org/details/evolutionaryanal00free|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd}}</ref> Noong 1859, nang unang ilimbag ang ''[[On the Origin of Species]]'' ni [[Charles Darwin]], ang fossil rekord ay hindi mahusay na alam. Inilarawan ni Darwin ang nakita sa panahong ito na kakulangan sa fossil na transisyonal sa fossil rekord bilang "''ang pinakahalata at pinamatinding pagtutol na mahihimok laban sa teoriya ko''" ngunit kanyang ipinaliwanag ito sa pag-uugnay nito sa sukdulang imperpeksiyon sa rekord na heolohikal.<ref>{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=297 279–280]}}</ref><ref>{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=359 341–343]}}</ref> Ang isa sa mga fossil na ''[[Archaeopteryx]]'' ay natuklasan mga dalawang taon lamang pagkatapos ng publikasyon ng akda ni Darwin noong 1861 at kumakatawan sa isang anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[dinosauro]] at [[ibon]]. Mula nito, mas maraming mga [[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]] ang natuklasan at mayroon na ngayong itinuturing na saganang mga ebidensiya kung paanong ang mga klase ng mga bertebrata ay magkakaugnay at ang karamihan sa mga ito ay sa anyo ng mga fossil na transisyonal.<ref name = "NS2645">{{Cite journal|publisher = [[New Scientist]]|date = 2008-02-27|issue = 2645|pages = 35–40|url = http://www.newscientist.com/article/mg19726451.700-evolution-what-missing-link.html?full=true|title = Evolution: What missing link?|first = D|last = Prothero|ref = harv}}</ref> Sa kabila ng relatibong pagiging bihira ng mga angkop na kondisyon para sa fossilisasyon, ang tinatayang mga 250,000 mga espesyeng fossil ay alam sa kasalukuyan.<ref>[http://facstaff.gpc.edu/~pgore/geology/historical_lab/2010Preservation.pdf Laboratory 11 – Fossil Preservation], by Pamela J. W. Gore, Georgia Perimeter College</ref> Ang bilang ng mga indibidwal na fossil na kinakatawan nito ay malaking iba iba mula espesye hanggang espesye ngunit maraming mga milyong fossil ang nakuha. Halimbawa, ang higit sa tatlong milyong mga fossil mula sa huling [[Panahong Yelo]] ay nakuha mula sa [[La Brea Tar Pits]] sa Los Angeles.<ref>{{cite web |url=http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |title=Frequently Asked Questions |accessdate=2011-02-21 |publisher=The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311233346/http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |url-status=dead }}</ref> Marami pang mga fossil ang nasa ilalim ng lupa sa iba't iba mga [[pagkakabuo (stratigrapiya)|pagkakabuong heolohiko]] na alam na naglalaman ng isang mataas na densidad ng [[fossil]]. Ito ay pumapayag sa pagtatantiya ng kabuuang nilalamang fossil ng mga pagkakabuong ito. Ang isang halimbawa ang [[Pagkakabuong Beaufort]] sa [[Timog Aprika]] na mayaman sa mga fossil ng bertebrata kabilang ang mga [[therapsida]] na mga anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[reptilya]] at [[mamalya]].<ref>{{cite book | title=The Karoo: Ecological Patterns and Processes| url=https://archive.org/details/isbn_9780521554503| author=William Richard John Dean and Suzanne Jane Milton| year=1999| page=[https://archive.org/details/isbn_9780521554503/page/31 31]| publisher=Cambridge University Press| isbn=0-521-55450-0}}</ref> Tinatayang ang pagkakabuong ito ay naglalaman ng mga 800 bilyong fossil ng bertebrata.<ref>{{cite journal| title=Six "Flood" Arguments Creationists Can't Answer| author=Robert J. Schadewald| journal=Creation Evolution Journal| year=1982| volume=3| pages=12–17| url=http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| access-date=2012-10-06| archive-date=2015-09-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20150919190944/http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| url-status=dead}}</ref> === Ebidensiya mula sa distribusyong heograpikal === [[File:Snider-Pellegrini Wegener fossil map.svg|right|thumb|upright=1.5|Mga pattern ng [[fossil]] sa buong mundo ([[Gondwana]]). ]] Ang lahat ng mga organismo ay umangkop sa kanilang kapiligiran. Ang [[pag-aangkop]] ay paraan ng organismo na makaligtas o mabuhay sa isang kapiligiran, halimbawa ang mga [[polar bear]] sa mga magiginaw na lugar at mga [[Kangaroo rat]] sa mga tuyo at maiinit na lugar. Kung ang bagong [[species]] ay lumilitaw na karaniwan ay sa pakikipaghiwalay sa mga mas matandang species, ito ay nangyayari sa isang lugar sa mundo. Pagkatapos nito, ang mga bagong species ay maaari ng kumalat sa ibang mga lugar at hindi sa ibang mga lugar. Ang [[Australasia]] ay nawalay sa ibang mga kontinente sa loob ng mga milyong taon. Sa pinakapangunahing bahagi ng kontinente na [[Australia]], 83% ng mga [[mammal]], 89% ng mga [[reptile]], 90% ng mga [[isda]] at [[insekto]] at 93% ng mga [[amphibia]]n ay tanging matatagpuan sa mga lugar na ito. Ang mga katutubong mammal nito ay mga [[marsupial]] gaya ng [[kangaroo]], [[bandicoot]] at [[quoll]]. Sa kabaligtaran nito, ang mga marsupial ay hindi matatagpuan sa kasalukuyan sa [[Aprika]] at bumubuo ng maliit na bahagi sa mammalian [[fauna]] sa [[Timog Amerika]] gaya ng [[opossum]], [[shrew opossum]] at [[monito del monte]]. Ang tanging representatibo lamang ng mga primitibong naglalabas ng itlog na [[mammal]] na tinatawag na [[monotreme]] ang [[echidna]] at [[platypus]]. Ang mga ito ay tanging matatagpuan sa Australasia kabilang ang [[Tasmania]] at [[New Guinea]] at [[Kangaroo Island]]. Ang mga monotreme na ito ay lubos na hindi makikita sa ibang panig ng munod. Sa kabaligtaran, ang Australia ay hindi kinakikitaan ng maraming mga grupo ng mga placental na mammal na karaniwang sa ibang mga kontinente (carnivora, artiodactyls, shrews, squirrels, lagomorphs) bagaman ito ay may mga indigenuous na mga paniki at rodent na kalaunang dumating dito. Ayon sa kasaysayang ebolusyonaryo, ang mga placental mammal ay nag-ebolb sa [[Eurasia]]. Ang mga [[marsupial]], [[placental mammal]] at consentitual mammal ay humiwalay mula sa [[monotreme]] noong [[Kretaseyoso|Panahong Kretaseyoso]]. Ang mga marsupial ay nakarating sa Australia sa pamamagitan ng [[Antarctica]] mga 50 milyong taon ang nakakalipas pagkatapos humiwalay ang Australia sa Antarctica. ==== Singsing na espesye==== {{main|Espesyeng singsing}} Sa biolohiya, ang isang singsing na species o ''ring species'' ay isang magkakadugtong na serye na mga magkakapitbahay na populasyon na ang bawat isa ay makapagtatalik at makapagpaparami ngunit may umiiral na hindi bababa sa dalawang mga "dulong" populasyon sa serye na labis na malayong magkaugnay para makapagparami bagaman may isang potensiyal na pagdaloy ng gene sa pagitan ng "magkakaugnay" na species. Ang gayong hindi pwedeng pagpaparami na bagaman magkaugnay ng henetiko na mga dulong populasyon ay maaaring kapwa umiral sa parehong rehiyon at kaya ay nagsasara ng singsing. Ang singsing na species ay nagbibigay ng isang mahalagang ebidensiya sa ebolusyon sa dahilang ito ay nagpapakita kung anong mangyayari sa paglipas ng panahon habang ang mga populasyon ay henetikong nagsasanga o naghihiwalay. Ito ay espesyal dahil ang mga ito ay kumakatawan sa mga nabubuhay na populasyon kung anong normal na nangyayari sa pagitan ng matagal nang namatay na mga populasyong ninuno at mga nabubuhay na populasyon kung saan ang mga pagitan ay naging ekstinto. Ayon kay Richard Dawkins , ang ring species ay "nagpapakita lamang sa atin sa dimensiyong pang-espasyo ng isang bagay na palaging mangyayari sa panahong dimensiyon. Sa pormal, ang isyu ay ang interfertile na kakayahang makapagparami sa iba ay hindi isang ugnayang transitibo. Kung ang A ay makapagpaparami sa B at ang B ay makapagpaparami sa C, hindi sumusunod na ang A ay makapagpaparami sa C at kaya ay hindi naglalarawan ng ugnayang pagkakatumbas. Ang isang singsing na species ay isang species na nagpapakita ng isang kontra-halimbawa sa transitibidad. [[Talaksan:Ring species seagull.svg|thumb|right|Ang mga ''Larus'' gull ay makapagtatalik at makapagpaparami sa isang singsing sa palibot ng arktiko. 1: [[European Herring Gull|''L. argentatus argentatus'']], 2: [[Lesser Black-backed Gull|''L. fuscus'']], 3: [[Heuglin's Gull|''L. heuglini'']], 4: [[Birula's Gull|''L. vegae birulai'']], 5: [[East Siberian Herring Gull|''L. vegae'']], 6: [[American Herring Gull|''L. smithsonianus'']], 7: [[European Herring Gull#Subspecies|''L. argentatus argenteus'']].]] [[Talaksan:PT05 ubt.jpeg|thumb|left|Herring Gull (''Larus argentatus'') (harap) at Lesser Black-backed Gull (''Larus fuscus'') (likuran) in Norway: dalawang mga [[phenotype]] na may maliwanag na mga pagkakaiba]] Ang isang klasikong halimbawa ng isang singsing na species ang sirkumpolar na singsing na species na mga ''[[Larus]]'' gull. Ang saklaw ng mga gull na ito ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Hilagang Polo]] na hindi normal na dinadaanan ng mga gull. Ang [[European Herring Gull]] (''L. argentatus argenteus'') na pangunahing nakatira sa Gran Britanya at Ireland ay pwedeng magparami o bumuo ng supling upang lumikha ng [[hybrid]] sa [[American Herring Gull]] (''L. smithsonianus''), (na nakatira sa Hilagang Amerika) na makapagpaparami rin sa Vega o [[East Siberian Herring Gull]] (''L. vegae'') na kanluraning subspecies na ang [[Birula's Gull]] (''L. vegae birulai'') ay makapagpaparami sa [[Heuglin's gull]] (''L. heuglini'') na makapagpaparami naman sa Siberian [[Lesser Black-backed Gull]] (''L. fuscus''). Ang lahat na apat ng mga ito ay nakatira sa ibayo ng hilaga ng [[Siberia]]. Ang huli ang silanganing kinatawan ng mga T Lesser Black-backed Gull sa hilagang kanlurang Europa kabilang ang Gran Britanya. Ang mga Lesser Black-backed Gull at mga Herring Gull ay sapat na magkaiba na ang mga ito ay hindi normal na makapagpaparami o makakabuo ng supling. Kaya ang pangkat ng mga gull ay bumubuo ng isang continuum maliban kung saan ang dalanwang angkan ay nagtatagpo sa Europa. === Ebidensiya mula sa komparatibong anatomiya === Ang komparatibo o paghahambing ng [[anatomiya]] ng mga pangkat ng mga organismo ay naghahayag ng mga katangian sa istrukura na pundamental na magkatulad. ==== Mga istrukturang magkakatulad ==== [[Talaksan:Evolution pl.png|thumb|400px|Paghahambing ng mga pendactyl limb ng mga hayop na pundamental na magkakatulad.]] Ang basikong istruktura ng lahat ng mga bulaklak ay binubuo ng mga sepal, petal, stigma, style at obaryo ngunit ang mga hugis, kulay, at mga spesipikong istruktura ay iba iba sa bawat species nito. Ang mga insekto ay magkaka-ugnay. Ang mga ito ay nagsasalo ng parehong hitsura ng katawan na kinokontrol ng master regulatory gene. Ang mga ito ay may anim na hita, mga matigas na bahagi sa laban ng katawan o exoskeleton at mga matang binubuo ng maraming magkakahiwalay na lalagyan at iba pa. Ito ay maipapaliwanag ng ebolusyon. Ang lahat ng mga insekto ay inapo(descendant) ng isang grupo ng mga hayop na nabuhay na matagal na panahon na ang nakakalipas. Ang mga insekto ngayon ay meron pa rin ng mga pangunahing bahaging ito ngunit ang mga detalye ay nagbago. Ang mga insekto na nabubuhay ngayon ay iba na sa insekto noong sinaunang panahon dahil sa ebolusyon. Ang ebidensiya sa [[molekular na biolohiya]] ay sumusuporta sa pananaw na ito. Ang [[pentadactyl limb]] ay isang halimbawa ng mga istrukturang homologoso. Ito ay matatagpuan sa lahat ng mga klase ng mga [[tetrapod]] (''i.e.'' mula sa mga [[amphibian]] tungo sa mga [[mammal]]). Ito ay mababakas kahit sa mga [[palikpik]] ng ilang mga [[isdang fossil]] na ninuno ng mga unang amphibian. Ang limb ay isang butong proximal ([[humerus]]), dalawang butong ([[Radius (bone)|radius]] at [[ulna]]), at isang serye ng mga [[carpal]] (mga buto ng [[wrist]]) na sinundan ng limang serye ng mga metacarpal(mga butong [[palm]]) at mga [[phalange]](mga dailiri). Sa buong mga tetrapod, ang pundamental na istruktura ng mga pendactyl limb ay pareho na nagpapaktia ng karaniwang ninuno. Sa paglipas ng ebolusyon, ang mga pundamental na istrukturang ito ay nagbago. Ang mga ito ay nagkaroon ng iba't ibang mga silbi upang umangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Halimbawa, sa mga [[unggoy]], ang mga harapang limb ay mas mahaba upang bumuo ng humahawak na kamay para sa pag-akyat at pagduyan sa mga puno, sa [[baboy]], ang unang daliri ay nawala at ang ikalawa at ikalimang mga daliri ay lumiit. Ang dalawang mga natitirang daliri ay mas mahaba at mas malapad kesa sa iba pa. Ito ay may hoof para suportahan ang katawan. Sa kabayo, ang mga harapang limb ay umangkop para sa suporta at pagtakbo sa pamamagitan ng malaking paghaba ng ikatlong daliri na may hoof. Ang mga mole ay may isang pares ng maiikli na tulad ng spade na mga harapang limb para sa paglulungga, ang mga [[anteater]] ay may mahabang ikatlong daliri para sa gibain ang mga burol ng langgam at mga pugad ng mga anay, sa [[balyena]], ang mga harapang limb ay naging mga [[flipper]] para maglayag at magpanatili ng ekwilbriyum tuwing lumalangoy, sa paniki, ang mga harapang limb ay naging mga pakpak para sa paglipad sa pamamagitan ng pagpapahaba ng apat na daliri samantalang ang tulad ng kalawit na unang daliri ay nananatiling malaya para makabitin sa mga puno. ==== Mga atabismo ==== {{Main|Atavismo}} [[Talaksan:HindlegsOfHumpbackWhale.jpg|thumb|right|150px|Mga likurang hita ng [[balyena]]ng humpback na iniulat noong 1921 ng ]] Ang [[atavismo]] ang kagawian ng isang organismo na bumalik sa anyo ng ninuno nito. Ito ang pagbabalik o muling paglitaw sa organismo ng mga naglahong mga katangian nito.<ref name="talkorigins">{{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/section2.html#atavisms|title=29+ Evidences for Macroevolution: Part 2|author=TalkOrigins Archive|authorlink=TalkOrigins Archive|accessdate=2006-11-08}}</ref> Ang mga atavismo ay nangyayari sa ilang paraan. Ang isang paraan ay kapag ang mga [[gene]] para sa nakaraang umiiral na mga katangian ay naingatan sa DNA at ang mga ito ay nahayag sa pamamagitan ng isang [[mutasyon]] na nag-alis ng nangingibabaw ng mga gene para sa bagong katangian o ang mga nakaraang katangian ay nangibabaw sa bagong katangian.<ref>Lambert, Katie. (2007-10-29) [http://animals.howstuffworks.com/animal-facts/atavism.htm HowStuffWorks "How Atavisms Work"]. Animals.howstuffworks.com. Retrieved on 2011-12-06.</ref> Ang ilang mga halimbawa nito ang mga [[ahas]] na may likurang hita,<ref name="universe-review.ca" >[http://universe-review.ca/I10-10-snake.jpg JPG image]</ref>, mga [[balyena]]ng may likurang hita<ref>[http://www.edwardtbabinski.us/whales/atavisms.html Evolutionary Atavisms]. Edwardtbabinski.us. Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>{{cite journal|title=A REMARKABLE CASE OF EXTERNAL HIND LIMBS IN A HUMPBACK WHALE|first=Roy Chapman|last=Andrews|date=3 Hunyo 1921|journal=American Museum Novitates|url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|ref=harv|access-date=20 Hunyo 2013|archive-date=13 Hunyo 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613050024/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|url-status=dead}}</ref>, mga ekstrang daliri ng paa ng mga [[ungulate]] na hindi sumasayad sa lupa,<ref>{{Cite journal |title=Skeletal Atavism in a Miniature Horse |journal=Veterinary Radiology & Ultrasound |volume=45 |issue=4 |date=Hulyo 2004 |pages=315–317 |last1=Tyson |first1=Reid |last2=Graham |first2=John P. |last3=Colahan |first3=Patrick T. |last4=Berry |first4=Clifford R. |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |doi=10.1111/j.1740-8261.2004.04060.x |ref=harv}}</ref> mga ngipin ng [[manok]],<ref>{{Cite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=mutant-chicken-grows-alli |title=Mutant Chicken Grows Alligatorlike Teeth |first=David |last=Biello |date=2006-02-22 |journal=[[Scientific American]] |accessdate=2009-03-08 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |ref=harv}}</ref> muling paglitaw ng [[reproduksiyong seksuwal]] sa ''[[Hieracium pilosella]]'' at [[Crotoniidae]];<ref>{{Cite journal |title=Reevolution of sexuality breaks Dollo's law |first1=Katja |last1=Domes |first2=Roy A. |last2=Norton |first3=Mark |last3=Maraun |first4=Stefan |last4=Scheu |journal=[[PNAS]] |url=http://www.pnas.org/content/104/17/7139 |date=2007-04-24 |volume=104 |issue=17 |pages=7139–7144 |accessdate=2009-04-08 |pmid=17438282 |doi=10.1073/pnas.0700034104 |pmc=1855408 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |bibcode=2007PNAS..104.7139D |ref=harv |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404042127/https://www.pnas.org/content/104/17/7139 |url-status=dead }}</ref> [[buntot sa tao]],<ref name="talkorigins" /> mga ekstrang [[utong]],<ref name="universe-review.ca" /> at malalaking ngiping [[canine tooth|canine]]. .<ref name="universe-review.ca" /> ==== Embriyolohiya ==== Mula ika-18 siglo, alam na ang mga [[embryo]] ng iba't ibang espesye ay pare pareho kesa sa mga matandang organismo ng mga ito. Sa partikular, ang ilang mga bahagi ng embryo ay nagpapakita ng ebolusyonaryong nakaraan. Halimbawa, ang embryo ng [[bertebrata]]ng pang-lupain ay lumilikha ng mga [[gill slit]] tulad ng mga embryo ng isda. Ang mga proto-gill slit ay bahagi ng mas komplikadong sistema ng pagbuo kaya ang mga ito ay nagpatuloy. Ang isa pang halimbawa ang mga ngiping embryonic ng mga [[baleen whale]]. Ang mga ito ay kalaunang nawala. Ang baleen filter ay nabubuo mula sa ibang tissue na tinatawag na keratin. Ang sinaunang [[fossil]] ng baleen whale ay may ngipin gayon din ang baleen. Ang isa pang halimbawa ang [[barnacle]]. Umabot sa napakaraming mga siglo bago natuklasan ng mga historian na ang barnacle ay mga [[crustacea]]. Ang mga matandang barnacle ay sobrang iba sa iba pang mga crustacea ngunit ang larvae(bata) ay labis na katulad ng ibang mga crustacea. ==== Mga istrukturang bestihiyal ==== Ang isang malakas na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan ang mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga walang silbing pakpak ng mga hindi lumilipad na [[beetle]] ay nakasara sa ilalim ng pinagsamang mga takip na pakpak. Ito ay maipapaliwanag na ang mga beetle ngayon ay nagmula sa mga sinaunang beetle na may pakpak na gumagana. Ang mga rudimentaryong bahagi ng katawan o mga bahaging mas maliit at mas simple sa katulad na bahagi sa mga sinaunang species ay tinatawag na mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga istrakturang ito ay may silbi sa sinaunang espesye ngunit ang mga ito ay wala ng silbi sa kasalukuyan o may bago ng silbi. Ang mga halimbawa nito ang mga pelvic girdle ng mga [[whale]], halteres(likod na pakpak) ng mga langaw, pakpak ng mga hindi lumilipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at mga halaman ng ilang [[xerophyte]] gaya ng [[cactus]] at parasitikong mga halaman gaya ng [[dodder]]. Gayunpaman, maaring napalitan na ang kanilang orihinal na silbi ng mga istrakturang [[bestihiyal]] sa isang bagong silbi. Halimbawa ang mga halteres sa langaw ay nakakatulong sa pagbalanse ng mga insektong habang lumilipad at ang mga pakpak ng ostrich ay ginagamit sa mga ritual ng pakikipagtalik at pagpapakitang agresibo. Sa mga tao, ang mga istrakturang [[bestihiyal]] ay kinabibilangan ng [[appendix]] at [[wisdom teeth]]. Ang wisdom teeth ay wala ng silbi sa tao kaya ito ay karaniwang binubunot upang maibsan ang sakit na dulot nito sa isang tao. Ang mga istrakturang bestihiyal na ito ay minsan may seleksiyon laban sa mga ito. Ang mga orihinal na istraktura ay gumagamit ng napalaking pinagkukunan. Kung ang mga ito ay wala ng silbi, ang pagpapaliit ng mga sukat nito ay nagpapaigi ng paggamit nito. Ang ilan sa mga direktang ebidensiya nito ang ilang mga [[crustacean]] ma may mas maliit na mga mata ay tagumpay na nakakapagparami kesa sa mga may malalaking mata. Ito ay dahil ang [[tisyus]] ng [[sistemang nerbiyos]] na hinggil sa pagtingin ay mas naging magagamit para sa ibang mga sensory input. === Henetika === {{PhylomapB|caption=Isang [[punong pilohenetiko]] ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang [[rRNA]] [[gene]]. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong sakop na [[bacterium|bacteria]], [[archaea]], at [[eukaryote]]. Ang mga puno na nilikha gamit ang ibang mga gene ay pangkalahatang pareho bagaman ang mga ito ay maaaring maglagay ng isang mas maagang mga pangkat na sumanga nang napakaiba na pinagpapalagay na dahil sa mabilis na ebolusyon ng [[rRNA]].}} Ang isa pinakamatibay na ebidensiya ng ebolusyon mula sa karaniwang pinagmulan o common descent ang pag-aaral ng mga gene sequences. Ang pagsasaliksik na pagkukumpara ng mga sequence sa pagitan ng [[DNA]] ng iba't ibang mga species ay nagbigay ng sobrang tibay na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan common descent na iminungkahi ni [[Charles Darwin]]. Ito ay makikita sa pamamagitan ng pagmamana ng DNA sa ninuno ng mga inapo(descendant) nitong organismo. Ang mas malapit na magkakaugnay na mga species ay may mas malaking praksiyon ng magkatulad na sequence ng DNA at mayroong magkasalong substitusyon kesa sa mas malayong magkakaugnay na mga species. Ang pinakasimple at pinakamakapangyarihan ay ibinibigay ng rekonstruksiyong [[pilohenetika|pilohenetiko]]. Ang rekonstruksiyong ito kung isasagawa gamit ang mabagal na nag-eebolb na sekwensiyang protina ay maaaring gamitin upang muling likhain ang kasaysayang ebolusyonaryo ng mga modernong organismo at kahit ng mga ekstinto o hindi na umiiral na organismo gaya ng [[mammoth]], [[neandertal]], [[T.rex]] at iba pa. Ipinapakita ng mga muling nilikhang phylogenies ang relasyon na napatunayan sa mga morpolohikal at biokemikal na mga pag-aaral ng mga organismo. Ang pinakadetalyadong mga rekonstruksiyon ay isinagawa sa basehan ng mga mitochondrial genome na pinagsasaluhan ng lahat ng mga organismong [[eukaryote|eukaryotiko]] na mas maikli at mas madaling i-sekwensiya. Ang pinakamalawak na rekonstruksiyon ay isinagawa gamit ang mga sekwensiya ng ilang sinaunang mga protina o gamit ang ribosomal na sekwenisyang [[RNA]]. Ang mga relasyong pilohenetiko ay lumalapat din sa sobrang lawak na uri ng mga walang silbing elementong sekwensiya kabilang ang repeats, [[transposons]], [[pseudogene]], at mutasyon sa nakokodigo ng protinang mga sekwensiya na hindi nagreresulta sa sekwensiyang [[asidong amino]]. Bagamang ang maliit na mga elementong ito ay kalaunang natagpuang nagiingat ng silbi o tungkulin, sa pinagsama, ito ay nagpapakita ng identity na produkto ng common descent(karaniwang pinagmulan) kesa sa karaniwang tungkulin. ==== Unibersal na biokemikal na organisasyon ==== Lahat ng kilalang umiiral na mga organismo ay nakasalig sa isang parehong pundamental o pangunahing mga biokemikal na organisasyon. Ang mga ito ang henetikong impormasyon na nakokodigo sa [[asidong nukleyiko]]([[DNA]], o [[RNA]] para sa mga [[virus]]), naka-transkriba sa [[RNA]], at isinalin sa mga protina(mga polimero ng [[asidong amino]]) sa pamamagitan ng labis na naingatang [[ribosoma]]. Ang kodigong henetiko(ang tablang salin) sa pagitan ng DNA at asidong amino ay pareho sa halos lahat ng mga organismo na ang ibig sabihin ay ang piraso ng DNA sa isang [[bakterya]] ay nagkokodigo para sa parehong asidong amino na nasa tao(human). Ang [[ATP]] ay ginagamit bilang kurensiya ng enerhiya ng lahat ng mga nabubuhay na organismo. Ang isang malalim na pagkaunawa ng biolohiya ng pag-unlad ay nagpapakitang ang karaniwang [[morpolohiya]] ay produkto ng pinagsaluhang elementong henetiko. Halimbawa, ang isang sekwensiya ng DNA na nagkokodigo para sa [[insulin]] sa mga tao ay nagkokodigo rin ng insulin kapag ipinasok sa ibang mga organismo gaya ng mga halaman.<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)</ref> Bagaman ang mga matang tulad ng [[camera]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb ng independyente sa maraming mga hiwalay na okasyon, ang mga ito ay nagsasalo ng isang karaniwang hanay ng mga nakakadama ng liwanag na mga protina (opsins) na nagpapakita ng karaniwang pinagmulan ng lahat ng mga may matang organismo. Ang isa pang halimbawa ang planong katawan ng [[bertebrata]] na ang istruktura ay kinokontrol ng pamilyang homeobox (Hox) ng mga [[gene]]. ==== Pagsisekwensiya ng DNA ==== Ang komparison ng sekwensiyang [[DNA]] ay nagbibigay ng kakayahan upang ang mga organismo ay mai-grupo sa pagkakatulad ng sekensiya at ang nagreresultang mga punong pilohenetiko ay tipikal na umaayon sa tradisyonal na [[taksonomiya]] at karaniwang ginagamit upang i-tama o palakasin ang mga klasipikasyong taksonomiko. Ang paghahambing ng sekwensiya ay tinuturing na sukat na sapat na mayaman upang i-tama ang mga maling asumpsiyon sa mga punong pilohenetiko sa mga instansiyang ang ibang mga ebidensiya ay kulang. Halimbawa, ang neutral na sekwensiyang DNA ng tao(human) ay tinatayang 1.2% na [[ebolusyong diberhente|diberhente]] o iba batay sa substitusyon mula sa pinakamalapit ng kamag-anak ng tao na [[chimpanzee]], 1.6% mula sa [[gorilla]], at 6.6% mula sa [[baboon]]. Sa ibang salita, ang [[tao]] at [[chimpanzee]] ay mayroong 98.8% na magkatulad na DNA, kumpara sa tao at gorilla na may 98.4% na magkatulad na DNA at sa pagitan ng tao at baboon na mayroong 93.4 % na magkatulad na DNA.<ref>http://www.livescience.com/1411-monkey-dna-points-common-human-ancestor.html</ref> Kaya ang ebidensiya ng sekwensiyang DNA ay pumapayag sa paghinuha at relasyong henetiko sa pagitan ng tao at ibang mga [[ape]]. Ang sequence ng 16S ribosomal RNA gene na isang mahalagang [[gene]] sa pagko-code ng isang bahagi ng [[ribosoma]] ay ginamit upang hanapin ang malawak ng relasyong phylogenetic sa pagitan ng mga nabubuhay na organismo. Ang analisis na orihinal na ginawa ni Carl Woese ay nagresulta sa sistemang tatlong sakop na naghihinuha para sa dalawang pangmalakihang paghihiwalay sa sinaunang ebolusyon ng buhay. Ang unang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong bakterya at ang kalaunang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong [[Arkeya]] at [[Eukaryote]]. ==== Mga endogenous retrovirus ==== Ang mga [[Endogenous retrovirus]] (ERV) ang mga labing sekwensiya ng [[genome]] na naiwan mula sa mga sinaunang impeksiyong pang-virus sa isang organismo. Ang mga retrovirus o virogene ay palaging naipapasa sa sumunod na henerasyon ng organismong na nakatanggap ng impeksiyon. Ito ay nag-iiwan sa virogene na maiwan sa genome. Dahil ang pangyayaring ito ay bihira at random, ang paghahanp ng mga magkatulad na mga posisyong kromosomal ng isang virogene sa dalawang magkaibang species ay nagmumungkahi ng karaniwang ninuno.<ref>{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/ |title=29+ Evidences for Macroevolution: The Scientific Case for Common Descent |accessdate=2011-03-10 |publisher= Theobald, Douglas }}</ref> === Mga protina === Ang ebidensiyang [[proteome|proteomiko]] ay sumusuporta sa pangkalahatang pinagmulang ninuno ng mga anyo ng buhay. Ang mga mahahalagang protina gaya ng [[ribosome]], [[DNA polymerase]], at [[RNA polymerase]] ay matatagpuan sa lahat ng mga organismo na may parehong mga tungkulin mula sa pinakasinaunang mga bakterya hanggang sa mga pinakamasalimuot na mga hayop. Ang mga mas maunlad na mga organismo ay nag-ebolb ng mga karagdagang mga [[protein subunit]] na malaking umaapketo sa regulasyon ng [[interaksiyong protina-sa-protina]] ng mga mahahalagang protina. Ang [[DNA]], [[RNA]], amino acids, at [[lipid bilayer]] na matatagpuan sa lahat ng mga umiiral na organismo ay sumusuporta sa karaniwang pinagmulang ninuno ng mga ito. Ang pagsisiyasat na pilohenetiko ng mga sekwensiya ng protina ay lumilikha ng mga parehong puno ng mga ugnayan sa pagitan ng lahat ng mga organismo.<ref>[http://phylointelligence.org/combined.html "Converging Evidence for Evolution."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727173947/http://phylointelligence.org/combined.html |date=2011-07-27 }} Phylointelligence: Evolution for Everyone. Web. 26 Nov. 2010.</ref> Ang [[chirality (chemistry)|chirality]] ng DNA, RNA, at mga amino acid ay naingatan sa lahat ng mga alam na buhay. Dahil walang kapakinabangang pantungkulin sa kaliwa o kanang panig na molecular chriality, ang pinakasimpleng hipotesis ay ang pagpipili ay ginawang random ng mas maagang mga organismo at ipinasa sa lahat ng mga umiiral na buhay sa pamamagitan ng karaniwang pinagmulang ninuno. Ang karagdagang ebidensiya para sa muling pagbuo ng mga angkang pangninuo ay nagmumula sa [[junk DNA]] gaya ng mga [[pseudogene]] na mga "patay" na [[gene]] na patuloy na nagtitipon ng mga [[mutasyon]].<ref>{{cite journal |author=Petrov DA, Hartl DL |title=Pseudogene evolution and natural selection for a compact genome |journal=J Hered. |volume=91 |issue=3 |pages=221–7 |year=2000 |pmid=10833048 |doi=10.1093/jhered/91.3.221 |ref=harv}}</ref> ==== Mga pseudogene ==== {{main|Pseudogene}} Ang mga [[pseudogene]] o [[noncoding DNA|hindi nagkokodigong DNA]] ang mga karagdagang [[DNA]] sa genome na hindi nata-transkriba tungo sa [[RNA]] upang magsynthesize ng mga [[protina]]. Ang ilan sa mga hindi nagkokodigong DNA na ito ay maaaring may ilang mga silbi ngunit ang karamihan sa mga ito ay walang silbi at tinatawag na "basurang DNA". Ito ay isang halimbawa, ng isang [[vestige]] dahil ang parereplika ng mga gene na ito ay gumagamit ng enerhiya na gumagawa ritong pagsasayang sa maraming mga kaso. Ang mga basurang DNA ay bumubuo ng 98% ng [[genome]] ng tao samantalang ang may silbing DNA ay bumubuo lamang ng 2% ng genome ng tao.<ref name=junkdna>http://www.livescience.com/31939-junk-dna-mystery-solved.html</ref> Ang isang pseudogene ay malilikha kapag ang isang nagkokodigong gene ay nagtitipon ng mga [[mutasyon]] na nagpipigil ritong matranskriba na gumagawa ritong walang silbi. Ngunit dahil hindi ito natatranskriba, ito ay walang epekto sa organismo.<ref name=junkdna/> Ang mga pinagsasaluhang mga sekwensiya ng mga hindi gumaganang DNA ay isang pangunahing ebidensiya para sa karaniwang ninuno sa pagitan ng mga organismo.<ref name=TO-FAQ>[http://www.talkorigins.org/faqs/molgen/ "Plagiarized Errors and Molecular Genetics"], [[talkorigins]], by Edward E. Max, M.D., Ph.D.</ref> === Artipisyal na seleksiyon === [[Talaksan:Maize-teosinte.jpg| thumb | right |100px | kanan: isang ligaw na halamang [[teosinte]] na ninuno ng modernong mais, kanan: modernong mais na [[domestikasyon|dinomestika]] mula sa teosinte, gitna: [[hybrid]] ng mais-teosinte]] {{main|Artipisyal na seleksiyon}} Tinalakay ni Darwin ang [[artipisyal na seleksiyon]] bilang isang modelo ng [[natural na seleksiyon]] noong 1859 sa unang edisyon ng kanyang aklat na [[On the Origin of Species]]: {{cquote|Bagaman mabagal ang proseso ng seleksiyon, kung ang mahinang tao ay makakagawa ng higit sa kanyang kapangyarihan ng artipisyal na seleksiyon, wala akong nakikitang limitasyon sa halaga ng pagbabago...na maaaring likhain sa mahabang kurso ng panahon sa pamamagitan ng kapangyarihan ng kalikasan ng seleksiyon.}} Si [[Charles Darwin]] ay nabuhay sa panahon na ang [[pagsasaka ng hayop]] at mga [[domestikasyon|domestikadong pananim]] ay napakahalaga. Sa [[artipisyal na seleksiyon]], pinagtatalik o pinaparami ng mga magsasaka ang dalawang hayop o halaman na may espesyal o kanais nais na mga katangian at iniiwasang paramihin ang mga hayop o halaman na may hindi magandang katangian. Ito ay nakita sa pagsasakang agrikultural noong ika-18 hanggang ika-19 siglo at ang artipisyal na pagpipili ng magtatalik na mga hayop o halaman ay bahagi nito. Walang tunay na pagkakaiba sa prosesong [[gene|henetiko]] na pinagsasaligan ng artipisyal at natural na seleksiyon. Ang pagkakaibang praktikal ang rate o bilis ng ebolusyon sa [[artipisyal na seleksiyon]] na kahit papaano ay dalawang order ng magnitudo(o 100 beses) na mas mabilis kesa sa rate na [[natural na seleksiyon|makikita sa kalikasan]]. === Ebidensiya mula sa mga napagmasdang pagbabago sa pamamagitan ng natural na seleksiyon === ==== Bakterya ==== ===== Bakteryang hindi tinatalaban ng antibiyotiko ===== Ang mga pagbabago ay mabilis na mangyayari sa mas maliit at simpleng mga organismo. Halimbawa, ang ilan sa mga [[bakterya]] na nagsasanhi ng sakit ay hindi na mapapatay gamit ang ilang mga [[antibiyotiko]]. Ang mga medisinang ito ay ginagamit pa lamang sa loob ng 89 taon at sa simula ay sobrang epektibo laban sa mga bakteryang ito. Ang mga bakterya ay nag-ebolb upang ang mga ito ay hindi na talaban ng mga antibiyotiko. Gayunpaman, ang mga antibiyotiko ay nakakapatay pa rin ng karamihan sa mga bakterya maliban sa mga bakteryang nagkamit ng resistansiya. ===== E.coli ===== Napagmasdan ni [[Richard Lenski]] na ang ilang mga strain ng ''[[E. coli]]'' ay nag-ebolb ng masalimuot na bagong kakayahan na mag-metabolisa ng [[citrate]] pagkatapos ng mga sampung mga libong henerasyon.<ref name="newscientist">{{cite web|last=Le Page|first=Michael|title=NS:bacteria make major evolutionary shift in the lab|url=http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.htm|date=16 Abril 2008|publisher=New Scientist|accessdate=9 Hulyo 2012}}</ref> Ang bagong katangiang ito ay hindi umiiral sa lahat ng iba pang mag anyo ng E. Coli kabilang sa simulang strain na ginamit rito.<ref name=Lenski>{{cite journal|last=Blount|first=Z. D.|author2=Borland, C. Z.; Lenski, R. E.|title=Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=4|year=2008|month=June|volume=105|issue=23|pages=7899–7906|doi=10.1073/pnas.0803151105|url=http://www.pnas.org/content/105/23/7899|accessdate=9 Hulyo 2012|pmid=18524956|pmc=2430337|ref=harv}}</ref> ===== Bakteryang kumakain ng nylon ===== Ang [[bakteryang kumakain ng nylon]] ay isang strain ng ''[[Flavobacterium]]'' na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]]. Ang nga substansiyang ito ay hindi alam na umiral bago ang imbensiyon ng [[nylon]] noong 1935. Ang karagdagang pag-aaral ay naghayag na ang mga tatlong [[ensima]] na ginagamit ng bakteriya upang idigest ang mga byproduct ng nylon ay malaking iba mula sa ibang mga ensima na nililikha ng ibang mga strain na ''Flavobacterium'' o iba pang mga bakterya. Ang mga ensima na ito ay hindi epektibo sa mga anumang materyal maliban sa mga byproduct ng ginawa ng tao na nylon.<ref>{{cite journal | author = Kinoshita, S. | author2 = Kageyama, S., Iba, K., Yamada, Y. and Okada, H. |title=Utilization of a cyclic dimer and linear oligomers of e-aminocaproic acid by Achromobacter guttatus |journal=Agricultural & Biological Chemistry |volume=39 |issue=6 |pages=1219−23 |year=1975 |issn=0002-1369 |doi=10.1271/bbb1961.39.1219}}</ref> Napagmasdan rin ng mga siyentipiko sa laboratoryo ang pag-eebolb ng parehong kakayahang ito na makapagdigest ng mga byproduct ng nylon sa ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' na inilagay sa isang kapaligiran na walang mga ibang mapagkukunan ng nutriyento. Ang strain na ''P. aeruginosa'' ay hindi gumamit ng parehong mga ensima na ginagamit ng strain na ''[[Flavobacterium]]''.<ref>{{cite journal |author=Prijambada ID, Negoro S, Yomo T, Urabe I |title=Emergence of nylon oligomer degradation enzymes in Pseudomonas aeruginosa PAO through experimental evolution |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=61 |issue=5 |pages=2020–2 |year=1995 |month=May |pmid=7646041 |pmc=167468 |url=http://aem.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7646041 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nagawa rin ng ibang mga siyentipiko na mailipat ang kakayahang lumikha ng mga ensima na nagdidigest ng nylon mula sa strain ''Flavobacterium'' papunta sa strain ng bakteryang ''[[E. coli]]'' sa pamamagitan ng paglilipat ng [[plasmid]].<ref>{{cite journal |author=Negoro S, Taniguchi T, Kanaoka M, Kimura H, Okada H |title=Plasmid-determined enzymatic degradation of nylon oligomers |journal=J. Bacteriol. |volume=155 |issue=1 |pages=22–31 |year=1983 |month=July |pmid=6305910 |pmc=217646 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=6305910}}</ref> Ayon sa mga siyentipiko, ang kakayahang ito na magsynthesize ng [[nylonase]] ay pinakamalamang na umunlad bilang isang hakbang na [[mutasyon]] na nakapagpatuloy dahil sa napabuting pag-aangkop ng bakterya na nag-angkin ng mutasyon na ito.<ref>{{cite journal |author=Thwaites WM |title=New Proteins Without God's Help |journal=Creation Evolution Journal |volume=5 |issue=2 |pages=1–3 |date=Summer 1985 |publisher=National Center for Science Education (NCSE) |url=http://ncse.com/cej/5/2/new-proteins-without-gods-help |ref=harv}}</ref><ref>[http://www.nmsr.org/nylon.htm Evolution and Information: The Nylon Bug]. Nmsr.org. Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/9452500/page/2/ Why scientists dismiss 'intelligent design'], Ker Than, [[MSNBC]], Sept. 23, 2005</ref><ref>Miller, Kenneth R. [[Only a Theory|''Only a Theory: Evolution and the Battle for America's Soul'']] (2008) pp. 80–82</ref> ==== Lamok ==== Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[DDT]] sa iba't ibang mga uri ng mga lamok na [[Anopheles mosquitoes]].<ref>http://www.malariajournal.com/content/8/1/299</ref> ==== Kuneho ==== Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[myxomatosis]] sa mga populasyon ng [[kuneho]] sa Australia.<ref>http://www.publish.csiro.au/paper/ZO9900697.htm</ref> ==== Beetle ==== Ang mga [[Colorado beetle]] ay kilala sa kakayahann nitong hindi talaban ng mga pesticide. Sa loob ng 50 taon, ito ay naging hindi tinatalaban ng 52 [[kompuwestong kimikal]] na ginagamit sa mga insecticide kabilang ang [[cyanide]]. Ang natural na seleksiyon na ito ay pinabilis ng mga artipisyal na kondisyon. Gayunpaman, ang ilang populasyon ng beetle ay tinatalaban sa bawat kemikal na ito. Ang mga populasyon ay naging hindi tinatalaban lamang sa kemikal na ginagamit sa kapaligiran ng mga ito.<ref>Alyokhin, A., M. Baker, D. Mota-Sanchez, G. Dively, and E. Grafius. 2008. Colorado potato beetle resistance to insecticides. American Journal of Potato Research 85: 395–413.</ref> ==== Langaw ==== Naipakita ng mga pag-aaral sa Estados Unidos, na ang mga langaw pamprutas na namemeste ng mga orange grove ay nagiging hindi tinatalaban ng [[malathion]] na pesticide na ginagamit upang patayin sila.<ref>Doris Stanley (Enero 1996), [https://web.archive.org/web/20071229112827/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3741/is_n1_v44/ai_18019289 Natural product outdoes malathion - alternative pest control strategy]. Retrieved on 15 Setyembre 2007.</ref> ==== Diamondback moth ==== Sa [[Hawaii]], [[Japan]] at [[Tennessee]], ang [[diamondback moth]] ay nagebolb ng hindi pagiging tinatalaban sa ''[[Bacillus thuringiensis]]'' na ginagamit na biolohikal na pesticide pagkatapos ng mga tatlong taon na gamitin ito.<ref>Daly H, Doyen JT, and Purcell AH III (1998), Introduction to insect biology and diversity, 2nd edition. Oxford University Press. New York, New York. Chapter 14, Pages 279-300.</ref> ==== Daga ==== Sa [[Inglatera]], ang mga daga sa ilang lugar ay nag-ebolb ng pagiging hindi tinatalaban ng [[lason para sa daga]] na nagawa nilang kainin ng kasing rami ng limang beses sa normal na daga nang hindi namamatay.<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/10/1/l_101_02.html</ref> ==== Amaranthus palmeri ==== Sa katimugang Estados Unidos, ang weed na [[Amaranthus palmeri]] na humahadlang sa produksiyon ng [[bulak]] ay nag-ebolb ng malawakang resistansiya sa herbicide na [[glyphosate]].<ref>{{Cite web |title=Andrew Leonard, "Monsanto's bane: The evil pigweed", &#91;&#91;Salon.com&#93;&#93;, Aug. 27, 2008. |url=http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |access-date=2013-06-23 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910020017/http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |url-status=dead }}</ref> ==== Tomcod ==== Pagkatapos nang pagtatapon ng [[General Electric]] ng mga [[polychlorinated biphenyls]] (PCB) sa [[Hudson River]] mula 1947 hanggang 1976, ang mga [[Microgadus tomcod|tomcod]] na nakatira sa ilog na ito ay natagpuang nag-ebolb ng hindi pagtalab sa mga epektong nakakalason ng kimikal na ito.<ref name="Welsh">{{cite web| last = Welsh| first = Jennifer | title = Fish Evolved to Survive GE Toxins in Hudson River| publisher = [[LiveScience]]| date = 17 Pebrero 2011 | url = http://www.livescience.com/12897-fish-evolved-survive-ge-toxins-hudson-110218.html | accessdate =2011-02-19 }}</ref> Sa simula, ang populasyon ng tomcod ay nawasak ngunit nakaahon. Natukoy ng mga siyentipiko ang [[mutasyon]] na nagkaloob ng kakayahang ito nang paging hindi tinatalaban. Ang anyong mutasyon ay umiiral sa 99&nbsp;ng mga nabubuhay na tomcod sa ilog na ito kumpara sa mas kaunti sa 10 porsiyento ng mga tomcod mula sa ibang mga katubigan.<ref name="Welsh"/> ==== Peppered moth ==== Ang isang klasikong halimbawa ng [[pag-aangkop]] bilang tugon sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] ang kaso ng peppered moth. Bago ang [[rebolusyong industriyal]], sa [[Inglatera]], ang mga [[peppered moth]] na makikita dito ay karamihang may kulay na maliwanag na gray na may kaunting mga itim na batik. Dahil dito, nagawa ng mga kulay maliwanag na moth na makapagtago sa mga lichen at bark ng puno na kulay maliwanag rin at makapagtago sa mga predator nitong [[ibon]]. Ang prekwensiya ng mga itim na [[allele]] ng moth sa panahong ito ay 0.01%. Noong mga maagang dekada ng rebolusyong industriyal sa Inglatera, ang countryside sa pagitan ng [[London]] at [[Manchester]] ay natakpan ng itim na [[soot]] mula sa mga pabrikang nagsusunog ng [[coal]]. Marami sa mga lichen na kulay maliwanag ay namatay mula sa mga emisyong [[sulfur dioxide|sulphur dioxide]] at ang mga puno ay natakpan ng itim na soot. Ito ay humantong sa pagtaas ng pagkain ng mga ibon sa mga moth na ''kulay maliwanag'' dahil sa hindi na nito kayang makapagtago sa mga itim na puno. Sa kabilang dako, ang mga itim na moth ay nakapagtago([[camouflage]]) sa mga itim na puno. Sa simula, bagaman ang karamihan ng mga moth na kulay maliwanag ay patuloy na nakakapagparami, ang karamihan sa kanila ay hindi nakaligtas samantalang ang mga moth na kulay itim ay patuloy na dumadami. Sa paglipas ng maraming mga henerasyon, ang prekwensiya ng [[allele]] ay unti unting lumilipat tungo sa ''kulay itim'' na nakakaligtas at nakakapagparami. Sa gitna ng ika-19 siglo, ang bilang ng mga moth na kulay itim ay tumaas at noong 1895, ang persentahe ng mga moth na kulay itim sa populasyon ng Manchester peppered moth ay iniulat na 98% na isang dramatikong pagbabago ng mga halos 1000% mula sa orihinal na prekwensiya.<ref name="miller">Miller, Ken (1999). ''[http://www.millerandlevine.com/km/evol/Moths/moths.html The Peppered Moth: An Update]''</ref> Ang nag-ebolb na pagiging kulay itim sa populasyon ng mga peppered moth noong [[industriyalisasyon]] ay nakilala bilang ''industrial [[melanism]]''. Gamit ang genetic analysis, iniulat noong 2011 na natukoy ng mga siyentipiko ang isang [[mutasyon]] sa isang ninuno na humantong paglitaw at pag-aangkop ng mga itim na moth noong mga 1840.<ref>http://www.nature.com/news/2011/110414/full/news.2011.238.html</ref><ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21493823</ref> ==== Radiotrophic fungus ==== Ang [[Radiotrophic fungi]] ang [[fungi]] na gumagamit ng pigment na [[melanin]] upang ikomberte ang [[radyasyong gamma]] tungo sa enerhiyang kimikal para sa paglago.<ref name="sciencenews.org">[http://www.sciencenews.org/articles/20070526/fob5.asp Science News, Dark Power: Pigment seems to put radiation to good use], Week of 26 Mayo 2007; Vol. 171, No. 21, p. 325 by Davide Castelvecchi</ref><ref>{{cite journal |title = Ionizing Radiation Changes the Electronic Properties of Melanin and Enhances the Growth of Melanized Fungi |author = Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A. |year = 2007 |journal = PLoS ONE |volume = 2 |pages = e457 |pmid = 17520016 |url = http://www.plosone.org/article/fetchArticle.action?articleURI=info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0000457 |doi =10.1371/journal.pone.0000457 |issue = 5 |pmc = 1866175 |editor1-last = Rutherford |editor1-first = Julian|bibcode = 2007PLoSO...2..457D |ref = harv }}</ref> Ito ay unang natuklasan noong 2007 bilang mga itim na [[mold]] na lumalago sa loob at palibot ng [[Chernobyl Nuclear Power Plant]].<ref name="sciencenews.org"/> Ang pagsasaliksik sa [[Albert Einstein College of Medicine]] ay nagpapakitang ang tatlong naglalaman ng melanin na fungi na ''[[Cladosporium sphaerospermum]]'', ''[[Wangiella dermatitidis]]'', at ''[[Cryptococcus neoformans]]'' ay tumaas sa [[biomassa]] at mas mabilis na nagtipon ng [[acetate]] sa kapiligiran na ang lebel ng [[radyasyon]] ay 500 beses na mas mataas kesa sa isang normal na kapaligiran. ==== Ibon ==== Ayon sa isang ulat noong Marso 2013, ang mga Cliff swallows (Petrochelidon pyrrhonota) ay nag-ebolb ng mas maikling mga pakpak upang makaligtas sa mga sasakyan sa lansangan.<ref>http://www.newscientist.com/article/dn23288-birds-evolve-shorter-wings-to-survive-on-roads.html#.UcEFS-cqYwQ</ref> ==== Tao ==== Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}</ref> Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene G127V kesa sa hindi mga immune na allele. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.<ref>{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=21 Nobyembre 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}</ref><ref name="MeadWhitfield2009">{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}</ref> Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.<ref name="ByarsEwbank2009">{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}</ref> Ang [[Lactose intolerance]] ang kawalang kakayahan sa isang tao na i-[[metabolismo|metabolisa]] ang [[lactose]] dahil sa kawalan ng kailangang ensima na [[lactase]] sa [[sistemang dihestibo]] nito. Ang normal na kondisyon sa mga mammal ay ang isang bata ng species nito na makaranas ng nabawasang produksiyon ng [[lactase]] sa dulo ng panahong [[weaning]]. Sa mga tao, ang produksiyon ng lactase ay bumabagsak ng mga 90% sa tuwing unang apat na taon ng buhay nito bagaman ang eksaktong pagbagsak sa paglipas ng panahon ay iba iba.<ref name=soy>[https://web.archive.org/web/20071215230655/http://www.soynutrition.com/SoyHealth/SoyLactoseIntolerance.aspx Soy and Lactose Intolerance] Wayback: Soy Nutrition</ref> Ang ilang mga populasyon ng tao ay nag-aangkin ng [[mutasyon]] sa [[kromosoma 2]] na nag-aalis ng pagtigil ng produksiyon ng lactase na gumagawa sa mga taong ito na patuloy na makainom ng hilaw na gatas at iba pang mga permentadong mga produktong gatas sa kanilang buong buhay. Ito ay isang kamakailang pag-aangkop na ebolusyonaryo sa ilang populasyon ng tao na nangyari ng independiyente sa parehong hilagang Europa at silangang Aprika sa mga populasyong may pamumuhay sa kasaysayan ng pagpapastol ng mga hayop.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |author=Coles Harriet |title=The lactase gene in Africa: Do you take milk? |publisher=The Human Genome, Wellcome Trust |date=2007-01-20 |accessdate=2008-07-18 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929134018/http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |url-status=dead }}</ref> === Ebidensiya mula sa mga napagmasdang paglitaw ng bagong species === Ang [[speciation]] ang proseso ng ebolusyon ng paglitaw ng mga bagong species. Ang speciation ay maaaring mangyari na mula sa iba't ibang mga sanhi at inuuri sa mga iba't ibang anyo nito (e.g. allopatric, sympatric, polyploidization, etc.). Napagmasdan ng mga siyentipiko ang maraming mga halimbawa ng speciation sa laboratoryo at sa kalikasan. ==== Blackcap ==== Ang species ng ibon na ''[[Blackcap|Sylvia atricapilla]]'' na mas kilala bilang mga Blackcap ay nakatira sa [[Alemanya]] at lumilipad patimog-kanluran sa [[Espanya]] samantalang ang isang maliit na pangkat nito ay lumilipad pahilagang-kanluran sa [[Gran Britanya]] tuwing taglamig. Natagpuan ni Gregor Rolshausen mula sa [[University of Freiburg]] na ang paghihiwalay sa [[gene]] ng dalawang mga populasyon ng parehong species ay umuunlad na. Ang mga pagkakaiba ay natagpuang lumitaw sa loob ng mga 30 henerasyon. Sa pagsisikwensiya ng [[DNA]], ang mga indibidwal ay matutukoy sa kinabibilangang pangkat ng species na ito na may akurasyang 85%. Ayon kay Stuart Bearhop ng [[University of Exeter]], ang mga ibon na lumilipad tuwing taglamig sa Inglatera ay nakikipagtalik lamang sa mga sarili nito at sa mga lumilipad tuwing taglamig sa Mediterranean.<ref>{{cite journal | year = 2005 | title = Assortative mating as a mechanism for rapid evolution of a migratory divide | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-10-21_310_5747/page/502 | journal = Science | volume = 310 | issue = 5747| pages = 502–504 | doi = 10.1126/science.1115661 | pmid = 16239479 | last1 = Bearhop | first1 = S. | last2 = Fiedler | first2 = W | last3 = Furness | first3 = RW | last4 = Votier | first4 = SC | last5 = Waldron | first5 = S | last6 = Newton | first6 = J | last7 = Bowen | first7 = GJ | last8 = Berthold | first8 = P | last9 = Farnsworth | first9 = K |bibcode = 2005Sci...310..502B | ref = harv }} [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;310/5747/502/DC1 Supporting Online Material]</ref><ref>{{cite web |url=http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |title=British birdfeeders split blackcaps into two genetically distinct groups : Not Exactly Rocket Science |author=Ed Yong |date=3 Disyembre 2009 |publisher=[[ScienceBlogs]] |accessdate=2010-05-21 |archive-date=2010-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608112332/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |url-status=dead }}</ref> ==== ''Drosophila melanogaster'' ==== [[Talaksan:Drosophila speciation experiment.svg|thumb|200px|right|Eksperimentong Drosophila melanogaster]] Ang pina-dokumentadong bagong espesye ay nagmula sa mga eksperimentong laboratoryo noong mga 1980. Ipinagtalik nina William Rice at G.W. Salt ang mga langaw pamprutas na [[Drosophila melanogaster]] gamit ang [[maze]] na may tatlong iba't ibang mapagpipilian gaya ng liwanag/dilim at basa/tuyo. Ang bawat henerasyon ay inilagay sa maze at ang mga grupo ng langaw na lumabas sa dalawa sa walong labasan ay inihiwalay upang makipagtalik sa kanilang mga respektibong grupo. Pagkatapos ng tatlumput-limang henerasyon, ang dalawang mga grupo at ang mga supling nito ay inihiwalay sa pakikipagtalik dahil sa kanilang malakas na preperensiya ng habitat o kapaligiran. Ang mga ito ay nakipagtalik lamang sa mga kapaligiran na kanilang gusto at hindi nakipagtalik sa mga langaw na iba ang kapaligiran na gusto.<ref>{{cite journal | title=The Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence| author=William R. Rice, George W. Salt| journal=Evolution, Society for the Study of Evolution| year=1990| volume=44 | ref=harv}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.lifesci.ucsb.edu/eemb/faculty/rice/publications/pdf/25.pdf |title=he Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence |accessdate=2010-05-23 |publisher= William R. Rice, George W. Salt}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title= Observed Instances of Speciation, 5.3.5 Sympatric Speciation in Drosophila melanogaster |accessdate=2010-05-23 |publisher= Joseph Boxhorn }}</ref> Naipakita rin ni Diane Dodd na ang paghihilaway reproduktibo ay mabubuo mula sa preperensiya ng pakikipagtalik sa langaw na Drosophila pseudoobscura pagkatapos lamang ng walong mga henerasyon gamit ang iba't ibang uri ng pagkain, starch at maltose. ==== Langaw na Hawthorn ==== Ang langaw na hawthorn na ''[[Rhagoletis pomonella]]'' na kilala rin bilang maggot fly ay sumasailalim sa isang [[sympatric speciation]].<ref>{{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Filchak K, Niedbalski J, Romero-Severson J |title=Evidence for inversion polymorphism related to sympatric host race formation in the apple maggot fly, Rhagoletis pomonella |journal=Genetics |volume=163 |issue=3 |pages=939–53 |date=1 Marso 2003|pmid=12663534 |pmc=1462491 |ref=harv }}</ref> Ang mga magkakaibang populasyon ng langaw na hawthorn ay kumakain ng mga iba't ibang prutas. Ang isang natatanging populasyon ay lumitaw sa Hilagang Amerika noong ika-19 siglo pagkatapos na ang [[mansanas]] na hindi isang katutubong species sa Hilagang Amerika ay ipinakilala rito. Ang mga populasyon ng langaw na kumakain lamang ng mga mansanas ay hindi kumakain ng kinakain sa kasaysyan ng species na ito na mga [[Crataegus|hawthorn]]. Ang kasalukuyang populasyon naman na kumakain ng hawthorn ay hindi kumakain ng mga mansanas. Ang ilang ebidensiya ng pagkakaiba sa dalawang populasyon ng species na ito ang pagkakaiba sa 6 sa 13 na [[allozyme]] loci, ang mga langaw na hawthorn ay mas huling tumatanda sa panahon, mas matagal na tumatanda kesa sa mga langaw na kumakain ng mansanas at may kaunting ebidensiya ng pagtatalik sa pagitan ng dalawang populasyong ito.<ref>{{cite journal |author=Berlocher SH, Bush GL |title=An electrophoretic analysis of Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) phylogeny |journal=Systematic Zoology |volume=31 |issue= 2|pages=136–55 |year=1982 |doi=10.2307/2413033 |jstor=2413033 |ref=harv}}<br /> {{cite journal |author=Berlocher SH, Feder JL |title=Sympatric speciation in phytophagous insects: moving beyond controversy? |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_2002_47/page/773 |journal=Annu Rev Entomol. |volume=47 |pages=773–815 |year=2002 |pmid=11729091 |doi=10.1146/annurev.ento.47.091201.145312 |ref=harv }}<br /> {{cite journal |author=Bush GL |title=Sympatric host race formation and speciation in frugivorous flies of the genus Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1969-06_23_2/page/237 |journal=Evolution |volume=23 |issue= 2|pages=237–51 |year=1969 |doi=10.2307/2406788 |jstor=2406788 |ref=harv}}<br /> {{cite journal |author=Prokopy RJ, Diehl SR, Cooley SS |title=Behavioral evidence for host races in Rhagoletis pomonella flies |jstor=4218647 |journal=[[Oecologia]] |volume=76 |issue=1 |pages=138–47 |year=1988 |url=http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&pi=20 |doi=10.1007/BF00379612 |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410162914/http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&pi=20 |url-status=dead }}<br /> {{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Wlazlo B, Berlocher SH |title=Selective maintenance of allozyme differences among sympatric host races of the apple maggot fly |journal=Proc Natl Acad Sci USA. |volume=94 |issue=21 |pages=11417–21 |year=1997 |pmid=11038585 |pmc=23485 |doi=10.1073/pnas.94.21.11417|bibcode = 1997PNAS...9411417F |ref=harv }}</ref> ==== Lamok na London Underground ==== Ang [[lamok na London Underground]] ay isang species ng lamok sa henus na ''[[Culex]]'' na matatagpuan sa [[London Underground]]. Ito ay nagebolb mula sa species sa overground na ''Culex pipiens''. Bagaman ang lamok na ito ay unang natuklasan sa sistemang London Underground, ito ay natagpuan sa mga sistemang underground sa buong mundo. Ito ay nagmumungkahing ito ay umangkop sa mga sistemang underground na gawa ng tao simula sa huling siglo mula sa local na above-ground na ''Culex pipiens'',<ref name="Times"/>. Gayunpaman, may mas kamakailang ebidensiya na ito ay uring katimugang lamok na nauugnay sa Culex pipiens na umangkop sa mainit na mga lugar na underground ng mga hilagaang siyudad.<ref name="Fonseca"/> Ang species na ito ay may napakaibang mga pag-aasal,<ref name="Burdick">{{cite journal |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |title=Insect From the Underground&nbsp;— London, England Underground home to different species of mosquitos |journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |year=2001 |author=Alan Burdick |ref=harv}}</ref> labis na mahirap na makatalik,<ref name="Times">{{cite news |url=http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |publisher=The Times |date=1998-08-26 |title=London underground source of new insect forms |access-date=2013-06-19 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026192922/http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |url-status=dead }}</ref> at may ibang prekwensiya ng allele na umaayon sagenetic drift noong [[founder event]].<ref>{{cite journal |author=Byrne K, Nichols RA |title=Culex pipiens in London Underground tunnels: differentiation between surface and subterranean populations |url=https://archive.org/details/sim_heredity_1999-01_82_1/page/7 |journal=Heredity |volume=82 |issue=1 |pages=7–15 |year=1999 |pmid=10200079 |doi=10.1038/sj.hdy.6884120 |ref=harv}}</ref> Ang lamok na ''Culex pipiens molestus'' ay nagtatalik at nagpaparami sa buong taon, hindi pwede sa malalamig na lugar at kumakagat ng mga daga, mga tao. Ito ay taliwas sa species na above ground na ''Culex pipiens'' na pwede sa malalamig na lugar, nag hihibernate sa taglamig at kumakagat lamang ng mga ibon. Kapag ang dalawang uri ay pinagtalik, ang mga itlog ay hindi makakabuo ng supling na nagmumungkahin may paghihiwalay na reproduktibo.<ref name="Times"/><ref name="Burdick"/> Ang henetikong mga datos ay nagpapakitang ang molestus na lamok na London Underground ay may isang karaniwang ninuno sa halip na ang populasyon sa bawat estasyon ay nauugnay sa pinakamalapit na populasyong above-ground population (i.e. anyong ''pipiens'' ). Ang malawakang mga magkahiwalay na populasyong ito ay natatangi ng napakaliit na mga pagkakaibang henetiko na nagmumungkahing ang anyong molestus ay nabuo: ang isang pagkakaibang [[mtDNA]] na pinagsasaluhan sa mga populasyong underground sa 10 siyudad ng Rusya<ref>{{cite journal|author=Vinogradova EB and Shaikevich EV |title=Morphometric, physiological and molecular characteristics of underground populations of the urban mosquito Culex pipiens Linnaeus f. molestus Forskål (Diptera: Culicidae) from several areas of Russia|url=http://e-m-b.org/sites/e-m-b.org/files/European_Mosquito_Bulletin_Publications811/EMB22/EMB22_04.pdf |journal=European Mosquito Bulletin|volume= 22|year=2007|pages=17–24|ref=harv}}</ref> at isang pagkakaibang [[Microsatellite (genetics)|microsatellite]] sa mga populasyon sa Europe, Japan, Australia, middle East at Atlantic islands.<ref name = "Fonseca">{{cite journal |title=Emerging vectors in the Culex pipiens complex |journal=Science |volume=303 |issue=5663 |pages=1535–8 |year=2004 |pmid=15001783 |doi=10.1126/science.1094247 |url=http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |last1=Fonseca |first1=D. M. |last2=Keyghobadi |first2=N |last3=Malcolm |first3=CA |last4=Mehmet |first4=C |last5=Schaffner |first5=F |last6=Mogi |first6=M |last7=Fleischer |first7=RC |last8=Wilkerson |first8=RC |bibcode=2004Sci...303.1535F |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723204249/http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Dagang pambahay na Madeira ==== Ang mga dagang madeira ang species ng daga na nagmula sa dagang pambahay(''Mus musculus''). Ito ay sumailalim sa speciation pagkatapos ng kolonisasyon ng islang [[Madeira]] noong mga 1400. Ang mga anim na natatanging species ay umiiral na sanhi ng mga translokasyong Robertsonian na pagsasanib ng mga magkakaibang ibang bilang mga kromosoma.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/35003116|year=2000|last1=Britton-Davidian|first1=Janice|last2=Catalan|first2=Josette|last3=Da Graça Ramalhinho|first3=Maria|last4=Ganem|first4=Guila|last5=Auffray|first5=Jean-Christophe|last6=Capela|first6=Ruben|last7=Biscoito|first7=Manuel|last8=Searle|first8=Jeremy B.|last9=Da Luz Mathias|first9=Maria|journal=Nature|volume=403|issue=6766|page=158|pmid=10646592|title=Rapid chromosomal evolution in island mice|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-01-13_403_6766/page/n63|bibcode = 2000Natur.403..158B|ref=harv }}</ref> Ang mga populasyon ng dagang Madeira ay mayroong kromosoma sa pagitan ng 22 at 30 bagaman ang kanilang ninuno na unang dumating sa isla ay may 40 kromosoma. Ang bawat pangkat ay mayroon ng sarili nitong species. Ito ay nangyari sa loob lamang ng mga 500 taon sa pagitan ng 1,500 hanggang 2,000 henerasyon. Sa karagdagan, ang malaking pagkakaiba ng mga kromosoma ay tanging nag-ebolb mula sa isolasyong heograpiko sa halip na pag-aangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Wala sa mga dagang ito ay mga [[hybrid]] ng anuman sa anim na pangkat ng daga.<ref>http://www.genomenewsnetwork.org/articles/04_00/island_mice.shtml</ref> ==== Mga ''Molly'' ==== Ang Shortfin Molly (''[[Poecilia|Poecilia mexicana]]'') ay isang maliit na isda na nakatira sa mga [[Lechuguilla Cave|kwebang sulfur]] ng [[Mehiko]]. Natagpuan ng maraming taon ng pag-aaral ng species na ito na ang dalawang mga natatanging populasyon ng mga molly, na may loob na madilim at maliwanag na tubig pang-ibabaw ay nagiging magkahiwalay na [[gene|henetiko]].<ref>Tobler, Micheal (2009). Does a predatory insect contribute to the divergence between cave- and surface-adapted fish populations? Biology Letters {{doi|10.1098/rsbl.2009.0272}}</ref> Ang mga populasyon ay walang hadlang sa pagitan ng dalawa ngunit natagpuan ng mga siyentipiko na ang mga molly ay hinuhuli ng isang malaking bug na pantubig na (''[[Belostomatidae|Belostoma spp]]''). Tinipon ni Tobler ang bug at parehong mga uri ng molly at inilagay ang mga ito sa malalaking mga bote at muling inilagay sa kweba. Pagkatapos ng isang araw, natagpua nna sa liwanag, ang umangkop sa kwebang isa ay dumanas ng pinakapinsala na apat kada limang mga sugat na pagtusok mula sa mga bug. Sa kadiliman, ang sitwasyon ay kabaligtaran. Ang mga pandama ng molly ay makakadetekta ng banta ng bug sa kabilang sariling habitat ngunit hindi sa iba pa. Ang paglipat mula sa isang habitat tungo sa iba pa ay malaking nagpapataas ng panganib ng kamatayan ng mga ito. Pinaplano ni Tobler ang mga karagdagang eksperimento ngunit naniniwala siyang ito ay isang magandang halimbaw ng paglitaw ng isang bagong species.<ref>{{cite web |url= http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |title= Giant insect splits cavefish into distinct populations |accessdate= 2010-05-22 |publisher= Ed Yong |archive-date= 2010-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100201061035/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |url-status= dead }}</ref> ==== Osong polar ==== Ang isang spesipikong halimbawa ng malakihang iskalang ebolusyon ang [[osong polar]] (''Ursus maritimus''). Ito ay nauugnay sa [[brown bear]] (''Ursus arctos''). Ang dalawang ito ay makakapagtalik at makakalikha pa rin ng supling na [[Grizzly–polar bear hybrid]].<ref>[http://www.scienceray.com/Biology/Zoology/Adaptive-Traits-of-the-Polar-Bear-Ursus-Maritimus.207777 Adaptive Traits of the Polar Bear (Ursus Maritimus)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000309/http://scienceray.com/biology/zoology/adaptive-traits-of-the-polar-bear-ursus-maritimus/ |date=2011-08-10 }}. Scienceray.com (2008-08-13). Retrieved on 2011-12-06.</ref> Bagaman malapit na magkaugnay, ang polar bear ay nagkamit ng malalaking mga pagkakaiba mula sa brown bear. Ang mga pagkakaibang ito ay pumayag sa polar bear na makaligtas sa mga kondisyon na hindi magagawa ng mga brown bear. Kabilang dito ang kakayahang makalangoy ng 60 na milya sa mga ma-yelong katubigan, manatiling mainit sa mga kapaligirang maginaw na [[Arktiko]], mahabang leeg na gumagawang madali na panatilihin ang kanilang ulo sa ibabaw ng tubig samantalang lumalangoy, labis na malalaking mga may web na mga paa na nagsisilbing mga paddle kapag lumalanngoy, ang nag-ebolb na maliliit na papillae, ang tulad ng vauole na mga suction cup sa talampakan ng kanilang mga paa na gumagawa sa kanilang hindi madulas sa yelo, kanilang paa na natatakpan ng labis na matting upang ingatan ang mga ito sa masidhing lamig at magbigay traksiyon, ang kanilang mas maliliit na mga tenga ay nagbabawas ng pagkawala ng init, ang kanilang mga talukap ng mata na nagsisilbing mga sunglass, ang mga akomodasyon para sa kanilang diyetang karne, isang malaking tiyan upang payagan ang oportunistikong pagkain at kakayahan na [[mag-ayuno]] hanggang 9 na buwan habang nireresiklo ang kanilang urea.<ref>[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/polar-bear-evolution/ Polar Bear Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000926/http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears/bear-essentials-polar-style/adaptation/evolution |date=2011-08-10 }}. Polarbearsinternational.org (2011-12-01). Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>{{Cite web |title=Ron Rayborne Accepts Hovind's Challenge |url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |access-date=2013-06-20 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6158s8XO5?url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |url-status=dead }}</ref> ==== Hibridisasyon ==== {{main|Hybrid}} Ang mga bagong species ay nalilikha sa pamamagitan ng [[domestikasyon]] ng mga hayop. Halimbawa, ang mga [[domestikasyon|domestikadong tupa]](''ovis aries'') ay nilikha sa pamamagitan ng [[hybridisasyon]] at hindi na pwede pang magkaanak sa pakikipagtalik sa isang species ng tupa na ''Ovis orientalis'' na pinagmulan nito. Ang mga [[domestikadong baka]] ay maaaring ituring na parehong espesye ng ilang mga uri wild ox, gaur, yak, etc., dahil ang mga ito ay maaaring magkaanak sa pakikipagtalik sa mga ito. Ang ''[[Raphanobrassica]]'' ay kinabibilangan ng lahat ng mga [[intergeneric hybrid]] sa pagitan ng henera na ''[[Raphanus]]'' (labanos) and ''[[Brassica]]'' (repolyo, etc.).<ref>[[Georgii Karpechenko|Karpechenko, G.D.]], Polyploid hybrids of ''Raphanus sativus'' X ''Brassica oleracea'' L., Bull. Appl. Bot. 17:305–408 (1927).</ref><ref>Terasawa, Y. Crossing between ''Brassico-raphanus'' and ''B. chinensis'' and ''Raphanus sativus''. Japanese Journal of Genetics. 8(4): 229–230 (1933).</ref> Ang ''Raphanobrassica'' ay isang [[allopolyploid]] sa pagitan ng [[labanos]] (''Raphanus sativus'') at [[repolyo]] (''Brassica oleracea''). Ang mga halaman ng angkang ito ay kilala bilang mga radiocole. Ang ibang mga anyo ng ''Raphanobrassica'' ay alam din. Ang Raparadish na isang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''Raphanus sativus'' at ''Brassica rapa'' ay pinapalago bilang isang pananim na fodder. Ang "Raphanofortii" ang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''[[Brassica tournefortii]]'' at ''[[Raphanus caudatus]]''. Ang mga [[salsify]] ay isang halimbawa ng napagmasdang [[hybrid speciation]]. Noong ika-20 siglo, ipinakilala ng mga tao ang tatlong species ng goatsbeard sa Hilagang Amerika. Ang mga species na ito na western salsify (''Tragopogon dubius''), meadow salsify (''Tragopogon pratensis''), at [[Tragopogon porrifolius|oyster plant]] (''Tragopogon porrifolius'') ay mga karaniwang weed na ngayon sa mga urban wasteland. Noong mga 1950, natagpuan ng mga botanista ang dalawang mga bagong species sa mga rehiyon ng [[Idaho]] at [[Washington (estado)|Washington]] na sabay na pinaglalaguan ng ng tatlong species. Ang isang bagong species na ''[[Tragopogon miscellus]]'' ay isang [[tetraploid]] hybrid ng ''T. dubius'' at ''T. pratensis''. Ang isa pang bagong species na ''[[Tragopogon mirus]]'' ay isa ring allopolyploid ngunit ang mga ninuno nito ang ''T. dubius'' at ''T. porrifolius''. Ang mga bagong species na ito ay karaniwang tinatawag na "mga Ownbey hybrid" na ipinangalan sa botanistang unang naglarawan nito. Ang populasyong''T. mirus'' ay pangunahing lumalago sa pamamagitan ng reproduksiyon ng sarili nitong mga kasapi ngunit ang karagdagang mga episodyo ng [[hybrid]]ization ay patuloy na nagdadagdag ng populasyong ''T. mirus''.<ref>{{cite book | title= Life, the science of biology | edition=7| author= William Kirkwood Purves, David E. Sadava, Gordon H. Orians, and H. Craig Heller| year=2006| page=487| publisher=Sinaur Associates, Inc.| isbn=0-7167-9856-5}}</ref> Ang ''T. dubius'' at ''T. pratensis'' ay nagtalik sa [[Europa]] ngunit hindi nagawang makabuo ng supling. Natagpuan ng isang pag-aaral noong Marso 2011 na nang ipakilala ang mga dalawang halamang ito sa Hilagang Amerika noong mga 1920, ang mga ito ay nagtalik at dumoble ang bilang ng mga kromosoma sa kanilang hybrid ''Tragopogon miscellus'' na pumapayag ng isang rest ng kanilang mga gene na pumayag naman sa mas malaking bariasyong henetiko. Ayon kay Propesor Doug Soltis ng [[University of Florida]], "aming nahuli ang ebolusyon sa akto...ang mga bago at iba ibang mga pattern ng ekspresyon ng gene ay pumapayag sa mga bagong species na mabilis na umangkop sa mga bagong kapaligiran".<ref>{{cite news| url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| title=UF researcher: Flowering plant study 'catches evolution in the act'| author=Pam Soltis| publisher=EurekAlert, American Association for the Advancement of Science| date=2011-03-17| accessdate=2011-03-28| archive-date=2018-01-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020339/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | title=Transcriptomic Shock Generates Evolutionary Novelty in a Newly Formed, Natural Allopolyploid Plant| journal=Current Biology| year=2011| volume=21| pages=551–6| doi=10.1016/j.cub.2011.02.016| pmid=21419627 | issue=7 | last1=Buggs | first1=Richard J.A. | last2=Zhang | first2=Linjing | last3=Miles | first3=Nicholas | last4=Tate | first4=Jennifer A. | last5=Gao | first5=Lu | last6=Wei | first6=Wu | last7=Schnable | first7=Patrick S. | last8=Barbazuk | first8=W. Brad | last9=Soltis | first9=Pamela S. | ref=harv}}</ref> Ang napagmasdang pangyayaring ito sa pamamagitan ng [[hybrid]]ization ay karagdagang nagpasulong ng ebidensiya ng karaniwang pinagmulan ng mga organismo. Ang mga [[hybrid]]ization na ito ay artipisyal na isinasagawa sa mga laboratoryo mula 2004 hanggang sa kasaulukuyan. == Mga maling paniniwala tungkol sa ebolusyon == * Ang ebolusyon ay hindi totoo dahil ito ay isa lamang [[teoriya]]. Sagot: Ang miskonsepsiyong ito ay nagmula sa hindi siyentipikong kahulugan ng salitang "teoriya". Para sa mga pang-araw araw na gamit ng salitang teoriya, ito ay nagpapahiwatig ng mga bagay na "walang ebidensiya". Ang isa pang nagpapakomplikado dito ang kilalang miskonsepsiyon na kung ang isang [[teoriya]] ay may sapat na ebidensiya, ito ay nagiging batas na nagpapahiwatig na ang mga teoriyang siyentipiko ay mas mababa sa mga [[batas ng agham]]. Dapat maunawaan na ang teoriya ay may ibang kahulugan sa agham dahil sa agham ang mga teoriya ang pinakamahalagang lebel ng pang-unawa at hindi lamang mga "paghula"(guess). Sa wastong paglalarawan, ang teoriyang siyentipiko ay tumutukoy sa mga paliwanag ng mga penomena na mahigpit na nasubok samantalang ang mga batas ay paglalarawang pangkalahatan ng mga penonomena. Kabilang sa mga siyentipikong teoriya na may matibay na mga ebidensiya at nakapasa sa mga eksperimentong siyentipiko ang [[Pangkalahatang relatibidad|Teoriyang Pangkalatang Relatibidad]] ni [[Einstein]] at [[Mekaniks na Kwantum|Teoriyang Mekaniks na Kwantum]] na dalawang pundamental na saligan ng [[pisika]]. * Ang mga tao ay hindi nag-ebolb mula sa mga [[unggoy]] dahil ang mga unggoy ay umiiral pa rin. Sagot: Isang maling paniniwala na ang tao ay nag-ebolb mula sa mga kasalukuyang nabubuhay na [[unggoy]]. Inaangkin ng mga ''hindi naniniwala'' sa ebolusyon na kung ang tao ay nag-ebolb mula sa mga unggoy, dapat ang lahat ng unggoy ay naging tao na. Ang ebolusyon ay isang proseso ng pagsasanga kung saan ang isang species ay maaaring magpalitaw sa dalawa o higit pang mga species.<ref name=abc>http://www.abc.net.au/science/articles/2011/10/04/3331957.htm</ref> Ang tao ay nagmula sa isang karaniwang ninuno na ninuno rin ng ibang mga ''[[dakilang bakulaw]]''<ref>http://www.livescience.com/7929-human-evolution-closest-living-relatives-chimps.html</ref> at ang pinakamalapit na nabubuhay na kamag-anak ng mga tao ang ''[[dakilang bakulaw]]'' na [[chimpanzee]] na nagsasalo ng ''karaniwang ninuno'' sa tao na nabuhay noong mga 5-8 milyong taong nakakaraan.<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/faq/cat02.html</ref> Ang mga organismong ''[[primado]]'' ay nag-ebolb mula sa mga ''[[mamalya]]'' noong mga 65 milyong taong nakakaraan. Ang mga sinaunang primado ay nag-ebolb at naghiwalay tungo sa mga pangkat na [[Haplorhini]] at [[Strepsirrhini]] noong mga 63 milyong taong nakakaraan. Noong mga 58 milyong taong nakakaraan, ang mga tarsier ay humiwalay mula sa mga ibang [[Haplorhini]]. Ang natitirang Haplorhini na [[Simian]] ay naghiwalay sa mga pangkat na [[Catarrhini]] at [[Platyrrhini]]. Ang linyang Platyrrihni([[Bagong Daigdig na unggoy]]) ay humiwalay mula sa linyang [[Catarrhini]]([[bakulaw]] at mga [[Lumang Daigdig na unggoy]]) noong mga 40 milyong taong nakakaraan. Pagkatapos nito, ang Catarrhini ay naghiwalay sa mga pangkat na [[bakulaw]] at [[Lumang Daigdig na unggoy]] noong mga 25-30 milyong taong nakakaraan batay sa mga [[orasang molekular]].<ref>http://www.nature.com/news/fossils-indicate-common-ancestor-for-two-primate-groups-1.12997</ref> Ang linyang [[bakulaw]] ay naghiwalay sa [[gibbon]] at [[dakilang bakulaw]] noong mga 15-20 milyong taong nakakaraan. Ang Ponginae(mga orangutan) ay humiwalay mula sa [[dakilang bakulaw]] noong mga 12 milyong taong nakakaraan. Ang mga gorilya ay humiwalay mula sa mga [[dakilang bakulaw]] na linyang tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakaraan. Ang tao at chimpanzee ay naghiwalay noong 5-8 milyong taong nakakaraan. Ang linyang [[Pan (hayop)|Pan]] ay naghiwalay sa [[chimpanzee]] at [[bonobo]] noong 1 milyong taong nakakaraan. Ang linyang tumutungo sa tao ay nagpalitaw sa genus na [[australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakaraan na kalaunan namang nagebolb sa genus na [[Homo]] noong 2 milyong nakakaraan na kalaunan namang nag-ebolb sa species na [[homo sapiens]] o tao noong mga 200,000 taong nakakaraan. Ang pinakamatandang natuklasang mga fossil ng mga ''[[homo sapiens]]'' ang mga [[labing Omo]] na may edad na 195,000 (±5,000) taong gulang.<ref>{{cite journal|date=17 Pebrero 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}</ref><ref>{{cite journal|last=McDougall|first=Ian|author2=Brown, Francis H.; Fleagle, John G.|title=Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-02-17_433_7027/page/733|journal=Nature|date=17 Pebrero 2005|volume=433|issue=7027|pages=733–736|doi=10.1038/nature03258|pmid=15716951}}</ref> * Ang natural na seleksiyon ay kinasasangkutan ng mga organismong nagtatangka o nagsisikap na makaangkop sa kanilang kapaligiran. Sagot: Ang [[natural na seleksiyon]] ay humahantong sa pag-aangkop ng species sa paglipas ng panahon ngunit hindi kinasasangkutan ng pagtatangka, pagsisikap o pagnanais ng organismo. Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta mula sa bariasyon o pagkakaiba-ibang henetiko sa isang populasyon. Ang bariasyong ito ay nalilika ng random na [[mutasyon]] na isang prosesong hindi naaapektuhan sa pagsisikap ng isang oragnismo. Ang isang indibidwal ay maaaring may [[gene]] para sa katangiang sapat na mabuti upang makapagpatuloy at makapagparami o wala nito. Halimbawa, ang bakterya ay hindi nagebolb ng resistansiya o hindi pagtalab ng antibiyotiko dahil tinangka nila. Sa halip, ang resistansiya ay nag-ebolb dahil sa random na mutasyon na gumawa sa ilang mga indibidwal na bakterya na hindi talaban ng antibiyotiko at makapagparami at sa gayon makapag-iwan ng mga supling na hindi rin tinatalaban ng antibiyotiko.<ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a2</ref> * Ang ebolusyon ay palaging nagsasanhi sa mga organismo na maging mas mabuti. Sagot: Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta sa bumuting mga kakayahan ng organismo na makaangkop at makapagparami. Gayunpaman, hindi ito nangangahulugang pagsulong. Ang natural na seleksiyon ay hindi lumilikha ng mga organismo na perpektong umangkop sa kanilang kapaligiran. Ito ay kadalasang pumapayag sa pagpapatuloy ng mga indibidwal na may isang saklaw ng mga katangian na sapat na mabuti upang makapagpatuloy. Sa isang hindi nagbabagong kapaligiran, ang natural na seleksiyon ay nagpapanatili sa isang organismo na hindi nagbabago. May iba ring mga mekanismo ng ebolusyon na hindi nagsasanhi ng pagbabagong pag-aangkop ng organismo. Ang mutasyon, migrasyon, at genetic drift ay maaaring magsanhi sa mga populasyon na mag-ebolb sa mga paraang mapanganib o mas hindi angkop sa kapaligiran. Halimbawa, ang populasyong [[Afrikaner]] ay may hindi karaniwang mataas na prekwensiya ng [[gene]] na responsable sa [[sakit ni Huntington]] dahil ang bersiyon ng gene ay lumipat sa mataas na prekwensiya habang ang populasyon ay lumalago mula sa isang simulang maliit na populasyon.<ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a3</ref> * Ang ebolusyon ay lumalabag sa ikalawang batas ng termodinamika. Sagot:Ang pag-aangkin na ang ebolusyon ay lumalabag sa batas ng [[termodinamika]] ay batay sa maling pagkaunawa ng [[ikalawang batas ng termodinamika]] na nagsasaad na ang anumang hiwalay na sistema ay magpapataas ng kabuuang entropiya nito sa paglipas na panahon. Ang isang hiwalay na sistema ay inilalarawan na sistemang walang anumang input ng labas na enerhiya. Ang batas na ito ay lumalapat sa [[uniberso]] dahil isa itong hiwalay na sistema. Gayunpaman, dahil sa ang daigdig ay hindi isang hiwalay na sistema, ang kaayusan sa daigdig ay maaaring mangyari at magpalitaw ng mga komplikadong organismo hangga't may input ng enerhiya gaya ng liwanag ng araw. Ang proseso ng natural na seleksiyon na responsable sa gayong lokal na pagtaas ng kaayusan ay maaaring mahango ng matematikal mula sa ekspresyon ng ekwasyon ng ikalawang batas para sa magkaugnay na hindi-ekwilibrium na mga bukas na sistema.<ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.2008.0178 |title=Natural selection for least action |author=Kaila, V. R. and Annila, A.|journal=Proceedings of the Royal Society A |date=8 Nobyembre 2008 |volume=464 |issue=2099 |pages=3055–3070|bibcode = 2008RSPSA.464.3055K }}</ref> * Ang mga komplikadong anyo ng buhay ay biglaang lumitaw sa pagsabog na Cambrian. Sagot: Ang tinatawag na pagsabog na Cambrian ang tila biglaang paglitaw ng mga maraming mga phyla ng hayop noong mga 543 milyong taon ang nakakalipas. Ang kasalukuyang ebidensiya ay nagpapakitang ang "pagsabog" ay nangyari sa loob ng mga 20 milyong taon hanggang 40 milyong taon. Ayon sa mga siyentipiko, ang pagsabog na Cambrian ay hindi pinagmulan ng komplikadong buhay sa mundo. Ang ebidensiya ng buhay [[multiselular]] ay lumitaw sa pagkakabuong Doushantuo sa Tsina noong bago ang Cambrian noong mga 590 hanggang 560 milyong taong nakakalipas. Ang mga iba ibang mga fossil ay lumitaw bago ang 555 milyong taong nakakalipas.<ref>{{Cite web |url=http://talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |title=Archive copy |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807224131/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |url-status=dead }}</ref> Ayon sa mga kritiko, mali na angkining ang lahat ng mga phyla ng mga hayop ay lumitaw sa Cambrian. Ang molekular na ebidensiya ay nagpapakitang ang hindi bababa sa mga anim na phyla ng hayop ay lumitaw bago ang panahong Cambrian. Ang mga plano ng katawan ng hayop na lumitaw sa Cambrian ay hindi rin kinabibilangan ng mga modernong pangkat ng mga hayop gaya ng mga [[starfish]], mga talangka, mga insekto, mga isda, mga butiki at mga [[mammal]] na kalaunang lumitaw sa fossil record. Ang mga anyo ng hayop na lumitaw sa "pagsabog na Cambrian" ay mas primitibo kesa sa mga kalaunang lumitaw na hayop na ito at ang karamihan sa mga hayop sa Cambrian ay may malalambot na katawan. Ang mga hayop na lumitaw sa Cambrian ay kinabilangan rin ng mga ilang transisyonal na fossil kabilang ang Hallucigenia at Anomalocaris. * Ang Piltdown Man at Nebraska Man ay mga pandaraya ng ebolusyon. Sagot: Noong 1912, itinanghal nina [[Charles Dawson]] at [[Arthur Smith Woodward]] ang buto ng panga at isang bungo na kanilang inangking 500,000 taong gulang. Gayunpaman, hindi lahat ng mga siyentipiko ay tumanggap sa pagiging tunay ng mga butong ito. Pagkatapos ng 40 taon, ito ay napatunayang pineke. Bagaman ang [[Nebraska man]] ay hindi isang sinadyang pandaraya, ang orihinal na pag-uuri ay napatunayang mali. Inaangkin ng mga anti-ebolusyonista na ang pagiging pandaraya ng [[Piltdown man]] ay nagpapamali sa kabuuan ng ebolusyon. Gayunpaman, ang Piltdown man ay hindi kailanmang ginamit na ebidensiya para sa ebolusyon at ang isang pandaraya ay hindi rin nagpapataob sa mga aktuwal na ebidensiya na umiiral at hindi pandaraya. Ang Piltdown man ay nagsisilbi ngayong isang mahusay na halimbawa ng mga katangiang pagtutuwid sa sarili ng agham. == Mga pananaw panrelihiyon == === Pagtanggap sa ebolusyon === {{bar box |title=Mga pagkakaiba sa mga relihiyon tungkol sa tanong ng Ebolusyon sa Estados Unidos<br />Ang persentahe ng mga relihiyoso na umaayon na ang ebolusyon ang pinakamahusay na paliwanag ng pinagmulan ng tao sa mundo |caption=Kabuuang persentahe ng populasyon ng Estados Unidos:48%<br />Sanggunian: [[Pew Forum]]<ref>[http://pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx Religious Groups: Opinions of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730045010/http://www.pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx |date=2013-07-30 }}, [[Pew Forum]] (Isinagawa noong 2007, inilabas noong 2008)</ref> |float=center |bars= {{bar pixel|[[Budismo|Budista]]|silver|405||81%}} {{bar pixel|[[Hindu]]|black|400||80%}} {{bar pixel|[[Hudaismo|Hudyo]]|silver|385||77%}} {{bar pixel|Walang kinabibilangang denominasyon|black|360||72%}} {{bar pixel|[[Simbahang Katoliko Romano|Romano Katoliko]]|silver|290||58%}} {{bar pixel|[[Silangang Ortodokso|Ortodokso]]|black|270||54%}} {{bar pixel|Nananaig na Protestantismo|silver|255||51%}} {{bar pixel|[[Islam|Muslim]]|black|225||45%}} {{bar pixel|Hist. na Itim na Protestante|silver|190||38%}} {{bar pixel|Ebanghelikal na Protestante|black|120||24%}} {{bar pixel|[[Mormon]]|silver|110||22%}} {{bar pixel|[[Mga Saksi ni Jehova]]|black|40||8%}} }} May mga [[relihiyon]] na naniniwalang ang ebolusyon ay ''hindi'' sumasalungat sa kanilang pananampalataya. Ang pananaw na ito ay karaniwang tinatawag na mga [[theistic evolution]]. Halimbawa, ang mga 12 na nagsakdal laban sa pagtuturo ng [[kreasyonismo]] sa Estados Unidos sa kaso ng korte na ''[[McLean v. Arkansas]]'' ay binubuo ng mga klero at [[mangangaral]] na kumakatawan sa mga pangkat na Methodist, Episcopal, African Methodist Episcopal, Katoliko, Southern Baptist, Reform Jewish, at Presbyterian.<ref>[http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2243 McLean v Arkansas, Encyclopedia of Arkansas]</ref><ref>[http://ncse.com/media/voices/religion ''Defending the teaching of evolution in public education, Statements from Religious Organizations'']</ref> Ang [[Arsobispo ng Canterbury]], Dr. [[Rowan Williams]], ay naglabas ng mga pahayag na sumusuporta sa ebolusyon noong 2006.<ref>[http://www.theregister.co.uk/2006/03/21/archbishop_backs_evolution/ ''Archbishop of Canterbury backs evolution: Well, he is a Primate,'' Chris Williams, The Register, Tuesday 21 Marso 2006]</ref> Natagpuan ni Molleen Matsumura ng [[National Center for Science Education]] na sa mga Amerikano sa 12 pinakamalalaking mga denominasyong Kristiayno, ang hindi bababa sa 77% ay kabilang sa mga denominasyong sumusuporta sa pagtuturo ng ebolusyon.<ref>{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}} notes that, "''Table 1 demonstrates that Americans in the 12 largest Christian denominations, 89.6% belong to churches that support evolution education! Indeed, many of the statements in ''Voices'' insist quite strongly that evolution must be included in science education and "creation science" must be excluded. Even if we subtract the [[Southern Baptist Convention]], which has changed its view of evolution since [[McLean v Arkansas]] and might take a different position now, the percentage those in denominations supporting evolution is still a substantial 77%. Furthermore, many other Christian and non-Christian denominations, including the [[United Church of Christ]] and the National Sikh Center, have shown some degree of support for evolution education (as defined by inclusion in 'Voices' or the "Joint Statement").''" Matsumura produced her table from a June, 1998 article titled ''Believers: Dynamic Dozen'' put out by Religion News Services which in turn cites the ''1998 Yearbook of American and Canadian Churches''. Matsurmura's calculations include the [[Southern Baptist Convention|SBC]] based on a brief they filed in [[McLean v. Arkansas]], where the SBC took a position it has since changed, according to Matsurmura. See also {{harvnb|NCSE|2002}}.</ref> Ang mga pangkat na ito ay kinabibilangan ng [[Simbahang Katoliko Romano]], Protestantism, kabilang [[United Methodist Church]], [[National Baptist Convention, USA, Inc.|National Baptist Convention, USA]], [[Evangelical Lutheran Church in America]], [[Presbyterian Church (USA)]], [[National Baptist Convention of America]], [[African Methodist Episcopal Church]], the [[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal Church]], at iba pa.<ref>[http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf ''Christianity, Evolution Not in Conflict'', John Richard Schrock, Wichita Eagle 17 Mayo 2005 page 17A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927061932/http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf |date=2011-09-27 }}<!-- This editorial mischaracterizes the Matsurmura|1998 article--></ref><ref>{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}}</ref> Ang isang bilang na mas malapit sa mga 71% ay itinanghal ng pagsisiyasat nina Walter B. Murfin at David F. Beck.<ref>[http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=43&page=4 ''The Bible: Is it a True and Accurate Account of Creation? (Part 2): The Position of Major Christian Denominations on Creation and Inerrancy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015234023/http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=43&page=4 |date=2007-10-15 }}, Walter B. Murfin, David F. Beck, 13 Abril 1998, hosted on [http://www.cesame-nm.org/index.php Coalition for Excellence in Science and Math Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015233002/http://www.cesame-nm.org/index.php |date=2007-10-15 }} website</ref> Ang [[Simbahang Katoliko Romano]] ay tumatanggap rin sa ebolusyon.<ref name="Alberta">{{cite web|url = http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|title = Evolutionary Creation|quote = Evolutionary creation best describes the official position of the Roman Catholic Church, though it is often referred to in this tradition as 'theistic evolution.'|publisher = [[University of Alberta]]|accessdate = 2007-10-18|archive-date = 2012-01-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|url-status = dead}}</ref><ref> {{quote|[Theistic evolutionism] is the official position of the Catholic church. In 1996, Pope John Paul VI reiterated the Catholic TE position, according to which God created, evolution occurred, human beings may indeed have been descended from more primitive forms, and the Hand of God was required for the production of the human soul", |[[Eugenie Scott]], Director of the US [[National Center for Science Education]]}}</ref> Ang Kilusang [[Ahmadiyya]] ay tumatanggap sa ebolusyon at aktibo itong itinataguyod. Isinaad ni [[Mirza Tahir Ahmad]], ang ikaapat na [[Khalifatul Masih|kalipa]] ng kilusang [[Ahmadiyya]] na ang ebolusyon ay nangyari ngunit sa pamamagitan lamang ng diyos na nagpangyari nito. Hindi sila naniniwala na si [[Adan at Eba|Adan]] ang unang tao sa mundo ngunit isa lamang propeta na tumanggap ng pahayag ng diyos sa mundo. Ang pundamental na bahagi ng mga katuruan ni [[`Abdul-Bahá]] tungkol sa ebolusyon ang paniniwal ana ang lahat ng mga buhay ay nagmula sa parehong pinagmulan.<ref>{{harvnb|Effendi|1912|p=350}}</ref><ref>{{harvnb|`Abdu'l-Bahá|1912|pp= 51–52}}</ref> Ang mga [[Hindu]] ay naniniwala sa konsepto ng ebolusyon ng buhay sa mundo.<ref>[http://www.msu.edu/~hernan94] Dave Hernandez - Michigan State University</ref> Ang mga konsepto ng [[Dashavatara]] na mga iba ibang [[inkarnasyon]] ng diyos mula sa mga simpleng organismo at patuloy na nagiging mas komplikado gayundin ang araw at gabi ni [[Braham]] ay pangkalahatang nakikita bilang mga instansiya ng pagtanggap ng Hinduismo sa ebolusyon. Kabilang din sa mga siyentipikong relihiyoso na naniniwala sa ebolusyon si [[Francis Collins]] na dating direktor ng [[Human Genome Project]].<ref>http://discovermagazine.com/2007/feb/interview-francis-collins</ref> === Pagtutol sa ebolusyon === {{main|Kreasyonismo|Argumento mula sa palpak na disenyo|Intelihenteng disenyo|Mito ng paglikha|Unang tao}} Ayon sa ilang mga [[teista]] partikular ang mga pundamentalista o literal na naniniwala sa [[Bibliya]], ang tao ay hindi nag-ebolb dahil ayon sa kanilang interpretasyon ng [[Bibliya]], ang unang taong si [[Adan at Eba|Adan]] ay literal na nilikha ng [[diyos]] mula sa alikabok ng lupa. Para sa mga pundamentalista, ang pananaw ng agham na ang modernong tao ay nagebolb mula sa sinaunang ninuno(common ancestor) na ninuno rin ng mga [[ape]] gaya ng [[chimpanzee]], [[gorilla]] at iba pa ay pagsasalungat o pagmamali sa kanilang interpretasyon na ang tao ay espesyal na nilikha ng diyos. Ayon sa mga siyentipiko, ang paniniwalang ang tao ay nagmula sa [[unang tao|isang babae at lalake]] na tinawag na [[Adan at Eba]] ay sinasalungat ng mga ebidensiyang [[henetiko]]. Imposibleng ang tao ay nagmula sa dalawang tao lamang dahil ayon sa ebidensiyang henetiko, ang mga modernong tao ay nagmula sa isang pangkat ng hindi bababa sa 10,000 mga ninuno o indibidwal.<ref name=npr/> Imposibleng ang mga tao sa kasalukuyan ay magmula lamang sa dalawa lamang tao dahil ito ay mangangailangan ng imposibleng sobrang taas na rate ng [[mutasyon]] upang mangyari ang mga bariasyon sa mga kasalukuyang tao.<ref name="npr">{{cite news |title=Evangelicals Question The Existence Of Adam And Eve |author=Barbara Bradley Hagerty |newspaper=[[All Things Considered]] |date=9 Agosto 2011 |url=http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve}} [http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve Transcript]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} == Mga kawing na panlabas == * [http://evolution.berkeley.edu/ Understanding Evolution] * [http://www.talkorigins.org/ Talk Origins] {{Biology nav}} [[Kategorya:Mga teoriyang pambiyolohiya]] [[Kategorya:Biyolohiyang ebolutiba]] 09mhx8n2hwjrgi2v0l4r329914oqg22 0 20908 2212783 2203514 2026-06-22T18:33:11Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212783 wikitext text/x-wiki {{featured article}} {{about|isang pangunahing lungsod sa Italya|lalawigan na kinabibilangan ng lungsod na ito|Lalawigan ng Napoles|sa Filipinang negosyante na inugnay sa panloloko sa pork barrel|Janet Lim-Napoles}} {{redirect|Naples|}} {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Napoles''' (bigkas: ''NA-po-les''; {{lang-it|Napoli}}, {{lang-en|Naples}}) ay isang lungsod sa [[Italya]]; ito ang kabisera ng rehiyon ng [[Campania]] at gayundin ng [[Kalakhang Lungsod ng Napoles|kasimpangalang kalakhang lungsod]] nito. Kilala sa mayamang kasaysayan, sining, kultura, arkitektura, musika, at mga lutuin, ang Napoles ay gumanap ng mahalagang papel sa Tangway ng Italya at iba pa<ref>Gleijeses, Vittorio (1977). The History of Naples, since Origins to Modern Times. Naples.</ref> sa mahabang panahon ng pag-iral nito, na nagsimula ng mahigit na 2,800 taon nang nakaraan. Matatagpuan sa kanlurang baybay ng Italya katabi ng Golpo ng Napoles, ang lungsod ay namamagitan sa dalawang dakong mabulkan: ang Bulkang [[Vesubio]] at ang mga [[Larangang Flegreo]]. Ito ay may populasyon ng 963,357 noong 2009.<ref>http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html=Monthly{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Unang tinirhan ng mga Griyego noong [[Unang milenyo BC|unang milenyo BK]], ang Napoles ang isa sa pinakamatandang tuluyang tinitirhan na urbanong pook sa mundo.<ref>{{cite book|author1=David J. Blackman|author2=Maria Costanza Lentini|title=Ricoveri per navi militari nei porti del Mediterraneo antico e medievale: atti del Workshop, Ravello, 4–5 novembre 2005|url=https://books.google.com/books?id=GhB4VDYuJXsC&pg=PA99|year=2010|publisher=Edipuglia srl|isbn=978-88-7228-565-7|page=99}}</ref> Sa ika-9 na siglo BK, isang kolonya na kilala bilang Parthenope ({{lang-grc|Παρθενόπη}}) ang itinatag sa [[Castel dell'Ovo|Pulo ng Megaride]].<ref name="Greek Naples2">{{cite web|url=http://www.naplesldm.com/Greek_Naples.php|title=Greek Naples|publisher=naplesldm.com|access-date=9 Mayo 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321000245/http://www.naplesldm.com/Greek_Naples.php|archive-date=21 Marso 2017}}</ref> Noong ika-6 na siglo BK, muli itong itinatag bilang Neápolis.<ref>Daniela Giampaola, Francesca Longobardo (2000). ''Naples Greek and Roman''. Electa.</ref> Ang lungsod ay isang mahalagang bahagi ng [[Magna Graecia]], at may mahalagang papel sa pagsasanib ng lipunang Griyego at Romano, at naging mahalagang sentrong pangkultura sa ilalim ng mga Romano.<ref>{{cite web|url=http://www.naplesldm.com/virgil.php|title=Virgil in Naples|publisher=naplesldm.com|access-date=9 Mayo 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402144355/http://www.naplesldm.com/virgil.php|archive-date=2 Abril 2017}}</ref> Naging kabisera ito ng [[Dukado ng Napoles]] (661–1139), at matapos ng [[Kaharian ng Napoles]] (1262–1816), at sa huli ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia|Dalawang Sicilia]] hanggang sa [[pag-iisa ng Italya]] noong 1861. Ang Napoles ay tinagurian ding kabisera ng [[Estilong Baroko|Baroko]], na nagsimula sa karera ni [[Caravaggio]] noong ika-17 siglo, at sa rebolusyong pansining na kaniyang naitulak.<ref>Alessandro Giardino (2017), ''Corporeality and Performativity in Baroque Naples. The Body of Naples.'' Lexington.</ref> Naging mahalagang sentro rin ito ng [[Renasimyentong humanismo|humanismo]] at [[Panahon ng Kaliwanagan|Pagkamulat]].<ref>{{Cite web|title=Umanesimo in "Enciclopedia dei ragazzi"|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/umanesimo_(Enciclopedia-dei-ragazzi)|access-date=2020-12-28|website=www.treccani.it|language=it-IT}}</ref><ref>{{Cite book|last=Musi|first=Aurelio|title=Napoli, una capitale e il suo regno|publisher=Touring|year=|isbn=|location=|pages=118, 156|language=it}}</ref> Ang lungsod ay naging pandaigdigang pook-sanggunian ng klasikong muskika at opera sa pamamagitan ng [[Paaralang Napolitano]].<ref>{{Cite book|last=Florimo|first=Francesco|title=Cenno Storico Sulla Scuola Musicale De Napoli|publisher=Nabu Press|year=|isbn=|location=|pages=|language=it}}</ref> Sa pagitan ng 1925 hanggang 1936, ang Napoles ay pinalawak at iniangat lalo ng pamahalaan ni [[Benito Mussolini]]. Sa mga huling taon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], tuloy-tuloy itong nawasak mula sa [[Pambobomba sa Napoles noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig|pambobomba ng mga Alyado]] habang nilusob nila ang tangway. Lubos na nakatanggap ng malawakang muling-pagtatayo ang lungsod matapos ang 1945.<ref name="wii2">{{cite news|url=http://www.naplesldm.com/Naples%20bombing.php|publisher=naplesldm.com|title=Bombing of Naples|date=7 Oktubre 2007|access-date=9 Mayo 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170627154455/http://naplesldm.com/Naples%20bombing.php|archive-date=27 Hunyo 2017}}</ref> Mula noong huling bahagi ng ika-20 siglo, ang Napoles ay nagkaroon ng makabuluhang paglago ng ekonomiya, sa tulong ng pagtatayo ng distritong pangnegosyo ng [[Centro Direzionale (Napoles)|Centro Direzionale]] at isang abanteng ugnayan ng transportasyon, na kinabibilangan ng mabilisang ugnayang riles ng [[Treno Alta Velocità|Alta Velocità]] sa Roma at [[Salerno]] at isang pinalawak na [[Metro ng Napoles|ugnayang subteraneo]]. Ang Napoles ay ang pangatlong pinakamalaking ekonomiyang urbano sa Italya, pagkatapos ng [[Milan]] at [[Roma]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sr-m.it/wp-content/uploads/2015/09/rs-rota-napoli-15luglio-5agosto-20141.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208004809/https://www.sr-m.it/wp-content/uploads/2015/09/rs-rota-napoli-15luglio-5agosto-20141.pdf|url-status=dead|title=Sr-m.it|archive-date=8 Pebrero 2018}}</ref> Ang [[Pantalan ng Napoles]] ay isa sa pinakamahalaga sa Europa. Bilang karagdagan sa mga komersiyal na aktibidad, tahanan ito ng [[Allied Joint Force Command Naples]], ang katawan ng NATO na nangangasiwa sa [[Hilagang Aprika|Hilagang Africa]], [[Sahel]], at [[Gitnang Silangan]].<ref>{{Cite web|url=http://napoli.repubblica.it/cronaca/2017/09/05/foto/napoli_l_inaugurazione_dell_hub_di_direzione_strategica_della_nato-174693807/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905204428/http://napoli.repubblica.it/cronaca/2017/09/05/foto/napoli_l_inaugurazione_dell_hub_di_direzione_strategica_della_nato-174693807/1/|url-status=dead|title=Napoli, l'inaugurazione dell'Hub di Direzione Strategica della Nato|date=5 Setyembre 2017|archive-date=5 Setyembre 2017|website=La Repubblica}}</ref> Ang makasaysayang sentro ng lungsod ng Napoles ay ang pinakamalaking uri nito sa Europa at itinalaga bilang isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng UNESCO. Kabilang sa mga kalapit na mahalagang pook pangkultura at pangkasaysayan ang [[Maharlikang Palasyo ng Caserta|Palasyo ng Caserta]] at ang mga Romanong guho ng [[Pompeya]] at [[Herculano]]. Kilala rin ang Napoles sa mga likas na kagandahan nito, tulad ng [[Posillipo]], [[mga Larangang Flegreo]], [[Nisida]], at [[Vesubio]].<ref>{{Cite web|url=http://www.rivistameridiana.it/files/Napoli-sostenibile.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226053257/http://www.rivistameridiana.it/files/Napoli-sostenibile.pdf|url-status=dead|title=Rivistameridiana.it|archive-date=26 Disyembre 2014}}</ref> Ang [[lutuing Napolitano]] ay kilala sa pagkakaugnay nito sa [[pizza]], na nagmula sa lungsod, pati na rin ang maraming iba pang lokal na lutuin. Ang mga restawran sa lugar ng Napoles ay nakakuha ng pinakamaraming bituin mula sa [[Michelin Guide]] ng anumang lalawigan ng Italya.<ref>{{cite web|url=https://www.touringclub.it/notizie-di-viaggio/quali-sono-i-ristoranti-stellati-in-italia-ecco-la-guida-michelin-2021|title=Quali sono i ristoranti stellati in Italia? Ecco la guida Michelin 2021|work=Touring Club Itlaiano|url-status=live}}</ref> Ang skyline ng Naples sa [[Centro direzionale di Napoli|Centro Direzionale]] ay ang unang skyline ng Italya, na itinayo noong 1994, at sa loob ng 15 taon ay ito lamang ang nag-iisa hanggang 2009. Ang kilalang koponan sa sports sa Napoles ay ang [[Serie A]] football club na [[SSC Napoli]], ay dalawang beses na Italyanong kampeon na naglalaro sa [[Stadio San Paolo]] sa timog-kanluran ng lungsod, sa kuwarto ng [[Fuorigrotta]]. == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng Napoles|Kronolohiya ng kasaysayan ng Napoles}} === Pananakop ng mga Griyego at Romano === {{See also|Magna Graecia|Sinaunang Roma}} [[Talaksan:Monte Echia, Napoli, Italia - 2024.jpg|left|thumb|Mount Echia, ang lugar kung saan umunlad [[Kasaysayan ng Napoles|polis ng Partenope]].]] [[Talaksan:ColonneDioscuriNapoli.jpg|left|thumb|Ang Mga Haligi ng [[c:Category:Temple of Dioscuri (Naples)|Templo ng Echador at Polux]] ay isinama sa patsada ng [[San Paolo Maggiore]].]] [[Talaksan:Odysseus-siren_Parthenope,_the_mythological_founder_of_Naples.jpg|thumb|Isang eksenang nagtatampok ng [[Sirena (mitolohiya)|sirenang]] [[Partenope (sirena)|Partenope]], ang mitolohikong nagtatag ng Napoles.{{fact}}]] Ang Napoles ay tinirhan mula pa noong panahong [[Neolitiko]].<ref>[http://members.virtualtourist.com/m/938ff/23f84/6/?o=3 "Neapolis Station – Archaeological Yards"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520161439/http://members.virtualtourist.com/m/938ff/23f84/6/?o=3|date=20 Mayo 2013}}.</ref> Ang mga pinakamaagang [[Sinaunang Gresya|Griyegong]] tirahan ay itinatag sa pook ng Napoles noong [[unang milenyo BK]]. Ang mga mandaragat mula sa isla ng [[Rodas]] ng Gresya nagtatag ng isang maliit na pantalang pangkomersiyo na tinatawag na [[Kasaysayan ng Napoles|Parthenope]] ({{Lang|grc|Παρθενόπη}}, nangangahulugang "mga Purong Mata", isang Sirena sa [[mitolohiyang Griyego]]ng) sa [[Castel dell'Ovo|pulo ng Megaride]] noong ikasiyam na siglo BK.<ref>[http://www.worldportsource.com/ports/ITA_Port_of_Napoli_1073.php "Port of Naples"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120428091233/http://www.worldportsource.com/ports/ITA_Port_of_Napoli_1073.php|date=28 Abril 2012}}.</ref><ref>Attilio Wanderlingh (2010).</ref> Sa ikawalong siglo BK, ang tirahan ay pinalawak upang isama ang Monte Echia.<ref>[http://www.archemail.it/notizie2011.htm#21/10/2011_Napoli,_Gli_scavi_della_Linea_6_portano_alla_luce_una_novit%C3%A0_clamorosa:_la_Napoli_greca_%C3%A8_stata_fondata_nell%C2%B4ottavo_secolo_a._C.,_non_nel_settimo__%28Repubblica%29 Archemail.it] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329184949/http://www.archemail.it/notizie2011.htm|date=29 Marso 2013}}.</ref> Sa ika-anim na siglo BK ang lungsod ay muling itinatag bilang Neápolis ({{Lang|grc|Νεάπολις}}), sa kalaunan ay naging isa sa pinakamahalagang lungsod ng Magna Graecia. Ang lungsod ay mabilis na lumago dahil sa impluwensiya ng makapangyarihang Griyegong [[lungsod-estado]] ng [[Siracusa]],<ref name="Greek Naples2"/> at naging kapanalig ng [[Republikang Romano]] laban sa [[Kartago|Cartago]]. Sa panahon ng [[mga Digmaang Samnita]], ang lungsod, na ngayon ay isang mataong sentro ng kalakal, ay [[Pagkuha ng Neapolis|nasakop]] ng mga [[Samnio]];<ref>{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=u23MlfA8pcoC&q=campanian+people|publisher=Touring Club of Italy|title=Touring Club of Italy, Naples: The City and Its Famous Bay, Capri, Sorrento, Ischia, and the Amalfi, Milano|isbn=88-365-2836-8|page=11|year=2003}}</ref> subalit, hindi nagtagal ay nakuha ng mga Romano ang lungsod mula sa kanila at ginawang isang [[Mga kolonya noong sinaunang panahon|kolonyang Romano]].<ref name="rome2">{{cite news|url=http://naples.rome-in-italy.com/history_naples_1.html|publisher=Naples.Rome-in-Italy.com|title=Antic Naples|date=8 Enero 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225013134/http://naples.rome-in-italy.com/history_naples_1.html|archive-date=25 Disyembre 2008}}</ref> Sa panahon ng [[mga Digmaang Puniko]], itinulak ng malalakas na pader na nakapalibot sa Neápolis ang mga sumasalakay na puwersa ng Cartagong heneral na si [[Hannibal|Anibal]].{{fact}} Ang Napoles ay lubos na tinitingala ng mga Romano bilang isang ruro ng [[Panahong Elenistiko|kulturang Elenistiko]]. Sa panahong Romano pinanatili ng mga mamamayan ng Napoles ang kanilang [[Wikang Griyego|Griyegong wika]] at kaugalian, habang ang lungsod ay pinalawak ng mga magagarang Romanong [[villa]], [[Romanong akwedukto|akwedukto]], at [[Thermae|pampublikong paliguan]]. Ang mga palatandaan tulad ng [[Castor at Pollux|Templo ni Dioscuros]] ay itinayo, at maraming emperador ang pumili na magbakasyon sa lungsod, kasama sina [[Claudio (emperador)|Claudio]] at [[Tiberio]].{{fact}} Si [[Virgilio]], may-akda ng [[pambansang epiko]] ng Roma, ang ''[[Aeneis]]'', ay nakatanggap ng bahagi ng kaniyang pag-aaral sa lungsod, at kalaunan ay naninirahan sa mga paligid nito. Sa panahong ito unang dumating ang Kristiyanismo sa Napoles; sina [[apostol]] [[San Pedro|Pedro]] at [[Apostol Pablo|Pablo]] ay sinasabing nangangaral sa lungsod. Si [[Jenaro ng Napoles|Jenaro]], na magiging [[santong patron]] ng Napoles, ay minartir doon noong ika-4 na siglo AD.<ref name="catholi">{{CathEncy|wstitle=Naples}}</ref> Ang huling emperador ng [[Kanlurang Imperyong Romano]], si [[Romulo Augustulo]], ay [[Pagpapatapon|ipinatapon]] sa Napoles ng Alemanong hari na si [[Odoacro]] noong ika-5 siglo AD. === Dukado ng Napoles === [[Talaksan:Gothic_Battle_of_Mons_Lactarius_on_Vesuvius.jpg|thumb|Ang [[Digmaang Gotiko (535–554)|Gotikong]] [[Digmaang ng Mons Lactarius]] sa [[Vesubio]], ipininta ni [[Alexander Zick]].]] {{Main|Dukado ng Napoles|Talaan ng mga Duke ng Napoles}}Kasunod ng pagbagsak ng [[Kanlurang Imperyong Romano]], ang Napoles ay dinakip ng mga [[Mga Ostrogodo|Ostrogodo]], isang [[Mga taong Hermaniko|grupong Hermaniko]], at isinama sa [[Kahariang Ostrogodo]].<ref name="ostrogoths3">{{cite book|last=Wolfram|first=Herwig|title=The Roman Empire and Its Germanic Peoples|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=F33naMdrcs8C&q=mons+lactarius+naples&pg=PA238|isbn=978-0-520-08511-4|year=1997}}</ref> Gayunpaman, muling sinakop ni [[Belisario]] ng [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bisantino]] ang Napoles noong 536, matapos na makapasok sa lungsod sa pamamagitan ng isang akwedukto.<ref>{{cite news|url=http://historymedren.about.com/od/bentries/a/11_belisarius.htm|publisher=About.com|title=Belisarius – Famous Byzantine General|date=8 Enero 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090419124422/http://historymedren.about.com/od/bentries/a/11_belisarius.htm|archive-date=19 Abril 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419124422/http://historymedren.about.com/od/bentries/a/11_belisarius.htm |date=19 Abril 2009 }}</ref> Noong 543, sa panahon ng [[Mga Digmaang Gotiko (535–554)|mga Digmaang Gotiko]], sinakop ni [[Totila]] ang lungsod para sa Ostrogodo, ngunit sinakop ng mga Bisantino ang pook kasunod ng [[Labanan ng Mons Lactarius]] sa mga dalisdis ng [[Vesubio]].<ref name="ostrogoths3"/> Inaasahang ang Napoles na makipag-ugnay sa [[Eksarkado ng Ravena]], na siyang sentro ng kapangyarihang Bisantino sa [[Tangway ng Italya]].<ref name="byz3">{{cite book|last=Kleinhenz|first=Christopher|title=Medieval Italy: An Encyclopedia|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=2SBRqpIVtEUC&q=duchy+of+naples&pg=PA755|isbn=978-0-415-22126-9|year=2004}}</ref> Matapos ang pagbagsak ng [[eksarka]], isang [[Dukado ng Napoles]] ang nilikha. Kahit na nanatili ang [[Mundong Grekorromano|Grekorromano]] sa Napoles, kalaunang lumipat ang katapatan mula [[Constantinopla]] patungo sa Rome sa ilalim Duke [[Esteban II ng Napoles|Esteban II]], paglalagay nito sa ilalim ng [[suzeraniya]] ng [[papa]] noong 763.<ref name="byz3"/> Ang mga taon sa pagitan ng 818 at 832 ay magulo hinggil sa relasyon ng Napoles sa [[Talaan ng mga Emperador Bisantino|Bisantinong Emperador]], na may maraming lokal na nagpapanggap na nakikipagtunggalian para sa pagkakaroon ng trono ng dukal.<ref name="duchy2">{{cite book|last=McKitterick|first=Rosamond|author-link=Rosamond McKitterick|title=The New Cambridge Medieval History|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=2SBRqpIVtEUC&q=duchy+of+naples&pg=PA755|isbn=978-0-521-85360-6|year=2004}}</ref> Si [[Teoctisto ng Napoles|Teoctisto]] hinirang nang walang pag-apruba ng imperyo; kalaunan ay binawi ang kaniyang pagtipan at pumalit sa kaniya si [[Talaan ng mga Duke ng Napoles|Teodoro II]]. Gayumpaman, ang hindi nasisiyahang pangkalahatang populasyon ay hinabol siya palabas ng lungsod, at sa halip ay inihalal si [[Esteban III ng Napoles|Esteban III]], isang nagpanday ng mga barya gamit ang kaniyang sariling mga inisyal, kaysa mga Bisantinong Emperador. Nakamit ng Napoles ang kumpletong kalayaan noong unang bahagi ng ikasiyam na siglo.{{fact}} Nakipag-alyansa ang Napoles sa mga Muslim na [[Saraseno]] noong 836, at humiling ng kanilang suporta upang itaboy ang pagkubkob ng mga [[Mga Lombardo|hukbong Lombardo]] na nagmula sa karatig na [[Dukado ng Benevento]]. Gayumpaman, noong dekada 850, pinangunahan ni [[Muhammad I Abu 'l-Abbas]] ang pananakop ng mga Arabe-[[Muslim]] sa lungsod, at dinambong ito at kinuha ang malaking halaga ng yaman nito.<ref name="mag">{{Harvard citation no brackets|Magnusson|Goring|1990}}</ref><ref>Hilmar C. Krueger.</ref> Ang dukado ay nasa ilalim ng direktang kontrol ng mga [[Mga Lombardo|Lombardo]] sa isang maikling panahon, matapos ang pagkuha ni [[Pandulfo IV ng Capua|Pandulfo IV]] ng [[Prinsipalidad ng Capua]], isang pangmatagalang karibal ni Napoles; subalit, ang rehimeng ito ay tumagal ng tatlong taon lamang bago ibalik ang mga impluwensiya ng mga Grecorromanong duke.{{fact}} Pagsapit ng ika-11 siglo, sinimulan ng Napoles na gamitin ang mga tauhang [[Mga Normando|Normando]] upang labanan ang kanilang mga karibal; Kinuha ni Duke [[Sergio IV ng Napoles|Sergio IV]] si [[Rainulf Drengot]] upang idigma ang Capua para sa kaniya.<ref>{{cite book|last=Bradbury|first=Jim|author-link=Jim Bradbury|title=The Routledge Companion to Medieval Warfare|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=1C54r8GgrUIC&q=Sergius+IV+hired+Rainulf+Drengot&pg=PA75|isbn=978-0-415-22126-9|date=8 Abril 2004}}</ref> Pagsapit ng 1137, ang mga Normando ay nakamit ang malaking impluwensya sa Italya, na kinokontrol ang dating malalayang prinsipalidad at dukado tulad ng [[Prinsipalidad ng Capua|Capua]], [[Dukado ng Benevento|Benevento]], [[Prinsipalidad ng Salerno|Salerno]], [[Dukado ng Amalfi|Amalfi]], [[Dukado ng Sorrento|Sorrento]], at [[Dukado ng Gaeta|Gaeta]]; sa taong ito na ang Napoles, ang huling malayong dukado sa katimugang bahagi ng tangwa, ay napasailalim sa Normandong kontrol. Ang huling namumunong duke ng dukado na si [[Sergio VII ng Napoles|Sergio VII]], ay napilitang sumuko kay [[Roger II ng Sicilia|Roger II]], na ipinroklamang [[Talaan ng mga Sicilianong monarko|Hari ng Sicilia]] ng [[Antipapa Anacleto II]] pitong taon na ang nakalilipas. Samakatuwid sumali ang Napoles sa [[Kaharian ng Sicilia]], na ang [[Lungsod ng Palermo|Palermo]] ang naging kabesera.<ref>{{cite news|url=http://www.britannica.com/eb/topic-542840/Kingdom-of-Sicily|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026135034/http://www.britannica.com/eb/topic-542840/Kingdom-of-Sicily|archive-date=26 Oktubre 2007|work=Encyclopædia Britannica|title=Kingdom of Sicily, or Trinacria|date=8 Enero 2008}}</ref> === Bilang bahagi ng Kaharian ng Sicilia === {{Main|Kaharian ng Sicilia}} [[Talaksan:Palazzo_Reale_di_Napoli_-_Federico_II.jpg|left|thumb|271x271px|[[Federico II, Banal na Emperador ng Roma|Federico II]]]] Matapos ang isang panahon ng pamumunong Normando, noong 1189, ang [[Kaharian ng Sicilia]] nasa isang alitan hinggil sa pagkakasunod sa pagitan ni [[Tancredo, Hari ng Sicilia]] na anak sa labas at sa mga [[Hohenstaufen]], isang Alemanong [[Dinastiya|maharlikang pamilya]],<ref>{{cite news|url=http://www.naplesldm.com/swabian.php|publisher=naplesldm.com|title=Swabian Naples|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319225929/http://www.naplesldm.com/swabian.php|archive-date=19 Marso 2017|access-date=9 Mayo 2017}}</ref> dahil ang Prinsipe Enrique nito ay ikinasal kay [[Constanza, Reyna ng Sicilia|Prinsesa Constanza]], ang huling lehitimong tagapagmana ng trono ng Sicilia. Noong 1191 sinalakay ni Enrique ang Sicilia matapos na makoronahan bilang [[Enrique VI, Banal na Emperador ng Roma]], sumuko ang maraming lungsod, ngunit nanaig ang Napoles mula Mayo hanggang Agosto sa pamumuno nina [[Ricardo, Konde ng Acerra]], [[Nicolas ng Ajello]], [[Aligerno Cottone]], at [[Margaritone ng Brindisi]] bago ang mga Aleman ay nagdusa ng sakit at napilitang umatras. [[Conrado II, Duke ng Bohemia]] at [[Felipe I (Arsobispo ng Colonia)|Felipe I, Arsobispo ng Colonia]] namatay sa sakit sa panahon ng [[Pagkubkob ng Napoles (1191)|pagkubkob]]. Dahil dito, nakamit ni Tancredo ang isa pang hindi inaasahang nakamit sa panahon ng kaniyang kontraatake na ang kanyang kalaban na si Constanza, na ngayon ay emperatris, ay nakuha. Pinakulong niya ang emperatris sa [[Castel dell'Ovo]] sa Napoles bago siya palayain noong Mayo 1192 sa ilalim ng panggigipit ni [[Papa Celestino III]]. Noong 1194 sinimulan ni Enrique ang kaniyang pangalawang kampanya buhat ng pagkamatay ni Tancred, ngunit sa pagkakataong ito ay sumuko si Aligerno nang walang pagtutol, at sa huli ay sinakop ni Enrique ang Sicilia, at inilagay ito sa ilalim ng pamamahala ng Hohenstaufen. Ang [[Unibersidad ng Napoles Federico II|Unibersidad ng Napoles]], ang unang unibersidad sa Europa na nakatuon sa pagsasanay ng mga sekular na administrador,<ref>{{cite encyclopedia|first=Tommaso|last=Astarita|title=Introduction: "Naples is the whole world"|encyclopedia=A Companion to Early Modern Naples|publisher=Brill|year=2013|page=2}}</ref> ay itinatag ni [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma|Federico II]], na ginagawang intelektuwal na sentro ng kaharian ng Napoles. Ang salungatan sa pagitan ng mga Hohenstaufen at ng [[Papa]] ay humantong sa pagkorona ni [[Papa Inocencio IV]] ang [[Capeto na Pamilyang Anjou|Angevinong]] duke na si [[Carlos I ng Napoles|Carlos I]] Hari ng Sicilia:<ref name="dieli3">{{cite news|url=http://www.dieli.net/SicilyPage/History/SicilianHist.html|publisher=Dieli.net|title=Sicilian History|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090504185251/http://www.dieli.net/SicilyPage/History/SicilianHist.html|archive-date=4 Mayo 2009|access-date=26 Pebrero 2008}}</ref> Opisyal na inilipat ni Carlos ang kabesera mula sa Palermo patungong Naples, kung saan siya nanirahan siya sa [[Castel Nuovo]].<ref>{{cite news|url=http://www.planetware.com/naples/castel-nuovo-i-cm-ncn.htm|publisher=PlanetWare.com|title=Naples – Castel Nuovo|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518044615/http://www.planetware.com/naples/castel-nuovo-i-cm-ncn.htm|archive-date=18 Mayo 2008|access-date=26 Pebrero 2008}}</ref> Sa pagkakaroon ng isang mahusay na interes sa arkitektura, nag-angkat si Carlos I ng mga arkitekto at manggagawang Pranses at personal na kasangkot sa maraming proyekto sa pagtatayo sa lungsod.<ref>{{cite book|title=Art and Architecture in Naples, 1266–1713: New Approaches|url=https://archive.org/details/artarchitecturen00warr|url-access=limited|first1=Cordelia|last1=Warr|first2=Janis|last2=Elliott|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|pages=[https://archive.org/details/artarchitecturen00warr/page/n163 154]–155}}</ref> Maraming mga halimbawa ng [[arkitekturang Gotiko]] umusbong sa Napoles, kabilang ang [[Katedral ng Napoles]], na nananatiling pangunahing simbahan ng lungsod.<ref>{{cite journal|last=Bruzelius|first=Caroline|author-link=Caroline Bruzelius|title="ad modum franciae": Charles of Anjou and Gothic Architecture in the Kingdom of Sicily|url=https://archive.org/details/sim_society-of-architectural-historians-journal_1991-12_50_4/page/402|journal=Journal of the Society of Architectural Historians|volume=50|issue=4|year=1991|pages=402–420|publisher=University of California Press|jstor=990664|doi=10.2307/990664}}</ref> === Kaharian ng Napoles === [[Talaksan:Galleria_San_Martino._02_(cropped).JPG|thumb|Ang [[Castel Nuovo]], o ang ''Maschio Angioino'', isang liklikan ng mga haring medyebal ng Napoles, Aragon, at España.]] {{Main|Kaharian ng Napoles|Republikang Partenopea|Mga lazzari ng Napoles}}Noong 1282, pagkatapos ng mga [[Mga Bisperas na Siciliano|Bisperas na Siciliano]], ang Kaharian ng Sisilia ay nahahati sa dalawa. Kasama sa Angevinong [[Kaharian ng Napoles]] ang katimugang bahagi ng tangway ng Italya, habang ang isla ng [[Sicilia]] naging [[Korona ng Aragon|Aragones]] na [[Kaharian ng Sicilia]].{{fact}} Ang mga giyera sa pagitan ng mga nagkakumpitensiyang dinastiya ay nagpatuloy hanggang sa [[Kapayapaan ng Caltabellotta]] na kung saan noong 1302, kinilala bilang hari ng Sicilia si [[Federico III ng Sicilia|Federico III]], habang si [[Carlos II ng Napoles|Carlos II]] ay kinilala bilang hari ng Napoles ni [[Papa Bonifacio VIII]].<ref name="dieli3"/> Sa kabila ng pagkakahati, lumago ang kahalagahan ng Napoles, naakit ang mga mangangalakal na [[Republika ng Pisa|Pisano]] at [[Republika ng Genoa|Genovesa]]<ref>{{cite book|last=Constable|first=Olivia Remie|title=Housing the Stranger in the Mediterranean World: Lodging, Trade, and Travel|publisher=Humana Press|url=https://books.google.com/books?id=y9H7mfxqs7UC&q=%22genoese+merchants%22+naples&pg=PA209|isbn=978-1-58829-171-4|date=1 Agosto 2002}}</ref>, mga bangkerong [[Toscana|Toscano]], at ilan sa mga pinakatanyag na [[Renasimyentong Italyano|artista ng Renasimyento]] noong panahon, tulad nina [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]], [[Petrarca]], at [[Giotto di Bondone|Giotto]] .<ref>{{cite news|url=http://www.naples-city.info/napoli/angioinoeng.htm|publisher=Naples-City.info|title=Angioino Castle, Naples|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929152952/http://www.naples-city.info/napoli/angioinoeng.htm|archive-date=29 Setyembre 2008|access-date=26 Pebrero 2008}}</ref> Noong ika-14 na siglo, ang Angevinong [[Hungary|haring Unggaro]] na si [[Luis I ng Unggriya|Luis ang Dakila]] ay kinuha ang lungsod nang maraming beses. Noong 1442, sinakop ni [[Alfonso I ng Napoles|Alfonso I]] ang Napoles matapos ang kaniyang tagumpay laban sa huling haring [[Capeto na Pamilyang Anjou|Angevino]] na si [[René ng Anjou|René]], at Napoles ay muling pinag-isa sa Sicilia na nagtagal isang maikling panahon.<ref>{{cite news|url=http://www.zum.de/whkmla/region/spain/aragonexp.html|publisher=Zum.de|title=Aragonese Overseas Expansion, 1282–1479|date=7 Oktubre 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229072358/http://www.zum.de/whkmla/region/spain/aragonexp.html|archive-date=29 Disyembre 2008}}</ref> ===== Aragones at Español ===== [[Talaksan:French_troops_and_artillery_entering_Naples_1495.jpg|thumb|Ang mga tropang Pranses at kanilang artilerya na pumapasok sa Napoles noong 1495, noong [[Digmaang Italyano ng 1494–98]]]] Ang Sicilia at Napoles ay pinaghiwalay mula noong 1282, ngunit nanatiling mga umaasa sa [[Korona ng Aragon|Aragon]] sa ilalim ni [[Fernando I ng Napoles|Fernando I]].<ref>{{cite news|url=https://www.questia.com/googleScholar.qst;jsessionid=HGLTkBTylpyyN6nRHvHhh1ChNGN38XWmr4&nbsp;Hzhn5HLhnkkhWHHhXn!602093125?docId=5000263626|publisher=|title=Ferrante of Naples: the statecraft of a Renaissance prince|date=7 Oktubre 2007}}{{Dead link|date=Agosto 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dl|date=Hulyo 2021}}</ref> Pinahusay ng bagong dinastiya ang katayuan sa komersiyo ng Napoles sa pamamagitan ng pagtataguyod ng mga ugnayan sa [[Tangway ng Iberia]]. Ang Napoles ay naging sentro din ng Renasimyento, kasama ng mga artista tulad nina [[Francesco Laurana|Laurana]], [[Antonello da Messina|da Messina]], [[Jacopo Sannazaro|Sannazzaro]], at [[Poliziano]] sa pagdating nila sa lungsod.<ref>{{cite news|url=http://naples.rome-in-italy.com/history_naples_2.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410223414/http://naples.rome-in-italy.com/history_naples_2.html|archive-date=10 Abril 2008|publisher=Naples.Rome-in-Italy.com|title=Naples Middle-Ages|date=7 Oktubre 2007}}</ref> Noong 1501, ang Napoles ay isinailalim sa direktang pamamahala mula sa [[Rehimeng Ancien|Pransiya]] sa ilalim ng [[Louis XII ng Pransiya|Luis XII]], kasama ang Neapolitanong na si [[Federico IV ng Napoles|Federico]] na dinala bilang isang bilanggo sa Pransiya; subalit, ang kalagayang ito ay hindi nagtagal, dahil nagwagi ang España sa Napoles mula sa Pransiya sa [[Labanan ng Garigliano (1503)|Labanan ng Garigliano]] noong 1503.<ref name="spanishnaples4">{{cite news|url=http://www.britannica.com/eb/article-27691/Italy|work=Encyclopædia Britannica|title=Spanish acquisition of Naples|date=7 Oktubre 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080218181240/http://www.britannica.com/eb/article-27691/Italy|archive-date=18 Pebrero 2008}}</ref> [[Talaksan:Onofrio_Palumbo_-_Masaniello.jpg|left|thumb|Larawan ni [[Onofrio Palumbo]] ng ika-17 siglong rebolusyonaryong pinunong si [[Masaniello]]]] Kasunod ng tagumpay sa España, ang Napoles ay naging bahagi ng [[Imperyong Kastila|Imperyo ng España]], at nanatili ito sa buong panahon ng [[Habsburgong España]].<ref name="spanishnaples4"/> Nagpadala ang mga Español ng mga [[biseroy]] sa [[Talaan ng mga biseroy ng Napoles|Napoles]] upang direktang makitungo sa mga lokal na isyu: ang pinakamahalaga sa mga bise-gobernador na ito ay si [[Pedro Álvarez de Toledo, Marquis ng Villafranca|Pedro Álvarez de Toledo]], na responsable para sa malaking panlipunan, ekonomiko, at urbanong reporma sa lungsod; suportado rin niya ang mga aktibidad ng [[Ingkisisyong Kastila|Ingkisisyon]].<ref>{{cite web|title=Don Pedro de Toledo|first=Jeff|last=Matthews|website=Around Naples Encyclopedia|year=2005|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/toledo.html|publisher=Faculty.ed.umuc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509001635/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/toledo.html|archive-date=9 Mayo 2008}}</ref> Noong 1544, humigit-kumulang 7,000 katao ang kinuha bilang [[Berberiskong kalakal ng mga alipin|alipin]] ng mga [[Mga piratang Berberisko|piratang Berberisko]] at dinala sa [[Baybaying Berberisca]] ng Hilagang Africa (tingnan ang [[Pandarambong ng Napoles]]).<ref>{{cite book|last1=Niaz|first1=Ilhan|title=Old World Empires: Cultures of Power and Governance in Eurasia|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1317913795|page=399|url=https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399}}</ref> Pagsapit ng ika-17 siglo, ang Napoles ay naging pangalawang pinakamalaking lungsod sa Europa–pangalawa lamang sa Paris–at ang pinakamalaking lungsod ng Europeong Mediterano, na may humigit-kumulang na 250,000 mga naninirahan.<ref>Colin McEvedy (2010), ''The Penguin Atlas of Modern History (to 1815)''.</ref> Ang lungsod ay isang pangunahing sentro ng kultura sa panahong [[Estilong Baroko|Baroko]], na tahanan ng mga artistang tulad nina [[Caravaggio]], [[Salvator Rosa]], at [[Gian Lorenzo Bernini|Bernini]], mga pilosopo tulad nina [[Bernardino Telesio]], [[Giordano Bruno]], [[Tommaso Campanella]], at [[Giambattista Vico]], at mga manunulat tulad ni [[Giambattista Marino]]. Isang rebolusyon na pinangunahan ng lokal na mangingisdang si [[Masaniello]] ay nakakita ng paglikha ng isang maikling malayang [[Republikang Napolitano (1647)|Republikang Napolitano]] noong 1647, bagaman tumagal ito ng ilang buwan lamang bago muling iginiit ang pamamahala ng Espanya.<ref name="spanishnaples4"/> Noong 1656, isang pagsiklab ng [[Salot sa Napoles|bubonikang peste]] ang kumitil sa halos kalahati ng 300,000 residente ng Napoles.<ref>{{cite book|last1=Byrne|first1=Joseph P.|title=Encyclopedia of the Black Death|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598842548|url=https://books.google.com/books?id=AppsDAKOW3QC&pg=PA249|page=249}}</ref> Noong 1714, natapos ang pamamahala ng España sa Napoles bunga ng [[Digmaan ng Pagkakasunod sa España]]; pinamunuan ng [[Austria]]nong si [[Carlos VI, Banal na Emperador Romano|Carlos VI]] ang lungsod mula sa [[Viena]] sa pamamagitan ng kanyang mga biseroy.<ref>{{cite news|url=http://www.bartleby.com/65/ch/Charles6HRE.html|publisher=Bartleby.com|title=Charles VI, Holy Roman emperor|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202110539/http://bartleby.com/65/ch/Charles6HRE.html|archive-date=2 Pebrero 2009}}</ref> Gayumpaman, sa paglipas ng [[Digmaan ng Pagkakasunod sa Polonya]], muling nakuha ng mga Español ang Sicilia at Napoles bilang bahagi ng isang [[personal na unyon]], na kung saan kinikilala ng [[Tratado ng Vienna (1738)|Tratado ng Viena]] noong 1738 ang dalawang polidad bilang malaya sa ilalim ng sangay ng cadet ng mga Español na [[Pamilya Borbon|Borbon]].<ref>{{cite news|url=http://www.realcasadiborbone.it/uk/archiviostorico/cs_04.htm|publisher=RealCasaDiBorbone.it|title=Charles of Bourbon – the restorer of the Kingdom of Naples|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926150113/http://www.realcasadiborbone.it/uk/archiviostorico/cs_04.htm|archive-date=26 Setyembre 2009}}</ref> Sa panahon ni [[Fernando I ng Dalawang Sicilia|Fernando IV]], ang mga epekto ng [[Himagsikang Pranses]] ay naramdaman sa Napoles: Si [[Horatio Nelson]], isang kaalyado ng mga Borbon, ay dumating pa rin sa lungsod noong 1798 upang magbabala laban sa mga republikanong Pransya. Napilitan si Fernando na umatras at tumakas sa [[Lungsod ng Palermo|Palermo]], kung saan siya ay protektado ng isang [[Maharlikang Hukbong-dagat|armadang Briton]].<ref name="parth22">{{cite news|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/Parthenopean_Republic.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306191407/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/Parthenopean_Republic.html|archive-date=6 Marso 2001|publisher=Faculty.ed.umuc.edu|title=The Parthenopean Republic|date=7 Oktubre 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010306191407/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/Parthenopean_Republic.html |date=6 Marso 2001 }}</ref> Gayumpaman, ang mas [[Uring panlipunan|mababang uri]] ng ''[[Lazzari|lazzaroni]]'' sa Napoles, bilang matinding mga [[Relihiyosong katapatang|relihiyoso]] at [[Monarkismo|monarkiko]], ay pinapaboran ang mga Borbon; sa sumunod na bakbakan, nilabanan nila ang Napolitanong maka-[[Italya|Republikanong]] aristokrasya, na naging sanhi ng isang digmaang sibil.{{fact}} [[Talaksan:Veduta_di_Santa_Lucia_(Largo_di_Palazzo)_e_San_Martino,_Napoli,1799.jpg|thumb|Pagsasalarawan ng Napoles sa panahon ng panandaliang [[Republikang Partenopea]]]] Sa paglaon, sinakop ng mga Republikano ang [[Castel Sant'Elmo]] at ipinahayag ang isang [[Republikang Partenopea]], na tiniyak ng [[Hukbong Pranses]].{{fact}} Ang isang [[kontrarebolusyonaryo]]ng hukbo ng relihiyon ng ''lazzari na'' kilala bilang ''[[Sanfedismo|sanfedisti]]'' sa ilalim ni Kardinal [[Fabrizio Ruffo]] ay itinatag; sila ay lubos na nagtagumpay, at ang Pranses ay pinilit na isuko ang mga kastilyong Napolitano, kasama ang kanilang hukbong-dagat na naglalayag pabalik sa [[Tolon]].{{fact}} Si Fernando IV ay naibalik bilang hari; subalit, makalipas ang pitong taon lamang ay sinakop [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon]] ang kaharian at inilagay ang mga haring [[Pamilya Bonaparte|Bonapartista]], kasama na ang kaniyang kapatid na si [[Joseph Bonaparte]] (ang hari ng Espanya).<ref name="bonap2">{{cite news|url=http://www.onwar.com/aced/data/November/neapolitan1815.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010731220756/http://www.onwar.com/aced/data/november/neapolitan1815.htm|archive-date=31 Hulyo 2001|publisher=Onwar.com|title=Austria Naples – Neapolitan War 1815|date=7 Oktubre 2007}}</ref> Sa tulong ng [[Imperyong Austriaco]] at mga kaalyado nito, ang mga Bonapartista ay natalo sa [[Digmaang Napolitano]], at muling nakuha ni Fernando IV ang trono at kaharian.{{fact}} ===== Malayang Dalawang Sicilia ===== {{Main||Kaharian ng Dalawang Sicilia}}Ang [[Kongreso ng Vienna]] noong 1815 ay saksi sa pagsasanib ng Napoles at Sicilia upang mabuo ang [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]],{{fact}} kasama ang Napoles bilang kabeserang lungsod. Noong 1839, ang Napoles ay naging unang lungsod sa tangway ng Italya na mayroong riles, sa pagtatayo ng [[linya ng riles ng Napoles–Portici]].<ref name="railway2">{{cite journal|first=Diana|last=Webb|title=La dolce vita? Italy by rail, 1839–1914|journal=[[History Today]]|date=6 Hunyo 1996|url=http://www.historytoday.com/diana-webb/la-dolce-vita-italy-rail-1839-1914|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041629/http://www.historytoday.com/diana-webb/la-dolce-vita-italy-rail-1839-1914|archive-date=24 Setyembre 2015}}</ref> === Pag-iisang Italyano hanggang sa kasalukuyan === [[Talaksan:Napoli_Castel_Nuovo_museo_civico_-_ingresso_di_Garibaldi_a_Napoli_-_Wenzel_bis.jpg|left|thumb|Ang pagpasok ni [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]] sa Napoles noong Setyembre 7, 1860]] Matapos ang [[Ekspedisyon ng Isanglibo]] pinangunahan ni [[Giuseppe Garibaldi]], na nagtapos sa kontrobersiyal na [[Paglusob sa Gaeta (1860)|Paglusob sa Gaeta]], ang Napoles ay naging bahagi ng [[Kaharian ng Italya]] noong 1861 bilang bahagi ng [[Pag-iisa ng Italya|pag-iisang Italyano]], na tinapos ang panahon ng pamamahala ng Borbon. Ang ekonomiya ng lugar na dating kilala bilang Dalawang Sicilia ay bumulusok, na humantong sa isang walang-kapantay na [[Diasporang Italyano|alon ng pangingibang-bansa]],<ref name="modern2">{{cite news|url=http://www.oah.org/pubs/magazine/migrations/townsend.html|publisher=OAH.org|title=Italians around the World: Teaching Italian Migration from a Transnational Perspective|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101127225428/http://oah.org/pubs/magazine/migrations/townsend.html|archive-date=27 Nobyembre 2010}}</ref> may tinatayang 4 na milyong tao ang lumipat palabas ng Napoles sa pagitan ng 1876 at 1913.<ref>{{cite journal|first=Enrico|last=Moretti|title=Social Networks and Migrations: Italy 1876–1913|url=https://archive.org/details/sim_international-migration-review_fall-1999_33_3/page/640|journal=International Migration Review|volume=33|issue=3|pages=640–657|year=1999|jstor=2547529}}</ref> Sa apatnapung taon kasunod ng pagsasama, ang populasyon ng Napoles ay lumago ng 26% lamang, kumpara sa 63% para sa Turin at 103% para sa Milan; gayunpaman, noong 1884, ang Napoles pa rin ang pinakamalaking lungsod sa Italya na may 496,499 na naninirahan, o humigit-kumulang 64,000 bawat kilometro kuwadrado (higit sa dalawang beses sa densidad ng populasyon ng Paris).<ref name="snowden2">{{cite book|title=Naples in the Time of Cholera, 1884–1911|first=Frank M.|last=Snowden|publisher=Cambridge University Press|year=2002}}</ref>  Ang mga kondisyong pampublikong pangkalusugan sa ilang mga lugar sa lungsod ay malubha, na may labindalawang epidemya ng [[kolera]] at [[sakit tifoidea]] na sanhi ng pagkamatay ng halos 48,000 katao sa kalahating siglo 1834-1884, at isang mataas (para sa takdang panahon) na [[tantos ng kamatayan]] na 31.84 bawat libo kahit sa panahong walang epidemya noong 1878-1883.{{r|snowden}} Pagkatapos noong 1884, nabiktima ang Napoles sa isang pangunahing epidemya ng [[kolera]], na kalakhang ang sanhi ay ang hindi magandang impraestruktura ng [[alkantarilya]] ng lungsod. Bilang tugon sa mga problemang ito pinangunahan ng gobyerno mula pa noong 1852 ang isang radikal na pagbabago ng lungsod na tinawag na ''risanamento'' na may layuning mapabuti ang impraestruktura sa alkantarilya at palitan ang pinakamakalat na mga lugar na may malalaki at mahahanging daan dahil ito ay itinuturing na pangunahing sanhi ng insalubridad. Ang proyekto ay napatunayang mahirap upang magawa kapwa pampulitika at pang-ekonomiya dahil sa katiwalian tulad ng ipinakita sa [[Inbestigasyong Saredo]], haka-haka sa lupa, at napakahabang burokrasya, lahat ng ito ay humantong sa proyekto na tumagal nang ilang dekada nang may halo-halong resulta. Ang pinakapansin-pansing mga pagbabagong ginawa ay ang pagtatayo ng Via Caracciolo kapalit ng paseo kasama ang paseo, ang paglikha ng [[Galleria Umberto I]] at [[c:Category:Galleria Principe di Napoli (Naples)|Galleria Principe]] at ang pagtatayo ng Corso Umberto.<ref>{{cite web|url=http://www.fedoa.unina.it/9963/1/decrescenzo_daniela_26.pdf|title=Archived copy|access-date=9 Hulyo 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305135057/http://www.fedoa.unina.it/9963/1/decrescenzo_daniela_26.pdf|archive-date=5 Marso 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eddyburg.it/article/articleview/7035/0/242|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125045426/http://eddyburg.it/article/articleview/7035/0/242|url-status=dead|archive-date=25 Enero 2012|title=Eddyburg.it - Bisogna Sventrare Napoli!|date=25 Enero 2012}}</ref> [[Talaksan:Napoli_4.8.1943,_bombardamento_aereo_statunitense.jpg|thumb|Pambobomba ng mga [[Mga Alyado ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Alyado]] sa Napoles, 1943]] Ang Napoles ang [[Pagbobomba ng Napoles sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig|pinakabinombang]] lungsod ng Italya noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].<ref name="wii2"/> Bagaman ang mga Napolitano ay hindi naghimagsik sa ilalim ng [[Pasismong Italyano]], ang Napoles ang unang lungsod ng Italya na [[Apat na araw ng Napoles|nag-aklas]] laban sa [[okupasyong militar]] ng [[Alemanyang Nazi|Alemanya]]; ang lungsod ay ganap na napalaya noong Oktubre 1, 1943, nang ang puwersang Briton at Amerikano ay pumasok sa lungsod.<ref>{{cite book|last=Hughes|first=David|title=British Armoured and Cavalry Divisions|date=1999|publisher=Nafziger|pages=39–40}}</ref> [[Panununog ng libro|Sinunog]] ng mga umaalis na Aleman ang silid-aklatan ng [[Unibersidad ng Napoles Federico II|unibersidad]], pati na rin ang Samahang Maharlikang Italyano. Sinira din nila ang mga sinupan ng lungsod. Ang mga de-oras na bomba ng oras na nakatanim sa buong lungsod ay patuloy na sumabog hanggang Nobyembre.<ref>{{cite book|last1=Atkinson|first1=Rick|title=The Day of Battle|url=https://archive.org/details/dayofbattlewarin00atki|url-access=registration|date=2 Oktubre 2007|publisher=Henry Holt and Co.|location=4889}}</ref> Ang simbolo ng muling pagsilang ng Napoles ay ang muling pagtatayo ng simbahan ng [[Santa Chiara, Napoles|Santa Chiara]], na nawasak sa isang pagsalakay sa pambobomba ng [[Hukbong Himpapawid ng Estados Unidos]].<ref name="wii2" /> Ang espesyal na pagpopondo mula sa [[Cassa per il Mezzogiorno|Pondo para sa Timog]] ng gobyerno ng Italya ay ibinigay mula 1950 hanggang 1984, na tumutulong sa ekonomiyang Napolitano na bahagyang mapabuti, na may mga palatandaan ng lungsod tulad ng [[Piazza del Plebiscito]] na binago.<ref>{{cite news|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/blog19.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829022247/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/blog19.htm|archive-date=29 Agosto 2003|format=PDF|publisher=Frontier Center for Public Policy|title=North and South: The Tragedy of Equalization in Italy|date=7 Oktubre 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030829022247/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/blog19.htm |date=29 Agosto 2003 }}</ref> Gayunpaman, patuloy na nakakaapekto sa Napoles ang mataas na kawalan ng trabaho. Inugnay ng Italyanong media ang mga [[Isyu sa pamamahala ng basura ng Napoles|isyu hinggil sa pamamahala sa basura]] ng nakaraan sa aktibidad ng ugnayan ng [[Organisadong krimen|organisasyong krimen]] ng [[Camorra]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6727215.stm|publisher=BBC|title=Naples at the mercy of the mob|date=7 Oktubre 2007|first=Christian|last=Fraser|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614224730/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6727215.stm|archive-date=14 Hunyo 2007}}</ref> Dahil sa pangyayaring ito, laganap din ang kontaminasyon sa kapaligiran at tumaas na mga panganib sa kalusugan.<ref name="cdm2">{{cite web|url=http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/legge_195_Rifiuti_Campania.pdf|title=Consiglio dei Ministri n. 76/09|editor=Sito della Presidenza del Consiglio dei Ministri|access-date=19 Agosto 2019|archive-date=10 Hulyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710164548/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/legge_195_Rifiuti_Campania.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710164548/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/legge_195_Rifiuti_Campania.pdf |date=10 Hulyo 2018 }}</ref> Noong 2007, ang pamahalaan ni [[Silvio Berlusconi]] ay nagsagawa ng matataas na pagpupulong sa Napoles upang ipakita ang kanilang hangarin na malutas ang mga problemang ito.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=acV5uzL85glM&refer=europe|archive-url=https://archive.today/20120724102030/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=acV5uzL85glM&refer=europe|url-status=dead|archive-date=24 Hulyo 2012|publisher=Bloomberg L.P.|title=Berlusconi Takes Cabinet to Naples, Plans Tax Cuts, Crime Bill|date=7 Oktubre 2007}}</ref> Gayumpaman, ang [[paghihirap sa huling bahagi ng 2000]] ay nagkaroon ng matinding epekto sa lungsod, na pinatindi ang mga problema sa pamamahala ng basura at kawalan ng trabaho.<ref>[https://www.theguardian.com/world/blog/2011/oct/16/naples-city-hard-luck-story "Naples, city of the hard luck story"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170407205949/https://www.theguardian.com/world/blog/2011/oct/16/naples-city-hard-luck-story|date=7 Abril 2017}}.</ref> Pagsapit ng Agosto 2011, ang bilang ng mga walang trabaho sa lugar ng Napoles ay umakyat sa 250,000, na nagbunsod ng mga protestang bayan laban sa sitwasyong pang-ekonomiya.<ref>[https://web.archive.org/web/20111120183828/http://www.demotix.com/news/776853/unemployment-spurns-protests-across-naples "Unemployment spawns protests across Naples"].</ref> Noong Hunyo 2012, ang mga paratang ng blackmail, pangingikil, at ipinagbabawal na pagbibigay ng kontrata ay lumitaw na may kaugnayan sa mga isyu sa pamamahala ng basura ng lungsod.<ref name="OneJun2">[http://mattinopadova.gelocal.it/cronaca/2012/06/20/news/cricca-veneta-sui-rifiuti-di-napoli-arrestati-i-fratelli-gavioli-1.5291660 "Cricca veneta sui rifiuti di Napoli: arrestati i fratelli Gavioli" (in Italian)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622184314/http://mattinopadova.gelocal.it/cronaca/2012/06/20/news/cricca-veneta-sui-rifiuti-di-napoli-arrestati-i-fratelli-gavioli-1.5291660|date=22 Hunyo 2012}}.</ref><ref name="OneJul2">[http://www.sivempveneto.it/vedi-tutte/7429-gestione-dei-rifiuti-a-napoli-undici-arresti-tra-venezia-e-treviso.html "Gestione rifiuti a Napoli, undici arresti tra Venezia e Treviso" (in Italian)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140125122147/http://www.sivempveneto.it/vedi-tutte/7429-gestione-dei-rifiuti-a-napoli-undici-arresti-tra-venezia-e-treviso.html|date=25 Enero 2014}}.</ref> Itinanghal sa Napoles ang ika-6 na [[World Urban Forum]] noong Setyembre 2012<ref>[https://web.archive.org/web/20120619131048/http://www.unhabitat.org/content.asp?cid=9740&catid=672&typeid=6&subMenuId=0 UN Habitat].</ref> at ang ika-63 [[International Astronautical Congress]] noong Oktubre 2012.<ref>{{cite web|last=Proietti|first=Manuela|url=http://www.diregiovani.it/gw/producer/dettaglio.aspx?id_doc=31468|title=Expo 2012, Napoli capitale dello spazio&#124; Iniziative &#124; DIREGIOVANI|publisher=Diregiovani.it|access-date=25 Enero 2010}}{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong 2013, ito ang nagtanghal ng [[Pangkalahatang Forum ng Mga Kulturang|Universal Forum of Cultures]] at nagtanghal para sa [[2019 Universiade ng Tag-init|2019 Summer Universiade]]. == Arkitektura == {{Infobox UNESCO World Heritage Site|WHS=Makasaysayang Sentro ng Napoles|Image=Napoli - piazza San Domenico Maggiore e guglia.jpg|Criteria=Kultural: ii, iv|ID=726|Year=1995|Area=1,021 ektarya|Buffer_zone=1,350 ektarya}} {{See also|:Kategorya:Mga gusali at estruktura sa Napoles|l1=Mga gusali at estruktura sa Napoles}} === Pandaigdigang Pamanang Pook ng Napoles === [[Talaksan:Napoli_-_Palazzo_Reale19.jpg|thumb|[[Maharlikang Palasyo ng Napoles]]]] Nag-iwan ang kasaysayan ng 2,800-taong Napoles ng isang kayamanan ng mga makasaysayang gusali at monumento, mula sa mga kastilyong medyebal hanggang sa mga klasikal na guho, at isang malawak na hanay ng mga kalapit na makabuluhang makasaysayan at kultural na pook, kabilang ang [[Maharlikang Palasyo ng Caserta|Palasyo ng Caserta]] at ang Romanong guho ng [[Pompeya]] at [[Herculano]]. Ang pinakatanyag na anyo ng arkitektura na nakikita sa kasalukuyang Napoles ay ang mga estilong [[Arkitekturang medyebal|Medyebal]], [[Arkitekturang Renasimyento|Renasimyento]], at [[Arkitekturang Baroko|Baroko]].<ref>{{cite news|url=http://www.inaples.it/eng/pianta_stratificata.htm|publisher=INaples.it|title=Historical centre|date=7 Oktubre 2007|access-date=22 Enero 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510113517/http://www.inaples.it/eng/pianta_stratificata.htm|archive-date=10 Mayo 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510113517/http://www.inaples.it/eng/pianta_stratificata.htm |date=10 Mayo 2012 }}</ref> Ang Napoles ay mayroong kabuuang 448 makasaysayang simbahan (1000 sa kabuuan<ref>[http://www.ilgiornaledellarte.com/articoli/2012/7/114021.html Ilgiornaledellarte.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815042531/http://www.ilgiornaledellarte.com/articoli/2012/7/114021.html|date=15 Agosto 2013}}</ref>), at itinuturing isa sa mga pinaka-Katolikong lungsod sa mundo sa bilang ng mga lugar ng pagsamba.<ref name="churches3">{{cite news|url=http://www.red-travel.com/uk/ferrari-tour-italy/places/naples-english-guided-visit.htm|publisher=Red Travel|title=Naples|date=8 Enero 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303111036/http://www.red-travel.com/uk/ferrari-tour-italy/places/naples-english-guided-visit.htm|archive-date=3 Marso 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303111036/http://www.red-travel.com/uk/ferrari-tour-italy/places/naples-english-guided-visit.htm |date=3 Marso 2012 }}</ref> Noong 1995, ang makasaysayang sentro ng Napoles ay itinala ng [[UNESCO]] bilang isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]], isang programa ng mga Nagkakaisang Bansa na naglalayong itala at panatilihin ang mga pook na may pangkulturang o natural na halaga bilang [[pangkalahatang pamana ng sangkatauhan]].{{quote|Ang Napoles ay isa sa pinakasinaunang lungsod sa Europa, na ang napapanahon hubog ng lunsod ay pinapanatili ang mga elemento ng mahaba at makulay na kasaysayan nito. Ang hugis-parihaba na kaayusang grid ng sinaunang Griyegong pundasyon ng Neapolis ay nakikita pa rin at nagpatuloy na ibigay ang pangunahing hugis para sa kasalukuyang-araw na latag ng lunsod ng Makasaysayang Sentro ng Napoles, isa sa pinakamahalagang pantalang lungsod sa Mediteraneo. Mula sa Gitnang Kapanahunan hanggang sa ika-18 siglo, ang Napoles ay isang sentro sa larangan ng sining at arkitektura, na ipinahayag sa mga sinaunang [[portipikasyon|kuta]] nito, ang mga maharlikang estruktura tulad ng Maharlikang Palasyo ng 1600, at ang mga palasyo at simbahang itinaguyod ng mga maharlikang pamilya.|Salik ng [[UNESCO]]|}} === Mga piazza, palasyo, at kastilyo === [[Talaksan:CastelOvo.jpg|left|thumb|Ang [[Castel dell'Ovo|Kastilyong Itlog]]]] Ang pangunahing plaza ng lungsod o ''[[Plaza|piazza]]'' ng lungsod ay ang [[Piazza del Plebiscito]]. Ang pagtatayo nito ay sinimulan ng haring Bonapartistang si [[Joachim Murat]] at tinapos ng haring ng Borbon na si [[Fernando I ng Dalawang Sicilia|Fernando IV]]. Ang piazza ay may hangganan sa silangan ng [[Maharlikang Palasyo ng Napoles|Maharlikang Palasyo]] at sa kanluran ng simbahan ng [[San Francesco di Paola, Napoles|San Francesco di Paola]], na may mga columnata na umaabot sa magkabilang panig. Malapit ang [[Teatro di San Carlo]], na pinakalumang [[bahay opera]] sa Italya. Direkta sa tapat ng San Carlo ang [[Galleria Umberto I|Galleria Umberto]], isang sentrong pampamilihan at luklukang panlipunan. Ang Napoles ay kilalang kilala sa mga makasaysayang kastilyo nito: Ang pinakasinauna ay ang [[Castel dell'Ovo]] ("Egg Castle"), na itinayo sa maliit na maliit na [[munting pulo]] ng Megarides, kung saan itinatag ng mga orihinal na kolonyalistang [[Cumae|Cumas]] ang lungsod. Sa mga panahong Romano ang maliit na pulo ay naging bahagi ng villa ni [[Luculo]] at kalaunan ito ang lugar kung saan ang huling emperador ng kanluranin na si [[Romulo Augustulo]], ay ipinatapon.<ref>{{cite web|url=http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/1433|title=Cultura - Il castel dell'ovo|access-date=9 Agosto 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814033557/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/1433|archive-date=14 Agosto 2013}}</ref> Ito rin ang naging kulungan para kay [[Constanza, Reyna ng Sicilia|Emperatris Constanza]] sa pagitan ng 1191 at 1192 matapos na siya ay mabihag ng mga taga-Siciliano, at nina [[Conradin]] at [[Juana I ng Napoles]] bago ang kanilang pagbitay. Ang [[Castel Nuovo]], na kilala rin bilang ''Maschio [[Capeto na Pamilyang Anjou|Angioino]]'', ay isa sa pinakamahalagang tanawin ng lungsod; ito ay itinayo noong panahon ni [[Carlos I ng Napoles|Carlos I]], ang unang [[Talaan ng mga monarko ng Napoles|hari ng Napoles]]. Saksi ang Castel Nuovo sa maraming kapansin-pansin na pangyayari sa kasaysayan: halimbawa, noong 1294, nagbitiw si [[Papa Celestino V]] bilang papa sa isang bulwagan ng kastilyo, at kasunod nito si [[Papa Bonifacio VIII]] inihalal bilang papa ng [[Collegium (sinaunang Roma)|collegium]] ng mga kardinal, bago lumipat sa Roma.<ref>{{cite web|url=http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/1372|title=Cultura - Patrimonio Artistico e Museale - Castel Nuovo|access-date=9 Abril 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112011805/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/1372|archive-date=12 Enero 2012}}</ref> Ang [[Castel Capuano]] ay itinayo noong ika-12 siglo ni [[Guillermo I ng Sicilia|Guillermo I]], ang anak ni [[Roger II ng Sicilia]], ang unang monarko ng [[Kaharian ng Napoles]]. Ito ay pinalawak ni [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma|Federico II]] at naging isa sa kanyang mga maharlikang palasyo. Kasabay ng kasaysayan nito, ang kastilyo ay ang tirahan ng maraming hari at reyna. Noong ika-16 na siglo ito ay naging Bulwakan ng Katarungan.<ref>{{cite web|url=http://www.fondazionecastelcapuano.it/storia.aspx|title=Fondazione Castel Capuano|access-date=10 Hulyo 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710195335/http://www.fondazionecastelcapuano.it/storia.aspx|archive-date=10 Hulyo 2018}}</ref> Ang isa pang kastilyong Napolitano ay ang [[Castel Sant'Elmo]], na nakumpleto noong 1329 at itinayo sa hugis ng isang [[bituin]]. Ang estratehikong posisyon nito na tumatanaw sa buong lungsod ay naging dahilan upang punteryahin ito ng iba't ibang mananakop. Noong pag-aalsa ni [[Masaniello]] noong 1647, ang mga Espanyol ay sumilong sa Sant'Elmo upang makatakasan ang mga rebolusyonaryo.<ref>Giuseppe Grispello, Il mistero di Castel Sant'Elmo, Napoli, Guida, 1999, {{ISBN|88-7188-322-5}}.</ref> Ang [[Kastilyo Carmine]], na itinayo noong 1392 at lubos na binago noong ika-16 na siglo ng mga Español, ay giniba noong 1906 upang magkaroon ng puwang sa Via Marina, bagaman ang dalawa sa mga tore ng kastilyo ay mananatili bilang isang bantayog. Ang Moog Vigliena, na itinayo noong 1702, ay nawasak noong 1799 sa panahon ng digmaang royalista laban sa Republikang Partenopea, at ngayon ay inabandona at mga labi na lamang.<ref>Ruggiero Gennaro, I castelli di Napoli, Napoli, Newton & Compton, 1995, {{ISBN|88-7983-760-5}}.</ref> === Mga simbahan at iba pang mga estrukturang panrelihiyon === {{See also|Talaan ng mga simbahan sa Napoles|Mga espira ng Napoles|Sementeryong Fontanelle}} [[Talaksan:Facciata_Duomo_di_Napoli_-_BW_2013-05-16.jpg|thumb|[[Katedral ng Napoles]]|224x224px]] [[Talaksan:VedutaCertosa.jpg|thumb|Mga nakabiting hardin ng [[Certosa di San Martino]]]] [[Talaksan:Napoli_MonumentoGirolamini_Chiesa_20150115_(53).jpg|thumb|Loob ng [[Girolamini, Napoles|Simbahan ng Girolamini]]]] [[Talaksan:Chiesa_del_Gesu_Nuovo.jpg|thumb|[[Gesù Nuovo|Simbahan ng Gesù Nuovo]]]] Ang Napoles ay ang luklukan ng [[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Napoles|Arkidiyoesis ng Napoles]], at ang [[Simbahang Katolikong Romano|Katolisismo]] ay lubos na mahalaga sa populasyon{{Fact|date=Nobyembre 2019}}; mayroong daan-daang mga [[Mga simbahan sa Napoles|simbahan]] sa lungsod.<ref name="churches3"/> Ang [[Katedral ng Napoles]] ang pangunahing lugar ng pagsamba sa lungsod; bawat taon sa Setyembre 19, nagtatanghal ito ng matagal nang Himala ni [[Jenaro ng Napoles|San Jenaro]], ang [[Santong patron|patron]] ng lungsod.{{fact}} Sa panahon ng himala, kung saan libo-libong mga Napolitano ang dumadako upang saksihan, ang tuyong dugo ni Jenaro ay sinasabing magiging likido kapag inilapit sa mga banal na [[relikya]] na sinasabing kabilang sa kaniyang katawan.<ref name="gennaro2">{{cite news|url=http://www.splendoroftruth.com/curtjester/2007/09/saint-gennaro/|publisher=SplendorofTruth.com|title=Saint Gennaro|date=24 Marso 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402220116/http://www.splendoroftruth.com/curtjester/2007/09/saint-gennaro/|archive-date=2 Abril 2015|access-date=24 Marso 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402220116/http://www.splendoroftruth.com/curtjester/2007/09/saint-gennaro/ |date=2 Abril 2015 }}</ref> Nasa ibaba ang isang piling listahan ng mga pangunahing simbahan, kapilya, at complex ng monasteryo ng Napoles:{{div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Certosa di San Martino]] * [[Katedral ng Napoles]] * [[San Francesco di Paola, Napoles|San Francesco di Paola]] * [[Gesù Nuovo]] * [[Girolamini, Napoles|Girolamini]] * [[San Domenico Maggiore]] * [[Santa Chiara (Napoles)|Santa Chiara]] * [[San Paolo Maggiore]] * [[Santa Maria della Sanità, Napoles]] * [[Santa Maria del Carmine (Napoles)|Santa Maria del Carmine]] * [[Sant'Agostino alla Zecca]] * [[Madre del Buon Consiglio]] * [[Santa Donna Regina Nuova|Santa Maria Donna Regina Nuova]] * [[San Lorenzo Maggiore, Napoles|San Lorenzo Maggiore]] * [[Santa Maria Donna Regina Vecchia]] * [[Santa Caterina a Formiello]] * [[Santissima Annunziata Maggiore, Napoles|Santissima Annunziata Maggiore]] * [[San Gregorio Armeno]] * [[San Giovanni a Carbonara]] * [[Santa Maria La Nova]] * [[Sant'Anna dei Lombardi]] * [[Sant'Eligio Maggiore]] * [[Santa Restituta]] * [[Cappella Sansevero|Kapilya Sansevero]] * [[San Pietro a Maiella]] * [[San Gennaro extra Moenia]] * [[San Ferdinando (Napoles)|San Ferdinando]] * [[Pio Monte della Misericordia]] * [[Santa Maria di Montesanto, Napoles|Santa Maria di Montesanto]] * [[Chiesa di Sant'Antonio Abate|Sant'Antonio Abate]] * [[Santa Caterina a Chiaia]] * [[San Pietro Martire (Napoles)|San Pietro Martire]] * [[Ermita ng Camaldoli (Napoles)|Ermita ng Camaldoli]] * [[Palasyo ng Arsobispo (Napoles)|Palasyo ng Arsobispo]] {{div col end}} === Iba pang tampok === [[Talaksan:Interior_of_Galleria_Umberto_I._Naples,_Campania,_Italy,_South_Europe.jpg|alt=|left|thumb|Sa loob ng [[Galleria Umberto I]]]] Bukod sa Piazza del Plebiscito, ang Napoles ay may dalawa pang pangunahing pampublikong plaza: ang [[Piazza Dante (Napoles)|Piazza Dante]] at ang [[Piazza dei Martiri]]. Ang huli ay orihinal lamang na pang-alaala sa mga relihiyosong [[martir]], ngunit noong 1866, pagkatapos ng [[pag-iisa ng Italya]], idinagdag ang apat na leon, na kumakatawan sa apat na mga paghihimagsik laban sa Borbon.<ref>{{cite news|url=http://www.inaples.it/ita/dettaglio.asp?idp=92&cod=65|publisher=INaples.it|title=Piazza Dei Martiri|date=8 Enero 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722035628/http://www.inaples.it/ita/dettaglio.asp?idp=92&cod=65|archive-date=22 Hulyo 2011|access-date=1 Marso 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722035628/http://www.inaples.it/ita/dettaglio.asp?idp=92&cod=65 |date=22 Hulyo 2011 }}</ref> Ang [[San Gennaro dei Poveri]] ay isang Renasimyentong ospital para sa mga mahihirap, na itinayo ng mga Espanyol noong 1667. Ito ang nangunguna sa isang mas ambisyosong proyekto, ang [[Ospedale L'Albergo Reale dei Poveri, Napoles|Ospisyong Borbon para sa Mahihirap]] sinimulan ni [[Carlos III ng Espanya|Carlos III]]. Ito ay para sa mga dukha at may sakit ng lungsod; nagbigay din ito ng pamayanang may sariling kakayahan kung saan ang mga mahihirap ay maninirahan at makakapagtrabaho. Bagaman isang kilalang pook, hindi na ito isang gumaganang ospital.<ref>{{cite book|last=Ceva Grimaldi|first=Francesco|author-link=Francesco Ceva Grimaldi (historian)|title=Della città di Napoli dal tempo della sua fondazione sino al presente|publisher=Stamperia e calcografia|year=1857|url=https://archive.org/details/dellacittdinapo01grimgoog|page=[https://archive.org/details/dellacittdinapo01grimgoog/page/n530 521]|quote=Albergo Reale dei Poveri napoli.|access-date=14 Pebrero 2013}}</ref> ==== Subteraneo ng Napoles ==== [[Talaksan:Galleria_borbonica_-_War_refuge_(Naples).jpg|thumb|[[Sonang heotermiko sa ilalim ng lupa ng Napoles|Subteraneo ng Napoles]]]] {{Main|Ilalim ng Napoles|Mga Catacumba ni San Jenaro|Mga Catacumba ni San Gaudioso|San Pietro ad Aram}}Nasa [[Sonang heotermiko sa ilalim ng lupa ng Napoles|ilalim ng Napoles]] matatagpuan ang isang serye ng mga yungib at estruktura na nilikha ng mga siglo ng pagmimina, at ang lungsod ay nakasalalay sa ibabaw ng isang pangunahing sonang [[Gradyenteng heotermiko|heotermiko]]. Mayroon ding mga sinaunang [[Mundong Grecorromano|Grecorromanong]] imbakan na hinukay mula sa malambot na [[Toba|bato ng toba]] kung saan, at mula saan, karamihan sa lungsod ay itinayo. Humigit-kumulang {{Convert|1|km}} ng maraming kilometro ng mga lagusan sa ilalim ng lungsod ang maaaring bisitahin mula sa [[Sonang heotermiko sa ilalim ng lupa ng Napoles|Napoli Sotteranea]], na matatagpuan sa makasaysayang sentro ng lungsod sa [[Via dei Tribunali, Napoles|Via dei Tribunali]]. Ang sistemang ito ng mga lagusan at sisterna ay matatagpuan sa ilalim ng halos lahat ng lungsod at matatagpuan humigit-kumulang na {{Convert|30|m|ft}} ibaba antas ng lupa. Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang mga lagusang ito ay ginamit bilang mga [[kanlungan mula sa pagsalakay mula sa himpapawid]], at may mga inskripsiyon sa dingding na naglalarawan ng pagdurusa na tiniis ng mga bakwit noong panahong iyon. Mayroong malalaking mga [[Mga Catacumba ni San Jenaro|catacumba]] sa loob at paligid ng lungsod, at iba pang mga palatandaan tulad ng [[Piscina Mirabilis]], ang pangunahing sisterna na naglilingkod sa [[Golpo ng Napoles]] noong panahong Romano. Naroroon din ang maraming arkeolohikong paghuhukay; naibunyag sa [[San Lorenzo Maggiore, Napoles|San Lorenzo Maggiore]] ang [[macellum ng Napoles]], at sa [[Santa Chiara, Napoles|Santa Chiara]], ang pinakamalaking termal complex ng lungsod noong panahong Romano. ==== Mga liwasan, hardin, villa, balong, at hagdanan ==== [[Talaksan:FantanaSantaLucia2.jpg|thumb|[[Villa Comunale]]]] Sa iba't ibang [[Liwasan|pampublikong liwasan]] sa Napoles, ang pinakatanyag ay ang [[Villa Comunale]], na itinayo ng haring Borbon na si [[Fernando I ng Dalawang Sicilia|Fernando IV]] noong dekada 1780;<ref>{{cite news|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/blog19.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829022247/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/blog19.htm|archive-date=29 Agosto 2003|publisher=Faculty.ed.umuc.edu|title=Villa Comunale|date=8 Enero 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030829022247/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/blog19.htm |date=29 Agosto 2003 }}</ref> ang liwasan ay orihinal na isang "Maharlikang Hardin", na nakalaan para sa mga miyembro ng maharlikang pamilya, ngunit bukas sa publiko sa mga espesyal na oisyal na pista. Ang Bosco di Capodimonte, ang pinakamalawak na berdeng espasyo sa lungsod, ay nagsilbi bilang isang pangalagaan ng pangangaso ng hari. Sa loob ng Liwasan mayroong karagdagang 16 na makasaysayang gusali kabilang ang mga tirahan, mga tuluyan, simbahan, pati na rin ang mga balong, estatwa, huerto, at kakahuyan.<ref>{{Cite web|url=http://www.museocapodimonte.beniculturali.it/information-en/|title=Information en|access-date=2021-09-19|archive-date=2021-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605153709/http://www.museocapodimonte.beniculturali.it/information-en/|url-status=dead}}</ref> Ang isa pang mahalagang liwasan ay ang [[Parco Virgiliano]], may tanaw patungo sa maliit na maliit na bulkanikong pulo ng [[Nisida]]; lampas sa Nisida matatagpuan ang [[Procida]] at [[Ischia]].<ref name="parkvirg2">{{cite news|url=http://events.skyteam.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=32829|publisher=SkyTeam.com|title=Parco Virgiliano|date=8 Enero 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003085052/http://events.skyteam.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=32829|archive-date=3 Oktubre 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003085052/http://events.skyteam.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=32829 |date=3 Oktubre 2011 }}</ref> Ang [[Parco Virgiliano (Mergellina)|Parco Virgiliano]] ay ipinangalan kay [[Virgilio]], ang klasikal na makatang Romano at manunulat ng Latin na itinuturing na [[Libingan ni Virgilio|inilibing]] sa malapit.{{fact}} Ang Napoles ay kilala sa maraming mga mararangyang [[villa]], balong, at hagdanan, tulad ng [[Arkitekturang Neoklasiko|Neoklasikong]] [[Villa Floridiana]], ang [[Balong ni Neptuno, Napoles|Balong ni Neptuno]], at ang mga [[hagdanang Pedamentina]]. == Heograpiya == [[Talaksan:Naples from the Castello Sant Elmo with Abbazia San Martino.jpg|thumb|Ang [[Golpo ng Napoles]]]] Ang lungsod ay matatagpuan sa [[Golpo ng Napoles]], sa kanlurang baybayin ng [[katimugang Italya]]; tumataas ito mula sa antas ng dagat hanggang sa taas na {{Convert|450|m|ft}}. Ang maliliit na ilog na dating tumawid sa gitna ng lungsod mula noon ay natakpan ng konstruksiyon. Nasa pagitan ito ng dalawang kilalang [[Bulkan|mabulkang]] rehiyon, ang [[Vesubio|Bundok Vesubio]] at ang [[Campi Flegrei]] (mga Campo Flegreo). Ang mga pulo ng [[Procida]], [[Capri]], at [[Ischia]] ay maaaring maabot lahat mula sa Napoles ng mga [[hidroala]] at lantsa. Ang mga baybaying [[Sorrento]] at ang [[Baybaying Amalfitana|Amalfitana]] ay matatagpuan sa timog ng lungsod, habang ang mga Romanong guho ng [[Pompeya]], [[Herculano]], [[Oplontis]], at [[Estabia]], na nawasak buhat ng pagsabog ng Vesubio noong 79 AD, ay makikita rin malapit. Ang mga pantalang bayan ng [[Pozzuoli]] at [[Baiae|Baia]], na bahagi ng Romanong pasilidad panghukbong-dagat ng [[Portus Julius]], ay nasa kanluran ng lungsod. === Mga kuwarto ng Napoles === [[Talaksan:Palazzo Donn'Anna e Bagno Elena (2007).jpg|thumb|Ang [[Villa Donn'Anna|Palazzo Donn'Anna]] at dalampasigang Bagno Donn'Anna sa [[Posillipo]]]] {{Main|Mga kuwarto ng Napoles}}Ang tatlumpung kuwarto (''[[Quartiere|quartieri]]'') ng Napoles ay nakalista sa ibaba. Para sa mga layuning pang-administratibo, ang tatlumpung kapitbahayan na ito ay pinagsasama-sama sa sampung lupon ng pamayanan ng pamahalaan.<ref>{{cite news|url=http://www.palapa.it/palapadnn/Quartieri/tabid/52/Default.aspx|publisher=Palapa.it|title=Quartieri|date=8 Enero 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904060527/http://www.palapa.it/palapadnn/Quartieri/tabid/52/Default.aspx|archive-date=4 Setyembre 2015|access-date=19 Pebrero 2008}}</ref> {| | valign="top" |1. [[Pianura]] 2. [[Bagnoli]] 3. [[Posillipo]] 4. [[Fuorigrotta]] 5. [[Soccavo]] 6. [[Chiaiano]] 7. [[Arenella]] 8. [[Vomero]] 9. [[Chiaia]] 10. [[San Ferdinando (Napoles)|San Ferdinando]] | width="30" | | valign="top" |11. [[Montecalvario]] 12. [[San Giuseppe (Napoles)|San Giuseppe]] 13. [[Avvocata]] 14. [[Porto (Napoles)|Porto]] 15. [[Pendino]] 16. [[San Lorenzo (Napoles)|San Lorenzo]] 17. [[Mercato (Napoles)|Mercato]] 18. [[Vicaria]] 19. [[Stella (Napoles)|Stella]] 20. [[San Carlo all'Arena]] | width="30" | | valign="top" |21. [[Piscinola-Marianella]] 22. [[Scampìa]] 23. [[Miano]] 24. [[Secondigliano]] 25. [[San Pietro a Patierno|S.Pietro a Patierno]] 26. [[Poggioreale (Napoles)|Poggioreale]] 27. [[Zona Industriale]] 28. [[San Giovanni a Teduccio]] 29. [[Barra (Napoles)|Barra]] 30. [[Ponticelli]] |} == Edukasyon == [[Talaksan:UniversitàNapoli.jpg|left|thumb|Pangunahing gusali ng [[Unibersidad ng Napoles Federico II]]]] Ang Napoles ay kilala para sa maraming mas mataas na institusyon sa edukasyon at mga sentro ng pagsasaliksik. Nagtatanghal ang Napoles ng itinuturing na pinakalumang unibersidad ng estado sa buong mundo, sa anyo ng [[Unibersidad ng Napoles Federico II]], na itinatag ni [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma|Federico II]] noong 1224. Ang unibersidad ay kabilang sa pinakatanyag sa Italya, na may halos 100,000 mag-aaral at higit sa 3,000 mga propesor noong 2007.<ref>{{cite news|url=http://www.international.unina.it/contenuto.php?id_group=6&id_pag=20|publisher=UNINA.it|title=University of Naples 'Federico II'|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229100244/http://www.international.unina.it/contenuto.php?id_group=6&id_pag=20|archive-date=29 Pebrero 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229100244/http://www.international.unina.it/contenuto.php?id_group=6&id_pag=20 |date=29 Pebrero 2008 }}</ref> Naglalaman din ito ng [[Harding Botaniko ng Napoles]], na binuksan noong 1807 ni [[Joseph Bonaparte]], gamit ang mga plano na inilabas sa ilalim ng haring Borbon na si [[Fernando I ng Dalawang Sicilia|Fernando IV]]. Nagtatampok ang 15 hectares ng hardin sa mahigit-kumulang 25,000 sample ng halaman, na kumakatawan sa higit sa 10,000 espesye ng halaman.<ref>{{cite news|url=http://www.ortobotanico.unina.it/VerInglese/pstoria/StoriaE.htm|publisher=OrtoBotanico.UNINA.it|title=Orto Botanico di Napoli|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212125906/http://www.ortobotanico.unina.it/VerInglese/pstoria/StoriaE.htm|archive-date=12 Pebrero 2008|access-date=13 Marso 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212125906/http://www.ortobotanico.unina.it/VerInglese/pstoria/StoriaE.htm |date=12 Pebrero 2008 }}</ref> Ang Naoples ay pinaglilingkuran din ng "[[Università degli Studi della Campania Luigi Vanvitelli|Pangalawang Pamantasan]]" (ngayon ay pinangalanang [[Università degli Studi della Campania Luigi Vanvitelli|Unibersidad ng Campania Luigi Vanvitelli]]), isang modernong unibersidad na binuksan noong 1989, at kung saan ay may matibay na ugnayan sa kalapit na [[Caserta|lalawigan ng Caserta]].<ref>{{cite news|url=http://www.napoliaffari.com/napoliaffari/index.php?option=com_content&task=view&id=72&Itemid=255|publisher=NapoliAffari.com|title=Scuola: Le Università|date=7 Oktubre 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719030942/http://www.napoliaffari.com/napoliaffari/index.php?option=com_content&task=view&id=72&Itemid=255|archive-date=19 Hulyo 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719030942/http://www.napoliaffari.com/napoliaffari/index.php?option=com_content&task=view&id=72&Itemid=255 |date=19 Hulyo 2014 }}</ref> Ang isa pang kilalang sentro ng edukasyon ay ang [[Silanganang Pamantasan ng Napoles|Istituto Universitario Orientale]], na dalubhasa sa [[Mundong silanganin|kultura ng Silangan]], at itinatag ng [[Kapisanan ni Hesus|misyonerong Heswitang]] si Matteo Ripa noong 1732, matapos siyang bumalik mula sa korte ng [[Kangxi Emperor|Kangxi]], ang [[Emperador ng Tsina|Emperador]] ng [[Mga Manchu|Manchu]] na [[Dinastiyang Qing]] ng [[Tsina]].<ref>{{cite book|last=Ripa|first=Matteo|title=Memoirs of Father Ripa: During Thirteen Years Residence at the Court of Peking in the Service of the Emperor of China|publisher=New York Public Library|url=https://books.google.com/books?id=ex8LAAAAYAAJ&q=Memoirs+of+Father+Ripa|year=1849}}</ref> == Politika == [[Talaksan:Pal_Giacom.jpg|thumb|[[Palazzo San Giacomo, Napoles|Palazzo San Giacomo]], ang munisipyo]] {{Main|Politika ng Campania|Talaan ng mga alkalde ng Napoles|Halalan sa Napoles}} === Pamamahala === Ang bawat isa sa 7,904 [[komuna]] sa Italya ay lokal na kinakatawan ng isang [[Sangguniang Panlungsod|sangguniang panlungsod]] pinamumunuan ng isang nahalal na alkalde, na kilala bilang isang ''sindaco'' at impormal na tinawag na unang mamamayan (''primo cittadino''). Ang sistemang ito, o isa na kapareho nito, ay nakatalaga na mula nang salakayin ang Italya ng mga [[Napoleon I ng Pransiya|puwersang Napoleon]] noong 1808. Nang maibalik ang [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]], ang sistema ay napanatili na may mga kasapi ng mga maharlika na pumupuno sa mga gampaning alkalde. Sa pagtatapos ng ika-19 na siglo, ang mga [[Partidong politiko|partido politikal]] ay nagsimulang umusbong; sa [[Italyanong pasismo|panahong pasista]], ang bawat komite ay kinatawan ng isang ''podestà''. Mula noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang tanawin ng politika ng Napoles ay hindi alinman sa malakas na naging [[Makakanang politika|makakanan]] o [[Makakaliwang politika|makakaliwa]] – kapuwa mga [[Kristiyanong demokrasya|Kristiyanong demokrata]] at [[Demokratikong sosyalismo|demokratikong sosyalista]] ang namamahala sa lungsod sa iba't ibang panahon, na may halos pantay na dalas. Sa kasalukuyan, ang alkalde ng Napoles ay si [[Gaetano Manfredi]]. === Mga pagkakahating pang-administratibo === {| |[[Unang munisipalidad ng Napoles|Unang munisipalidad]] | - [[Chiaia]], [[Posillipo]], [[San Ferdinando (Napoles)|San Ferdinando]] |- |[[Ikalawang munisipalidad ng Napoles|Ikalawang munisipalidad]] | - [[Avvocata]], [[Mercato (Napoles)|Mercato]], [[Montecalvario]], [[Pendino]], [[Porto (Napoles)|Porto]], [[San Giuseppe (Napoles)|San Giuseppe]] |- |[[Ikatlong munisipalidad ng Napoles|Ikatlong munisipalidad]] | - [[San Carlo all'Arena]], [[Stella (Napoles)|Stella]] |- |[[Ikaapat na munisipalidad ng Napoles|Ikaapat na munisipalidad]] | - [[Poggioreale (Napoles)|Poggioreale]], [[San Lorenzo (Napoles)|San Lorenzo]], [[Vicaria]], [[Zona Industriale]] |- |[[Ikalimang munisipalidad ng Napoles|Ikalimang munisipalidad]] | - [[Arenella]], [[Vomero]] |- |[[Ikaanim na munisipalidad ng Napoles|Ikaanim na munisipalidad]] | - [[Barra (Napoles)|Barra]], [[Ponticelli]], [[San Giovanni a Teduccio]] |- |[[Ikapitong munisipalidad ng Napoles|Ikapitong munisipalidad]] | - [[Miano]], [[San Pietro a Patierno]], [[Secondigliano]] |- |[[Ikawalong munisipalidad ng Napoles|Ikawalong munisipalidad]] | - [[Chiaiano]], [[Marianella]], [[Piscinola]], [[Scampia]] |- |[[Ikasiyam na munisipalidad ng Napoles|Ikasiyam na munisipalidad]] | - [[Pianura]], [[Soccavo]] |- |[[Ikasampung munisipalidad ng Napoles|Ikasampung munisipalidad]] | - [[Bagnoli]], [[Fuorigrotta]] |} == Ekonomiya == [[Talaksan:Cruise_ship_in_Naples_(8097207647).jpg|thumb|Ang [[pantalan ng Napoles]]]] {{Main|Ekonomiya ng Napoles}}Ang Napoles ay ang ika-apat na pinakamalaking ekonomiya sa [[Milan|Italya]] pagkatapos ng Milan, Roma, at [[Lungsod ng Turin|Turin]], at ito ang [[Talaan ng mga lungsod ayon sa GDP|ika-103 pinakamalaking ekonomiyang panlungsod]] sa daigdig sa pamamagitan ng [[kapangyarihan sa pagbili]], na may tinatayang 2011 GDP na US$ 83.6&nbsp;bilyon, katumbas ng $ 28,749 bawat katao.<ref name="Brookings2">{{cite web|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409042401/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|archive-date=9 Abril 2013|title=Global city GDP 2011|publisher=Brookings Institution|access-date=5 Marso 2013}}</ref><ref name="PWCdata">{{Cite web |title="Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?" |url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |access-date=2021-09-19 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |date=2011-05-04 }}</ref> Ang Napoles ay isang pangunahing [[pusod ng cargo]], at ang [[pantalan ng Napoles]] ay isa sa pinakamalaki at pinakaabala sa Mediteraneo. Ang lungsod ay nakaranas ng makabuluhang paglago ng ekonomiya mula pa noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ngunit ang kawalan ng trabaho ay nananatiling isang pangunahing problema,<ref>{{cite web|title=Il Comune - Area statistica - struttura della popolazione e territorio - città - condizione professionale|url=http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/2845|website=www.comune.napoli.it|publisher=Comune di Napoli|access-date=5 Oktubre 2019|language=it|archive-date=27 Septiyembre 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927021808/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/2845|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Tasso di disoccupazione : Tasso di disoccupazione - livello provinciale|url=http://dati.istat.it/index.aspx?queryid=20745|website=dati.istat.it|access-date=5 Oktubre 2019}}</ref><ref>{{cite news|last1=Grassi|first1=Paolo|title=Napoli, è record di disoccupati|url=https://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/napoli/cronaca/18_marzo_14/napoli-record-disoccupati-a051c670-2766-11e8-89ed-3e6c0875554d.shtml|access-date=5 Oktubre 2019|work=Corriere del Mezzogiorno|date=14 Marso 2018|language=it}}</ref> at ang lungsod ay kinatatangian ng mataas na antas ng katiwalian sa politika at [[organisadong krimen]].<ref name="OneJun2"/><ref name="OneJul2"/>{{Failed verification|date=Setyembre 2019}} Ang Napoles ay isang pangunahing pambansa at pandaigdingang patutunguhan ng turista, na isa sa mga nangungunang lungsod para sa mga turista sa Italya at Europa. Sinimulang bisitahin ng mga turista ang Napoles noong ika-18 siglo, sa panahon ng [[Dakilang Pasyal]]. Sa mga pandaigdigang pagdating, ang Napoles ay ang ika-166 na pinakadinadalaw na lungsod sa mundo noong 2008, na may 381,000 bisita (1.6% na pagbaba mula sa nakaraang taon), matapos ng [[Lille]], ngunit higit sa [[York]], [[Stuttgart]], [[Belgrado]], at [[Dallas, Texas|Dallas]].<ref>{{cite web|url=http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111043452/http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking|archive-date=11 Enero 2010|title=Euromonitor Internationals Top City Destinations Ranking Euromonitor archive|publisher=Euromonitor.com|date=12 Disyembre 2008|access-date=28 Marso 2010}}</ref> Sa mga nagdaang panahon, nagkaroon ng paglipat mula sa isang tradisyonal na ekonomiya na nakabatay sa agrikultura sa lalawigan ng Napoles patungo sa isa batay sa mga [[Tersiyaryong sektor ng ekonomiya|industriya ng serbisyo]].<ref name="istituto2">{{cite news|url=http://www.cnr.it/istituti/Libri.html?cds=093&id=1617|publisher=Istituto ISSM|title=Rapporto sullo stato dell'economia della Provincia di Napoli|date=8 Enero 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927174306/http://www.cnr.it/istituti/Libri.html?cds=093&id=1617|archive-date=27 Setyembre 2011|access-date=6 Marso 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927174306/http://www.cnr.it/istituti/Libri.html?cds=093&id=1617 |date=27 Septiyembre 2011 }}</ref> Noong unang bahagi ng 2002, mayroong higit sa 249,590 negosyo na nagpapatakbo sa lalawigan na nakarehistro sa Pampublikong Talaan ng Kamara ng Komersiyo.{{fact}} Ang sektor ng serbisyo ay nagpapatrabaho sa karamihan ng Napolitano, bagaman higit sa kalahati nito ay maliliit na negosyo na may mas mababa sa 20 manggagawa; 70 kumpanya ang sinasabing katamtamang laki na may higit sa 200 manggagawa; at 15 ang may higit sa 500 manggagawa.{{fact}} Noong 2003, ang trabaho sa lalawigan ng Napoles ay nakahanay sa mga sumusunod:{{fact}} {| class="wikitable" ! !<small>[[Mga serbisyo publiko]]</small> !<small>Paggawa</small> !<small>Komersiyo</small> !<small>Konstruksiyon</small> !<small>Transportasyon</small> |- |<small>Porsiyento</small> |30.7% |18% |14% |9.5% |8.2% |} === Turismo === Ang Napoles, kasama ng [[Florencia]], [[Roma]], [[Lungsod ng Venecia|Venecia]], at [[Milan]], ay isa sa pangunahing destinasyon ng mga turista sa Italya.<ref>{{Cite web|last=ildenaro.it|date=2018-03-23|title=Turismo, dal Cipe 6 milioni per le "top destinations" d'Italia: c'è anche Napoli|url=https://www.ildenaro.it/turismo-dal-cipe-6-milioni-le-top-destinations-ditalia-ce-anche-napoli/|access-date=2021-02-25|website=Ildenaro.it|language=it-IT}}</ref> Na may 3,700,000 na mga bisita noong 2018,<ref>{{Cite web|date=2019-07-15|title=Turismo in Italia nel 2018|url=https://www.istat.it/it/archivio/232137|url-status=live|access-date=2021-02-25|website=[[istat.it]]|language=it}}</ref> ang lungsod ay ganap na umusbong mula sa matinding pagbaba ng turista noong nakaraang mga dekada (sanhi lalo na sa unilateral na patutunguhan ng isang pang-industriyang lungsod ngunit dahil din sa pinsala sa imaheng dulot ng Italyanong media,<ref>{{Cite journal|date=2015-07-12|title=Sassi / La cattiva scuola|url=http://dx.doi.org/10.3280/cad2015-001003|journal=CADMO|issue=1|pages=26|doi=10.3280/cad2015-001003|issn=1122-5165|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016-02-12|title=Se il Sud è la parte cattiva del Paese|url=http://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/bari/politica/16_febbraio_12/se-l-sud-parte-cattiva-paese-bafb2910-d1b1-11e5-ac58-cce880070ff3.shtml|url-status=live|access-date=2021-02-25|website=[[Corriere della Sera]]|language=it}}</ref> mula sa [[lindol sa Irpinia noong 1980]] at ang [[Krisis sa pamamahala ng basura sa Napoles|krisis sa basura]], na pumabor sa mga baybaying sentro sa [[Kalakhang pook ng Napoles|kalakhang pook]] nito).<ref>{{Cite web|title=E' uscito il libro Lo stato della città. Napoli e la sua area metropolitana a cura di Luca Rossomando : Inchiesta|url=http://www.inchiestaonline.it/osservatorio-sulle-citta/e-uscito-il-libro-lo-stato-della-citta-napoli-e-la-sua-area-metropolitana-a-cura-di-luca-rossomando/|access-date=2021-02-25}}</ref> Gayunpaman, upang masuri nang mabuti ang kalagayan, dapat isaalang-alang na ang isang malaking bahagi ng mga turista ay bumibisita sa Napoles bawat taon, ay nananatili sa maraming mga lokalidad sa paligid nito,<ref>{{Cite web|title=Linee guida per lo sviluppo turistico della Regione Campania, pp.10 a 13|url=http://www.sito.regione.campania.it/burc/pdf02/burcspecialeturismo/linee_guida.pdf|url-status=live|access-date=2021-02-25|website=sito.regione.campania}}</ref> konektado sa lungsod na may parehong mga pribado at pampublikong direktang linya.<ref>{{Cite web|last=g.marinelli|date=2018-02-01|title=Campania Express 2019|url=https://www.eavsrl.it/web/content/campania-express-2019|access-date=2021-02-25|website=EAV srl|language=it|archive-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331185406/https://www.eavsrl.it/web/content/campania-express-2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=g.marinelli|date=2018-02-01|title=Campania Express 2019|url=https://www.eavsrl.it/web/content/campania-express-2019|access-date=2021-02-25|website=EAV srl|language=it|archive-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331185406/https://www.eavsrl.it/web/content/campania-express-2019|url-status=dead}}</ref> Ang mga pang-araw-araw na pagbisita sa Napoles ay isinasagawa ng iba't ibang Romanong operator ng pasyal at ng lahat ng mga pangunahing resort pangturista ng [[Campania]]: Ang Napoles ang pang-labing isang pinakabinibisitang [[Komuna|munisipalidad sa Italya]] at ang una sa [[Katimugang Italya|Timog]]. == Kultura == === Sining === [[Talaksan:Fergola,_Salvatore_The_Inauguration_of_the_Naples_-_Portici_Railway,_1840.JPG|thumb|Isang [[Romantisismo|romantikong]] pagpipinta ni Salvatore Fergola na nagpapakita ng 1839 na pagpapasinaya ng linya ng riles ng Naples-Portici]] Ang Napoles ay matagal nang naging sentro ng sining at arkitektura, na tinutuldukan mga simbahang Medyebal, Renasimiyento, at Baroko, mga kastilyo at palasyo. Ang isang pangunahing kadahilanan sa pagpapaunlad ng paaralan ng pagpipintang Napolitano ay ang pagdating ni Caravaggio sa Napoles noong 1606. Noong ika-18 siglo, dumaan ang Napoles sa isang panahon ng [[neoklasisismo]], kasunod ng pagtuklas ng napakalawak na mga guhong Romano ng [[Herculano]] at [[Pompeya]]. Ang [[Accademia di Belle Arti di Napoli|Suriang Napolitano ng Belyas-Artes]], itinatag ni [[Carlos III ng Espanya|Carlos III ng Borbon]] noong 1752 bilang ang Real Accademia di Disegno ([[Wikang Tagalog|tl]]: ''Maharlikang Surian ng Disenyo''), ay ang sentro ng artistikong Paaralan ng [[Posillipo]] noong ika-19 na siglo. Ang mga artista tulad nina [[Domenico Morelli]], [[Giacomo Di Chirico]], [[Francesco Saverio Altamura]], at [[Gioacchino Toma]] ay nagsilikha sa Napoles sa panahong ito, at marami sa kanilang mga gawa ang ipinakita ngayon sa koleksiyon ng sining ng Surian. Nag-aalok ang modernong Academy ng mga kurso sa pagpipinta, [[Disenyong panloob|dekorasyon]], eskultura, disenyo, [[Pangangalaga at pagpapanumbalik ng pagmamay-aring kultural|pagpapanumbalik]], at pagpaplano ng lunsod. Kilala rin ang Napoles sa mga sinehan nito, na kabilang sa mga pinakaluma sa Europa – ang [[bahay opera]] ng [[Teatro di San Carlo]] nagsimula pa noong ika-18 siglo. Ang Napoles din ang tahanan ng masining na tradisyon ng [[porselanang Capodimonte]]. Noong 1743, itinatag ni Carlos ng Bourbon ang Maharlikang Pagawaan ng Capodimonte, na ang marami sa mga likhang sining ay ipinapakita na ngayon sa [[Museo ng Capodimonte]]. Marami sa mga pabrika ng porselana ng Napoles ang nananatiling aktibo ngayon. === Lutuin === [[Talaksan:Eq_it-na_pizza-margherita_sep2005_sml.jpg|thumb|[[Napolitanong pizza]]. Inimbento ang pizza sa Napoles]] [[Talaksan:Sfogliatelle_on_plate.jpg|thumb|[[Sfogliatelle]], isang tanyag na Napolitanong tinapay]] {{Main|Lutuing Napolitano|Napolitanong sorbetes|Napolitanong pizza|Napolitanong ragù}}Ang Napoles ay sikat sa daigdig para sa kanyang [[Lutuing Napolitano|lutuin]] at alak; kumukuha ito ng mga impluwensiya sa pagluluto mula sa maraming kultura na namalagi rito sa kurso ng kasaysayan nito, kasama na ang mga [[Sinaunang Gresya|Griyego]], Español, at Pranses. Ang lutuing Napolitano ay lumitaw bilang isang natatanging anyo noong ika-18 siglo. Ang mga sangkap ay karaniwang mayaman sa panlasa, habang nananatiling abot-kaya sa pangkalahatang populasyon.<ref>{{cite news|url=http://www.italianfoodforever.com/iff/articles.asp?id=55|publisher=ItalianFoodForever.com|title=The Foods of Sicily – A Culinary Journey|date=24 Hunyo 2007|access-date=19 Hunyo 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212090911/http://www.italianfoodforever.com/iff/articles.asp?id=55|archive-date=12 Pebrero 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212090911/http://www.italianfoodforever.com/iff/articles.asp?id=55 |date=12 Pebrero 2008 }}</ref> Ang Napoles ay tradisyonal na itinuturing bilang tahanan ng [[pizza]].{{fact}} Nagmula ito bilang pagkain ng mga mahihirap, ngunit sa ilalim ng [[Fernando I ng Dalawang Sicilia|Fernando IV]], naging tanyag ito sa mga matataas na klase: ang sikat na [[Pizza|Margherita]] pizza ay pinangalanan matapos kay Reyna [[Margarita ng Saboya]] matapos ang kaniyang pagbisita sa lungsod.<ref name="pizza2">{{cite news|url=http://www.holidaycityflash.com/italy/pizza_naples.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060619115409/http://www.holidaycityflash.com/italy/pizza_naples.htm|archive-date=19 Hunyo 2006|publisher=HolidayCityFlash.com|title=Pizza – The Pride of Naples|date=8 Enero 2008|access-date=24 Hunyo 2013}}</ref> Tradisyonal na niluluto sa isang [[Masoneriyang pugon|pugon]] na may mga sinusunog na kahoy, ang mga sangkap ng Napolitanong pizza ay mahigpit na pinanganagsiwaan ng batas mula pa noong 2004, at dapat isama ang uri ng harina ng trigo na "00" kasama ang pagdaragdag ng uri ng harina na "0" [[pampaalsa]], natural na mineral na tubig, mga binalatang kamatis o mga sariwang [[seresang kamatis]], [[mozzarella]], [[asing dagat]], at extra birhen na [[langis ng oliba]].<ref name="autogenerated22">[http://www.fornobravo.com/vera_pizza_napoletana/VPN_spec.html "Proposal of recognition of the Specialita' Traditionale Garantita 'Pizza Napoletana'"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208104542/http://www.fornobravo.com/vera_pizza_napoletana/VPN_spec.html|date=8 Pebrero 2009}}.</ref> Ang [[Ispageti|spaghetti]] ay naiugnay din sa lungsod at karaniwang kinakain ng mga tulya ''[[vongole]]'' o ''[[lupini di mare]]'': isang tanyag na simbolikong kuwentong-bayang Napolitanong ay ang personahong comic na si [[Pulcinella]] na kumakain ng isang plato ng spaghetti.<ref>{{cite news|url=http://www.portanapoli.com/Ita/Cucina/cucina.html|publisher=PortaNapoli.com|title=La cucina napoletana|date=8 Enero 2008|access-date=24 Hunyo 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515000255/http://www.portanapoli.com/Ita/Cucina/cucina.html|archive-date=15 Mayo 2013}}</ref> Kabilang sa iba pang mga lutuing sikat sa Napoles ang ''[[Parmigiana]] di melanzane'', ''spaghetti alle vongole'', at ''casatiello.<ref>{{cite news|url=http://www.cucinet.com/campania.htm|publisher=CuciNet.com|title=Campania|date=8 Enero 2008|access-date=24 Hunyo 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127083621/http://www.cucinet.com/campania.htm|archive-date=27 Nobyembre 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127083621/http://www.cucinet.com/campania.htm |date=27 Nobiyembre 2012 }}</ref>'' Bilang isang lungsod sa baybayin, ang Napoles ay kilala pa sa maraming pagkaing pagkaing dagat, kabilang ang ''impepata di cozze'' (pinamintang [[tahong]]), ''purpetiello affogato'' ([[pugita]]ng inilagay sa sabaw), ''alici marinate'' (inatsarang [[dilis]]), ''baccalà alla napoletana'' (inasinang [[bakalaw]]) at ''baccalà fritto'' (pritong bakalaw), isang ulam na karaniwang kinakain tuwing panahon ng [[Pasko]]. === Wika === {{Main|Wikang Napolitano}}Ang [[wikang Napolitano]], na itinuturing na isang natatanging wika at pangunahin na sinasalita sa lungsod, ay matatagpuan din sa rehiyon ng [[Campania]] at ikinalat sa iba pang lugar ng [[Katimugang Italya]] ng mga Napolitanong imigrante, at sa maraming pang lugar sa mundo. Noong Oktubre 14, 2008, isang batas pangrehiyon ang ipinataw ng Campania na may epekto na ang paggamit ng wikang Napolitano bilang protektado.<ref>{{cite web|url=http://www.denaro.it/VisArticolo.aspx?IdArt=548026|title=Tutela del dialetto, primo via libera al Ddl campano|work=Il Denaro|date=15 Oktubre 2008|access-date=22 Hunyo 2013|language=it|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727043316/http://www.denaro.it/VisArticolo.aspx?IdArt=548026|archive-date=27 Hulyo 2011}}</ref> Ang terminong "wikang Napolitano" ay madalas na ginagamit upang ilarawan ang wika ng lahat ng [[Campania]] (maliban sa [[Cilento]]), at kung minsan ay inilalapat sa buong [[Wikang Napolitano|wikang Timog Italyano]]; tinutukoy ng ''[[Ethnologue]]'' ang huli bilang ''Napoletano-Calabrese''.<ref name="Ethnologue Napoletano-Calabrese2">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=nap|title=Ethnologue Napoletano-Calabrese|publisher=Ethnologue.com|access-date=13 Marso 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001812/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=nap|archive-date=14 Mayo 2011}}</ref> Ang grupong pangwika na ito ay sinasalita sa buong bahagi ng katimugang kontinental ng [[Italya]], kabilang ang distrito ng [[Gaeta]] at [[Sora, Lazio|Sora]] sa katimugang [[Lazio]], ang katimugang bahagi ng [[Marche]] at [[Abruzzo]], Molise, [[Basilicata]], hilagang [[Calabria]], at hilaga at gitnang [[Apulia]]. Noong 1976, mayroong tinatayang 7,047,399 [[Katutubong wika|katutubong nagsasalita]] ng pangkat na ito ng mga diyalekto.{{fact}} === Pananahi === Ang pananahing Napolitano ay nagbunga bilang isang pagtatangka upang paluwagin ang kasikipan ng pananahing Ingles, na hindi angkop sa Napolitanong estilo ng pamumhay.<ref>{{cite web|url=http://journal.styleforum.net/neapolitan-jacket-characteristics/|website=journal.styleforum.net|author=Arianna Reggio|date=6 Hunyo 2017|title=Your Guide to Neapolitan Jacket Characteristics|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905043251/http://journal.styleforum.net/neapolitan-jacket-characteristics/|archive-date=5 Setyembre 2017|access-date=5 Setyembre 2017}}</ref> == Mga Napolitano == === Mga onoraryong mamamayan === Ang mga taong iginawad ang [[onoraryong pagkamamamayan]] ng Napoles ay sina: {| class="wikitable" width="75%" style="font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: middle;" ! style="text-align: left;background:#B0C4DE" |Petsa ! width="240" style="text-align: left;background:#B0C4DE" |Pangalan ! style="text-align: left;background:#B0C4DE" |Mga tala |- |Pebrero 15, 2016 |[[Abdullah Öcalan]] |Ang nagtatag na miyembro ng [[Partido ng mga Manggagawa sa Kurdistan]] (PKK) na nakakulong sa Turkiya{{fact}} |- |Hulyo 9, 2016 |[[Sophia Loren]] |Nagwaging artistang Italyano sa [[Gawad Academy|Oscars]]{{fact}} |- |Hulyo 5, 2017 |[[Diego Maradona]] |[[SSC Napoli|Napolitano]] at [[Koponan ng pambansang football ng Argentina|Arhentinong]] manlalaro ng futbol{{fact}} |- |Hunyo 27, 2020 |[[Pagkakulong kay Patrick Zaki|Patrick Zaki]] |Mag-aaral at aktibistang pangkarapatang pantao na ibinilanggo sa Ehipto{{fact}} |} == Mga ugnayang pandaigdig == {{See also|Talaan ng mga kambal na bayan at kapatid na lungsod sa Italya}} === Mga kambal bayan at mga kapatid na lungsod === Ang Napoles ay [[Kambal na lungsod|kambal]] sa:<ref name="gemel2">{{cite web|title=Gemellaggi|url=http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/5931|website=comune.napoli.it|publisher=Napoli|language=it|access-date=15 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722204102/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/5931|archive-date=22 Hulyo 2013|url-status=dead}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|TUN}} [[Gafsa]], Tunisia * {{flagicon|SRB}} [[Kragujevac]], Serbia * {{flagicon|ESP}} [[Palma de Mallorca]], España * {{flagicon|GRC}} [[Atenas]], Gresya * {{flagicon|CUB}} [[Santiago de Cuba]], Cuba * {{flagicon|CUB}} [[Lalawigan ng Santiago de Cuba]], Cuba * {{flagicon|MDG}} [[Nosy Be]], Madagascar * {{flagicon|PSE}} [[Nablus]], Palestina {{div col end}} === Pakikipagtulungan === {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|ROU}} [[Sighetu Marmației]], Romania<ref name=gemel/> * {{flagicon|ROU}} [[Călărași]], Romania<ref name=gemel/> * {{flagicon|HUN}} [[Budapest]], Unggarya<ref name=gemel/> * {{flagicon|JPN}} [[Kagoshima]], Hapon<ref name="Kagoshima twinnings">{{cite web |url=http://www.city.kagoshima.lg.jp/_1010/shimin/7siseijouhou/7-8kouryu/7-8-1simaitosi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130108101040/http://www.city.kagoshima.lg.jp/_1010/shimin/7siseijouhou/7-8kouryu/7-8-1simaitosi.html |archive-date=8 Enero 2013 |script-title=ja:姉妹・友好・兄弟都市 |trans-title=Sister, friendship or Twin cities |work=Kagoshima International Affairs Division |language=ja |access-date=13 Oktubre 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130108101040/http://www.city.kagoshima.lg.jp/_1010/shimin/7siseijouhou/7-8kouryu/7-8-1simaitosi.html |date=8 Enero 2013 }}</ref> * {{flagicon|AZE}} [[Baku]], Azerbaijan<ref name="Azerbaijan twinnings">{{cite web |url=http://www.azerbaijans.com/content_1719_en.html |title=Twin-cities of Azerbaijan |access-date=9 Agosto 2013 |work=Azerbaijans.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809115218/http://www.azerbaijans.com/content_1719_en.html |archive-date=9 Agosto 2013}}</ref> * {{flagicon|LIB}} [[Tripoli, Libano|Tripoli]], Libano{{citation needed|date=Disyembre 2015}} * {{flagicon|IND}} [[Kolkata]], India<ref name="Kolkata twinnings">{{cite news |last=Mazumdar |first=Jaideep |title=A tale of two cities: Will Kolkata learn from her sister? |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/A-tale-of-two-cities-Will-Kolkata-learn-from-her-sister/articleshow/25916888.cms |access-date=17 Nobyembre 2013 |newspaper=The Times of India |date=17 Nobyembre 2013 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723040319/http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/A-tale-of-two-cities-Will-Kolkata-learn-from-her-sister/articleshow/25916888.cms |archive-date=23 Hulyo 2014}}</ref> * {{flagicon|BIH}} [[Sarajevo]], Bosnia at Herzegovina (since 1964)<ref name="Twin 1">[http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 Fraternity cities on Sarajevo Official Web Site] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201150030/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |date= 1 Disyembre 2008 }}. City of Sarajevo. 2008. Retrieved 9 Nobyembre 2008.</ref> {{div col end}} == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://travel.yahoo.com/p-travelguide-191501767-naples_vacations-i;_ylt=AlYHrhsF1uJALUUR6emO7UX8xmoA Napoles: Gabay panturista mula sa Yahoo! Travel (Ingles)]{{Dead link|date=Septiyembre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kalakhang Lungsod ng Napoles}}{{World Heritage Sites in Italy}} [[Kategorya:Napoles]] gqjrf7q3dpnt8422ogfr7ign4cvzyrs 10 23035 2212945 1278391 2026-06-23T10:07:54Z CommonsDelinker 1732 Replacing [[File:Flag_of_Peru_(state).svg]] with [[File:War_flag_of_Peru.svg]] (by [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the State flag, this is the war 2212945 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Peru | flag alias = Flag of Peru.svg | flag alias-1825 = Flag of Peru (1825 - 1950).svg | flag alias-state = War flag of Peru.svg | link alias-naval = Peruvian Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1825 | var2 = state | redir1 = PER </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> 1jda7ia6zl6e68o6pve0qwu7dw26r3v 0 24071 2212735 2174979 2026-06-22T18:05:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212735 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} [[File:Bundok pulag.jpg|thumb|Isang magandang tanawin]] [[Talaksan:Damavand in winter.jpg|thumb|right|Bundok [[Damavand]], [[Iran]]]] [[Talaksan:Bundokbanahaw.JPG|thumb|right|[[Bundok Banahaw]], [[Pilipinas]]]] Ang '''bundok''' (Kastila: ''montaña'', Ingles: ''mountain''<ref name=NBK/>, ''mont,'' at ''mount'' [mga katawagang pang-heograpiya]<ref name=NBK>''The New Book of Knowledge'' (Ang Bagong Aklat ng Kaalaman), nasa wikang Ingles, Grolier Incorporated, 1977, dahon 492-499, 606 at 612, {{ISBN|0-7172-0508-8}}</ref>) ay [[anyong lupa]] na lumalagpas sa taas ng paligid ng mababang bahagi ng lupa sa isang limitadong lawak.<ref name=montañas>''Montañas'' (Bundok), nasa wikang Kastila, Los Libros de la Catarata, 2016, dahon 5-21, {{ISBN|978-8-49097-218-2}}</ref> Sa pangkalahatan, mas matarik ang bundok kaysa isang [[burol]], ngunit walang mga pangkalahatan pamantayan tinatanggap para sa kahulugan ng taas ng isang bundok o isang burol. Napoporma ang mga bundok sa pamamagitan ng ''tectonic forces'', [[erosyon]], o bulkanismo at milyun-milyung taon. Pagkatapos nito, ang mga bundok ay pinapatag sa pamamagitan ng ''weathering'', o ibang paraan ng ''mass wasting'', at saka erosyon dahil sa mga [[ilog]] at [[glacier]]. Mas magiging malamig sa itaas ng bundok dahil sa kataasan nito. Itong malamig na klima ay apektado sa [[ekosistema]] ng mga bundok: ibang parte ng bundok ay may ibang halaman at hayop. Dahil sa lupain, hindi gaano ginagamit ang bundok para sa [[agrikultura]] atmas higit pa para sa pagkuha ng mapagkukunan, katulad ng [[pagmimina]] at [[pagtotroso]], at paglilibang, katulad ng [[pamumundok]] at [[pag-iiski]]. Ang [[Bundok Everest]] sa [[Himalaya]] ng [[Asya]] ay ang pinakamataas na bundok sa buong daigdig, na ang rurok ay 8,850 m (29,035 ft) sa itaas ng ''mean sea level''. Ang pinakamataas na bundok sa mga planeta ng Solar System ay ang '''Olympus Mons''' sa [[Marte]] na ang rurok ay 21,171 m (69,459 ft). == Kahulugan == Walang pangkalahatang kinikilalang kahulugan ng isang bundok. Ang kataasan, kabuuan, katarikan ay ginamit bilang pamantayan sa pagtukoy ng mga bundok. Sa [[United Kingdom]] at [[Republika ng Irlanda]], ang bundok ay tinutukoy bilang kahit anong tuktok na may 2,000 ft (610 ft) na kataasan. Sa [[Estados Unidos]], tinutukoy ang isang bundok na may kataasan na hindi bababa 1,000 ft (305 m), ngunit inabandona na ang kahulugan na ito noong 1970s. Ngayon, ang ''United States General Survey'' ay tinitiyak na walang teknikal na kahulugan sa Estados Unidos. Ang kahulugan ng "mabundok na kapaligiran" ng ''UN Environmental Programme'' ay ang susunod: * Klase 1: Katasaang mas mataas ng 4,500 m (14,764 ft). * Klase 2: Kataasan na sa gitna ng 3,500 m (11,483 ft) at 4,500 m (14,764 ft). * Klase 3: Kataasan na sa gitna ng 2,500 m (8,202 ft) at 3,500 m (11,483 ft). * Klase 4: Kataasan na sa gitna ng 1,500 m (4,921 ft) at 2,500 m (8,202 ft), na may dalisdis na mas malaki sa 2 digri. * Klase 5: Kataasan na sa gitna ng 1,000 m (3,281 ft), na may dalisdis na mas malaki sa 5 digri at/o 300 m (984 ft) na saklaw ng taas sa loob ng 7 km (4.3 mi). * Klase 6: Kataasan na sa gitna ng 300 m (984 ft), na may 300 m (984 ft) na saklaw ng taas sa loob ng 7 km (4.3 mi). * Klase 7: Mga nakahiwalay na ''inner basins'' at [[talampas]] na mas maliit ng 25 km<sup>2</sup> (9.7 sq mi) sa lugar na sinasapukan ng Klase 1 hanggang 6 na bundok, ngunit hindi nakakamit ang kanilang mga sarili sa pamantayan para sa Klase 1 hanggang 6 na bundok. Gamit ng mga kahulugang ito, may kinikilalang tuktok ang ng [[Hilagang Amerika]], 25% ng [[Europa]], 22% ng [[Timog Amerika]], 17% ng [[Australia]], at 3% ng [[Aprika]]. Sa kabuuan, [[bulubundukin]] ang 24% ng lupain sa [[Daigdig]]. Nakatira ang 10% ng tao sa mga rehiyong bulubundukin.<ref name="Montagnes">''Montagne spectaculaire'' (Mga Nakamamanghang Bundok), nasa wikang Pranses, Glénat Livres, 2017, dahon 11-31, {{ISBN|978-2-34402-351-8}}</ref> Nagmula sa mga bundok ang karamihan sa mga tubig sa [[ilog]], at mahigit sa kalahati ng sangkatauhan ang umaasa sa mga bundok bilang pinagkukunan ng [[tubig]].<ref>{{cite web|url=http://www.wateryear2003.org/en/ev.php-URL_ID=3903&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html|title=''International Year of Freshwater 2003''|accessdate=2006-12-07|archive-date=2006-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061007104411/http://www.wateryear2003.org/en/ev.php-URL_ID%3D3903%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mountain.org/mountains/whymtns.cfm?slidepage=water|title=''The Mountain Institute''|accessdate=2006-12-07|archive-date=2006-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709060421/http://www.mountain.org/mountains/whymtns.cfm?slidepage=water|url-status=dead}}</ref> == Bundok sa kabuhayan ng tao == === Mga bundok bilang sagradong lugar === Ang mga bundok minsan ay may malaking parte sa mga [[relihiyon]] at mga pilosopikong paniniwala. May maraming bundok sa [[Gresya]] katulad ng [[Bundok Olympus]] bilang bahay ng mga diyos. Sa kultura ng mga Hapon, ang 3,776.24 m (12,389 ft) na bulkan na [[Bundok Fuji]] ay sagrado rin dahil sa libu-libung mga Hapon na umaakyat kada taon. == Impluho sa wikang Ingles == Bagaman nag-iba ang baybay at kahulugan nito sa wikang [[wikang Ingles|Ingles]] na pang-[[Estados Unidos|Amerikano]], nagkaroon ng tiyak na impluho ang salitang ''bundok'' sa [[talahuluganan]] ng lengguwaheng ito. Nagmula sa pakikipag-uganayan sa mga [[Tagalog]] ng mga sundalong Amerikano noong kapanahunan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ang salitang '''''boondocks''''' [bigkas: ''bun-doks'']. Ang literal na kahulugan ay: ''mga'' bundok. Sa pangkasalukuyang gamit sa wikang Ingles, nangangahulugan itong "masukal na kagubatan", "mataas at masukal na kalupaan" o "masukal na kagubatan sa kabundukan" (Ingles: ''backwoods'' at ''hinterland'').<ref name="TSBED">Williams, Edwin B. (''general editor'') [patnugot-panlahat]. ''The Scribner-Bantam English Dictionary, Revised Edition'' (Ang Diksiyunaryong Ingles ng Scribner-Bantam, Edisyong May-Pagbabago), Bantam Books (Mga Librong Bantam), Setyembre 1991, may 1078 na mga dahon, {{ISBN|0-553-26496-6}}</ref> Ang salitang '''''boondocks''''' umiiral din sa wikang Hapon (ブーンドック). == Heolohiya == {{Main|Pagbuo ng bundok|Talaan ng mga uri ng bundok}} May tatlong pangunahing uri ng bundok: [[bulkaniko]], [[tiklop na bundok|tiklop]], at [[fault-block mountain|bloke]].<ref name="literacy">{{Cite book |title=Science matters: earth and beyond; module 4 |publisher=Pearson South Africa |year=2002 |isbn=0-7986-6059-7 |page=75 |chapter=Mountain building |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qoZftjymxFsC&pg=PA75}}</ref> Nabubuo ang lahat ng tatlong uri mula sa [[plate tectonics]]: kapag gumagalaw, nagtitiklop, at lumulubog ang mga bahagi ng crust ng Daigdig. Ang mga puwersang kompresyon, [[isostasy|isostatiko]] na [[Orogeny|pag-angat]] at pagpasok ng [[igneous rock|batong pumuputok]] ay nagtutulak sa ibabaw ng bato paitaas, lumilikha ng anyong-lupa na mas mataas kaysa sa nakapaligid na katangian. Ang taas ng anyo ang gumagawa kung ito ay tinatawag na burol o, kung mas mataas at matarik, isang bundok. Ang mga pangunahing bundok ay karaniwang matatagpuan sa mahahabang linear na arko, na nagpapahiwatig ng mga hangganan ng tektonikong plato at aktibidad. === Mga Bulkan === {{Main|Bulkan}} [[File:080103 hakkai fuji.jpg|thumb|[[Mount Fuji|Bulkan Fuji]]]] Nabubuo ang mga bulkan kapag [[subduction|itinutulak ang isang plato sa ilalim ng isa pang plato]], o sa isang [[mid-ocean ridge]] o [[hotspot (geology)|mainit na batik]].<ref name="Butz">{{Cite book |last=Butz |first=Stephen D. |url=https://archive.org/details/isbn_9780766833913/page/136 |title=Science of Earth Systems |publisher=Thompson |year=2004 |isbn=0-7668-3391-7 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780766833913/page/136 136] |chapter=Plate tectonics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JB4ArbvXXDEC&pg=PA136}}</ref> Sa lalim na humigit-kumulang {{cvt|100|km|mi|sp=us|sigfig=1}}, nangyayari ang pagkatunaw sa bato sa ibabaw ng plato (dahil sa pagdaragdag ng tubig), at bumubuo ng [[magma]] na umaabot sa ibabaw. Kapag umabot ang magma sa ibabaw, madalas itong bumubuo ng bulkanikong bundok, gaya ng [[shield volcano|kalasag na bulkan]] o [[stratovolcano|estratobulkan]].<ref name=Gerrard1990/>{{rp|194}} Mga halimbawa ng bulkan ay ang [[Mount Fuji]] sa Hapon at [[Bundok Pinatubo]] sa Pilipinas. Hindi kailangang umabot sa ibabaw ang magma upang makabuo ng bundok: ang magma na tumitigas sa ilalim ng lupa ay maaari pa ring bumuo ng mga [[dome mountain|kupol na bundok]], gaya ng [[Navajo Mountain]] sa Estados Unidos.<ref>{{Cite book |last=Fillmore |first=Robert |title=Geological evolution of the Colorado Plateau of eastern Utah and western Colorado, including the San Juan River, Natural Bridges, Canyonlands, Arches, and the Book Cliffs |date=2010 |publisher=University of Utah Press |isbn=978-1607810049 |location=Salt Lake City |page=430}}</ref> === Mga Tiklop na Bundok === {{Main|Fold mountains}} [[File:Lewis overthrust fault nh10f.jpg|thumb|Ilustrasyon ng mga bundok na nabuo sa isang [[fold (geology)|tiklop]] na [[Thrust fault|itinulak]]]] Nabubuo ang mga tiklop na bundok kapag nagsalpukan ang dalawang plato: nagaganap ang pagpapaiksi sa kahabaan ng thrust fault at nagiging makapal ang crust.<ref name="Hatcher">{{Cite book |last=Searle |first=Michael P. |title=4-D framework of continental crust |publisher=Geological Society of America |year=2007 |isbn=978-0-8137-1200-0 |editor-last=Hatcher |editor-first=Robert D., Jr. |editor-link=Robert D. Hatcher |pages=41 ff |chapter=Diagnostic features and processes in the construction and evolution of Oman-, Zagros-, Himalayan-, Karakoram-, and Tibetan type orogenic belts |editor-last2=Carlson |editor-first2=M. P. |editor-last3=McBride |editor-first3=J. H. |editor-last4=Martinez Catalán |editor-first4=J. R. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jD-zXhTfJuMC&pg=PA41}}</ref> Dahil ang hindi gaanong siksik na [[kontinental na crust]] ay “lumulutang” sa mas siksik na mga batong [[Mantle (geology)|mantle]] sa ilalim, ang bigat ng anumang materyal na crust na itinulak paitaas upang bumuo ng mga burol, [[talampas]] o bundok ay dapat na [[isostasy|timbangin ng puwersang lumulutang]] ng mas malaking bolyum na itinulak pababa sa mantle. Kaya ang kontinental na crust ay karaniwang mas makapal sa ilalim ng mga bundok kumpara sa mga mababang lugar.<ref>{{Cite book |last1=Press |first1=Frank |url=https://archive.org/details/earth0004pres/page/413 |title=Earth |last2=Siever |first2=Raymond |publisher=W.H. Freeman |year=1985 |isbn=978-0-7167-1743-0 |edition=4th |page=[https://archive.org/details/earth0004pres/page/413 413]}}</ref> Ang bato ay maaaring [[fold (geology)|tumupi]] nang simetriko o hindi simetriko. Ang mga tiklop pataas ay tinatawag na [[anticline]] at ang mga tiklop pababa ay [[syncline]]: sa hindi simetrikong pagtiklop maaari ring magkaroon ng nakahandusay at baligtad na mga tiklop. Ang [[Kabundukan ng Balkan]]<ref>{{Cite journal |last1=Hsü |first1=Kenneth J. |last2=Nachev |first2=Ivan K. |last3=Vuchev |first3=Vassil T. |date=July 1977 |title=Geologic evolution of Bulgaria in light of plate tectonics |url=https://archive.org/details/tectonophysics_1977-07-06_40_3-4/page/245 |journal=Tectonophysics |volume=40 |issue=3–4 |pages=245–256 |bibcode=1977Tectp..40..245H |doi=10.1016/0040-1951(77)90068-3}}</ref> at ang [[Kabundukan ng Jura]]<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Arnfried |date=June 2000 |title=The Jura Mountains — an active foreland fold-and-thrust belt? |journal=Tectonophysics |volume=321 |issue=4 |pages=381–406 |bibcode=2000Tectp.321..381B |doi=10.1016/S0040-1951(00)00089-5}}</ref> ay mga halimbawa ng tiklop na bundok. === Mga Bloke na Bundok === {{Main|Block mountains}} [[File:Vihren Pirin IMG 8898.jpg|thumb|alt=ang pinakamataas na tuktok ng Pirin|[[Pirin|Bundok Pirin]], Bulgaria, bahagi ng fault-block [[Rila]]-[[Kabundukan ng Rhodope|Rhodope]] massif]] Nabubuo ang mga bloke na bundok dahil sa mga [[fault (geology)|fault]] sa crust: isang eroplano kung saan dumaan ang mga bato sa isa’t isa. Kapag ang mga bato sa isang panig ng fault ay tumaas kaugnay sa kabila, maaari itong bumuo ng isang bundok.<ref name="Ryan">{{Cite book |last=Ryan |first=Scott |url=https://archive.org/details/cliffsquickrevie0000ryan |title=CliffsQuickReview Earth Science |publisher=Wiley |year=2006 |isbn=0-471-78937-2 |chapter=Figure 13-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PV_BabxTTkcC&pg=PA94 |url-access=registration}}</ref> Ang mga itinaas na bloke ay tinatawag na bloke na bundok o [[Horst (geology)|horst]]. Ang mga nalugmok na bloke sa pagitan ay tinatawag na [[graben]]: maaari itong maliit o bumuo ng malawak na mga sistema ng [[rift valley]]. Ang ganitong uri ng tanawin ay makikita sa [[Silangang Aprika]],<ref>{{Cite journal |last=Chorowicz |first=Jean |date=October 2005 |title=The East African rift system |journal=Journal of African Earth Sciences |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |bibcode=2005JAfES..43..379C |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019}}</ref> ang [[Vosges]] at lambak ng [[Rhine graben|Rhine]],<ref>{{Cite journal |last1=Ziegler |first1=P. A. |last2=Dèzes |first2=P. |date=July 2007 |title=Cenozoic uplift of Variscan Massifs in the Alpine foreland: Timing and controlling mechanisms |journal=Global and Planetary Change |volume=58 |issue=1–4 |pages=237–269 |bibcode=2007GPC....58..237Z |doi=10.1016/j.gloplacha.2006.12.004}}</ref> at ang [[Basin and Range Province]] ng Kanlurang Hilagang Amerika.{{sfn|Levin|2010|pp=474-478}} Madalas na nangyayari ang mga lugar na ito kapag ang panrehiyong stress ay ekstensional at ang [[crust (geology)|crust]] ay numinipis.{{sfn|Levin|2010|pp=474-478}} === Erosyon === {{Main|Erosyon}} [[File:Valle Trebbia-(scaled-and-sharpened).jpg|thumb|right|[[Kabundukan ng Apennine]] at ilog [[Trebbia]], Italya]] Sa panahon at kasunod ng pag-angat, ang mga bundok ay napapailalim sa mga ahente ng [[erosyon]] (tubig, hangin, yelo, at grabidad) na unti-unting kinakain ang naiangat na lugar. Ang erosyon ay nagiging dahilan upang ang ibabaw ng bundok ay maging mas bata kaysa sa mga batong bumubuo sa mismong bundok.<ref name=Fraknoi2004/>{{rp|160}} Ang mga [[glacier|proseso ng glasyal]] ay lumilikha ng mga katangi-tanging anyong-lupa, tulad ng [[pyramidal peak|piramidal na tuktok]], [[arête|matutulis na gulod]], at mga hugis-mangkok na [[cirque|sirko]] na maaaring maglaman ng mga lawa.<ref name="thornbury-1969">{{Cite book |last=Thornbury |first=William D. |title=Principles of geomorphology |publisher=Wiley |year=1969 |isbn=0471861979 |edition=2nd |location=New York |pages=358–376}}</ref> Ang mga [[talampas]] na bundok, gaya ng [[Catskills]], ay nabuo mula sa erosyon ng isang naiangat na talampas.<ref>{{Cite journal |last=Ver Straeten |first=Charles A. |date=July 2013 |title=Beneath it all: bedrock geology of the Catskill Mountains and implications of its weathering: Bedrock geology and weathering of the Catskills |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1298 |pages=1–29 |doi=10.1111/nyas.12221 |pmid=23895551 |s2cid=19940868}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Stub|Heolohiya}} [[Kategorya:Bundok| ]] 0oamxjgdwvg5hcdtwz04c2xf8wldvwe 0 29752 2212794 2194171 2026-06-22T18:39:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212794 wikitext text/x-wiki {{ Interventions infobox | Name = Pagtutuli | Image = Circumcision central Asia2.jpg | Caption = Ang pagtutuli ay isinasagawa sa gitnang Asya na sakaling sa c. 1865–1872. | ICD10 = Z41.2 | ICD9 = {{ICD9|V50.2}} | ICD9_mult = | MeshID = D002944 | OPS301 = | OtherCodes = | MedlinePlus = 002998 | eMedicine = 1015820 }} Ang '''pagtutuli''' o '''pagsusunat''' o '''tuli''' ay isang paraan ng pagtatapyas ng ilan o lahat ng mga harapang balat ng [[titi]].<ref>Operasyon: * "Ang pagtutuli ay isang operasyong pagaalis ng lahat o ilan sa mga prepusyo ng titi." [http://www.who.int/hiv/mediacentre/infopack_en_1.pdf Information Package on Male Circumcision and HIV Prevention:Insert 1], [[World Health Organization]] * "Pagtutuli, isang operasyong pagaalis ng lahat o ilan sa mga prepusyo ng titi sa mga lalaki... Circumcision, surgical removal of all or part of the foreskin of the human male...", "Circumcision", [[Microsoft Encarta]], 2007. * "Ang pagtutuling panglalaki ay isang opsyonal na operasyong pagaalis ng prepusyo..." [http://www.bchealthguide.org/kbase/topic/special/hw142449/sec1.htm Circumcision], [[British Columbia]] ''Health Guide'' (Gabay Pangkalusugan), 2 Hunyo 2006. Isinangguni noong 18 Hulyo 2007. * "Ang pagsusunat ay isang operasyong..." [http://www.med.umich.edu/1libr/yourchild/paininf.htm ''Pain and Your Infant: Medical Procedures, Circumcision and Teething'' (Hapdi at ang iyong sanggol: Mga pamamaraang pang-medisina, pagtutuli at pagtubo ng mga ngipin)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324113642/http://www.med.umich.edu/1libr/yourchild/paininf.htm |date=2010-03-24 }}, [[Pamantasan ng Michigan]] ''Health System'' (Sistemang Pangkalusugan), Pebrero 2007. Retrieved 18 Hulyo 2007. * "Ang pagtutuli ay ang paggupit ng bahagi ng prepusyo... Kapag isinakatuparanang operasyong ito..." [http://www.danburyhospital.org/dh_birth_layout.cfm?id=699 ''Newborn Care''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827081757/http://www.danburyhospital.org/dh_birth_layout.cfm?id=699 |date=2009-08-27 }} (Pangangalaga sa bagong-silang), pook-sapot ng [[Pagamutang Danbury]]. Isinangguni noong 18 Hulyo 2007.</ref> Sa pinakapayak na paglalarawan, ito ang pagtatapyas ng balat sa may dulo ng isang titi, partikular na ang balat na sumasaklob sa [[burat]] (''[[glans penis]]'') ng titi.<ref name=Gabby>{{cite-Gabby|Foreskin, ''Burat''}}</ref><ref name=Biblia6>{{cite-Biblia6|''Circumcise''}}</ref> Ang pagtutuli ay hindi karaniwan sa lahat ng bansa sa buong mundo. Ito ay karaniwan lámang sa mga bansang may populasyong maraming relihoyoso gaya ng mga tagasunod ng mga relihiyong [[Islam]], [[Kristiyanismo]] at [[Hudaismo]]. Gayunpaman, sa maraming mga bansang Katoliko o Orthodox gaya ng sa Timog Amerika at [[Silangang Europa]], ang pagtutuli ay hindi karaniwan. Ang ilan sa mga dahilan ng pagpapatuli ay kagawian o relihiyoso, hitsura, o paggamot sa mga karamdamang gaya ng [[balanitis xerotica obliterans]], [[paraphimosis]], [[balanitis]], [[posthitis]], [[balanoposthitis]] at mga [[pagsakop sa lagusan ng ihi]]. Bukod dito, may malakas na patunay rin na nakapagbabawas ng panganib ng pagkahawa ng [[HIV]] sa mga [[Heteroseksuwalidad|heteroseksuwal]] na laláki sa mga populasyong mataas ang panganib. Ang patunay sa mga heteroseksuwal na laláki sa sub-Saharan Aprika ay nagpapakitang bumawas ng panganib sa pagitan ng 38 at 66 bahagdan sa loob ng dalawang taon at ang mga pag-aaral ay nagpakitang ito ay mabisa sa gastos sa populasyong ito. Gayunpaman, kung ito ay makatutulong sa mga kakabaihan na nakipagtalik sa tuling lalaki ay pinagtatalunan pa at gayundin ang kung ito ay makatutulong sa mga maunlad na bansa at sa mga laláking nakikipagtalik sa kapwa laláki. Sa kasalukuyan, ay iminumungkahi ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] (WHO) ang pagtutuli bílang bahagi ng komprehensibong programa sa pag-iwas ng paghawa ng [[HIV]] sa mga lugar na may mataas na bílang ng endemikong HIV. Ang mga etikal na pagkabahala ay nanatili tungkol sa pagsasagawa ng mga kampanyang nagtataguyod ng pagpapatuli. Ayon sa [[Royal Dutch Medical Association]] (2010) sa [[Netherlands]], walang dalubhasang asosiyasyon ng mga manggagamot ang kasalukuyang nagmumungkahi ng pamantayang pagtutuli sa mga tipon nito. Ang ilang mga katawang medikal ay tumalakay sa kung anong mga sirkunstansiya ang pagtutuli ng bagong panganak na sanggol ay etikal. Sa kasalukuyan ay may pagtatalo sa pagpapatuli ng mga laláki. Ang mga argumentong itinaas sa pagtutol sa pagtutuli ay kinabibilangan ng: nakasasamang mga epekto sa tungkulin ng titi at nagbabawas ng kaligayahang seksuwal, na ito ay pinangangatwiran lámang ng mga mitong (myths) medikal, at ito ay paglabag sa [[karapatang pantao]]. Ang mga argumento na pabor sa pagtutuli ay kinabibilangan ng benepisyong pangkalusugan na mas matimbang sa mga panganib, walang malaking mga damay sa tungkulin ng titi at mababang komplikasyon kung isinagawa ng isang may karanasang doktor at mas maiging isagawa sa bagong panganak na sanggol. == Relihiyon == Ang pagtutuli ay isang gawi sa [[Hudaismo]] na bahagi ng sinasabing tipan kay Abraham at ng mga Israelita kaya ito ay isinasagawa rin ng mga kasalukuyang mga sekta ng [[Hudaismo]], [[Islam]] at ilang mga sektang [[Kristiyano]]. === Hudaismo === [[Talaksan:Isaac's circumcision, Regensburg c1300.jpg|thumb|right|Paglalarawan ng pagsusunat kay [[Isaac]], mula sa [[Tora]], ca. 1300.]] [[Talaksan:Covenant of Abraham.JPG|thumb|Pagtuli sa sanggol na [[Hudyo]]]] Sa mga sekta ng [[Hudaismo]], ang pagtutuli ay isang seremonyang pampananampalataya at tinatawag itong ''brit mila'' ([[Sulat Ebreo|Ebreo]]: ברית מילה), na ang ibig sabihin ay "tipan ng pagtuli" sa [[Wikang Ebreo|Ebreo]]. Sa kasalukuyang mga sekta ng Hudaismo, ang pagtutuli ay dapat maganap mga walong araw pagkatapos ng kapanganakan ng isang sanggol kahit pa ito ay bumagsak sa araw ng [[Shabbat]] at ito ay isinasagawa ng isang mohel. Ang sanggol ay dapat medikal na maaring tuliin at ang batas ng Hudyo ay nagbabawal sa mga magulang na ipatuli ang kanilang anak na laláki kung sinabi ng mga doktor na manganganib ang kalusugan ng sanggol kung isasagawa ito, halimbawa sa tagpo ng [[hemophilia]]. Sa dahilanang ang kahinaan o sakit ng sanggol ay nagpaliban ng pagpapatuli, ang pagtutuli ay hindi dapat mangyari sa shabbat. Katungkulan ng isang ama na ipatuli ang kaniyang sanggol at kung siya'y mabigo, ang beth din ng siyudad na kaniyang tinitirhan ay titiyaking maisasagawa ang gawi na ito. Sa kawalan ng matandang dalubhasang Hudyong magsasagawa ng pagtutuli, ang mga babae, bata o alipin na may kinakailangang kasanayan sa pagtutuli ay binibigyan rin ng kapangyarihang magsagawa ng pagtutuli sa kalagayang ang mga ito ay Hudyo rin. Kahit pa ang pagtutuli ay mahalaga, ito ay hindi isang sakramento sa mga Hudyo hindi tulad ng bautismo sa [[Kristiyanismo]]. Ang pagtutuli ay hindi dumadamay sa katayuang pagka-Hudyo ng isang indibidwal. Ang isang Hudyong ipinanganak na Hudyo ay buong Hudyo kahit hindi pa ito tuli. === Kristiyanismo === Ayon sa mga sulat ni Pablo sa [[Bagong Tipan]] sa [[Bibliya]], ang pagtutuli sa Hudaismo ay binuwag o pinawalang bisa na (1 Cor 7:18-19). Bagaman pinuri ni Pablo ang pagtutuli (Roma 3:1-2), kanyang ikinatwiran na ang pagtutuli ay hindi na nangangahulugang pisikal kundi espiritwal (Rom 2:25–29). Ang pagtutuli ay kontrobersiyal sa yugto ng sinaunang [[Kristiyanismo]] bago ang 325 CE. Ang unang Konseho sa Herusalem ayon sa [[Bibliya]] ay naghayag na ang pagtutuli ay hindi kinakailangan sa mga akay na hentil (Gawa 15). Gayunpaman, ang pagtutuli ay kinagawian sa mga iglesiang Kristiyanong Coptic, Ethiopian, at Eritrean Orthodox gayundin ang ilang mga iglesiang Aprikano. Ang ilan sa mga iglesia sa Timog Aprika ay tumutol sa pagtutuli dahil sa nakita nitong isa itong paganong ritwal samantalang sa ibang mga sektang Kristiyano kabilang ang Nomiya church sa Kenya ay nag-aatas sa mga kasapi nitong magpatuli. Bagamang isinumpa ng [[Simbahang Katoliko]] ang gawain ng pagtutuli bilang isang mortal na sala,<ref>{{Cite web |url=http://www.cirp.org/library/cultural/councilflorence/ |title=''The Circumcision Reference Library'' |access-date=2009-01-31 |archive-date=2006-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060816052624/http://www.cirp.org/library/cultural/councilflorence/ |url-status=dead }}</ref> Ang pagtutuli ay hindi pangkalahatan sa mga katoliko, halimbawa, bagaman itong karaniwan o isang kultural sa bansang Pilipinas, ito ay hindi karaniwan sa iba pang mga Katolikong bansa gaya ng Espanya, Italya, Timog Amerika at iba pa. === Islam === Ang pandaigdigang pagtatantiya ng World Health Organization (WHO) ay nagmumungkahing ang 30 porsiyento ng mga laláki ay tuli na halos 70 porsiyento nito ay Muslim. == Pagiging laganap sa buong mundo == [[Talaksan:Global Map of Male Circumcision Prevalence at Country.svg|thumb|400px|right|Mapa ng pagiging laganap ng pagtutuli sa buong mundo.]] Ang pagtatantiya ng mga proporsiyon ng laláking tuli sa buong mundo ay iba iba mula 1/6<ref name="WillKap">{{Cite journal | last = Williams | first = N | author2 = L. Kapila | year = 1993 | month = October | title = Complications of circumcision | journal = British Journal of Surgery | volume = 80 | issue = 10 | pages = 1231–1236 | doi = 10.1002/bjs.1800801005 | url =/library/complications/williams-kapila/ | accessdate = 2006-07-11 | pmid=8242285}}</ref> hanggang 1/3.<ref name="crawford2002">{{Cite journal|last=Crawford |first=DA |title=Circumcision: a consideration of some of the controversy|journal=J Child Health Care. |year=2002 |month=December |volume=6 |issue=4 |pages=259–270 |url=/cgi/content/abstract/6/4/259 |pmid = 12503896|doi=10.1177/136749350200600403}}</ref> Tinantiya ng World Health Organization na ang 664,500,000 laláking may edad na 15 pataas ay tuli o 30% ng pagiging laganap sa mundo. Ang halos 70% nito ay mga Muslim.<ref name="WHO-GTPDSA">{{Cite web | url =/publications/2007/9789241596169_eng.pdf| title = Male circumcision: Global trends and determinants of prevalence, safety and acceptability| accessdate = 2009-03-04| year = 2007| publisher = [[World Health Organization]]|format=PDF}}</ref> Ang pagtutuli ay laganap sa mga bansang Muslim, sa ilang bahagi ng Timog Silangang Asya kabílang ang Pilipinas, Aprika, Estados Unidos, Israel, Timog Korea. Ito ay bihira sa Europa, Timog Amerika, mga bahagi ng Timog Aprika, karamihan ng Asya at Oceania. Ang pagiging laganap ay halos lahat sa Gitnang Silangan at Sentral na Asya.<ref name="WHO-GTPDSA"/> Ang WHO ay nagpakita ng mapa ng pagtatantiya ng kalaganapan ng pagtutuli na ang level ay pangkalahatang mababa (< 20%) sa buong Europa.<ref name="KlavsHamers">{{Cite journal|author=Klavs I, Hamers FF |title=Male circumcision in Slovenia: results from a national probability sample survey |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=84 |issue=1 |pages=49–50 |year=2008 |month=February |pmid=17881413 |doi=10.1136/sti.2007.027524}}</ref> Sa Timog Amerika, ang pagiging laganap ng pagtutuli ay pangkalahatang mababa.<ref name="Drain">{{Cite journal|author=Drain PK, Halperin DT, Hughes JP, Klausner JD, Bailey RC |title=Male circumcision, religion, and infectious diseases: an ecologic analysis of 118 developing countries |journal=BMC Infectious Diseases |volume=6|pages=172 |year=2006 |pmid=17137513 |pmc=1764746|doi=10.1186/1471-2334-6-172}}</ref> Ang mga pagtatantiya sa mga indibdwal na bansa ay kinabibilangan ng Espanya,<ref name="castellsague" /> [[Colombia]]<ref name="castellsague">{{Cite journal|author=Castellsagué X, Bosch FX, Muñoz N, ''et al.'' |title=Male circumcision, penile human papillomavirus infection, and cervical cancer in female partners|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2002-04-11_346_15/page/1104 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=346 |issue=15 |pages=1105–12 |year=2002 |month=April |pmid=11948269 |doi=10.1056/NEJMoa011688}}</ref> at Denmark na<ref>{{Cite journal|author=Frisch M, Friis S, Kjaer SK, Melbye M |title=Falling incidence of penis cancer in an uncircumcised population (Denmark 1943–90)|journal=BMJ |volume=311 |issue=7018 |pages=1471 |year=1995 |month=December |pmid=8520335 |pmc=2543732 |url=/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8520335}}</ref> mababa sa 2%, Finland 0.006%<ref>{{cite journal |title=Circumcision and the Code of Ethics |journal=Humane Health Care International |volume=12 |pages=78–80|author=Denniston, G |month=April | year=1996}}</ref> at 7%,<ref>{{Cite journal|author=Schoen EJ, Colby CJ, To TT |title=Cost analysis of neonatal circumcision in a large health maintenance organization |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2006-03_175_3/page/1111 |journal=The Journal of Urology |volume=175 |issue=3 Pt 1 |pages=1111–5 |year=2006 |month=March |pmid=16469634|doi=10.1016/S0022-5347(05)00399-X}}</ref> [[Brazil]]<ref name="castellsague" /> 7%, [[Taiwan]]<ref>{{Cite journal|author=Ko MC, Liu CK, Lee WK, Jeng HS, Chiang HS, Li CY|title=Age-specific prevalence rates of phimosis and circumcision in Taiwanese boys |journal=Journal of the Formosan Medical Association = Taiwan Yi Zhi |volume=106|issue=4 |pages=302–7 |year=2007 |month=April |pmid=17475607 |doi=10.1016/S0929-6646(09)60256-4 |quote=…the prevalence of circumcision slightly increased with age from 7.2% (95% CI, 5.3–10.8%) for boys aged 7 years to 8.7% (95% CI, 6.5–13.3%) for boys aged 13 years.}}</ref> 9%, [[Thailand]]<ref name="castellsague" /> 13% at Australia<ref name=richters>{{Cite journal |title=Circumcision in Australia: prevalence and effects on sexual health |author=Richters, J |author2=''et al.'' |journal=Int J STD AIDS |year=2006 |volume=17 |pages=547–554 |pmid=16925903 |quote=Neonatal circumcision was routine in Australia until the 1970s … In the last generation, Australia has changed from a country where most newborn boys are circumcised to one where circumcision is the minority experience. |url=/library/general/richters1/ |doi=10.1258/095646206778145730 |issue=8 }}</ref> 58.7%. Ang pagtatantiya ng WHO sa pagiging laganap ng pagtutuli sa Estados Unidos at Canada ay respektibong 75% at 30%<ref name="WHO-GTPDSA" /> Ang pagiging laganap sa Aprika ay nag-iiba-iba mula sa bababa sa 20% sa ilang katimugang bansa hanggang sa halos pangkalahatan sa Hilaga at Kanluraning mga bansa.<ref name="Drain" /> === Pilipinas === Sa Pilipinas ang isang laláki ay karaniwang nagpatuli sa mga edad na 8 hanggang 15. Ang mga laláking nakapagpatuli na ay tinatawag na "tulî" at ang mga hindi pa ay tinatawag na "supót". Ito ay tinuturing na gawi ng pagtuloy sa pagbibinata ng isang laláki at itinuturing na may malaking stigmang kaugnay sa mga laláking supot. Ang karaniwang paraan ng pagtutuli sa mga laláki sa Pilipinas ay tinatawag na dorsal slit (hiwa sa dorsal) o pukpok na paghihiwa lamang sa kahabaan ng ibabaw ng harapang balat (foreskin) ng titi at walang tinatanggal na anumang balat. Ito ang paraan na karaniwang ginagawa sa mga libreng pagtutuli na ginagawa sa mga klinika o sentrong pangkalusugan tuwing panahon ng [[tag-init]]. Ito ay karaniwan ring matatagpuan sa mga Tagaislang Pasipiko bukod sa Pilipinas. Gayunpaman, ang ilang mga laláking nasa Pilipinas ay sumasailalim sa buong pagtatanggal ng balat. Sa mga Kanluraning Bansa, ang dorsal slit ay maaring isagawa bílang alternatibo sa buong pagtutuli o pagtatanggal ng balat upang maginhawaan ang mga kalagayang gaya ng [[phimosis]] at [[paraphimosis]]. Isa sa mga maling pananiniwala sa pagtutuli ang paniniwalang ang pagpapatuli ay nagpapatangkad sa isang batang laláki. Ang paglaking ("growth spurt") ito ay dulot ng [[pampalagong hormone]] na inilalabas sa paglago ng mga laláki at hindi ng pagpapatuli. ===Canada=== [[Talaksan:MaternalExperiencesSurveyCanada.svg|thumb|300px|Ang bawat rehiyon sa Canada na nagpapakita ng tala ng mga tinuli.]] Natuklasan ng isang pasisiyasat ng mga pagsasanay ng mga ina sa [[Canada]] na ginawa noong 2006/2007 at nilathala noong 2009 ng pambansang pampublikong kalusugan ang ''rate'' o grado ng nagpapatuling bagong panganak ay nasa 31.9% Iba't iba ang mga grado sa buong bansa, mula pinakamalapit sa [[sero]] sa [[Newfoundland]] at [[Labrador]] hanggang 44.3% sa [[Alberta]]. Noong 2015, ginamit ng ''Canadian Paediatric Society'' ang mga estadistikang iyon upang matukoy ang pambansang grado ng pagtutuli na kasalukuyang sinisipi.<ref name="phac" /><ref name="sorakan">{{Cite journal |vauthors=Sorakan ST, Finlay JC, Jefferies AL |date=2015 |title=Newborn male circumcision |url=http://www.cps.ca/en/documents/position/circumcision |journal=Paediatr Child Health |volume=20 |issue=6 |pages=311–5 |doi=10.1093/pch/20.6.311 |pmc=4578472 |pmid=26435672 |access-date=2022-07-04 |archive-date=2019-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030233347/https://www.cps.ca/en/documents/position/circumcision |url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Bahagdan ng mga ina na inuulat na pinapatuli nila ang kanilang anak na lalaking sanggol, ayon sa lalawigan at territoryo (2006/07) !scope="col"|Lalawigan/Teritoryo !scope="col"|Bahagdan |- | style="background-color:lightblue;"| [[Alberta]] | 44.3 |- | style="background-color:lightblue;"| [[British Columbia]] | 30.2 |- | style="background-color:lightblue;"|'''[[Canada]]''' | '''31.9''' |- | style="background-color:lightblue;"| [[Manitoba]] | 31.6 |- | style="background-color:lightblue;"| [[New Brunswick]] | 18.0 |- | style="background-color:lightgrey;"| [[Newfoundland at Labrador]] | * |- | style="background-color:lightblue;"| [[Northwest Territories]] | 9.7 |- | style="background-color:lightblue;"| [[Nova Scotia]] | 6.8 |- | style="background-color:lightgrey;"| [[Nunavut]] | * |- | style="background-color:lightblue;"| [[Ontario]] | 43.7 |- | style="background-color:lightblue;"| [[Prince Edward Island]] | 39.2 |- | style="background-color:lightblue;"| [[Quebec]] | 12.3 |- | style="background-color:lightblue;"| [[Saskatchewan]] | 35.6 |- | style="background-color:lightgrey;"| [[Yukon]] | * |- | colspan="2" bgcolor="#ccffff" | '''*''' Napakaliit ng numerador para sa kalkulasyon ng grado |- |} ====Estados Unidos==== [[Talaksan:United States Neonatal Circumcision Rate by Region.svg|thumb|300px|Ang bawat rehiyon sa Estados Unidos ng Amerika na nagpapakita ng tala ng mga tinuli.]] Noong 2014, tinatayang nasa 80.5% ang tuling lalaking Amerikano, at tinuturing ang paglaganap ng pamamaraan na halos pangkalahatan sa bansa.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last=Introcaso |first=Camille E. |date=July 2013 |title=Prevalence of Circumcision Among Men and Boys Aged 14 to 59 Years in the United States, National Health and Nutrition Examination Surveys 2005–2010 |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2013-07_40_7/page/521 |journal=Sexually Transmitted Diseases |publisher=American Sexually Transmitted Diseases Association |volume=40 |issue=7 |pages=521–525 |doi=10.1097/01.OLQ.0000430797.56499.0d |pmid=23965763 |s2cid=31883301 }}</ref> == Pagtutuli sa mga babae == Sa ibang mga kagawian partikular sa Aprika, isinasagawa rin ang pagtutuli sa mga [[babae|kababaihan]]. Ang mga ito ay inuuri sa apat na uri ng World Health Organization (WHO) na ang pangunahing tatlo ay: Uring I na pagtanggal ng takip ng tinggil (Ingles: clitoris) na halos sinasamahan ng pagtanggal ng mismong tinggil (clitoridectomy); Uring II na pagtangal ng tinggil at panloob na labial; Uring III na pagtangal ng lahat o bahagi ng panloob at panlabas na labia (infibulation) at karaniwan ang tinggil at pagsasanib at pagsasara ng sugat na nag-iiwan ng maliit na butas para daanan ng ihi o regla-ang sinarang sugat ay binubuksan sa pakikipagtalik o panganganak. Ang mga 85 porsiyento ng babaeng sumailalim sa pagtutuli ay dumanas ng mga uring I at II at 15 porsiyento ng Uring III bagaman ito ang pinakaraniwang paraan sa mga bansang kinabibilangan ng Sudan, Somalia, and Djibouti. Ang ilan sa ibat ibang paraan ay inuri na pang-apat (Uring IV) na kinabibilangan ng simbolikong pagtusok o pagsunog ng tinggil, paghiwa sa puke upang palakihin ito at pagpapakila ng mga nakasusunog na bagay upang pasikipin ito. == Isyung medikal == [[File:Adult circumcision before and after.jpg|thumb|Bago (kaliwa) at pagkatapos (kanan) ng isang pagtutuli ng isang [[adulto]] na isinagawa upang gamutin ang phimosis. Pagkatapos ng operasyon, nakalantad ang [[Glans penis|glans]] kahit na malambot o ''flaccid'' ang titi.]] === Harapang balat ng titi === Isinaad ng [[World Health Organization]] na mayroong "pagtatalo tungkol sa tungkulin ng harapang balat (foreskin) na ang mga sakaling tungkulin ay kinabibilangan ng pagpapanatili sa ulo ng titi ([[glans penis]]) na basa, pagsasangga sa titi sa utero o pagpapalakas ng kaligayahang (pleasure) seksuwal dahil sa pagkakaroon ng mga reseptor ng [[nerbo]] (nerve)."<ref>{{cite web |title=Male circumcision: Global trends and determinants of prevalence, safety and acceptability |publisher=World Health Organization |url=/publications/2007/9789241596169_eng.pdf |format=PDF|pages=13}}</ref> ===Pang-sikolohiya=== Ang British Medical Association (BMA) ay nagsaad na "malawak na tinatanggap ngayon kabílang ng BMA na ang pamamarang [[siruhikal]] na ito ay may mga panganib na medikal at [[sikolohikal]].<ref name="BMAGuide">{{Cite web | url =/images/Circumcision_tcm41-147277.pdf | title = The law and ethics of male circumcision – guidance for doctors | accessdate = 2006-07-01 | author = Medical Ethics Committee | year = 2006 | month = June | publisher = [[British Medical Association]] }} </ref> Ipinangatwiran nina [[Marilyn Milos|Milos]] at Macris (1992) na ang pagtutuli ay nagkokodigo sa perinatal (ipanganganak) na [[utak]] ng karahasan at negatibong dumadamay sa pagbibigkis (bonding) na sanggol-ina at pagtitiwala.<ref name="Milos">{{Cite journal | last = Milos | first = MF | author2 = Macris, D | year = 1992 | month = March–April | title = Circumcision: A medical or a human rights issue? | journal = Journal of Nurse-Midwifery | volume = 37 | issue = 2 Suppl | pages = 87S–96S | pmid = 1573462 | doi = 10.1016/0091-2182(92)90012-R | url =/library/ethics/milos-macris/ }} </ref> Tinalakay din ni Goldman ang sakaling [[trauma]] sa pagtutuli sa bata at mga magulang nito, [[pagkabalisa]] sa katayuang tuli, at kagawiang maulit ang trauma at nagmungkahi ng pangangailangan sa bahagi ng mga doktor na maghanap ng medikal na pangangatwiran para sa pamamaraang ito.<ref>{{Cite journal | last = Goldman | first = R. | year = 1999 | month = January | title = The psychological impact of circumcision | journal = BJU International | volume = 83 | issue = S1 | pages = 93–102 | doi = 10.1046/j.1464-410x.1999.0830s1093.x | id = | url =/doi/pdf/10.1046/j.1464-410x.1999.0830s1093.x | format = PDF | accessdate = 2006-07-02 }} </ref> Sa karagdagan, iniulat{{efn|hindi binibigkas ang pangalawang 'i' rito}} ni Schultheiss (1998) ang mga laláking nagtatangkang baliktad na damay ng pagtutuli sa pamamagitan ng [[restorasyon ng harapang balat]].<ref>{{Cite journal|doi=10.1097/00006534-199806000-00037|author=Schultheiss D, Truss MC, Stief CG, Jonas U |title=Uncircumcision: A Historical Review of Preputial Restoration |journal=Plast Reconstr Surg. |year=1998 |volume=101 |pages=1990–8 |pmid=9623850 |issue=7 }}</ref> Ayon naman kina Moses ''et al.'' (1998), ang patunay siyentipiko ay kulang pa para sa panganib emosyonal at sikolohikal na nagbanggit ng isang longhitudinal na pag-aaral na hindi nakahanap ng pagkakaiba kaugnay sa bilang ng mga pag-unlad at pag-aasal na indeks.<ref>{{Cite journal|author=Moses, S |author2=Bailey, RC; Ronald AR |title=Male circumcision: assessment of health benefits and risks |journal=Sex Transm Infect |year=1998 |volume=74|issue=5 |pages=368–73 |doi=10.1136/sti.74.5.368|pmc=1758146 |pmid=10195035}}</ref> Ang isang repasong panitikan nina Gerharz at Haarmann (2000) ay umabot sa parehong konklusyon.<ref>{{Cite journal|author=Gerharz EW, Haarmann C |title=The first cut is the deepest? Medicolegal aspects of male circumcision |journal=BJU Int. |volume=86 |issue=3 |pages=332–8 |year=2000 |month=August |pmid=10930942 |doi= 10.1046/j.1464-410x.2000.00103.x|url=https://archive.org/details/sim_bju-international_2000-08_86_3/page/332}}</ref> Isinaad nina Boyle ''et al.'' (2002) na ang pagtutuli ay maaring maghinatnan ng sikolohikal na panganib kabilang ang [[pagkatapos na traumatikong stress na diperensiya]](post-traumatic stress disorder o PTSD) na nagbanggit ng isang pag-aaral na nag-uulat ng mataas na gaalin ng PTSD sa mga batang Plipino pagkatapos ng gawi o medikal na pagtutuli.<ref name="Boyle%2520%2527%2527et%2520al%252E%2527%2527">{{Cite journal|author=Boyle, G |author2=Goldman, R; Svoboda, JS; Fernandez E |title=Male Circumcision: Pain, Trauma and Psychosexual Sequelae |journal=Journal of Health Psychology |volume=7 |issue=3 |pages=329–343 |year=2002 |doi=10.1177/1359105302007003225}}</ref> Isinaad nina Hirji ''et al.'' (2005) na ang mga ulat ng sikolohikal na trauma ay hindi nagmula sa mga pag-aaral ngunit nananatiling [[ebidensiyang anekdotal]] na sanhi ng pagkabahala.<ref>{{Cite journal|title=Male circumcision: a review of the evidence |author=Hirji, H |author2=Charlton, R; Sarmah S |journal=Journal of men's health |volume=2 |issue=1 |pages=21–30 |year=2005 |url=/periodicals/jmhg/article/PIIS1571891305000105/abstract}}</ref> == Tingnan din == * [[Pagtutuli kay Hesus]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{English|Circumcision}} {{English|Female circumcision}} ==Mga pananda== {{notelist}} [[Kategorya:Hudaismo]] [[Kategorya:Kultura ng Pilipinas]] hbz6p4jc0zuf5nw331tpgteahcdr06c 0 31115 2212734 1498683 2026-06-22T18:04:49Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212734 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Clitoris_outer_anatomy.png|thumb|upright|Ginuhit na panlabas na anatomiya ng tinggil.]] Ang '''tinggil''', na natatawag na '''tungkil''' o '''[[nunal|kuntil]]''' sa kung minsan, ay isang [[kasangkapang pangkasarian]] ng isang [[babae]]ng [[mamalya]]. Sa mga [[tao]], ang nakikitang bukong o umbok na malapit sa pangharap na bahagi ng [[labia minora|maliit na labi]] ng [[puke]], sa ibabaw ng bukana ng [[urethra]] at ng [[puke]]. Kaiba sa [[titi]], na katumbas ng tinggil, hindi naglalaman ang tinggil ng malayung bahagi ng [[urethra]] at ang tungkulin lamang ng tinggil ay ang mang-udyok ng kaaliwang pangpagtatalik. Maliban na lamang ang mga [[Spotted Hyena|Hyenang may batik]], na ang [[sistemang yurohenital]] ay binago para makaihi, makapagtalik at makapagluwal ang babae sa pamamagitan ng isang malaki at nakatayong tinggil, na kilala bilang ''[[pseudo-penis]]'' o di-tutuong titi.<ref>{{cite journal|author=Laurence S. Baskina, Selcuk Yucelae, Gerald R. Cunhab, Stephen E. Glickmancd at Ned J. Placec|title=''A Neuroanatomical Comparison of Humans and Spotted Hyena, a Natural Animal Model for Common Urogenital Sinus: Clinical Reflections on Feminizing Genitoplasty'' (Isang Paghahambing Pang-neuro-anatomiko ng mga Tao at May-batik na Hyena, Isang Likas na Halimbawang Hayop Para sa Karaniwang Butas Pang-yurohenital: Mga Paglalarawang Pang-klinika Tungkol sa Henitoplastiyang Nakadurulot ng Pagiging Babae Henitoplastiya|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2006-01_175_1/page/276|journal=''Journal of Urology'' (Diyaryo ng Yurolohiya)|volume=175|issue=1|pages=276-283|year=Enero 2006}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{anatomiya-stub}} <!-- Mga kawing na pang-ugnayan sa ibang wika ang mga sumusunod. --> [[Kaurian:Anatomiya ng tao]] [[Kaurian:Anatomiya ng hayop]] 3q1j72n7jbvtlzlhf1fyhh3uic5o30j 0 34136 2212929 2212529 2026-06-23T06:21:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212929 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Cities in Japan.png|thumb|{{legend|#008000|Mga lungsod na itinalaga ayon sa ordinansang pampamahalaan}}{{legend|#FFD350|Core cities}}{{legend|#00A0E8|Natatanging mga lungsod}}{{legend|#FE80C0|Mga lungsod}}{{legend|#5BE95B|Natatanging mga purok (''Special wards'')}}]] {{TopicTOC-Country-Japan}} Ito ay isang '''talaan ng [[Mga lungsod ng Hapon|mga lungsod]] sa bansang [[Hapon]]''', na nakaayos ayon sa [[Mga prepektura ng Hapon|prepektura]] at ayon sa petsa ng pagtatag. Maaayos din ang talaan ayon sa pangalan, populasyon, laki, at dami ng tao. Karamihan sa malaking mga lungsod sa Hapon ay [[Mga lungsod na itinalaga ng ordinansa ng pamahalaan ng Hapon|mga lungsod na itinalaga ayon sa ordinansang pampamahalaan]]. Itinalaga namang mga ''[[Mga core city ng Hapon|core city]]'' ang ilang mahalagang mga lungsod sa loob ng mga prepektura. ''Hindi'' kasama sa talaan ang kabisera, [[Tokyo]], sapagkat binuwag ang [[Lungsod ng Tokyo]] noong Hulyo 1, 1943. Umiiral ngayon ang Tokyo bilang isang natatanging kalakhang prepektura (都 ''to''), kalakip ng [[Mga natatanging purok ng Tokyo|23 natatanging mga purok]] (''special wards'', na may parehong katayuan tulad ng isang lungsod) sa silangang hati ng prepektura. Ang 23 natatanging mga purok ay bumubuo sa teritoryo ng dating lungsod ng Tokyo. ==Mga lungsod== {|class=wikitable !colspan=2|Uri!!Katawagan sa Hapones!!Bilang ng mga lungsod |- |bgcolor="Moccasin"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga lungsod na itinalaga ng ordinansa ng pamahalaan ng Hapon|Lungsod na itinalaga ayon sa ordinansa ng pamahalaan]]||{{large|{{lang|ja|政令指定都市}}}}</span>||20 |- |bgcolor="PaleTurquoise"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga core city ng Hapon|Core city]]||{{large|{{lang|ja|中核市}}}}</span>||58 |- |bgcolor="MistyRose"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga natatanging lungsod ng Hapon|Natatanging lungsod]]||{{large|{{lang|ja|特例市}}}}</span>||27 |- |&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga lungsod ng Hapon|Lungsod]]||{{large|{{lang|ja|市}}}}||684 |- |bgcolor="Gainsboro"|&nbsp;&nbsp;&nbsp;||[[Mga natatanging purok ng Tokyo|Natatanging purok (''special ward'')]]||{{large|{{lang|ja|特別区}}}}</span>||23 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Lungsod o Natatanging Purok !! Wikang Hapones !! Prepektura !! Populasyon !! Laki !! Dami ng tao<br>{{small|(sa bawat kilometro kuwadrado)}} !! Itinatag ! scope="col" class="unsortable" | Websayt |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Nagoya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名古屋市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||2,283,289||326.45||6,860||1889-10-01||[http://www.city.nagoya.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Toyohashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊橋市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||377,045||261.35||1,443||1906-08-01||[https://web.archive.org/web/20100309065441/http://www.city.toyohashi.aichi.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Okazaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岡崎市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||371,380||387.24||959||1916-07-01||[http://www.city.okazaki.aichi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107142409/http://www.city.okazaki.aichi.jp/tagengo/pgide/guide_en/index_e.html |date=2010-01-07 }} |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Ichinomiya, Aichi|Ichinomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|一宮市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||375,939||113.91||3,300||1921-09-01||[http://www.city.ichinomiya.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Seto, Aichi|Seto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|瀬戸市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||132,311||111.61||1,185||1929-10-01||[http://www.city.seto.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Handa, Aichi|Handa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|半田市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||117,927||47.24||2,496||1937-10-01||[http://www.city.handa.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151116164547/http://www.city.handa.lg.jp/ |date=2015-11-16 }} |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kasugai, Aichi|Kasugai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|春日井市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||300,713||92.71||3,244||1943-06-01||[http://www.city.kasugai.lg.jp/] |- |align="left"|[[Toyokawa, Aichi|Toyokawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊川市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||161,595||150.71||1,072||1943-06-01||[http://www.city.toyokawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tsushima, Aichi|Tsushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|津島市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||65,646||25.08||2,617||1947-03-01||[http://www.city.tsushima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hekinan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|碧南市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||73,024||35.86||2,036||1948-04-05||[http://www.city.hekinan.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Kariya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|刈谷市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||145,117||50.45||2,876||1950-04-01||[http://www.city.kariya.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Toyota, Aichi|Toyota]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊田市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||420,286||918.47||458||1951-03-01||[http://www.city.toyota.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Anjo</span>[[Anjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安城市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||176,046||86.01||2,047||1952-05-05||[http://www.city.anjo.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Nishio]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西尾市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||106,643||75.78||1,407||1953-12-15||[http://www.city.nishio.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gamagori</span>[[Gamagōri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|蒲郡市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||82,264||56.81||1,448||1954-04-01||[http://www.city.gamagori.lg.jp/] |- |align="left"|[[Inuyama, Aichi|Inuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|犬山市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||75,304||74.97||1,004||1954-04-01||[http://www.city.inuyama.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Tokoname]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|常滑市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||52,837||55.63||950||1954-04-01||[http://www.city.tokoname.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Konan</span>[[Kōnan, Aichi|Kōnan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江南市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||100,064||30.17||3,317||1954-06-01||[http://www.city.konan.lg.jp/] |- |align="left"|[[Komaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小牧市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||149,060||62.82||2,373||1955-01-01||[http://www.city.komaki.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Inazawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|稲沢市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||137,475||79.30||1,734||1958-11-01||[http://www.city.inazawa.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tokai</span>[[Tōkai, Aichi|Tōkai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東海市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||106,708||43.36||2,461||1969-04-01||[http://www.city.tokai.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Obu</span>[[Ōbu, Aichi|Ōbu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大府市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||83,097||33.68||2,467||1970-09-01||[http://www.city.obu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Chita, Aichi|Chita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|知多市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||84,782||45.43||1,866||1970-09-01||[http://www.city.chita.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Chiryu</span>[[Chiryū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|知立市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||68,216||16.34||4,175||1970-12-01||[http://www.city.chiryu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Owariasahi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尾張旭市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||79,197||21.03||3,766||1970-12-01||[http://www.city.owariasahi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Takahama, Aichi|Takahama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高浜市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||43,467||13.00||3,344||1970-12-01||[http://www.city.takahama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Iwakura, Aichi|Iwakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩倉市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||48,042||10.49||4,580||1971-12-01||[http://www.city.iwakura.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Toyoake]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊明市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||69,124||23.18||2,982||1972-08-01||[https://web.archive.org/web/20031010071331/http://www.city.toyoake.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Nisshin, Aichi|Nisshin]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日進市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||80,921||34.90||2,319||1994-10-01||[http://www.city.nisshin.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tahara, Aichi|Tahara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|田原市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||66,698||188.81||353||2003-08-20||[http://www.city.tahara.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Aisai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|愛西市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||65,481||66.63||983||2005-04-01||[http://www.city.aisai.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kiyosu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|清須市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||56,635||13.31||4,255||2005-07-07||[https://web.archive.org/web/20100118022240/http://www.city.kiyosu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Shinshiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新城市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||51,326||499.00||103||2005-10-01||[http://www.city.shinshiro.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024121645/http://www.city.shinshiro.lg.jp/ |date=2007-10-24 }} |- |align="left"|[[Kitanagoya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北名古屋市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||80,112||18.37||4,361||2006-03-20||[http://www.city.kitanagoya.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yatomi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|弥富市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||43,145||48.92||882||2006-04-01||[https://web.archive.org/web/20060509222602/http://city.yatomi.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Miyoshi, Aichi|Miyoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|みよし市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||62,001||32.11||1,930||2010-01-04||[http://www.city.aichi-miyoshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ama, Aichi|Ama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|あま市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||86,876||27.59||3,160||2010-03-22||[http://www.city.ama.aichi.jp/] |- |align="left"|[[Nagakute]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長久手市}}}}||align="left"|{{flag|Aichi}}||57,764||21.55||2,680||2012-01-04||[https://www.city.nagakute.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Akita|Akita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|秋田市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||329,287||905.67||364||1889-04-01||[http://www.city.akita.akita.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Odate</span>[[Ōdate]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大館市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||80,587||913.70||88.2||1951-04-01||[http://www.city.odate.akita.jp/] |- |align="left"|[[Kazuno, Akita|Kazuno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿角市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||35,543||707.34||50.2||1972-04-01||[http://www.city.kazuno.akita.jp/] |- |align="left"|[[Daisen, Akita|Daisen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大仙市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||91,143||866.67||105||2005-03-22||[http://www.city.daisen.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126235821/http://www.city.daisen.akita.jp/ |date=2021-01-26 }} |- |align="left"|[[Katagami, Akita|Katagami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|潟上市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||35,460||97.96||362||2005-03-22||[http://www.city.katagami.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326092156/http://www.city.katagami.akita.jp/ |date=2010-03-26 }} |- |align="left"|[[Kitaakita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北秋田市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||38,543||1,152.57||33.4||2005-03-22||[http://www.city.kitaakita.akita.jp/] |- |align="left"|[[Oga, Akita|Oga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|男鹿市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||34,194||240.80||142||2005-03-22||[https://web.archive.org/web/20071210214619/http://www2.city.oga.akita.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yurihonjo</span>[[Yurihonjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|由利本荘市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||87,525||1,209.04||72.4||2005-03-22||[http://www.city.yurihonjo.akita.jp/] |- |align="left"|[[Yuzawa, Akita|Yuzawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|湯沢市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||53,588||790.72||67.8||2005-03-22||[http://www.city-yuzawa.jp/] |- |align="left"|[[Semboku, Akita|Semboku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|仙北市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||30,885||1,093.64||28.2||2005-09-20||[http://www.city.semboku.akita.jp/] |- |align="left"|[[Yokote, Akita|Yokote]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|横手市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||101,234||693.60||146||2005-10-01||[http://www.city.yokote.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nikaho, Akita|Nikaho]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|にかほ市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||28,422||240.61||118||2005-10-01||[http://www.city.nikaho.akita.jp/] |- |align="left"|[[Noshiro, Akita|Noshiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|能代市}}}}||align="left"|{{flag|Akita}}||61,295||426.74||144||2006-03-21||[http://www.city.noshiro.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230153645/http://www.city.noshiro.akita.jp/ |date=2019-12-30 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Hachinohe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八戸市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||241,613||305.17||792||1929-05-01||[http://www.city.hachinohe.aomori.jp/] |- |align="left"|[[Kuroishi, Aomori|Kuroishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|黒石市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||37,585||216.96||173||1954-07-01||[http://www.city.kuroishi.aomori.jp/] |- |align="left"|[[Misawa, Aomori|Misawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三沢市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||42,535||119.97||355||1958-09-01||[http://www.city.misawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Mutsu, Aomori|Mutsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|むつ市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||62,220||863.79||72.0||1959-09-01||[http://www.city.mutsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Towada, Aomori|Towada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|十和田市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||66,834||688.60||97.1||2005-01-01||[http://www.city.towada.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tsugaru, Aomori|Tsugaru]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|つがる市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||38,919||253.85||153||2005-02-11||[http://www.city.tsugaru.aomori.jp/] |- |align="left"|[[Goshogawara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|五所川原市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||60,788||404.58||150||2005-03-28||[http://www.city.goshogawara.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Aomori, Aomori|Aomori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|青森市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||305,884||824.52||371||2005-04-01||[http://www.city.aomori.aomori.jp/] |- |align="left"|[[Hirakawa, Aomori|Hirakawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|平川市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||34,638||345.81||100||2006-01-01||[http://www.city.hirakawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hirosaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|弘前市}}}}||align="left"|{{flag|Aomori}}||185,865||523.60||355||2006-02-27||[http://www.city.hirosaki.aomori.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Lungsod ng Chiba|Chiba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|千葉市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||938,695||272.08||3,450||1921-01-01||[http://www.city.chiba.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Choshi</span>[[Chōshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|銚子市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||72,348||83.91||862||1933-02-11||[http://www.city.choshi.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Ichikawa, Chiba|Ichikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|市川市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||470,149||57.40||8,191||1934-11-03||[http://www.city.ichikawa.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200425105135/http://www.city.ichikawa.chiba.jp/ |date=2020-04-25 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Funabashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|船橋市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||586,762||85.64||6,851||1937-04-01||[http://www.city.funabashi.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214030110/http://www.city.funabashi.chiba.jp/koho/eng/index.htm |date=2006-12-14 }} |- |align="left"|[[Tateyama, Chiba|Tateyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|館山市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||49,987||110.21||454||1939-11-03||[http://www.city.tateyama.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Kisarazu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|木更津市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||123,743||138.73||892||1942-11-03||[http://www.city.kisarazu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Matsudo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松戸市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||477,603||61.33||7,787||1943-04-01||[http://www.city.matsudo.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Noda, Chiba|Noda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|野田市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||153,422||103.54||1,482||1950-05-03||[http://www.city.noda.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Mobara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|茂原市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||93,032||100.01||930||1952-04-01||[http://www.city.mobara.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Narita, Chiba|Narita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|成田市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||124,773||213.84||583||1954-03-31||[http://www.city.narita.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Sakura, Chiba|Sakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐倉市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||171,472||103.59||1,655||1954-03-31||[http://www.city.sakura.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Togane</span>[[Tōgane]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東金市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||61,591||89.34||689||1954-04-01||[http://www.city.togane.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Narashino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|習志野市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||159,758||20.99||7,611||1954-08-01||[https://web.archive.org/web/20030322104057/http://www.city.narashino.chiba.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kashiwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柏市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||389,036||114.90||3,386||1954-09-01||[http://www.city.kashiwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Katsuura, Chiba|Katsuura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|勝浦市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||21,413||94.20||227||1958-10-01||[http://www.city.katsuura.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011174244/http://www.city.katsuura.chiba.jp/ |date=2003-10-11 }} |- |align="left"|[[Ichihara, Chiba|Ichihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|市原市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||279,591||368.20||759||1963-05-01||[http://www.city.ichihara.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Nagareyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|流山市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||156,686||35.28||4,441||1967-01-01||[http://www.city.nagareyama.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Yachiyo, Chiba|Yachiyo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八千代市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||184,655||51.27||3,602||1967-01-01||[http://www.city.yachiyo.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023065947/http://www.city.yachiyo.chiba.jp/ |date=2007-10-23 }} |- |align="left"|[[Abiko, Chiba|Abiko]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|我孫子市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||133,533||43.19||3,092||1970-07-01||[http://www.city.abiko.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Kamagaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鎌ヶ谷市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||104,564||21.11||4,953||1971-09-01||[http://www.city.kamagaya.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Kimitsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|君津市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||89,350||318.83||280||1971-09-01||[http://www.city.kimitsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Futtsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富津市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||48,973||205.35||238||1971-09-01||[http://www.city.futtsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Urayasu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浦安市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||159,312||17.29||9,214||1981-04-01||[http://www.city.urayasu.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121214957/http://www.city.urayasu.chiba.jp/ |date=2013-01-21 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Yotsukaido</span>[[Yotsukaidō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四街道市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||85,738||34.70||2,471||1981-04-01||[http://www.city.yotsukaido.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Sodegaura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|袖ヶ浦市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||59,443||94.92||626||1991-04-01||[https://web.archive.org/web/20030806000844/http://www.city.sodegaura.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Yachimata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八街市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||75,369||74.87||1,007||1992-04-01||[http://www.city.yachimata.lg.jp/] |- |align="left"|[[Inzai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|印西市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||60,280||53.51||1,127||1996-04-01||[https://web.archive.org/web/20030920011457/http://www.city.inzai.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Shiroi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白井市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||57,151||35.41||1,614||2001-04-01||[https://web.archive.org/web/20030927182101/http://city.shiroi.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Tomisato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富里市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||51,590||53.91||957||2002-04-01||[https://web.archive.org/web/20050822172721/http://www.city.tomisato.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Kamogawa, Chiba|Kamogawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鴨川市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||35,792||191.30||187||2005-02-11||[http://www.city.kamogawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Asahi, Chiba|Asahi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|旭市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||69,971||129.91||539||2005-07-01||[http://www.city.asahi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Isumi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|いすみ市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||41,605||157.50||264||2005-12-05||[http://www.city.isumi.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Sosa</span>[[Sōsa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|匝瑳市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||41,361||101.78||406||2006-01-23||[http://www.city.sosa.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Minamiboso</span>[[Minamibōsō, Chiba|Minamibōsō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南房総市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||43,553||230.22||189||2006-03-20||[http://www.city.minamiboso.chiba.jp/] |- |align="left"|[[Katori, Chiba|Katori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|香取市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||85,193||262.31||325||2006-03-27||[http://www.city.katori.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sanmu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山武市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||57,806||146.38||395||2006-03-27||[http://www.city.sammu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ōamishirasato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大網白里市}}}}||align="left"|{{flag|Chiba}}||51,176||58.06||881||2013-01-01||[http://www.city.oamishirasato.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Matsuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松山市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||515,068||429.03||1,201||1889-12-15||[http://www.city.matsuyama.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Niihama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新居浜市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||123,329||234.30||526||1937-11-03||[http://www.city.niihama.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shikokuchuo</span>[[Shikokuchūō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四国中央市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||91,688||420.10||218||2004-04-01||[http://www.city.shikokuchuo.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Seiyo, Ehime|Seiyo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西予市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||43,476||514.79||84.5||2004-04-01||[http://www.city.seiyo.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Toon</span>[[Tōon, Ehime|Tōon]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東温市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||35,517||211.45||168||2004-09-21||[http://www.city.toon.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Saijo</span>[[Saijō, Ehime|Saijō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西条市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||112,543||509.05||221||2004-11-01||[http://www.city.saijo.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ozu</span>[[Ōzu, Ehime|Ōzu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大洲市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||49,543||432.20||115||2005-01-11||[http://www.city.ozu.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Imabari, Ehime|Imabari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|今治市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||170,986||419.85||407||2005-01-16||[http://www.city.imabari.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Yawatahama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八幡浜市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||40,010||132.98||301||2005-03-28||[http://www.city.yawatahama.ehime.jp/] |- |align="left"|[[Iyo, Ehime|Iyo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊予市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||38,890||194.47||200||2005-04-01||[http://www.city.iyo.lg.jp/] |- |align="left"|[[Uwajima, Ehime|Uwajima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇和島市}}}}||align="left"|{{flag|Ehime}}||86,819||469.52||185||2005-08-01||[http://www.city.uwajima.ehime.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Fukui, Fukui|Fukui]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福井市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||268,574||536.17||501||1889-04-01||[/] |- |align="left"|[[Tsuruga, Fukui|Tsuruga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|敦賀市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||68,188||250.75||272||1937-04-01||[http://www.ton21.ne.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201023841/http://www.ton21.ne.jp/ |date=2022-02-01 }} |- |align="left"|[[Obama, Fukui|Obama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小浜市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||31,486||232.86||135||1951-03-30||[https://web.archive.org/web/20051013061933/http://www.city.obama.fukui.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ono</span>[[Ōno, Fukui|Ōno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大野市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||36,763||872.30||42.1||1954-07-01||[http://www.city.ono.fukui.jp/] |- |align="left"|[[Katsuyama, Fukui|Katsuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|勝山市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||26,333||253.68||104||1954-09-01||[http://www.city.katsuyama.fukui.jp/] |- |align="left"|[[Sabae, Fukui|Sabae]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鯖江市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||67,430||84.75||796||1955-01-15||[http://www.city.sabae.fukui.jp/] |- |align="left"|[[Awara, Fukui|Awara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|あわら市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||30,765||116.99||263||2004-03-01||[http://www.city.awara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Echizen, Fukui|Echizen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|越前市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||87,116||230.75||378||2005-10-01||[http://www.city.echizen.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakai, Fukui|Sakai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|坂井市}}}}||align="left"|{{flag|Fukui}}||92,420||209.91||440||2006-03-20||[http://www.city.fukui-sakai.lg.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Fukuoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福岡市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||1,581,527||340.96||4,515||1889-04-01||[https://web.archive.org/web/20020120213547/http://www.city.fukuoka.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kurume]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|久留米市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||305,147||229.84||1,328||1889-04-01||[http://www.city.kurume.fukuoka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omuta</span>[[Ōmuta, Fukuoka|Ōmuta]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大牟田市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||127,474||81.55||1,563||1917-03-01||[http://www.city.omuta.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nogata</span>[[Nōgata, Fukuoka|Nōgata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|直方市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||57,319||61.78||928||1931-01-01||[http://www.city.nogata.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Tagawa, Fukuoka|Tagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|田川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||50,484||54.52||926||1943-11-03||[http://www.joho.tagawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Yanagawa, Fukuoka|Yanagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柳川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||72,798||76.90||947||1952-04-01||[http://www.city.yanagawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Yame, Fukuoka|Yame]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八女市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||42,241||98.66||428||1954-04-01||[http://www.city.yame.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Chikugo, Fukuoka|Chikugo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|筑後市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||48,281||41.85||1,154||1954-04-01||[https://web.archive.org/web/20050911043927/http://www.city.chikugo.fukuoka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Okawa</span>[[Ōkawa, Fukuoka|Ōkawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||38,266||33.61||1,139||1954-04-01||[http://www.city.okawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Yukuhashi, Fukuoka|Yukuhashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|行橋市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||70,064||69.83||1,003||1954-10-10||[http://www.city.yukuhashi.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Buzen, Fukuoka|Buzen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊前市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||27,578||111.17||248||1955-04-10||[http://www.city.buzen.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nakagawa, Fukuoka|Nakagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那珂川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||50,004||74.95||667||2018-10-01||[https://www.city.nakagawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nakama, Fukuoka|Nakama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中間市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||45,549||15.98||2,850||1958-11-01||[https://web.archive.org/web/20000422061603/http://www.city.nakama.fukuoka.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|<span style="display:none">Kitakyushu</span>[[Kitakyushu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北九州市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||986,998||487.71||2,024||1963-02-10||[http://www.city.kitakyushu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ogori</span>[[Ogōri, Fukuoka|Ogōri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小郡市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||58,460||45.50||1,285||1972-04-01||[http://www.city.ogori.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Chikushino, Fukuoka|Chikushino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|筑紫野市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||98,914||87.78||1,127||1972-04-01||[http://www.city.chikushino.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Kasuga, Fukuoka|Kasuga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|春日市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||107,845||14.15||7,622||1972-04-01||[http://www.city.kasuga.fukuoka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Onojo</span>[[Ōnojō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大野城市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||94,037||26.88||3,498||1972-04-01||[http://www.city.onojo.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Munakata, Fukuoka|Munakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宗像市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||94,877||119.66||793||1981-04-01||[http://www.city.munakata.lg.jp/] |- |align="left"|[[Dazaifu, Fukuoka|Dazaifu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|太宰府市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||68,561||29.58||2,318||1982-04-01||[https://web.archive.org/web/20030919150110/http://www2.city.dazaifu.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Koga, Fukuoka|Koga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|古賀市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||57,084||42.11||1,356||1997-10-01||[http://www.city.koga.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104031644/http://www.city.koga.fukuoka.jp/eng/ |date=2007-01-04 }} |- |align="left"|[[Fukutsu, Fukuoka|Fukutsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福津市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||55,123||52.70||1,046||2005-01-24||[http://www.city.fukutsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ukiha, Fukuoka|Ukiha]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|うきは市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||32,277||117.55||275||2005-03-20||[http://www.city.ukiha.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[Miyawaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮若市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||30,793||139.99||220||2006-02-11||[http://www.city.miyawaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Asakura, Fukuoka|Asakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|朝倉市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||57,881||246.73||235||2006-03-20||[http://www.city.asakura.lg.jp/] |- |align="left"|[[Iizuka, Fukuoka|Iizuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飯塚市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||132,208||214.13||617||2006-03-26||[http://www.city.iizuka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kama, Fukuoka|Kama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|嘉麻市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||44,431||135.18||329||2006-03-27||[http://www.city.kama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Miyama, Fukuoka|Miyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|みやま市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||42,219||105.12||402||2007-01-29||[http://www.city.miyama.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428064138/http://www.city.miyama.lg.jp/ |date=2009-04-28 }} |- |align="left"|[[Itoshima, Fukuoka|Itoshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|糸島市}}}}||align="left"|{{flag|Fukuoka}}||100,304||216.12||464.11||2010-01-01||[http://www.city.itoshima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Aizuwakamatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|会津若松市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||129,388||383.03||338||1899-04-01||[http://www.city.aizuwakamatsu.fukushima.jp/.] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Fukushima|Fukushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福島市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||289,355||746.43||388||1907-04-01||[http://www.city.fukushima.fukushima.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Koriyama</span>[[Kōriyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|郡山市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||339,395||757.06||448||1924-09-01||[http://www.city.koriyama.fukushima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516201456/http://www.city.koriyama.fukushima.jp/063000/koho/yoran.html |date=2017-05-16 }} |- |align="left"|[[Sukagawa, Fukushima|Sukagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|須賀川市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||80,336||279.55||287||1954-03-31||[http://www.city.sukagawa.fukushima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Soma</span>[[Sōma, Fukushima|Sōma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|相馬市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||38,543||197.67||195||1954-03-31||[https://web.archive.org/web/20100210185958/http://www.city.soma.fukushima.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Iwaki, Fukushima|Iwaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|いわき市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||349,947||1,231.34||284||1966-10-01||[http://www.city.iwaki.fukushima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411210504/http://www.city.iwaki.fukushima.jp/gaikokugo/english/ |date=2010-04-11 }} |- |align="left"|[[Tamura, Fukushima|Tamura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|田村市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||42,221||458.30||92.1||2005-03-01||[http://www.city.tamura.lg.jp/] |- |align="left"|[[Shirakawa, Fukushima|Shirakawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白河市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||65,665||305.30||215||2005-11-07||[http://www.city.shirakawa.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[Nihonmatsu, Fukushima|Nihonmatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|二本松市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||61,698||344.65||179||2005-12-01||[http://www.city.nihonmatsu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Minamisoma</span>[[Minamisōma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南相馬市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||71,761||398.50||180||2006-01-01||[http://www.city.minamisoma.lg.jp/] |- |align="left"|[[Date, Fukushima|Date]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊達市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||67,487||265.10||255||2006-01-01||[https://web.archive.org/web/20060110075417/http://www.city.date.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[Kitakata, Fukushima|Kitakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|喜多方市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||54,684||554.67||98.6||2006-01-04||[http://www.city.kitakata.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[Motomiya, Fukushima|Motomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|本宮市}}}}||align="left"|{{flag|Fukushima}}||31,737||87.94||361||2007-01-01||[http://www.city.motomiya.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Gifu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岐阜市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||412,779||202.89||2,034||1889-07-01||[http://www.city.gifu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ogaki</span>[[Ōgaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大垣市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||163,047||206.52||789||1918-04-01||[http://www.city.ogaki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Takayama, Gifu|Takayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高山市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||94,879||2,177.67||43.6||1936-11-01||[http://www.city.takayama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tajimi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|多治見市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||114,866||91.24||1,259||1940-08-01||[https://web.archive.org/web/20030927115157/http://www2.city.tajimi.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Seki, Gifu|Seki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|関市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||92,896||472.84||196||1950-10-15||[http://www.city.seki.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Nakatsugawa, Gifu|Nakatsugawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中津川市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||83,116||676.38||123||1952-04-01||[http://www.city.nakatsugawa.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Mino, Gifu|Mino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美濃市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||22,912||117.05||196||1954-04-01||[http://www.city.mino.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Mizunami, Gifu|Mizunami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|瑞浪市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||41,556||175.00||237||1954-04-01||[https://web.archive.org/web/20031005144837/http://www.city.mizunami.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Hashima, Gifu|Hashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽島市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||67,167||53.64||1,252||1954-04-01||[http://www.city.hashima.gifu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914053231/http://www.city.hashima.gifu.jp/ |date=2008-09-14 }} |- |align="left"|[[Minokamo, Gifu|Minokamo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美濃加茂市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||53,988||74.81||722||1954-04-01||[http://www.city.minokamo.gifu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204112654/http://www.city.minokamo.gifu.jp/home/ENGLISH/e_top.html |date=2007-02-04 }} |- |align="left"|[[Toki, Gifu|Toki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|土岐市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||61,393||116.01||529||1955-02-01||[http://www.city.toki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kakamigahara, Gifu|Kakamigahara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|各務原市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||145,126||87.77||1,653||1963-04-01||[http://www.city.kakamigahara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kani, Gifu|Kani]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|可児市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||99,318||87.60||1,134||1982-04-01||[https://web.archive.org/web/20110820225543/http://www.city.kani.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Yamagata, Gifu|Yamagata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山県市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||29,857||222.04||134||2003-04-01||[http://www.city.yamagata.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Mizuho, Gifu|Mizuho]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|瑞穂市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||51,230||28.18||1,818||2003-05-01||[http://www.city.mizuho.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hida, Gifu|Hida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飛騨市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||28,112||792.31||35.5||2004-02-01||[http://www.city.hida.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Motosu, Gifu|Motosu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|本巣市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||34,729||374.57||92.7||2004-02-01||[http://www.city.motosu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gujo</span>[[Gujō, Gifu|Gujō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|郡上市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||46,338||1,030.79||45.0||2004-03-01||[http://www.city.gujo.gifu.jp/] |- |align="left"|[[Gero, Gifu|Gero]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下呂市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||37,455||851.06||44.0||2004-03-01||[http://www.city.gero.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ena, Gifu|Ena]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|恵那市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||54,844||504.19||109||2004-10-25||[http://www.city.ena.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kaizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|海津市}}}}||align="left"|{{flag|Gifu}}||38,532||112.31||343||2005-03-28||[http://www.city.kaizu.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Maebashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|前橋市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||318,058||241.22||1,319||1892-04-01||[http://www.city.maebashi.gunma.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Takasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高崎市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||341,838||401.01||852||1900-04-01||[http://www.city.takasaki.gunma.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Kiryu</span>[[Kiryū, Gunma|Kiryū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桐生市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||124,892||274.57||455||1921-03-01||[https://web.archive.org/web/20030919163928/http://www.city.kiryu.gunma.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Isesaki, Gunma|Isesaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊勢崎市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||204,240||139.33||1,466||1940-09-13||[http://www.city.isesaki.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|<span style="display:none">Ota</span>[[Ōta, Gunma|Ōta]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|太田市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||214,049||176.49||1,213||1948-05-03||[http://www.city.ota.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Numata, Gunma|Numata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|沼田市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||52,319||443.37||118||1954-04-01||[http://www.city.numata.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Tatebayashi, Gunma|Tatebayashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|館林市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||79,023||60.98||1,296||1954-04-01||[http://www.city.tatebayashi.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Fujioka, Gunma|Fujioka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|藤岡市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||68,710||180.09||382||1954-04-01||[http://www.city.fujioka.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Shibukawa, Gunma|Shibukawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|渋川市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||86,134||240.42||358||2006-02-20||[https://web.archive.org/web/20080604061226/http://www.city.shibukawa.gunma.jp/] |- |align="left"|[[Annaka, Gunma|Annaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安中市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||62,270||276.34||225||2006-03-18||[http://www.city.annaka.gunma.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704214107/http://www.city.annaka.gunma.jp/ |date=2007-07-04 }} |- |align="left"|[[Tomioka, Gunma|Tomioka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富岡市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||53,332||122.90||434||2006-03-27||[http://www.city.tomioka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Midori, Gunma|Midori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|みどり市}}}}||align="left"|{{flag|Gunma}}||51,964||208.23||250||2006-03-27||[http://www.city.midori.gunma.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Hiroshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|広島市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||1,163,806||905.13||1,286||1889-04-01||[http://www.city.hiroshima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Onomichi, Hiroshima|Onomichi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尾道市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||148,085||284.85||520||1898-04-01||[http://www.city.onomichi.hiroshima.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kure, Hiroshima|Kure]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|呉市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||246,118||353.74||696||1902-10-01||[http://www.city.kure.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福山市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||461,368||518.07||891||1916-07-01||[http://www.city.fukuyama.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Mihara, Hiroshima|Mihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三原市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||103,209||471.03||219||1936-11-15||[http://www.city.mihara.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Fuchu</span>[[Fuchū, Hiroshima|Fuchū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|府中市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||44,212||195.71||226||1954-03-31||[http://www.city.fuchu.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三次市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||58,264||778.19||74.9||1954-03-31||[http://www.city.miyoshi.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shobara</span>[[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|庄原市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||41,747||1,246.60||33.5||1954-03-31||[http://www.city.shobara.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Otake</span>[[Ōtake, Hiroshima|Ōtake]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大竹市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||29,665||78.55||378||1954-09-01||[http://www.city.otake.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Takehara, Hiroshima|Takehara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|竹原市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||29,803||118.30||252||1958-11-03||[http://www.city.takehara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Higashihiroshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東広島市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||187,711||635.32||295||1974-04-20||[http://www.city.higashihiroshima.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Hatsukaichi, Hiroshima|Hatsukaichi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|廿日市市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||115,184||489.36||235||1988-04-01||[http://www.city.hatsukaichi.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[Akitakata, Hiroshima|Akitakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安芸高田市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||32,323||537.79||60.1||2004-03-01||[http://www.akitakata.jp/] |- |align="left"|[[Etajima, Hiroshima|Etajima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江田島市}}}}||align="left"|{{flag|Hiroshima}}||28,601||100.97||283||2004-11-01||[https://web.archive.org/web/20050308025520/http://www.city.etajima.hiroshima.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Sapporo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|札幌市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||1,918,096||1,710.00||1,699||1922-08-01||[http://www.city.sapporo.jp/city/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915231600/http://www.city.sapporo.jp/city/ |date=2019-09-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Hakodate]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|函館市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||277,056||677.89||409||1922-08-01||[http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Otaru]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小樽市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||130,255||243.30||535||1922-08-01||[https://web.archive.org/web/20030920134255/http://www.city.otaru.hokkaido.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Asahikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|旭川市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||350,511||747.60||469||1922-08-01||[http://www.city.asahikawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Muroran]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|室蘭市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||93,078||80.65||1,154||1922-08-01||[http://www.city.muroran.lg.jp/] |- |align="left"|[[Obihiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|帯広市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||168,188||618.94||272||1933-04-01||[http://www.city.obihiro.hokkaido.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yubari</span>[[Yūbari, Hokkaidō|Yūbari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|夕張市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||10,471||763.20||13.7||1943-04-01||[http://www.city.yubari.lg.jp/] |- |align="left"|[[Iwamizawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩見沢市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||89,023||481.10||185||1943-04-01||[http://www.city.iwamizawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Abashiri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|網走市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||38,548||471.00||81.8||1947-02-11||[http://www.city.abashiri.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Rumoi, Hokkaidō|Rumoi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|留萌市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||24,036||297.44||80.8||1947-10-01||[http://www.e-rumoi.jp/] |- |align="left"|[[Tomakomai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|苫小牧市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||173,761||561.49||309||1948-04-01||[http://www.city.tomakomai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Wakkanai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|稚内市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||37,911||760.83||49.8||1949-04-01||[http://www.city.wakkanai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Bibai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美唄市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||25,312||277.61||91.2||1950-04-01||[http://www.city.bibai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Ashibetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|芦別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||16,465||865.02||19.0||1953-04-01||[http://www.city.ashibetsu.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Ebetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||120,940||187.57||645||1954-07-01||[http://www.city.ebetsu.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Akabira]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|赤平市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||12,234||129.88||94.2||1954-07-01||[http://www.city.akabira.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Monbetsu, Hokkaidō|Monbetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|紋別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||24,293||830.70||29.2||1954-07-01||[http://mombetsu.jp/] |- |align="left"|[[Mikasa, Hokkaidō|Mikasa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三笠市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||10,070||302.64||33.3||1957-04-01||[http://www.city.mikasa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Nemuro, Hokkaidō|Nemuro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|根室市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||28,923||512.63||56.4||1957-08-01||[http://www.city.nemuro.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Chitose, Hokkaidō|Chitose]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|千歳市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||94,124||594.95||158||1958-07-01||[http://www.city.chitose.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905165529/http://www.city.chitose.hokkaido.jp/ |date=2016-09-05 }} |- |align="left"|[[Takikawa, Hokkaidō|Takikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|滝川市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||42,815||115.82||370||1958-07-01||[http://www.city.takikawa.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309110101/http://www.city.takikawa.hokkaido.jp/ |date=2010-03-09 }} |- |align="left"|[[Sunagawa, Hokkaidō|Sunagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|砂川市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||18,740||78.69||238||1958-07-01||[http://www.city.sunagawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Utashinai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|歌志内市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||4,259||55.99||76.1||1958-07-01||[http://www.city.utashinai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Fukagawa, Hokkaidō|Fukagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|深川市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||23,215||529.23||43.9||1963-05-01||[http://www.city.fukagawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Furano, Hokkaidō|Furano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富良野市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||23,890||600.97||39.8||1966-05-01||[http://www.city.furano.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Noboribetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|登別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||51,474||212.11||243||1970-08-01||[http://www.city.noboribetsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Eniwa, Hokkaidō|Eniwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|恵庭市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||68,754||294.87||233||1970-11-01||[http://www.city.eniwa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Date, Hokkaidō|Date]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊達市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||36,461||444.28||82.1||1972-04-01||[http://www.city.date.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Kitahiroshima, Hokkaidō|Kitahiroshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北広島市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||60,291||118.54||509||1996-09-01||[http://www.city.kitahiroshima.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Ishikari, Hokkaidō|Ishikari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|石狩市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||60,616||721.86||84.0||1996-09-01||[http://www.city.ishikari.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Shibetsu, Hokkaidō|Shibetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|士別市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||21,640||1,119.29||19.3||2005-09-01||[http://www.city.shibetsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kushiro, Hokkaidō|Kushiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|釧路市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||182,263||1,362.75||134||2005-10-11||[https://web.archive.org/web/20060323035246/http://www.city.kushiro.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Hokuto, Hokkaidō|Hokuto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北斗市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||48,779||397.30||123||2006-02-01||[http://www.city.hokuto.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[Kitami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北見市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||124,291||1,427.56||87.1||2006-03-05||[http://www.city.kitami.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nayoro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名寄市}}}}||align="left"|{{flag|Hokkaidō}}||29,869||535.23||55.8||2006-03-27||[http://www.city.nayoro.lg.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Kobe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|神戸市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||1,530,847||552.23||2,772||1889-04-01||[http://www.city.kobe.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Himeji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|姫路市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||536,170||534.27||1,004||1889-04-01||[http://www.city.himeji.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907223328/http://www.city.himeji.hyogo.jp/ |date=2019-09-07 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Amagasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尼崎市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||461,202||49.77||9,267||1916-04-01||[http://www.city.amagasaki.hyogo.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Akashi, Hyōgo|Akashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|明石市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||292,162||49.24||5,933||1919-11-01||[https://web.archive.org/web/20031019194909/http://www.city.akashi.hyogo.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Nishinomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西宮市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||477,056||99.96||4,772||1925-04-01||[http://www.nishi.or.jp/] |- |align="left"|[[Ashiya, Hyōgo|Ashiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|芦屋市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||92,828||18.47||5,026||1940-11-10||[http://www.city.ashiya.lg.jp/] |- |align="left"|[[Itami, Hyōgo|Itami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊丹市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||194,488||24.97||7,789||1940-11-10||[http://www.city.itami.lg.jp/] |- |align="left"|[[Aioi, Hyōgo|Aioi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|相生市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||31,973||90.45||353||1942-10-01||[https://web.archive.org/web/20050827184359/http://www.city.aioi.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Toyooka, Hyōgo|Toyooka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊岡市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||87,555||697.66||125||1950-04-01||[http://www.city.toyooka.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kakogawa, Hyōgo|Kakogawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加古川市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||267,631||138.51||1,932||1950-06-15||[https://web.archive.org/web/20030930010510/http://www.city.kakogawa.hyogo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ako</span>[[Akō, Hyōgo|Akō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|赤穂市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||51,277||126.88||404||1951-09-01||[https://web.archive.org/web/20050822230242/http://www.city.ako.hyogo.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Takarazuka, Hyōgo|Takarazuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宝塚市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||222,071||101.80||2,181||1954-04-01||[http://www.city.takarazuka.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323000426/http://www.city.takarazuka.hyogo.jp/foreign/en/index.html |date=2010-03-23 }} |- |align="left"|[[Miki, Hyōgo|Miki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三木市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||83,244||176.58||471||1954-06-01||[http://www.city.miki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Takasago, Hyōgo|Takasago]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高砂市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||94,198||34.40||2,738||1954-07-01||[https://web.archive.org/web/20100111064811/http://www.city.takasago.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Kawanishi, Hyōgo|Kawanishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|川西市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||157,461||53.44||2,947||1954-08-01||[http://www.city.kawanishi.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Ono, Hyōgo|Ono]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小野市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||49,664||92.92||534||1954-12-01||[http://www.city.ono.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Sanda, Hyōgo|Sanda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三田市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||113,600||210.22||540||1958-07-01||[http://www.city.sanda.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kasai, Hyōgo|Kasai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加西市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||48,435||150.95||321||1967-04-01||[http://www.city.kasai.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Tamba-Sasayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|丹波篠山市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||44,345||377.61||117||1999-04-01||[http://www.city.sasayama.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205231832/http://www.city.sasayama.hyogo.jp/ |date=2010-02-05 }} |- |align="left"|[[Yabu, Hyōgo|Yabu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|養父市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||27,428||422.78||64.9||2004-04-01||[http://www.city.yabu.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Tanba, Hyōgo|Tanba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|丹波市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||69,233||493.28||140||2004-11-01||[https://web.archive.org/web/20050519012346/http://www.city.tamba.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Minamiawaji, Hyōgo|Minamiawaji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南あわじ市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||51,069||229.18||223||2005-01-11||[http://www.city.minamiawaji.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Asago, Hyōgo|Asago]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|朝来市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||34,084||402.98||84.6||2005-04-01||[http://www.city.asago.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Awaji, Hyōgo|Awaji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|淡路市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||47,849||184.21||260||2005-04-01||[http://www.city.awaji.hyogo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shiso</span>[[Shisō, Hyōgo|Shisō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宍粟市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||42,302||658.60||64.2||2005-04-01||[http://www.city.shiso.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nishiwaki, Hyōgo|Nishiwaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西脇市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||43,126||132.47||326||2005-10-01||[https://web.archive.org/web/20050831112740/http://www.city.nishiwaki.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[Tatsuno, Hyōgo|Tatsuno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|たつの市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||80,988||210.93||384||2005-10-01||[http://www.city.tatsuno.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sumoto, Hyōgo|Sumoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|洲本市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||48,631||182.47||267||2006-02-11||[http://www.city.sumoto.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111034013/http://www.city.sumoto.hyogo.jp/ |date=2010-01-11 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Kato</span>[[Katō, Hyōgo|Katō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加東市}}}}||align="left"|{{flag|Hyōgo}}||39,935||157.49||254||2006-03-20||[http://www.city.kato.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Mito, Ibaraki|Mito]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|水戸市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||264,062||217.43||1,214||1889-04-01||[https://web.archive.org/web/20110322185051/http://www.city.mito.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hitachi, Ibaraki|Hitachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日立市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||195,844||225.55||868||1939-09-01||[https://web.archive.org/web/20050904224525/http://www.city.hitachi.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Tsuchiura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|土浦市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||143,986||113.82||1,265||1940-11-03||[http://www.city.tsuchiura.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yuki</span>[[Yūki, Ibaraki|Yūki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|結城市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||52,065||65.84||791||1954-03-15||[http://www.city.yuki.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ryugasaki</span>[[Ryūgasaki, Ibaraki|Ryūgasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|龍ヶ崎市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||79,295||78.20||1,014||1954-03-20||[http://www.city.ryugasaki.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Shimotsuma, Ibaraki|Shimotsuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下妻市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||45,918||80.88||568||1954-06-01||[http://www.city.shimotsuma.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Joso</span>[[Jōsō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|常総市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||65,858||123.52||533||1954-07-10||[http://www.city.joso.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hitachiota</span>[[Hitachiōta, Ibaraki|Hitachiōta]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|常陸太田市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||58,461||372.01||157||1954-07-15||[http://www.city.hitachiota.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Takahagi, Ibaraki|Takahagi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高萩市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||32,031||193.65||165||1954-11-23||[http://www.city.takahagi.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Kitaibaraki, Ibaraki|Kitaibaraki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北茨城市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||48,437||186.55||260||1956-03-31||[https://web.archive.org/web/20080208195100/http://www.city-kitaibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Toride, Ibaraki|Toride]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|取手市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||109,953||69.96||1,572||1970-10-01||[http://www.city.toride.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Ushiku, Ibaraki|Ushiku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|牛久市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||79,254||58.88||1,346||1986-06-01||[https://web.archive.org/web/20031013035340/http://www.city.ushiku.ibaraki.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Tsukuba, Ibaraki|Tsukuba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|つくば市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||207,314||284.07||730||1987-11-30||[https://web.archive.org/web/20050826064935/http://www.city.tsukuba.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Hitachinaka, Ibaraki|Hitachinaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|ひたちなか市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||155,338||99.04||1,568||1994-11-01||[https://web.archive.org/web/20020202052204/http://www.city.hitachinaka.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Kashima, Ibaraki|Kashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿嶋市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||65,193||92.96||701||1995-09-01||[http://www.city.kashima.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Itako, Ibaraki|Itako]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|潮来市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||31,103||62.67||496||2001-04-01||[http://www.city.itako.lg.jp/] |- |align="left"|[[Moriya, Ibaraki|Moriya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|守谷市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||57,793||35.63||1,622||2002-02-02||[http://www.city.moriya.ibaraki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hitachiomiya</span>[[Hitachiōmiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|常陸大宮市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||46,729||348.38||134||2004-10-16||[http://www.city.hitachiomiya.lg.jp/] |- |align="left"|[[Naka, Ibaraki|Naka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那珂市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||54,618||97.80||558||2005-01-21||[http://www.city.naka.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823124000/http://www.city.naka.ibaraki.jp/ |date=2016-08-23 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Bando</span>[[Bandō, Ibaraki|Bandō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|坂東市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||57,128||123.18||464||2005-03-22||[http://www.city.bando.lg.jp/] |- |align="left"|[[Inashiki, Ibaraki|Inashiki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|稲敷市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||48,125||178.12||270||2005-03-22||[http://www.city.inashiki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Chikusei]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|筑西市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||110,813||205.35||540||2005-03-28||[http://www.city.chikusei.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kasumigaura, Ibaraki|Kasumigaura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|かすみがうら市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||44,450||118.77||374||2005-03-28||[http://www.city.kasumigaura.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017095928/http://www.city.kasumigaura.ibaraki.jp/ |date=2008-10-17 }} |- |align="left"|[[Kamisu, Ibaraki|Kamisu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|神栖市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||93,538||147.24||635||2005-08-01||[http://www.city.kamisu.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Namegata, Ibaraki|Namegata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|行方市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||39,117||166.33||235||2005-09-02||[http://www.city.namegata.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[Koga, Ibaraki|Koga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|古河市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||144,392||123.58||1,168||2005-09-12||[http://www.city.ibaraki-koga.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ishioka, Ibaraki|Ishioka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|石岡市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||80,502||213.38||377||2005-10-01||[http://www.city.ishioka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakuragawa, Ibaraki|Sakuragawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桜川市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||47,480||179.78||264||2005-10-01||[http://www.city.sakuragawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hokota, Ibaraki|Hokota]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鉾田市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||50,869||203.90||249||2005-10-11||[http://www.city.hokota.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kasama, Ibaraki|Kasama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|笠間市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||80,646||240.27||336||2006-03-19||[http://www.city.kasama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tsukubamirai, Ibaraki|Tsukubamirai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|つくばみらい市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||41,957||79.14||530||2006-03-27||[http://www.city.tsukubamirai.lg.jp/] |- |align="left"|[[Omitama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小美玉市}}}}||align="left"|{{flag|Ibaraki}}||52,834||140.21||377||2006-03-27||[http://www.city.omitama.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kanazawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|金沢市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||455,595||467.77||974||1889-04-01||[http://www4.city.kanazawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nonoichi, Ishikawa|Nonoichi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|野々市市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||51,976||13.56||3,800||2011-11-11||[http://www.city.nonoichi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nanao, Ishikawa|Nanao]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|七尾市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||60,140||317.96||189||1939-07-20||[http://www.city.nanao.lg.jp/] |- |align="left"|[[Komatsu, Ishikawa|Komatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小松市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||109,285||371.13||294||1940-12-01||[https://web.archive.org/web/20031018035511/http://www.city.komatsu.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Suzu, Ishikawa|Suzu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|珠洲市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||17,111||247.20||69.2||1954-07-15||[http://www.city.suzu.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Hakui, Ishikawa|Hakui]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽咋市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||23,963||81.96||292||1958-07-01||[http://www.city.hakui.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Kahoku, Ishikawa|Kahoku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|かほく市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||34,747||64.76||537||2004-03-01||[http://www.city.kahoku.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Hakusan, Ishikawa|Hakusan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白山市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||110,563||755.17||146||2005-02-01||[http://www.city.hakusan.ishikawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219135937/http://www.city.hakusan.ishikawa.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[Nomi, Ishikawa|Nomi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|能美市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||48,106||83.85||574||2005-02-01||[http://www.city.nomi.ishikawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521152917/http://www.city.nomi.ishikawa.jp/ |date=2009-05-21 }} |- |align="left"|[[Kaga, Ishikawa|Kaga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加賀市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||73,745||306.00||241||2005-10-01||[http://www.city.kaga.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[Wajima, Ishikawa|Wajima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|輪島市}}}}||align="left"|{{flag|Ishikawa}}||31,532||426.25||74.0||2006-02-01||[http://www.city.wajima.ishikawa.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Morioka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|盛岡市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||299,746||886.47||338||1889-04-01||[http://www.city.morioka.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Kamaishi, Iwate|Kamaishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|釜石市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||41,348||441.42||93.7||1937-05-05||[http://www.city.kamaishi.iwate.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ofunato</span>[[Ōfunato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大船渡市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||42,119||323.28||130||1952-04-01||[http://www.city.ofunato.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Rikuzentakata, Iwate|Rikuzentakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|陸前高田市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||23,961||232.29||103||1955-01-01||[http://www.city.rikuzentakata.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Kitakami, Iwate|Kitakami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北上市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||94,806||437.55||217||1991-04-01||[http://www.city.kitakami.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Miyako, Iwate|Miyako]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮古市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||58,342||696.82||83.7||2005-06-06||[http://www.city.miyako.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Hachimantai, Iwate|Hachimantai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八幡平市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||29,993||862.25||34.8||2005-09-01||[http://www.city.hachimantai.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ichinoseki, Iwate|Ichinoseki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|一関市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||123,155||1,133.10||109||2005-09-20||[http://www.city.ichinoseki.iwate.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tono</span>[[Tōno, Iwate|Tōno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|遠野市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||30,587||825.62||37.0||2005-10-01||[http://www.city.tono.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Hanamaki, Iwate|Hanamaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|花巻市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||103,718||908.32||114||2006-01-01||[http://www.city.hanamaki.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Ninohe, Iwate|Ninohe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|二戸市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||30,685||420.31||73.0||2006-01-01||[https://web.archive.org/web/20100309140524/http://www.city.ninohe.iwate.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Oshu</span>[[Ōshū, Iwate|Ōshū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|奥州市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||128,273||993.35||129||2006-02-20||[http://www.city.oshu.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Kuji, Iwate|Kuji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|久慈市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||37,824||623.14||60.7||2006-03-06||[http://www.city.kuji.iwate.jp/] |- |align="left"|[[Takizawa, Iwate|Takizawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|滝沢市}}}}||align="left"|{{flag|Iwate}}||55,153||182.32||303||2014-01-01||[http://www.city.takizawa.iwate.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Takamatsu, Kagawa|Takamatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高松市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||418,557||375.11||1,116||1890-02-15||[http://www.city.takamatsu.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[Marugame, Kagawa|Marugame]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|丸亀市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||110,550||111.79||989||1899-04-01||[http://www.city.marugame.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakaide, Kagawa|Sakaide]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|坂出市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||56,501||92.46||611||1942-07-01||[http://www.city.sakaide.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Zentsuji</span>[[Zentsūji, Kagawa|Zentsūji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|善通寺市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||35,180||39.88||882||1954-03-31||[http://www.city.zentsuji.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[Sanuki, Kagawa|Sanuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|さぬき市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||54,832||158.90||345||2002-04-01||[http://www.city.sanuki.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[Higashikagawa, Kagawa|Higashikagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東かがわ市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||34,953||153.35||228||2003-04-01||[http://www.higashikagawa.jp/] |- |align="left"|[[Kan'onji, Kagawa|Kan'onji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|観音寺市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||64,020||117.47||545||2005-10-11||[http://www.city.kanonji.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[Mitoyo, Kagawa|Mitoyo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三豊市}}}}||align="left"|{{flag|Kagawa}}||69,997||222.66||314||2006-01-01||[http://www.city.mitoyo.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kagoshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿児島市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||605,196||547.06||1,106||1889-04-01||[http://www.city.kagoshima.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119192827/http://www.city.kagoshima.lg.jp/ |date=2013-01-19 }} |- |align="left"|[[Kanoya, Kagoshima|Kanoya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿屋市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||105,673||448.33||236||1941-05-27||[http://www.e-kanoya.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070918223533/http://www.e-kanoya.net/ |date=2007-09-18 }} |- |align="left"|[[Makurazaki, Kagoshima|Makurazaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|枕崎市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||24,400||74.88||326||1949-09-01||[https://web.archive.org/web/20030522080438/http://www.city.makurazaki.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[Akune, Kagoshima|Akune]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿久根市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||24,166||134.30||180||1952-04-01||[http://www.city.akune.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202014736/http://www.city.akune.kagoshima.jp/ |date=2013-02-02 }} |- |align="left"|[[Izumi, Kagoshima|Izumi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|出水市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||56,851||330.06||172||1954-04-01||[http://www.city.izumi.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030928012037/http://www.city.izumi.kagoshima.jp/ |date=2003-09-28 }} |- |align="left"|[[Ibusuki, Kagoshima|Ibusuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|指宿市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||45,455||149.01||305||1954-04-01||[http://www.city.ibusuki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Minamisatsuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南さつま市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||40,386||283.35||143||1954-07-15||[http://www.city.minamisatsuma.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023213442/http://www.city.minamisatsuma.lg.jp/ |date=2014-10-23 }} |- |align="left"|[[Nishinoomote, Kagoshima|Nishinoomote]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西之表市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||17,666||205.75||85.9||1958-10-01||[https://web.archive.org/web/20031011212628/http://www.city.nishinoomote.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[Tarumizu, Kagoshima|Tarumizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|垂水市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||18,078||162.01||112||1958-10-01||[http://www.city.tarumizu.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029075751/http://www.city.tarumizu.lg.jp/ |date=2015-10-29 }} |- |align="left"|[[Satsumasendai, Kagoshima|Satsumasendai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|薩摩川内市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||100,730||683.50||147||2004-10-12||[https://web.archive.org/web/20041020012842/http://www.city.satsumasendai.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[Hioki, Kagoshima|Hioki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日置市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||51,472||253.06||203||2005-05-01||[http://www.city.hioki.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120013939/http://www.city.hioki.kagoshima.jp/ |date=2013-01-20 }} |- |align="left"|[[Soo, Kagoshima|Soo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|曽於市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||41,179||390.39||105||2005-07-01||[http://www.city.soo.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[Ichikikushikino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|いちき串木野市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||32,079||112.04||286||2005-10-11||[http://www.city.ichikikushikino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kirishima, Kagoshima|Kirishima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|霧島市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||127,726||603.68||212||2005-11-07||[http://www.city-kirishima.jp/] |- |align="left"|[[Shibushi, Kagoshima|Shibushi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|志布志市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||34,105||289.93||118||2006-01-01||[http://www.city.shibushi.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140623232216/http://www.city.shibushi.lg.jp/ |date=2014-06-23 }} |- |align="left"|[[Amami, Kagoshima|Amami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|奄美市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||48,116||306.20||157||2006-03-20||[http://www.city.amami.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424051319/http://www.city.amami.lg.jp/ |date=2006-04-24 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Minamikyushu</span>[[Minamikyūshū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南九州市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||40,891||357.85||114||2007-12-01||[http://www.city.minamikyushu.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620135941/http://www.city.minamikyushu.lg.jp/ |date=2012-06-20 }} |- |align="left"|[[Isa, Kagoshima|Isa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊佐市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||30,070||392.36||76.64||2008-11-01||[http://www.city.isa.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402023810/http://www.city.isa.kagoshima.jp/ |date=2009-04-02 }} |- |align="left"|[[Aira, Kagoshima|Aira]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|姶良市}}}}||align="left"|{{flag|Kagoshima}}||74,611||231.32||323||2010-03-23||[http://www.city.aira.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104035148/http://www.city.aira.lg.jp/ |date=2015-11-04 }} |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Yokohama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|横浜市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||3,697,894||437.38||8,500||1889-04-01||[http://www.city.yokohama.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Yokosuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|横須賀市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||421,397||100.68||4,186||1907-02-15||[http://www.city.yokosuka.kanagawa.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Kawasaki, Kanagawa|Kawasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|川崎市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||1,373,630||142.70||9,626||1924-07-01||[http://www.city.kawasaki.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Hiratsuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|平塚市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||260,419||67.83||3,839||1932-04-01||[http://www.city.hiratsuka.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Kamakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鎌倉市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||173,588||39.60||4,384||1939-11-03||[http://www.city.kamakura.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Fujisawa, Kanagawa|Fujisawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|藤沢市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||402,628||69.51||5,792||1940-10-01||[http://www.city.fujisawa.kanagawa.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Odawara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小田原市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||198,841||114.09||1,743||1940-12-20||[http://www.city.odawara.kanagawa.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Chigasaki, Kanagawa|Chigasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|茅ヶ崎市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||231,005||35.71||6,469||1947-10-01||[http://www.city.chigasaki.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Zushi, Kanagawa|Zushi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|逗子市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||58,654||17.34||3,383||1954-04-15||[http://www.city.zushi.kanagawa.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Sagamihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|相模原市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||706,342||328.84||2,148||1954-11-20||[http://www.city.sagamihara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Miura, Kanagawa|Miura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三浦市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||49,371||32.28||1,529||1955-01-01||[http://www.city.miura.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Hadano, Kanagawa|Hadano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|秦野市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||169,201||103.61||1,633||1955-01-01||[http://www.city.hadano.kanagawa.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Atsugi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|厚木市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||225,163||93.83||2,400||1955-02-01||[http://www.city.atsugi.kanagawa.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Yamato, Kanagawa|Yamato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大和市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||223,127||27.06||8,246||1959-02-01||[http://www.city.yamato.lg.jp/] |- |align="left"|[[Isehara, Kanagawa|Isehara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊勢原市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||100,779||55.52||1,815||1971-03-01||[http://www.city.isehara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Ebina, Kanagawa|Ebina]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|海老名市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||126,035||26.48||4,760||1971-11-01||[http://www.city.ebina.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Zama, Kanagawa|Zama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|座間市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||127,582||17.58||7,257||1971-11-01||[http://www.city.zama.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Minamiashigara, Kanagawa|Minamiashigara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南足柄市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||44,285||76.93||576||1972-04-01||[http://www.city.minamiashigara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[Ayase, Kanagawa|Ayase]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|綾瀬市}}}}||align="left"|{{flag|Kanagawa}}||82,083||22.28||3,684||1978-11-01||[http://www.city.ayase.kanagawa.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Kochi</span>[[Lungsod ng Kōchi|Kōchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高知市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||342,944||309.22||1,109||1889-04-01||[http://www.city.kochi.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Sukumo, Kōchi|Sukumo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宿毛市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||23,771||286.11||83.1||1954-03-31||[http://www.city.sukumo.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Aki, Kōchi|Aki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安芸市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||20,555||317.34||64.8||1954-08-01||[http://www.city.aki.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Tosashimizu, Kōchi|Tosashimizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|土佐清水市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||17,421||266.54||65.4||1954-08-01||[http://www.city.tosashimizu.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Susaki, Kōchi|Susaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|須崎市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||25,679||135.46||190||1954-10-01||[https://web.archive.org/web/19991127184937/http://city.susaki.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Tosa, Kōchi|Tosa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|土佐市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||29,726||91.59||325||1959-01-01||[http://www.city.tosa.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030040629/http://www.city.tosa.lg.jp/ |date=2020-10-30 }} |- |align="left"|[[Muroto, Kōchi|Muroto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|室戸市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||17,683||248.25||71.2||1959-03-01||[http://www.city.muroto.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Nankoku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南国市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||50,315||125.35||401||1959-10-01||[https://web.archive.org/web/20031008163502/http://www.city.nankoku.kochi.jp/] |- |align="left"|[[Shimanto, Kōchi|Shimanto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四万十市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||37,182||632.42||58.8||2005-04-10||[http://www.city.shimanto.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kami, Kōchi|Kami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|香美市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||29,144||538.22||54.1||2006-03-01||[https://web.archive.org/web/20121031134322/http://www.city.kami.kochi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Konan</span>[[Kōnan, Kōchi|Kōnan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|香南市}}}}||align="left"|{{flag|Kōchi}}||34,084||126.49||269||2006-03-01||[http://www.city.kochi-konan.lg.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Kumamoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|熊本市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||670,348||267.23||2,509||1889-04-01||[https://web.archive.org/web/20030423003228/http://www.city.kumamoto.kumamoto.jp/] |- |align="left"|[[Yatsushiro, Kumamoto|Yatsushiro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八代市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||134,491||680.59||198||1940-09-01||[http://www.city.yatsushiro.kumamoto.jp/] |- |align="left"|[[Hitoyoshi, Kumamoto|Hitoyoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|人吉市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||36,556||210.55||174||1942-02-11||[http://www.city.hitoyoshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Arao, Kumamoto|Arao]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|荒尾市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||55,505||57.15||971||1942-04-01||[http://www.city.arao.lg.jp/] |- |align="left"|[[Minamata, Kumamoto|Minamata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|水俣市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||28,123||162.88||173||1949-04-01||[http://www.city.minamata.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tamana, Kumamoto|Tamana]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|玉名市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||70,747||152.55||464||1954-04-01||[http://www.city.tamana.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yamaga, Kumamoto|Yamaga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山鹿市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||56,741||299.67||189||1954-04-01||[http://www.city.yamaga.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050126040213/http://city.yamaga.kumamoto.jp/ |date=2005-01-26 }} |- |align="left"|[[Kikuchi, Kumamoto|Kikuchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|菊池市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||51,471||276.66||186||1958-08-01||[http://www.city.kikuchi.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919121754/http://www.city.kikuchi.kumamoto.jp/ |date=2011-09-19 }} |- |align="left"|[[Uto, Kumamoto|Uto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇土市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||37,897||74.19||511||1958-10-01||[http://www.city.uto.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716212732/http://www.city.uto.kumamoto.jp/ |date=2012-07-16 }} |- |align="left"|[[Kami-Amakusa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上天草市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||31,051||126.13||246||2004-03-31||[https://web.archive.org/web/20090224085647/http://www.kamiamakusa-c.kumamoto-sgn.jp/] |- |align="left"|[[Uki, Kumamoto|Uki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇城市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||62,718||188.56||333||2005-01-15||[http://www.city.uki.kumamoto.jp/] |- |align="left"|[[Aso, Kumamoto|Aso]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿蘇市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||29,149||376.25||77.5||2005-02-11||[http://www.city.aso.kumamoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Koshi</span>[[Kōshi, Kumamoto|Kōshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|合志市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||53,490||53.17||1,006||2006-02-27||[http://www.city.koshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Amakusa, Kumamoto|Amakusa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|天草市}}}}||align="left"|{{flag|Kumamoto}}||93,047||683.17||136||2006-03-27||[http://www.city.amakusa.kumamoto.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Kyoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|京都市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||1,474,570||827.90||1,800||1889-04-01||[http://www.city.kyoto.lg.jp/] |- |align="left"|[[Fukuchiyama, Kyoto|Fukuchiyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福知山市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||80,836||552.57||146||1937-04-01||[http://www.city.fukuchiyama.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Maizuru]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|舞鶴市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||90,461||342.15||264||1943-05-27||[http://www.city.maizuru.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Ayabe, Kyoto|Ayabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|綾部市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||37,081||347.11||107||1950-08-01||[https://web.archive.org/web/20070210163241/http://www.city.ayabe.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Uji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇治市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||191,297||67.55||2,832||1951-03-01||[http://www.city.uji.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Miyazu, Kyoto|Miyazu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮津市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||20,565||169.32||121||1954-06-01||[http://www.city.miyazu.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Kameoka, Kyoto|Kameoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|亀岡市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||93,641||224.90||416||1955-01-01||[http://www.city.kameoka.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Joyo</span>[[Jōyō, Kyoto|Jōyō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|城陽市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||80,795||32.74||2,468||1972-05-03||[http://www.city.joyo.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Muko</span>[[Mukō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|向日市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||55,137||7.67||7,189||1972-10-01||[http://www.city.muko.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nagaokakyo</span>[[Nagaokakyō, Kyoto|Nagaokakyō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長岡京市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||79,031||19.18||4,120||1972-10-01||[https://web.archive.org/web/20051125110930/http://www.city.nagaokakyo.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Yawata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八幡市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||73,822||24.37||3,029||1977-11-01||[http://www.city.yawata.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Kyotanabe</span>[[Kyōtanabe, Kyoto|Kyōtanabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|京田辺市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||65,211||42.94||1,519||1997-04-01||[http://www.kyotanabe.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013120104/http://www.kyotanabe.jp/ |date=2012-10-13 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Kyotango</span>[[Kyōtango]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|京丹後市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||60,980||501.84||122||2004-04-01||[http://www.city.kyotango.kyoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008195221/http://www.city.kyotango.kyoto.jp/ |date=2012-10-08 }} |- |align="left"|[[Nantan, Kyoto|Nantan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南丹市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||35,937||616.31||58.3||2006-06-01||[http://www.city.nantan.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[Kizugawa, Kyoto|Kizugawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|木津川市}}}}||align="left"|{{flag|Kyoto}}||66,783||85.12||785||2007-03-12||[http://www.city.kizugawa.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Yokkaichi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四日市市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||306,584||205.53||1,492||1897-08-01||[http://www.city.yokkaichi.mie.jp/] |- |align="left"|[[Matsusaka, Mie|Matsusaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松阪市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||169,571||623.82||272||1933-02-01||[http://www.city.matsusaka.mie.jp/] |- |align="left"|[[Kuwana, Mie|Kuwana]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桑名市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||140,816||136.61||1,031||1937-04-01||[http://www.city.kuwana.lg.jp/] |- |align="left"|[[Suzuka, Mie|Suzuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鈴鹿市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||197,437||194.67||1,014||1942-12-01||[http://www.city.suzuka.mie.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217195322/http://www.city.suzuka.mie.jp/ |date=2007-02-17 }} |- |align="left"|[[Nabari, Mie|Nabari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名張市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||81,184||129.76||626||1954-03-31||[http://www.city.nabari.lg.jp/] |- |align="left"|[[Owase, Mie|Owase]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尾鷲市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||21,272||193.16||110||1954-06-20||[http://www.city.owase.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kameyama, Mie|Kameyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|亀山市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||50,304||190.91||263||1954-10-01||[http://www.city.kameyama.mie.jp/] |- |align="left"|[[Toba, Mie|Toba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鳥羽市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||22,286||107.98||206||1954-11-01||[http://www.city.toba.mie.jp/] |- |align="left"|[[Inabe, Mie|Inabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|いなべ市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||46,676||219.58||213||2003-12-01||[http://www.city.inabe.mie.jp/] |- |align="left"|[[Shima, Mie|Shima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|志摩市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||56,758||179.70||316||2004-10-01||[http://www.city.shima.mie.jp/] |- |align="left"|[[Iga, Mie|Iga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊賀市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||99,662||558.17||179||2004-11-01||[http://www.city.iga.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ise, Mie|Ise]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊勢市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||133,547||208.53||640||2005-11-01||[http://www.city.ise.mie.jp/] |- |align="left"|[[Kumano, Mie|Kumano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|熊野市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||20,477||373.63||54.8||2005-11-01||[http://www.city.kumano.mie.jp/] |- |align="left"|[[Tsu, Mie|Tsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|津市}}}}||align="left"|{{flag|Mie}}||289,215||710.81||407||2006-01-01||[http://www.info.city.tsu.mie.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Sendai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|仙台市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||1,029,552||783.54||1,314||1889-04-01||[http://www.city.sendai.jp/] |- |align="left"|[[Ishinomaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|石巻市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||163,840||555.77||295||1933-04-01||[http://www.city.ishinomaki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Shiogama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|塩竈市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||58,057||17.86||3,251||1941-11-23||[http://www.city.shiogama.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Shiroishi, Miyagi|Shiroishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白石市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||38,629||286.47||135||1954-04-01||[http://www.city.shiroishi.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Natori, Miyagi|Natori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名取市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||69,610||100.06||696||1958-10-01||[http://www.city.natori.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Kakuda, Miyagi|Kakuda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|角田市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||32,559||147.58||221||1958-10-01||[https://web.archive.org/web/20010124171000/http://www.city.kakuda.miyagi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tagajo</span>[[Tagajō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|多賀城市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||63,200||19.65||3,216||1971-11-01||[http://www.city.tagajo.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Iwanuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩沼市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||44,595||60.72||734||1971-11-01||[http://www.city.iwanuma.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Tome, Miyagi|Tome]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|登米市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||86,940||536.38||162||2005-04-01||[http://www.city.tome.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Kurihara, Miyagi|Kurihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|栗原市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||77,862||804.93||96.7||2005-04-01||[http://www.kuriharacity.jp/] |- |align="left"|[[Higashimatsushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東松島市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||43,238||101.86||424||2005-04-01||[http://www.city.higashimatsushima.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[Kesennuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|気仙沼市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||64,578||226.67||285||2006-03-31||[https://archive.today/20121205013719/http://www.city.kesennuma.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Osaki</span>[[Ōsaki, Miyagi|Ōsaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大崎市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||137,164||796.76||172||2006-03-31||[http://www.city.osaki.miyagi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Osaki</span>[[Tomiya, Miyagi|Tomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富谷市}}}}||align="left"|{{flag|Miyagi}}||52,491||49.13||1,067||2016-10-10||[http://www.tomiya-city.miyagi.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Miyazaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮崎市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||369,473||596.80||619||1924-04-01||[http://www.city.miyazaki.miyazaki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Miyakonojo</span>[[Miyakonojō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|都城市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||169,384||653.31||259||1924-04-01||[http://www.city.miyakonojo.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Nobeoka, Miyazaki|Nobeoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|延岡市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||132,480||867.97||153||1933-02-11||[http://www.city.nobeoka.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Nichinan, Miyazaki|Nichinan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日南市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||43,264||294.46||147||1950-01-01||[http://www.city.nichinan.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kobayashi, Miyazaki|Kobayashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小林市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||40,514||474.23||85.4||1950-04-01||[https://web.archive.org/web/20100410014919/http://www.city.kobayashi.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hyuga</span>[[Hyūga, Miyazaki|Hyūga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日向市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||63,066||336.29||188||1951-04-01||[http://www.city.hyuga.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Kushima, Miyazaki|Kushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|串間市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||21,386||294.96||72.5||1954-11-03||[https://web.archive.org/web/20110307085939/http://www.city.kushima.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Saito, Miyazaki|Saito]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西都市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||33,290||438.56||75.9||1958-11-01||[https://web.archive.org/web/20030928215807/http://www.city.saito.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[Ebino, Miyazaki|Ebino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|えびの市}}}}||align="left"|{{flag|Miyazaki}}||22,445||283.00||79.3||1970-12-01||[http://www.city.ebino.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Matsumoto, Nagano|Matsumoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松本市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||227,392||919.35||247||1907-05-01||[http://www.city.matsumoto.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Okaya, Nagano|Okaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岡谷市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||53,722||85.14||631||1936-04-01||[http://www.city.okaya.lg.jp/] |- |align="left"|[[Suwa, Nagano|Suwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|諏訪市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||52,671||109.06||483||1941-08-10||[http://www.city.suwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Suzaka, Nagano|Suzaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|須坂市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||53,097||149.84||354||1954-04-01||[http://www.city.suzaka.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Komoro, Nagano|Komoro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小諸市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||45,333||98.66||459||1954-04-01||[http://webarchive.loc.gov/all/20020914050105/http%3A//www.city.komoro.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Komagane, Nagano|Komagane]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|駒ヶ根市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||34,696||165.92||209||1954-07-01||[http://www.city.komagane.nagano.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omachi</span>[[Ōmachi, Nagano|Ōmachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大町市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||31,276||564.99||55.4||1954-07-01||[http://www.city.omachi.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Iiyama, Nagano|Iiyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飯山市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||24,155||202.32||119||1954-08-01||[http://www.city.iiyama.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Iida, Nagano|Iida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飯田市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||107,129||658.76||163||1956-09-30||[http://www.city.iida.lg.jp/] |- |align="left"|[[Chino, Nagano|Chino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|茅野市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||57,363||266.41||215||1958-08-01||[http://www.city.chino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Shiojiri, Nagano|Shiojiri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|塩尻市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||67,781||290.13||234||1959-04-01||[https://web.archive.org/web/20010720092104/http://www.city.shiojiri.nagano.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Nagano|Nagano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長野市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||378,204||730.83||517||1966-10-16||[http://www.city.nagano.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Chikuma, Nagano|Chikuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|千曲市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||63,305||119.84||528||2003-09-01||[https://web.archive.org/web/20030901020411/http://www.city.chikuma.nagano.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tomi</span>[[Tōmi, Nagano|Tōmi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東御市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||31,211||112.30||278||2004-04-01||[http://www.city.tomi.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Nakano, Nagano|Nakano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中野市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||46,295||112.06||413||2005-04-01||[http://www.city.nakano.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Saku, Nagano|Saku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐久市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||100,077||423.99||236||2005-04-01||[http://www.city.saku.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Azumino, Nagano|Azumino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安曇野市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||97,084||331.82||293||2005-10-01||[http://www.city.azumino.nagano.jp] |- |align="left"|[[Ueda, Nagano|Ueda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上田市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||161,887||552.00||293||2006-03-06||[http://www.city.ueda.nagano.jp/] |- |align="left"|[[Ina, Nagano|Ina]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊那市}}}}||align="left"|{{flag|Nagano}}||71,937||667.81||108||2006-03-31||[http://www.inacity.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Nagasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長崎市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||448,792||406.37||1,104||1889-04-01||[http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230090651/http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/ |date=2015-12-30 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Sasebo, Nagasaki|Sasebo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐世保市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||254,650||364.00||700||1902-04-01||[https://web.archive.org/web/20040702014029/http://www.city.sasebo.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Shimabara, Nagasaki|Shimabara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|島原市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||48,953||82.77||591||1940-04-01||[http://www.city.shimabara.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omura</span>[[Ōmura, Nagasaki|Ōmura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大村市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||89,650||126.34||710||1942-02-11||[http://www.city.omura.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Tsushima, Nagasaki|Tsushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|対馬市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||36,347||708.81||51.3||2004-03-01||[http://www.city.tsushima.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Iki, Nagasaki|Iki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|壱岐市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||30,352||138.50||219||2004-03-01||[https://web.archive.org/web/20110516134104/http://www.city.iki.nagasaki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Goto</span>[[Gotō, Nagasaki|Gotō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|五島市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||42,447||420.77||101||2004-08-01||[https://web.archive.org/web/20120303101431/http://www3.city.goto.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Isahaya, Nagasaki|Isahaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|諫早市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||142,635||312.24||457||2005-03-01||[http://www.city.isahaya.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Saikai, Nagasaki|Saikai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西海市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||32,737||241.95||135||2005-04-01||[http://www.city.saikai.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Hirado, Nagasaki|Hirado]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|平戸市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||36,785||235.63||156||2005-10-01||[https://web.archive.org/web/20090416075114/http://www.city.hirado.lg.jp/] |- |align="left"|[[Unzen, Nagasaki|Unzen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|雲仙市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||48,701||206.92||235||2005-10-11||[http://www.city.unzen.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[Matsuura, Nagasaki|Matsuura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松浦市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||26,007||130.35||200||2006-01-01||[http://www.city-matsuura.jp/] |- |align="left"|[[Minamishimabara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南島原市}}}}||align="left"|{{flag|Nagasaki}}||52,347||169.88||308||2006-03-31||[http://www.city.Minamishimabara.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Nara|Nara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|奈良市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||367,393||276.84||1,327||1898-02-01||[https://web.archive.org/web/20031008220336/http://www.city.nara.nara.jp/] |- |align="left"|[[Yamatotakada, Nara|Yamatotakada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大和高田市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||69,473||16.49||4,213||1948-01-01||[http://www.city.yamatotakada.nara.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yamatokoriyama</span>[[Yamatokōriyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大和郡山市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||90,223||42.68||2,114||1954-01-01||[http://www.city.yamatokoriyama.nara.jp/] |- |align="left"|[[Tenri, Nara|Tenri]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|天理市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||70,702||86.37||819||1954-04-01||[http://www.city.tenri.nara.jp/] |- |align="left"|[[Kashihara, Nara|Kashihara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|橿原市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||124,679||39.52||3,155||1956-02-11||[https://web.archive.org/web/20081212230334/http://www.city.kashihara.nara.jp/] |- |align="left"|[[Sakurai, Nara|Sakurai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桜井市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||60,699||98.92||614||1956-09-01||[http://webarchive.loc.gov/all/20020914050354/http%3A//www.city.sakurai.nara.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gojo</span>[[Gojō, Nara|Gojō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|五條市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||36,002||292.05||123||1957-10-15||[http://www.city.gojo.lg.jp/] |- |align="left"|[[Gose, Nara|Gose]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|御所市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||31,160||60.58||514||1958-03-31||[http://www.city.gose.nara.jp/] |- |align="left"|[[Ikoma, Nara|Ikoma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|生駒市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||115,359||53.18||2,169||1971-11-01||[http://www.city.ikoma.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kashiba, Nara|Kashiba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|香芝市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||72,967||24.23||3,011||1991-10-01||[http://www.city.kashiba.lg.jp/] |- |align="left"|[[Katsuragi, Nara|Katsuragi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|葛城市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||35,194||33.73||1,043||2004-10-01||[http://www.city.katsuragi.nara.jp/] |- |align="left"|[[Uda, Nara|Uda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇陀市}}}}||align="left"|{{flag|Nara}}||35,895||247.62||145||2006-01-01||[http://www.city.uda.nara.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Lungsod ng Niigata|Niigata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新潟市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||813,053||726.10||1,120||1889-04-01||[http://www.city.niigata.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Nagaoka, Niigata|Nagaoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長岡市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||281,222||840.88||334||1906-04-01||[http://www.city.nagaoka.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Kashiwazaki, Niigata|Kashiwazaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柏崎市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||93,506||442.70||211||1940-07-01||[https://web.archive.org/web/20031011010046/http://www.city.kashiwazaki.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Shibata, Niigata|Shibata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新発田市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||103,490||532.82||194||1947-01-01||[https://web.archive.org/web/20031017121056/http://www.city.shibata.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Ojiya, Niigata|Ojiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小千谷市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||39,304||155.12||253||1954-03-10||[http://www.city.ojiya.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Kamo, Niigata|Kamo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加茂市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||30,800||133.68||230||1954-03-10||[http://www.city.kamo.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Mitsuke, Niigata|Mitsuke]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|見附市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||42,139||77.96||541||1954-03-31||[http://www.city.mitsuke.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Murakami, Niigata|Murakami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|村上市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||30,197||142.12||212||1954-03-31||[https://web.archive.org/web/20050828083750/http://www.city.murakami.niigata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Myoko</span>[[Myōkō, Niigata|Myōkō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|妙高市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||36,837||445.52||82.7||1954-11-01||[http://www.city.myoko.niigata.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|<span style="display:none">Joetsu</span>[[Jōetsu, Niigata|Jōetsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上越市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||206,175||973.32||212||1971-04-29||[http://www.city.joetsu.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Sado, Niigata|Sado]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐渡市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||65,037||855.26||76.0||2004-03-01||[http://www.city.sado.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Agano, Niigata|Agano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿賀野市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||46,158||192.72||240||2004-04-01||[http://www.city.agano.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Uonuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|魚沼市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||42,334||946.93||44.7||2004-11-01||[http://www.city.uonuma.niigata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014907/http://www.city.uonuma.niigata.jp/uogaku/ |date=2007-09-27 }} |- |align="left"|[[Minamiuonuma|Minami-Uonuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南魚沼市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||62,518||584.82||107||2004-11-01||[http://www.city.minamiuonuma.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Itoigawa, Niigata|Itoigawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|糸魚川市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||48,653||746.24||65.2||2005-03-19||[http://www.city.itoigawa.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tokamachi</span>[[Tōkamachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|十日町市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||60,480||589.92||103||2005-04-01||[http://www.city.tokamachi.niigata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129140601/http://www.city.tokamachi.niigata.jp/ |date=2016-01-29 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Sanjo</span>[[Sanjō, Niigata|Sanjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三条市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||103,199||432.01||239||2005-05-01||[http://www.city.sanjo.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Tainai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|胎内市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||32,165||265.18||121||2005-09-01||[http://www.city.tainai.niigata.jp/] |- |align="left"|[[Gosen, Niigata|Gosen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|五泉市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||55,936||351.87||159||2006-01-01||[http://www.city.gosen.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tsubame, Niigata|Tsubame]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|燕市}}}}||align="left"|{{flag|Niigata}}||82,910||110.88||748||2006-03-20||[http://www.city.tsubame.niigata.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Oita</span>[[Lungsod ng Ōita|Ōita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大分市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||467,267||501.25||932||1911-04-01||[http://www.city.oita.oita.jp/] |- |align="left"|[[Beppu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|別府市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||127,345||125.15||1,018||1924-04-01||[http://www.city.beppu.oita.jp/] |- |align="left"|[[Nakatsu, Ōita|Nakatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中津市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||84,179||491.09||171||1929-04-20||[http://www.city-nakatsu.jp/] |- |align="left"|[[Hita, Ōita|Hita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日田市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||72,601||666.19||109||1940-12-11||[http://www.city.hita.oita.jp/] |- |align="left"|[[Saiki, Ōita|Saiki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐伯市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||78,675||903.44||87.1||1941-04-29||[http://www.city.saiki.oita.jp/] |- |align="left"|[[Usuki, Ōita|Usuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|臼杵市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||42,464||291.07||146||1950-04-01||[http://www.city.usuki.oita.jp/] |- |align="left"|[[Tsukumi, Ōita|Tsukumi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|津久見市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||20,561||79.53||259||1951-04-01||[http://www.city.tsukumi.oita.jp/] |- |align="left"|[[Taketa, Ōita|Taketa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|竹田市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||25,449||477.59||53.3||1954-03-31||[http://www.city.taketa.oita.jp/] |- |align="left"|[[Bungotakada, Ōita|Bungotakada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊後高田市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||24,484||206.64||118||1954-05-31||[http://www.city.bungotakada.oita.jp/] |- |align="left"|[[Usa, Ōita|Usa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇佐市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||59,971||439.12||137||1967-04-01||[http://www.city.usa.oita.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Bungo-ono</span>[[Bungo-Ōno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊後大野市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||40,409||603.36||67.0||2005-03-31||[http://www.bungo-ohno.jp/] |- |align="left"|[[Kitsuki, Ōita|Kitsuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|杵築市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||33,465||280.01||120||2005-10-01||[http://www.city.kitsuki.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yufu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|由布市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||35,298||319.16||111||2005-10-01||[http://www.city.yufu.oita.jp/] |- |align="left"|[[Kunisaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|国東市}}}}||align="left"|<span style="display:none">Oita</span>{{flag|Ōita}}||33,473||317.81||105||2006-03-31||[http://www.city.kunisaki.oita.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Okayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岡山市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||701,293||789.91||887||1889-06-01||[http://www.city.okayama.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kurashiki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|倉敷市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||472,452||354.71||1,332||1928-04-01||[http://www.city.kurashiki.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Tsuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|津山市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||109,493||506.36||216||1929-02-11||[http://www.city.tsuyama.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120820085908/http://www.city.tsuyama.lg.jp/ |date=2012-08-20 }} |- |align="left"|[[Tamano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|玉野市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||65,723||103.63||634||1940-08-03||[https://web.archive.org/web/20031014090840/http://www.city.tamano.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Kasaoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|笠岡市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||55,987||136.03||412||1952-04-01||[http://www.city.kasaoka.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Ibara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|井原市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||44,423||243.36||183||1953-04-01||[http://www.city.ibara.okayama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Soja</span>[[Sōja]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|総社市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||66,789||212.00||315||1954-03-31||[http://www.city.soja.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Takahashi, Okayama|Takahashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高梁市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||37,573||547.01||68.7||1954-05-01||[http://www.city.takahashi.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Niimi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新見市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||35,022||793.27||44.1||1954-06-01||[http://www.city.niimi.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Bizen, Okayama|Bizen]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|備前市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||39,117||258.23||151||1971-04-01||[http://www.city.bizen.okayama.jp/] |- |align="left"|[[Setouchi, Okayama|Setouchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|瀬戸内市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||38,645||125.53||308||2004-11-01||[http://www.city.setouchi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Akaiwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|赤磐市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||43,742||209.43||209||2005-03-07||[http://www.city.akaiwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Maniwa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|真庭市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||50,405||828.43||60.8||2005-03-31||[http://www.city.maniwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Mimasaka, Okayama|Mimasaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美作市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||31,550||429.19||73.5||2005-03-31||[http://www.city.mimasaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Asakuchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浅口市}}}}||align="left"|{{flag|Okayama}}||37,108||66.46||558||2006-03-21||[http://www.city.asakuchi.okayama.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Naha]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那覇市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||314,162||39.23||7,963||1921-05-20||[http://www.city.naha.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Ishigaki, Okinawa|Ishigaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|石垣市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||46,489||229.00||195||1947-07-10||[http://www.city.ishigaki.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Ginowan, Okinawa|Ginowan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宜野湾市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||91,233||19.70||4,569||1962-07-01||[http://www.city.ginowan.okinawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100318044008/http://www.city.ginowan.okinawa.jp/ |date=2010-03-18 }} |- |align="left"|[[Urasoe, Okinawa|Urasoe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浦添市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||108,052||19.09||5,516||1970-07-01||[https://web.archive.org/web/20050822223727/http://8761234.jp/] |- |align="left"|[[Nago]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|名護市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||60,598||210.30||278||1970-08-01||[http://www.city.nago.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Itoman, Okinawa|Itoman]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|糸満市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||56,171||46.63||1,200||1971-12-01||[https://web.archive.org/web/20031010070538/http://www.city.itoman.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Lungsod ng Okinawa|Okinawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|沖縄市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||128,421||49.00||2,565||1974-04-01||[http://www.city.okinawa.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Tomigusuku, Okinawa|Tomigusuku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊見城市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||54,586||19.45||2,751||2002-04-01||[http://www.city.tomigusuku.okinawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070309075111/http://j2k.naver.com/j2k_frame.php/korean/www.city.tomigusuku.okinawa.jp/ |date=2007-03-09 }} |- |align="left"|[[Uruma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|うるま市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||114,087||86.03||1,313||2005-04-01||[https://web.archive.org/web/20050520003645/http://www.city.uruma.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[Miyakojima, Okinawa|Miyakojima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宮古島市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||52,777||204.54||275||2005-10-01||[http://www.city.miyakojima.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nanjo</span>[[Nanjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南城市}}}}||align="left"|{{flag|Okinawa}}||39,458||49.70||819||2006-01-01||[http://www.city.nanjo.okinawa.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Osaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大阪市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||2,668,586||222.30||11,900||1889-04-01||[http://www.city.osaka.lg.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Sakai, Osaka|Sakai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|堺市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||835,333||149.99||5,569||1889-04-01||[http://www.city.sakai.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kishiwada, Osaka|Kishiwada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岸和田市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||200,538||72.24||2,776||1922-11-01||[http://www.city.kishiwada.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103101744/http://www.city.kishiwada.osaka.jp/index_e.html |date=2009-01-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Toyonaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊中市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||387,269||36.38||10,645||1936-10-15||[http://www.city.toyonaka.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Ikeda, Osaka|Ikeda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|池田市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||104,426||22.09||4,727||1939-04-29||[http://www.city.ikeda.osaka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Suita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|吹田市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||354,600||36.11||9,820||1940-04-01||[http://www.city.suita.osaka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Izumiotsu</span>[[Izumiōtsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|泉大津市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||78,014||12.80||6,095||1942-04-01||[https://web.archive.org/web/20030928055053/http://www.city.izumiotsu.osaka.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Takatsuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高槻市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||354,228||105.31||3,364||1943-01-01||[https://web.archive.org/web/20121007044544/http://www.city.takatsuki.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Kaizuka, Osaka|Kaizuka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|貝塚市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||90,447||43.99||2,056||1943-05-01||[http://www.city.kaizuka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Moriguchi, Osaka|Moriguchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|守口市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||146,294||12.73||11,492||1946-11-01||[http://www.city.moriguchi.osaka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Hirakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|枚方市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||406,201||65.08||6,242||1947-08-01||[http://www.city.hirakata.osaka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Ibaraki, Osaka|Ibaraki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|茨木市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||272,240||76.52||3,558||1948-01-01||[http://www.city.ibaraki.osaka.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Yao, Osaka|Yao]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八尾市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||273,244||41.71||6,551||1948-04-01||[http://www.city.yao.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Izumisano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|泉佐野市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||99,636||55.03||1,811||1948-04-01||[http://www.city.izumisano.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tondabayashi, Osaka|Tondabayashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富田林市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||122,205||39.66||3,081||1950-04-01||[http://www.city.tondabayashi.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070226104118/http://www.city.tondabayashi.osaka.jp/ |date=2007-02-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Neyagawa, Osaka|Neyagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|寝屋川市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||239,029||24.73||9,666||1951-05-03||[http://www.city.neyagawa.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Kawachinagano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|河内長野市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||114,428||109.61||1,044||1954-04-01||[http://webarchive.loc.gov/all/20020914050056/http%3A//www.city.kawachinagano.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Matsubara, Osaka|Matsubara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松原市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||125,274||16.66||7,519||1955-02-01||[http://www.city.matsubara.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219030756/http://www.city.matsubara.osaka.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Daito</span>[[Daitō, Osaka|Daitō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大東市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||125,847||18.27||6,888||1956-04-01||[http://www.city.daito.lg.jp/] |- |align="left"|[[Izumi, Osaka|Izumi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|和泉市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||179,352||84.98||2,110||1956-09-01||[https://web.archive.org/web/20050824110542/http://www.city.izumi.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Minoh, Osaka|Minoh]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|箕面市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||127,757||47.84||2,671||1956-12-01||[http://www.city.minoh.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kashiwara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柏原市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||75,875||25.39||2,988||1958-10-01||[http://www.city.kashiwara.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Habikino, Osaka|Habikino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽曳野市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||118,281||26.44||4,474||1959-01-15||[http://www.city.habikino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kadoma, Osaka|Kadoma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|門真市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||130,026||12.28||10,588||1963-08-01||[http://www.city.kadoma.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Settsu, Osaka|Settsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|摂津市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||84,330||14.88||5,667||1966-11-01||[http://www.city.settsu.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Takaishi, Osaka|Takaishi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高石市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||60,077||11.35||5,293||1966-11-01||[http://www.city.takaishi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Fujiidera, Osaka|Fujiidera]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|藤井寺市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||65,892||8.89||7,412||1966-11-01||[http://www.city.fujiidera.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416203514/http://www.city.fujiidera.osaka.jp/ |date=2007-04-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Higashiosaka</span>[[Higashiōsaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東大阪市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||509,157||61.81||8,237||1967-02-01||[https://web.archive.org/web/20031005161739/http://www.city.higashiosaka.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Sennan, Osaka|Sennan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|泉南市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||64,916||48.48||1,339||1970-07-01||[http://www.city.sennan.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211222511/http://www.city.sennan.osaka.jp/ |date=2007-02-11 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Shijonawate</span>[[Shijōnawate, Osaka|Shijōnawate]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|四條畷市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||57,239||18.74||3,054||1970-07-01||[http://www.city.shijonawate.lg.jp/] |- |align="left"|[[Katano, Osaka|Katano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|交野市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||77,853||25.55||3,047||1971-11-03||[http://www.city.katano.osaka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Osakasayama</span>[[Ōsakasayama, Osaka|Ōsakasayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大阪狭山市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||58,661||11.86||4,946||1987-10-01||[http://www.city.osakasayama.osaka.jp/] |- |align="left"|[[Hannan, Osaka|Hannan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阪南市}}}}||align="left"|{{flag|Osaka}}||56,853||36.10||1,575||1991-10-01||[http://www.city.hannan.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tosu, Saga|Tosu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鳥栖市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||66,842||71.73||932||1954-04-01||[http://www.city.tosu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Imari, Saga|Imari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊万里市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||57,604||254.99||226||1954-04-01||[http://www.city.imari.saga.jp/] |- |align="left"|[[Kashima, Saga|Kashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿島市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||31,326||112.10||279||1954-04-01||[https://web.archive.org/web/20100505115227/http://www.city.kashima.saga.jp/] |- |align="left"|[[Taku, Saga|Taku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|多久市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||22,165||96.93||229||1954-05-01||[http://www.city.taku.lg.jp/] |- |align="left"|[[Karatsu, Saga|Karatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|唐津市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||129,194||487.45||265||2005-01-01||[http://www.city.karatsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ogi, Saga|Ogi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小城市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||45,516||95.85||475||2005-03-01||[http://www.city.ogi.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Saga, Saga|Saga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐賀市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||239,932||431.42||556||2005-10-01||[http://www.city.saga.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712064656/http://www.city.saga.lg.jp/ |date=2012-07-12 }} |- |align="left"|[[Ureshino, Saga|Ureshino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|嬉野市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||29,644||126.51||234||2006-01-01||[http://www.city.ureshino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Takeo, Saga|Takeo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|武雄市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||50,788||195.44||260||2006-03-01||[http://www.city.takeo.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kanzaki, Saga|Kanzaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|神埼市}}}}||align="left"|{{flag|Saga}}||33,449||125.01||268||2006-03-20||[http://www.city.kanzaki.saga.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kawagoe, Saitama|Kawagoe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|川越市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||335,693||109.16||3,075||1922-12-01||[http://www.city.kawagoe.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213071307/http://www.city.kawagoe.saitama.jp/ |date=2007-02-13 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Kawaguchi, Saitama|Kawaguchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|川口市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||552,883||61.97||8,922||1933-04-01||[http://www.city.kawaguchi.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gyoda</span>[[Gyōda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|行田市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||87,462||67.37||1,298||1949-05-03||[http://www.city.gyoda.lg.jp/] |- |align="left"|[[Chichibu, Saitama|Chichibu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|秩父市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||69,139||577.69||120||1950-04-01||[http://www.city.chichibu.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Tokorozawa, Saitama|Tokorozawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|所沢市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||338,560||71.99||4,703||1950-11-03||[http://www.city.tokorozawa.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hanno</span>[[Hannō, Saitama|Hannō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|飯能市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||84,053||193.16||435||1954-01-01||[http://www.city.hanno.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219024658/http://www.city.hanno.saitama.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[Kazo, Saitama|Kazo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|加須市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||67,862||59.40||1,142||1954-05-03||[http://www.city.kazo.lg.jp/] |- |align="left"|[[Higashimatsuyama, Saitama|Higashimatsuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東松山市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||90,840||65.33||1,390||1954-07-01||[http://www.city.higashimatsuyama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sayama, Saitama|Sayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|狭山市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||156,634||49.04||3,194||1954-07-01||[http://www.city.sayama.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hanyu</span>[[Hanyū, Saitama|Hanyū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽生市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||56,820||58.55||970||1954-09-01||[http://www.city.hanyu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Konosu</span>[[Kōnosu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鴻巣市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||119,768||67.49||1,775||1954-09-30||[http://www.city.kounosu.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Ageo, Saitama|Ageo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上尾市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||222,479||45.55||4,884||1958-07-15||[http://www.city.ageo.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|<span style="display:none">Soka</span>[[Sōka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|草加市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||237,964||27.42||8,678||1958-11-01||[http://www.city.soka.saitama.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Koshigaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|越谷市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||318,592||60.31||5,283||1958-11-03||[http://www.city.koshigaya.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Warabi, Saitama|Warabi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|蕨市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||70,410||5.10||13,806||1959-04-01||[http://www.city.warabi.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Toda, Saitama|Toda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|戸田市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||118,591||18.17||6,527||1966-10-01||[http://www.city.toda.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Iruma, Saitama|Iruma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|入間市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||148,203||44.74||3,313||1966-11-01||[http://www.city.iruma.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Asaka, Saitama|Asaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|朝霞市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||126,902||18.38||6,904||1967-03-15||[https://web.archive.org/web/20031020205457/http://www.city.asaka.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Shiki, Saitama|Shiki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|志木市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||68,531||9.06||7,564||1970-10-26||[http://www.city.shiki.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Wako</span>[[Wakō, Saitama|Wakō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|和光市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||78,575||11.04||7,117||1970-10-31||[http://www.city.wako.lg.jp/] |- |align="left"|[[Niiza, Saitama|Niiza]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新座市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||155,926||22.80||6,839||1970-11-01||[http://www.city.niiza.lg.jp/] |- |align="left"|[[Okegawa, Saitama|Okegawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|桶川市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||74,703||25.26||2,957||1970-11-03||[https://web.archive.org/web/20080114142555/http://www.city.okegawa.lg.jp/index01.html] |- |align="left"|[[Kuki, Saitama|Kuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|久喜市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||71,667||25.35||2,827||1971-10-01||[https://web.archive.org/web/20050827001932/http://www.city.kuki.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Kitamoto, Saitama|Kitamoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北本市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||69,903||19.84||3,523||1971-11-03||[http://www.city.kitamoto.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224215300/http://www.city.kitamoto.saitama.jp/ |date=2007-02-24 }} |- |align="left"|[[Yashio, Saitama|Yashio]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八潮市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||78,601||18.03||4,359||1972-01-15||[http://www.city.yashio.lg.jp/] |- |align="left"|[[Fujimi, Saitama|Fujimi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富士見市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||105,286||19.70||5,344||1972-04-10||[http://www.city.fujimi.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Misato, Saitama (lungsod)|Misato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三郷市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||128,956||30.16||4,276||1972-05-03||[http://www.city.misato.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hasuda, Saitama|Hasuda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|蓮田市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||63,375||27.27||2,324||1972-10-01||[http://www.city.hasuda.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Sakado, Saitama|Sakado]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|坂戸市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||99,680||40.97||2,433||1976-09-01||[http://www.city.sakado.lg.jp/] |- |align="left"|[[Satte, Saitama|Satte]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|幸手市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||53,485||33.95||1,575||1986-10-01||[http://www.city.satte.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219054705/http://www.city.satte.saitama.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[Tsurugashima, Saitama|Tsurugashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鶴ヶ島市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||70,131||17.73||3,955||1991-09-01||[http://www.city.tsurugashima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hidaka, Saitama|Hidaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日高市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||55,454||47.50||1,167||1991-10-01||[http://www.city.hidaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yoshikawa, Saitama|Yoshikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|吉川市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||63,050||31.62||1,994||1996-04-01||[http://www.city.yoshikawa.saitama.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Saitama, Saitama|Saitama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|さいたま市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||1,192,418||217.49||5,483||2001-05-01||[http://www.city.saitama.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kumagaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|熊谷市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||204,853||159.88||1,281||2005-10-01||[http://www.city.kumagaya.lg.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Kasukabe, Saitama|Kasukabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|春日部市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||236,854||65.98||3,590||2005-10-01||[http://www.city.kasukabe.lg.jp/] |- |align="left"|[[Fujimino, Saitama|Fujimino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|ふじみ野市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||103,724||14.67||7,070||2005-10-01||[http://www.city.fujimino.saitama.jp/] |- |align="left"|[[Fukaya, Saitama|Fukaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|深谷市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||146,128||137.58||1,062||2006-01-01||[http://www.city.fukaya.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Honjo</span>[[Honjō, Saitama|Honjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|本庄市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||81,805||89.71||912||2006-01-10||[http://www.city.honjo.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Honjo</span>[[Shiraoka, Saitama|Shiraoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|白岡市}}}}||align="left"|{{flag|Saitama}}||51,684||24.92||2,070||2012-10-01||[http://www.city.shiraoka.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Otsu</span>[[Ōtsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大津市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||329,024||464.10||709||1898-10-01||[https://web.archive.org/web/20000622004441/http://www.city.otsu.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Hikone, Shiga|Hikone]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|彦根市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||110,945||196.84||564||1937-02-11||[http://www.city.hikone.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501090525/http://www.city.hikone.shiga.jp/ |date=2011-05-01 }} |- |align="left"|[[Kusatsu, Shiga|Kusatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|草津市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||123,512||67.92||1,818||1954-10-15||[http://www.city.kusatsu.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Moriyama, Shiga|Moriyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|守山市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||74,263||54.81||1,355||1970-07-01||[http://www.city.moriyama.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023173417/http://www.city.moriyama.shiga.jp/ |date=2016-10-23 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ritto</span>[[Rittō, Shiga|Rittō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|栗東市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||62,353||52.75||1,182||2001-10-01||[https://web.archive.org/web/20011003204425/http://www.city.ritto.shiga.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Koka</span>[[Kōka, Shiga|Kōka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|甲賀市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||94,007||481.69||195||2004-10-01||[https://web.archive.org/web/20080206022438/http://www.city.koka.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Yasu, Shiga|Yasu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|野洲市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||49,821||81.07||615||2004-10-01||[http://www.city.yasu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Konan, Shiga|Konan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|湖南市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||55,144||70.49||782||2004-10-01||[http://www.city.konan.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Takashima, Shiga|Takashima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高島市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||52,967||693.00||76.4||2005-01-01||[http://www.city.takashima.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218063311/http://www.city.takashima.shiga.jp/ |date=2006-02-18 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Higashiomi</span>[[Higashiōmi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東近江市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||117,487||388.58||302||2005-02-11||[http://www.city.higashiomi.shiga.jp/] |- |align="left"|[[Maibara, Shiga|Maibara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|米原市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||40,757||250.46||163||2005-02-14||[http://www.city.maibara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nagahama, Shiga|Nagahama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長浜市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||83,555||247.01||338||2006-02-13||[http://www.city.nagahama.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230232547/http://www.city.nagahama.shiga.jp/ |date=2016-12-30 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Omihachiman</span>[[Ōmihachiman]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|近江八幡市}}}}||align="left"|{{flag|Shiga}}||69,116||153.09||451||2010-03-21||[http://www.city.omihachiman.shiga.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Matsue]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|松江市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||195,875||530.27||369||1889-04-01||[http://www.city.matsue.shimane.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125141356/http://www.city.matsue.shimane.jp/ |date=2018-01-25 }} |- |align="left"|[[Izumo, Shimane|Izumo]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|出雲市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||146,115||543.48||269||1941-11-03||[http://www.city.izumo.shimane.jp/] |- |align="left"|[[Masuda, Shimane|Masuda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|益田市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||50,980||733.16||69.5||1952-08-01||[http://www.city.masuda.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yasugi, Shimane|Yasugi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|安来市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||42,997||420.97||102||1954-04-01||[http://www.city.yasugi.shimane.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gotsu</span>[[Gōtsu, Shimane|Gōtsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江津市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||26,958||268.51||100||1954-04-01||[http://www.city.gotsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Unnan, Shimane|Unnan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|雲南市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||43,269||553.37||78.2||2004-11-01||[http://www.city.unnan.shimane.jp/] |- |align="left"|[[Hamada, Shimane|Hamada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浜田市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||61,325||689.60||88.9||2005-10-01||[http://www.city.hamada.shimane.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Oda</span>[[Ōda, Shimane|Ōda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大田市}}}}||align="left"|{{flag|Shimane}}||39,593||436.11||90.8||2005-10-01||[http://www.city.ohda.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904074354/http://www.city.ohda.lg.jp/ |date=2010-09-04 }} |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Shizuoka, Shizuoka|Shizuoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|静岡市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||710,944||1,388.78||512||1889-04-01||[http://www.city.shizuoka.jp/] |- bgcolor="Moccasin" |align="left"|[[Hamamatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|浜松市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||811,431||1,511.17||537||1911-07-01||[https://web.archive.org/web/20100521073237/http://www.city.hamamatsu.shizuoka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Numazu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|沼津市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||206,818||187.11||1,105||1923-07-01||[http://www.city.numazu.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Atami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|熱海市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||40,524||61.56||658||1937-04-10||[https://web.archive.org/web/20120426053204/http://www.city.atami.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Mishima, Shizuoka|Mishima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三島市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||112,320||62.13||1,808||1941-04-29||[http://www.city.mishima.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Fujinomiya, Shizuoka|Fujinomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富士宮市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||122,122||314.81||388||1942-06-01||[http://www.city.fujinomiya.shizuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025001740/http://www.city.fujinomiya.shizuoka.jp/ |date=2008-10-25 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ito</span>[[Itō, Shizuoka|Itō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊東市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||72,038||124.13||580||1947-08-10||[http://www.city.ito.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Shimada, Shizuoka|Shimada]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|島田市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||95,762||195.40||490||1948-01-01||[http://www.city.shimada.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Iwata, Shizuoka|Iwata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|磐田市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||172,583||164.08||1,052||1948-04-01||[http://www.city.iwata.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Yaizu, Shizuoka|Yaizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|焼津市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||120,331||46.01||2,615||1951-03-01||[http://www.city.yaizu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kakegawa, Shizuoka|Kakegawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|掛川市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||118,660||265.63||447||1954-03-31||[https://web.archive.org/web/20110414054930/http://www.city.kakegawa.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Fujieda, Shizuoka|Fujieda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|藤枝市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||129,637||140.74||921||1954-03-31||[http://www.city.fujieda.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Gotenba, Shizuoka|Gotenba]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|御殿場市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||88,078||194.63||453||1955-02-11||[http://www.city.gotemba.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Fukuroi, Shizuoka|Fukuroi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|袋井市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||85,163||108.56||784||1958-11-03||[http://www.city.fukuroi.shizuoka.jp/] |- bgcolor="MistyRose" |align="left"|[[Fuji, Shizuoka|Fuji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富士市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||237,279||214.10||1,108||1966-11-01||[http://www.city.fuji.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Shimoda, Shizuoka|Shimoda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下田市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||25,784||104.70||246||1971-01-01||[http://www.city.shimoda.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Susono, Shizuoka|Susono]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|裾野市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||53,740||138.39||388||1971-01-01||[http://www.city.susono.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Kosai, Shizuoka|Kosai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|湖西市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||44,545||55.08||809||1972-01-01||[http://www.city.kosai.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Izu, Shizuoka|Izu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊豆市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||35,911||363.97||98.7||2004-04-01||[http://www.city.izu.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Omaezaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|御前崎市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||35,015||65.85||532||2004-04-01||[http://www.city.omaezaki.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Kikugawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|菊川市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||47,702||94.24||506||2005-01-17||[http://www.city.kikugawa.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Izunokuni]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|伊豆の国市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||49,711||94.71||525||2005-04-01||[http://www.city.izunokuni.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[Makinohara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|牧之原市}}}}||align="left"|{{flag|Shizuoka}}||49,726||111.50||446||2005-10-11||[http://www.city.makinohara.shizuoka.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Utsunomiya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇都宮市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||507,833||416.84||1,218||1896-04-01||[http://www.city.utsunomiya.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Ashikaga, Tochigi|Ashikaga]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|足利市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||157,793||177.82||887||1921-01-01||[http://www.city.ashikaga.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Tochigi, Tochigi|Tochigi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|栃木市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||81,601||122.06||669||1937-04-01||[https://web.archive.org/web/20100305195542/http://www.city.tochigi.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Kanuma, Tochigi|Kanuma]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鹿沼市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||103,690||490.62||211||1948-10-10||[http://www.city.kanuma.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Oyama, Tochigi|Oyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小山市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||162,283||171.61||946||1954-03-31||[http://www.city.oyama.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Mooka, Tochigi|Mooka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|真岡市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||66,705||111.76||597||1954-10-01||[https://web.archive.org/web/20030919052800/http://www.city.moka.tochigi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Otawara</span>[[Ōtawara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大田原市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||78,563||354.12||222||1954-12-01||[http://www.city.ohtawara.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Yaita, Tochigi|Yaita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|矢板市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||35,462||170.66||208||1958-11-01||[http://www.city.yaita.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[Nasushiobara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那須塩原市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||115,633||592.82||195||2005-01-01||[http://www.city.nasushiobara.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sano, Tochigi|Sano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|佐野市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||123,034||356.07||346||2005-02-28||[http://www.city.sano.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakura, Tochigi|Sakura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|さくら市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||42,403||125.46||338||2005-03-28||[http://www.city.tochigi-sakura.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nasukarasuyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|那須烏山市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||30,433||174.42||174||2005-10-01||[http://www.city.nasukarasuyama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Shimotsuke, Tochigi|Shimotsuke]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下野市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||59,459||74.58||797||2006-01-10||[http://www.city.shimotsuke.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nikko</span>[[Nikkō, Tochigi|Nikkō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日光市}}}}||align="left"|{{flag|Tochigi}}||92,181||1,449.87||63.6||2006-03-20||[http://www.city.nikko.lg.jp/] |- |align="left"|[[Tokushima, Tokushima|Tokushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|徳島市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||266,370||191.39||1,392||1889-10-01||[http://www.city.tokushima.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[Naruto, Tokushima|Naruto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鳴門市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||62,453||135.46||461||1947-03-15||[http://www.city.naruto.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[Komatsushima, Tokushima|Komatsushima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小松島市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||41,540||45.24||918||1951-06-01||[http://www.city.komatsushima.tokushima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204062523/http://www.city.komatsushima.tokushima.jp/ |date=2012-02-04 }} |- |align="left"|[[Anan, Tokushima|Anan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿南市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||77,099||279.39||276||1958-05-01||[http://www.city.anan.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[Yoshinogawa, Tokushima|Yoshinogawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|吉野川市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||44,905||144.19||311||2004-10-01||[http://www.city.yoshinogawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Mima, Tokushima|Mima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美馬市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||33,520||367.38||91.2||2005-03-01||[http://www.city.mima.lg.jp/] |- |align="left"|[[Awa, Tokushima|Awa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|阿波市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||40,303||190.97||211||2005-04-01||[http://www.city.awa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Miyoshi, Tokushima|Miyoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三好市}}}}||align="left"|{{flag|Tokushima}}||30,998||721.48||42.96||2006-03-01||[http://www.city-miyoshi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722042934/http://www.city-miyoshi.jp/ |date=2012-07-22 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Hachioji</span>[[Hachiōji, Tokyo|Hachiōji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|八王子市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||567,367||186.31||3,045||1917-09-01||[http://www.city.hachioji.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Tachikawa, Tokyo|Tachikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|立川市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||175,639||24.38||7,204||1940-12-01||[http://www.city.tachikawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Musashino, Tokyo|Musashino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|武蔵野市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||138,516||10.73||12,909||1947-11-03||[http://www.city.musashino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Mitaka, Tokyo|Mitaka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|三鷹市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||180,797||16.50||10,957||1950-11-03||[http://www.city.mitaka.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026011433/http://www.city.mitaka.tokyo.jp/ |date=2006-10-26 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ome</span>[[Ōme, Tokyo|Ōme]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|青梅市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||141,708||103.26||1,372||1951-04-01||[https://web.archive.org/web/20100117054805/http://www.city.ome.tokyo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Fuchu</span>[[Fuchū, Tokyo|Fuchū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|府中市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||248,445||29.34||8,468||1954-04-01||[http://www.city.fuchu.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Akishima, Tokyo|Akishima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|昭島市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||111,763||17.33||6,449||1954-05-01||[http://www.city.akishima.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913142520/http://www.city.akishima.lg.jp/ |date=2008-09-13 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Chofu</span>[[Chōfu, Tokyo|Chōfu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|調布市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||219,053||21.53||10,174||1955-04-01||[http://www.city.chofu.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Machida, Tokyo|Machida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|町田市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||413,786||71.63||5,777||1958-02-01||[http://www.city.machida.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Koganei, Tokyo|Koganei]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小金井市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||115,116||11.33||10,160||1958-10-01||[http://www.city.koganei.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kodaira, Tokyo|Kodaira]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小平市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||185,829||20.46||9,083||1962-10-01||[http://www.city.kodaira.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Hino, Tokyo|Hino]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|日野市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||179,482||27.53||6,520||1963-11-03||[http://www.city.hino.lg.jp/] |- |align="left"|[[Higashimurayama, Tokyo|Higashimurayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東村山市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||146,585||17.17||8,537||1964-04-01||[http://www.city.higashimurayama.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Kokubunji, Tokyo|Kokubunji]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|国分寺市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||118,801||11.48||10,349||1964-11-03||[http://www.city.kokubunji.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Kunitachi, Tokyo|Kunitachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|国立市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||73,362||8.15||9,001||1967-01-01||[http://www.city.kunitachi.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Fussa, Tokyo|Fussa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|福生市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||60,413||10.24||5,900||1970-07-01||[http://www.city.fussa.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Komae, Tokyo|Komae]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|狛江市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||78,237||6.39||12,244||1970-10-01||[http://www.city.komae.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Higashiyamato, Tokyo|Higashiyamato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東大和市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||81,445||13.54||6,015||1970-10-01||[http://www.city.higashiyamato.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kiyose, Tokyo|Kiyose]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|清瀬市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||73,518||10.19||7,215||1970-10-01||[http://www.city.kiyose.lg.jp/] |- |align="left"|[[Higashikurume, Tokyo|Higashikurume]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東久留米市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||115,405||12.92||8,932||1970-10-01||[http://www.city.higashikurume.lg.jp/] |- |align="left"|[[Musashimurayama, Tokyo|Musashimurayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|武蔵村山市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||68,333||15.37||4,446||1970-11-03||[http://www.city.musashimurayama.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126164716/http://www.city.musashimurayama.tokyo.jp/ |date=2010-01-26 }} |- |align="left"|[[Tama, Tokyo|Tama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|多摩市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||149,404||21.08||7,087||1971-11-01||[http://www.city.tama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Inagi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|稲城市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||80,772||17.97||4,495||1971-11-01||[http://www.city.inagi.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Hamura, Tokyo|Hamura]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|羽村市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||56,984||9.91||5,750||1991-11-01||[http://www.city.hamura.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[Akiruno, Tokyo|Akiruno]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|あきる野市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||80,268||73.34||1,094||1995-09-01||[http://www.city.akiruno.tokyo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nishitokyo</span>[[Nishitōkyō, Tokyo|Nishitōkyō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|西東京市}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo}}||193,350||15.85||12,199||2001-01-21||[http://www.city.nishitokyo.lg.jp/] |- bgcolor="LightSlateGray" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward AA</span>[[Mga natatanging purok ng Tokyo]] (''Special wards of Tokyo'')||align="left"|{{large|{{lang|ja|東京特別区部}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||8,637,098||621.81||13,890|| || |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Adachi, Tokyo|Adachi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|足立区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||629,392||53.20||11,830||1947-03-13||[http://www.city.adachi.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Arakawa, Tokyo|Arakawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|荒川区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||194,777||10.20||18,262||1947-03-13||[http://www.city.arakawa.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Bunkyō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|文京区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||194,933||11.31||16,009||1947-03-13||[http://www.city.bunkyo.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Chiyoda, Tokyo|Chiyoda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|千代田区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||43,802||11.64||3,763||1947-03-13||[https://web.archive.org/web/20031011182823/http://city.chiyoda.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Chūō, Tokyo|Chūō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中央区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||104,997||10.15||10,344||1947-03-13||[http://www.city.chuo.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Edogawa, Tokyo|Edogawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江戸川区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||661,386||49.86||13,264||1947-03-13||[http://www.city.edogawa.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Itabashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|板橋区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||529,059||32.17||16,445||1947-03-13||[http://www.city.itabashi.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Katsushika]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|葛飾区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||428,066||34.84||12,286||1947-03-13||[http://www.city.katsushika.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Kita, Tokyo|Kita]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||330,646||20.59||15,885||1947-03-13||[http://www.city.kita.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Kōtō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|江東区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||436,337||39.80||10,963||1947-03-13||[http://www.city.koto.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Meguro]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|目黒区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||267,798||14.70||18,217||1947-03-13||[http://www.city.meguro.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Minato, Tokyo|Minato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|港区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||205,196||20.34||10,088||1947-03-13||[http://www.city.minato.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Nakano, Tokyo|Nakano]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中野区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||312,939||15.59||20,097||1947-03-13||[http://www.city.tokyo-nakano.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Nerima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|練馬区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||702,202||48.16||14,580||1947-08-01||[http://www.city.nerima.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span><span style="display:none">Ota</span>[[Ōta, Tokyo|Ōta]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大田区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||674,590||59.46||11,345||1947-03-13||[http://www.city.ota.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Setagaya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|世田谷区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||855,416||58.08||14,728||1947-03-13||[https://web.archive.org/web/20020926224343/http://www.city.setagaya.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Shibuya]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|渋谷区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||205,512||15.11||13,337||1947-03-13||[http://www.city.shibuya.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014183215/http://www.city.shibuya.tokyo.jp/ |date=2013-10-14 }} |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Shinagawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|品川区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||353,887||22.72||15,576||1947-03-13||[http://www.city.shinagawa.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Shinjuku]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新宿区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||309,463||18.23||16,975||1947-03-13||[https://web.archive.org/web/20100514200320/http://www.city.shinjuku.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Suginami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|杉並区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||534,981||34.02||15,725||1947-03-13||[http://www.city.suginami.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027233626/http://www.city.suginami.tokyo.jp/ |date=2013-10-27 }} |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Sumida, Tokyo|Sumida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|墨田区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||237,433||13.75||16,079||1947-03-13||[http://www.city.sumida.lg.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Taitō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|台東区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||168,277||10.08||16,139||1947-03-13||[https://web.archive.org/web/20031011164358/http://www.city.taito.tokyo.jp/] |- bgcolor="Gainsboro" |align="left"|<span style="display:none">Tokyo Ward</span>[[Toshima]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|豊島区}}}}||align="left"|{{flag|Tokyo|alt}}||256,009||13.01||19,428||1947-03-13||[http://www.city.toshima.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Lungsod ng Tottori|Tottori]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鳥取市}}}}||align="left"|{{flag|Tottori}}||200,315||765.66||262||1889-10-01||[http://www.city.tottori.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yonago, Tottori|Yonago]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|米子市}}}}||align="left"|{{flag|Tottori}}||149,140||132.21||1,128||1927-04-01||[http://www.city.yonago.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kurayoshi, Tottori|Kurayoshi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|倉吉市}}}}||align="left"|{{flag|Tottori}}||51,453||272.15||189||1953-10-01||[http://www.city.kurayoshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakaiminato, Tottori|Sakaiminato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|境港市}}}}||align="left"|{{flag|Tottori}}||35,908||28.79||1,247||1956-04-01||[http://www.city.sakaiminato.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Toyama, Toyama|Toyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富山市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||421,116||1,241.85||339||1889-04-01||[http://www.city.toyama.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Uozu, Toyama|Uozu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|魚津市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||45,945||200.63||229||1952-04-01||[http://www.city.uozu.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Himi, Toyama|Himi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|氷見市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||53,316||230.47||231||1952-08-01||[http://www.city.himi.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Namerikawa, Toyama|Namerikawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|滑川市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||33,789||54.61||619||1954-03-01||[http://www.city.namerikawa.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Tonami, Toyama|Tonami]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|砺波市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||49,396||126.96||389||1954-04-01||[http://www.city.tonami.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Oyabe, Toyama|Oyabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|小矢部市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||32,656||134.11||244||1962-08-01||[http://www.city.oyabe.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Nanto, Toyama|Nanto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南砺市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||57,061||668.86||85.3||2004-11-01||[http://www.city.nanto.toyama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201124816/http://www.city.nanto.toyama.jp/webapps/www/english/index.html |date=2005-12-01 }} |- |align="left"|[[Takaoka, Toyama|Takaoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|高岡市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||178,965||209.38||855||2005-11-01||[http://www.city.takaoka.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Imizu, Toyama|Imizu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|射水市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||94,691||109.18||867||2005-11-01||[http://www.city.imizu.toyama.jp/] |- |align="left"|[[Kurobe, Toyama|Kurobe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|黒部市}}}}||align="left"|{{flag|Toyama}}||42,612||426.34||99.9||2006-03-31||[https://web.archive.org/web/20110511173958/http://kurobe.city.kurobe.toyama.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Wakayama, Wakayama|Wakayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|和歌山市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||372,175||209.23||1,779||1889-04-01||[http://www.city.wakayama.wakayama.jp/] |- |align="left"|[[Kainan, Wakayama|Kainan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|海南市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||55,877||101.18||552||1934-05-01||[http://www.city.kainan.wakayama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210075705/http://www.city.kainan.wakayama.jp/ |date=2021-02-10 }} |- |align="left"|[[Tanabe, Wakayama|Tanabe]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|田辺市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||80,478||1,026.77||78.4||1942-05-20||[http://www.city.tanabe.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gobo</span>[[Gobō, Wakayama|Gobō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|御坊市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||26,335||43.93||599||1954-04-01||[http://www.city.gobo.wakayama.jp/] |- |align="left"|[[Arida, Wakayama|Arida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|有田市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||31,194||36.92||845||1956-05-01||[http://www.city.arida.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shingu</span>[[Shingū, Wakayama|Shingū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新宮市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||32,654||255.43||128||2005-10-01||[https://web.archive.org/web/20070116052751/http://www2.city.shingu.lg.jp/] |- |align="left"|[[Kinokawa, Wakayama|Kinokawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|紀の川市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||67,192||228.24||294||2005-11-07||[http://www.city.kinokawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hashimoto, Wakayama|Hashimoto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|橋本市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||67,505||130.31||518||2006-03-01||[http://www.city.hashimoto.wakayama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427091637/http://www.city.hashimoto.wakayama.jp/ |date=2006-04-27 }} |- |align="left"|[[Iwade, Wakayama|Iwade]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩出市}}}}||align="left"|{{flag|Wakayama}}||51,843||38.50||1,347||2006-04-01||[http://www.city.iwade.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Yamagata, Yamagata|Yamagata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山形市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||255,370||381.34||670||1889-04-01||[https://web.archive.org/web/20031019034152/http://www.city.yamagata.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Yonezawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|米沢市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||91,704||548.74||167||1889-04-01||[http://www.city.yonezawa.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shinjo</span>[[Shinjō, Yamagata|Shinjō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|新庄市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||39,808||223.08||178||1949-04-01||[http://www.city.shinjo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Sagae]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|寒河江市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||43,299||139.08||311||1954-08-01||[http://www.city.sagae.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Kaminoyama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上山市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||35,086||240.95||146||1954-10-01||[https://web.archive.org/web/20100325194842/http://www.city.kaminoyama.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Murayama, Yamagata|Murayama]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|村山市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||27,586||196.83||140||1954-11-01||[http://www.city.murayama.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nagai, Yamagata|Nagai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長井市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||30,285||214.69||141||1954-11-15||[http://www.city.nagai.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tendo</span>[[Tendō, Yamagata|Tendō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|天童市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||63,470||113.01||562||1958-10-01||[https://web.archive.org/web/20100613015952/http://www.city.tendo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Higashine]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|東根市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||46,141||207.17||223||1958-11-03||[http://www.city.higashine.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Obanazawa]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|尾花沢市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||19,937||372.32||53.5||1959-04-10||[http://www.city.obanazawa.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nan'yo</span>[[Nan'yō, Yamagata|Nan'yō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南陽市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||34,542||160.70||215||1967-04-01||[http://www.city.nanyo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[Tsuruoka]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|鶴岡市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||140,097||1,311.51||107||2005-10-01||[http://www.city.tsuruoka.lg.jp/] |- |align="left"|[[Sakata, Yamagata|Sakata]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|酒田市}}}}||align="left"|{{flag|Yamagata}}||114,964||602.79||191||2005-11-01||[http://www.city.sakata.lg.jp/] |- |align="left"|[[Ube, Yamaguchi|Ube]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|宇部市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||176,370||287.69||613||1921-11-01||[http://www.city.ube.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hofu</span>[[Hōfu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|防府市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||116,393||188.59||617||1936-08-25||[http://www.city.hofu.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|[[Kudamatsu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下松市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||54,026||89.36||605||1939-11-03||[https://web.archive.org/web/20080212033246/http://www.city.kudamatsu.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shunan</span>[[Shūnan]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|周南市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||150,299||656.25||229||2003-04-21||[http://www.city.shunan.lg.jp/] |- |align="left"|[[Hikari, Yamaguchi|Hikari]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|光市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||53,274||91.94||579||2004-10-04||[http://www.city.hikari.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|[[Shimonoseki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|下関市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||286,073||716.06||400||2005-02-13||[http://www.city.shimonoseki.yamaguchi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020094055/http://www.city.shimonoseki.yamaguchi.jp/seisaku/kokusai/gaikoku/ |date=2014-10-20 }} |- |align="left"|[[Yanai, Yamaguchi|Yanai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|柳井市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||35,438||139.90||253||2005-02-21||[http://www.city-yanai.jp/] |- |align="left"|[[Hagi, Yamaguchi|Hagi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|萩市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||55,831||698.87||79.9||2005-03-06||[http://www.city.hagi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Nagato, Yamaguchi|Nagato]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|長門市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||39,825||357.92||111||2005-03-22||[http://www.city.nagato.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">San'yo-Onoda</span>[[San'yō-Onoda]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山陽小野田市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||65,523||132.99||493||2005-03-22||[http://www.city.sanyo-onoda.lg.jp/] |- |align="left"|[[Yamaguchi, Yamaguchi|Yamaguchi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山口市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||192,008||730.23||263||2005-10-01||[http://www.city.yamaguchi.lg.jp/] |- |align="left"|[[Iwakuni]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|岩国市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||146,885||872.71||168||2006-03-20||[http://www.city.iwakuni.yamaguchi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926071949/http://www.city.iwakuni.yamaguchi.jp/ |date=2009-09-26 }} |- |align="left"|[[Mine, Yamaguchi|Mine]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|美祢市}}}}||align="left"|{{flag|Yamaguchi}}||17,355||228.25||76.0||2008-03-21||[http://www2.city.mine.lg.jp/] |- bgcolor="PaleTurquoise" |align="left"|<span style="display:none">Kofu</span>[[Kōfu, Yamanashi|Kōfu]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|甲府市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||199,374||212.41||939||1889-07-01||[http://www.city.kofu.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Fujiyoshida]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|富士吉田市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||51,879||121.83||426||1951-03-20||[http://www.city.fujiyoshida.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Tsuru, Yamanashi|Tsuru]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|都留市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||34,439||161.58||213||1954-04-29||[http://www.city.tsuru.yamanashi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Otsuki</span>[[Ōtsuki, Yamanashi|Ōtsuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|大月市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||29,869||280.30||107||1954-08-08||[http://www.city.otsuki.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Nirasaki, Yamanashi|Nirasaki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|韮崎市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||33,539||143.73||233||1954-10-10||[https://web.archive.org/web/20040630220735/http://www.city.nirasaki.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Minami-Alps, Yamanashi|Minami-Alps]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|南アルプス市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||72,295||264.06||274||2003-04-01||[http://www.city.minami-alps.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Kai, Yamanashi|Kai]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|甲斐市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||74,077||71.94||1,030||2004-09-01||[http://www.city.kai.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Fuefuki]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|笛吹市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||71,184||201.92||353||2004-10-12||[http://www.city.fuefuki.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Hokuto, Yamanashi|Hokuto]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|北杜市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||47,754||602.89||79.2||2004-11-01||[http://www.city.hokuto.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[Uenohara, Yamanashi|Uenohara]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|上野原市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||28,295||170.65||166||2005-02-13||[http://www.city.uenohara.yamanashi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107094120/http://www.city.uenohara.yamanashi.jp/ |date=2015-11-07 }} |- |align="left"|[[Yamanashi, Yamanashi|Yamanashi]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|山梨市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||38,202||289.87||132||2005-03-22||[http://www.city.yamanashi.yamanashi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000901231441/http://www.city.yamanashi.yamanashi.jp/ |date=2000-09-01 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Koshu</span>[[Kōshū, Yamanashi|Kōshū]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|甲州市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||35,072||264.01||133||2005-11-01||[http://www.city.koshu.yamanashi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Chuo</span>[[Chūō, Yamanashi|Chūō]]||align="left"|{{large|{{lang|ja|中央市}}}}||align="left"|{{flag|Yamanashi}}||31,875||31.81||1,002||2006-02-20||[http://www.city.chuo.yamanashi.jp/] |} ==Binuwag na mga lungsod== {| class="wikitable sortable" !Lungsod!!Pangalang Hapones!!Prepektura!!Itinatag!!Binuwag!!Dibisyong sinanib |- |Moriyama||{{large|{{lang|ja|守山市}}}}||Aichi||1954-06-01||1963-02-15||Sinanib sa [[Nagoya]] |- |[[Bisai, Aichi|Bisai]]||{{large|{{lang|ja|尾西市}}}}||Aichi||1955-01-01||2005-04-01||Sinanib sa [[Ichinomiya, Aichi|Ichinomiya]] |- |Shinshiro {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|新城市}}}}||Aichi||1958-11-01||2005-10-01||Sinanib sa Hōrai, Tsukude → [[Shinshiro, Aichi|Shinshiro]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Honjō, Akita|Honjō]]||{{large|{{lang|ja|本荘市}}}}||Akita||1954-03-31||2005-05-22||Sinanib sa Chōkai, Higashiyuri, Iwaki, Nishime, Ōuchi, Yashima, Yuri → [[Yurihonjō]] |- |[[Ōmagari, Akita|Ōmagari]]||{{large|{{lang|ja|大曲市}}}}||Akita||1954-05-03||2005-03-22||Sinanib sa Kamioka, Kyōwa, Nakasen, Nishisenboku, Ōta, Semboku, Nangai → [[Daisen, Akita|Daisen]] |- |Yuzawa {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|湯沢市}}}}||Akita||1954-03-31||2005-03-22||Sinanib sa Inakawa, Minase, Ogachi → [[Yuzawa, Akita|Yuzawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Oga {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|男鹿市}}}}||Akita||1954-03-31||2005-03-22||Sinanib sa Wakami → [[Oga, Akita|Oga]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Yokote {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|横手市}}}}||Akita||1951-04-01||2005-10-01||Sinanib sa Hiraka+Jūmonji, Masuda, Omonogawa, Ōmori, Sannai, Taiyū → [[Yokote, Akita|Yokote]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Noshiro {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|能代市}}}}||Akita||1940-10-01||2005-10-01||Sinanib sa Futatsui → [[Noshiro, Akita|Noshiro]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Towada {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|十和田市}}}}||Aomori||1955-02-01||2005-03-28||Sinanib sa Towadako → [[Towada, Aomori|Towada]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Goshogawara {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|五所川原市}}}}||Aomori||1955-02-01||2005-03-28||Sinanib sa Kanagi, Shiura → [[Goshogawara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Aomori {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|青森市}}}}||Aomori||1898-04-01||2005-04-01||Sinanib sa Namioka → [[Aomori, Aomori|Aomori]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Hirosaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|弘前市}}}}||Aomori||1889-04-01||2006-11-15||Sinanib sa Iwaki, Sōma → [[Hirosaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Ichihara {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|市原市}}}}||Chiba||1963-05-01||1967-10-01||Sinanib sa Nansō, Kamo → [[Ichihara, Chiba|Ichihara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Mobara {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|茂原市}}}}||Chiba||1952-04-01||1972-05-01||Sinanib sa Honnō → [[Mobara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Kamogawa {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|鴨川市}}}}||Chiba||1971-03-31||2005-02-11||Sinanib sa Amatsukominato → [[Kamogawa, Chiba|Kamogawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Asahi {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|旭市}}}}||Chiba||1954-07-01||2005-07-01||Sinanib sa Hikata, Iioka, Unakami → [[Asahi, Chiba|Asahi]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Yōkaichiba, Chiba|Yōkaichiba]]||{{large|{{lang|ja|八日市場市}}}}||Chiba||1954-07-01||2006-01-23||Sinanib sa Nosaka → [[Sōsa]] |- |[[Sawara, Chiba|Sawara]]||{{large|{{lang|ja|佐原市}}}}||Chiba||1951-03-15||2006-03-27||Sinanib sa Kurimoyo, Omigawa, Yamada → [[Katori, Chiba|Katori]] |- |[[Iyomishima, Ehime|Iyomishima]]||{{large|{{lang|ja|伊予三島市}}}}||Ehime||1954-11-01||2004-04-01||Sinanib sa Kawanoe, Doi, Shingū → [[Shikokuchūō]] |- |[[Kawanoe, Ehime|Kawanoe]]||{{large|{{lang|ja|川之江市}}}}||Ehime||1954-11-01||2004-04-01||Sinanib sa Iyomishima, Doi, Shingū → [[Shikokuchūō]] |- |Saijō {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|西条市}}}}||Ehime||1941-04-29||2004-11-01||Sinanib sa Tōyo, Komatsu, Tanbara → [[Saijō, Ehime|Saijō]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Tōyo, Ehime|Tōyo]]||{{large|{{lang|ja|東予市}}}}||Ehime||1972-10-01||2004-11-01||Sinanib sa Saij, Komatsu, Tanbara → [[Saijō, Ehime|Saijō]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Hōjō, Ehime|Hōjō]]||{{large|{{lang|ja|北条市}}}}||Ehime||1958-11-01||2005-01-01||Sinanib sa [[Matsuyama]] |- |Ōzu {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|大洲市}}}}||Ehime||1954-09-01||2005-01-11||Sinanib sa Hijikawa, Nagahama, Kawabe → [[Ōzu, Ehime|Ōzu]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Imabari {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|今治市}}}}||Ehime||1920-02-11||2005-01-16||Sinanib sa Hakata, Kamiura, Kikuma, Miyakubo, Namikata, [[Ōmishima, Ehime|Ōmishima]] Ōnishi, Tamagawa, Yoshiumi, Asakura, Sekizen → [[Imabari, Ehime|Imabari]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Yawatahama {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|八幡浜市}}}}||Ehime||1935-02-11||2005-04-01||Sinanib sa Honai → [[Yawatahama]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Iyo {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|伊予市}}}}||Ehime||1955-01-01||2005-04-01||Sinanib sa Nakayama, Futami → [[Iyo, Ehime|Iyo]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Uwajima {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|宇和島市}}}}||Ehime||1921-08-01||2005-08-01||Sinanib sa Mima, Tsushima, Yoshida → [[Uwajima, Ehime|Uwajima]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Takefu, Fukui|Takefu]]||{{large|{{lang|ja|武生市}}}}||Fukui||1948-04-01||2005-1001||Sinanib sa Imadate → [[Echizen, Fukui|Echizen]] |- |[[Moji-ku, Kitakyūshū|Moji]]||{{large|{{lang|ja|門司市}}}}||Fukuoka||1899-04-01||1963-02-10||Sinanib sa Kokura, Tobata, Yahata, Wakamatsu → [[Kitakyushu]] |- |[[Kokura]]||{{large|{{lang|ja|小倉市}}}}||Fukuoka||1900-04-01||1963-02-10||Sinanib sa Moji, Tobata, Yahata, Wakamatsu → [[Kitakyushu]] |- |[[Tobata-ku, Kitakyūshū|Tobata]]||{{large|{{lang|ja|戸畑市}}}}||Fukuoka||1924-09-01||1963-02-10||Sinanib sa Moji, Kokura, Yahata, Wakamatsu → [[Kitakyushu]] |- |[[Yahata, Fukuoka|Yahata]]||{{large|{{lang|ja|八幡市}}}}||Fukuoka||1917-03-01||1963-02-10||Sinanib sa Moji, Kokura, Tobata, Wakamatsu → [[Kitakyushu]] |- |[[Wakamatsu-ku, Kitakyūshū|Wakamatsu]]||{{large|{{lang|ja|若松市}}}}||Fukuoka||1914-04-01||1963-02-10||Sinanib sa Moji, Kokura, Tobata, Yahata → [[Kitakyushu]] |- |Iizuka {{small|(unang dating lungsod)}}||{{large|{{lang|ja|飯塚市}}}}||Fukuoka||1932-01-20||1963-04-01||Sinanib sa Kobukuro, Futase, Chinzei → Iizuka {{small|(sumunod na dating lungsod)}} |- |Munakata||{{large|{{lang|ja|宗像市}}}}||Fukuoka||1981-04-01||2003-04-01||Sinanib sa Genkai → [[Munakata, Fukuoka|Munakata]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Yanagawa||{{large|{{lang|ja|柳川市}}}}||Fukuoka||1952-04-01||2005-03-21||Sinanib sa Yamato, Mitsuhashi → [[Yanagawa, Fukuoka|Yanagawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Amagi, Fukuoka|Amagi]]||{{large|{{lang|ja|甘木市}}}}||Fukuoka||1954-04-01||2006-03-20||Sinanib sa Asakura, Haki → [[Asakura, Fukuoka|Asakura]] |- |Iizuka {{small|(sumunod na dating lungsod)}}||{{large|{{lang|ja|飯塚市}}}}||Fukuoka||1963-04-01||2006-03-26||Sinanib sa Chikuho, Honami, Kaita, Shōnai → [[Iizuka, Fukuoka|Iizuka]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Yamada, Fukuoka|Yamada]]||{{large|{{lang|ja|山田市}}}}||Fukuoka||1954-04-01||2006-03-27||Sinanib sa Inatsuki, Kaho, Usui → [[Kama, Fukuoka|Kama]] |- |[[Maebaru, Fukuoka|Maebaru]]||{{large|{{lang|ja|前原市}}}}||Fukuoka||1992-10-01||2010-01-01||Sinanib sa Nijō, Shima → [[Itoshima, Fukuoka|Itoshima]] |- |Kōriyama {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|郡山市}}}}||Fukushima||1924-09-01||1965-05-01||Sinanib sa Nishida, Nakata → [[Kōriyama]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Taira||{{large|{{lang|ja|平市}}}}||Fukushima||1937-06-01||1966-10-01||Sinanib sa Iwaki {{small|(dati)}}, Jōban, Uchigō, Nakoso → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Iwaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|磐城市}}}}||Fukushima||1954-03-31||1966-10-01||Sinanib sa Taira, Jōban, Uchigō, Nakoso → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Jōban||{{large|{{lang|ja|常磐市}}}}||Fukushima||1954-03-31||1966-10-01||Sinanib sa Taira, Iwaki {{small|(dati)}}, Uchigō, Nakoso → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Uchigō||{{large|{{lang|ja|内郷市}}}}||Fukushima||1954-10-01||1966-10-01||Sinanib sa Taira, Iwaki {{small|(dati)}}, Jōban, Nakoso → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Nakoso||{{large|{{lang|ja|勿来市}}}}||Fukushima||1955-04-29||1966-10-01||Sinanib sa Taira, Iwaki {{small|(dati)}}, Jōban, Uchigō → [[Iwaki, Fukushima|Iwaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Shirakawa {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|白河市}}}}||Fukushima||1949-04-01||2005-11-07||Sinanib sa Taishin, Higashi, Omotegō → [[Shirakawa, Fukushima|Shirakawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Nihonmatsu {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|二本松市}}}}||Fukushima||1958-10-01||2005-12-01||Sinanib sa Adachi, Iwashiro, Tōwa → [[Nihonmatsu, Fukushima|Nihonmatsu]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Haramachi, Fukushima|Haramachi]]||{{large|{{lang|ja|原町市}}}}||Fukushima||1954-03-20||2006-01-01||Sinanib sa Kashima, Odaka → [[Minamisōma]] |- |Kitakata {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|喜多方市}}}}||Fukushima||1954-03-31||2006-01-04||Sinanib sa Shiokawa, Yamato, Atsushiokanō, Takasato → [[Kitakata, Fukushima|Kitakata]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Ena {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|恵那市}}}}||Gifu||1954-04-01||2004-10-25||Sinanib sa Akechi, Iwamura, Kamiyahagi, Yamaoka, Kushihara → [[Ena, Gifu|Ena]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Isesaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|伊勢崎市}}}}||Gunma||1940-09-13||2005-01-01||Sinanib sa Akabori, Sakai, Azuma → [[Isesaki, Gunma|Isesaki]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Ōta {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|太田市}}}}||Gunma||1948-05-03||2005-03-28||Sinanib sa Nitta, Ojima, Yabuzukahon → [[Ōta, Gunma|Ōta]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Shibukawa {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|渋川市}}}}||Gunma||1954-04-01||2006-02-20||Sinanib sa Ikaho, Komochi, Onogami, Akagi, Kitatachibana → [[Shibukawa, Gunma|Shibukawa]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Annaka {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|安中市}}}}||Gunma||1958-11-01||2006-03-18||Sinanib sa Matsuida → [[Annaka, Gunma|Annaka]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Tomioka {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|富岡市}}}}||Gunma||1954-04-01||2006-03-27||Sinanib sa Myōgi → [[Tomioka, Gunma|Tomioka]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Fukuyama {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|福山市}}}}||Hiroshima||1916-07-01||1966-05-01||Sinanib sa Matsunaga → [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Matsunaga||{{large|{{lang|ja|松永市}}}}||Hiroshima||1954-03-31||1966-05-01||Sinanib sa Fukuyama {{small|(dati)}} → [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Miyoshi||{{large|{{lang|ja|三次市}}}}||Hiroshima||1954-03-31||2004-04-01||Sinanib sa Kisa, Mirasaka, Miwa, Funo, Kimita, Sakugi, Kōnu → [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Mihara||{{large|{{lang|ja|三原市}}}}||Hiroshima||1936-11-15||2005-03-22||Sinanib sa Daiwa, Kui, Hongō → [[Mihara, Hiroshima|Mihara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Shōbara||{{large|{{lang|ja|庄原市}}}}||Hiroshima||1954-03-31||2005-03-31||Sinanib sa Hiwa, Kuchiwa, Saijō, Takano, Tōjō, Sōryō → [[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |[[Innoshima, Hiroshima|Innoshima]]||{{large|{{lang|ja|原町市}}}}||Hiroshima||1953-05-01||2006-01-10||Kasama ang Setoda, sinanib sa [[Onomichi, Hiroshima|Onomichi]] |- |Kushiro {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|釧路市}}}}||Hokkaido||1922-08-01||2005-10-11||Sinanib sa Akan, Onbetsu → [[Kushiro, Hokkaido|Kushiro]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Kitami {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|北見市}}}}||Hokkaido||1942-06-10||2006-03-05||Sinanib sa Rubeshibe, Tanno, Tokoro → [[Kitami, Hokkaido|Kitami]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Shibetsu {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|士別市}}}}||Hokkaido||1954-07-01||2005-09-01||Sinanib sa Asahi → [[Shibetsu, Hokkaido|Shibetsu]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Nayoro {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|名寄市}}}}||Hokkaido||1956-04-01||2006-03-27||Sinanib sa Fūren → [[Nayoro, Hokkaido|Nayoro]] {{small|(kasalukuyan)}} |- |Kameda||{{large|{{lang|ja|亀田市}}}}||Hokkaido||1971-11-01||1973-12-01||Sinanib sa [[Hakodate]] |- |Amagasaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|尼崎市}}}}||Hyōgo||||1936-04-01|| |- |Miki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|三木市}}}}||Hyōgo||||1954-07-01|| |- |Toyooka {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|豊岡市}}}}||Hyōgo||||2005-04-01|| |- |Nishiwaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|西脇市}}}}||Hyōgo||||2005-10-01|| |- |Tatsuno||{{large|{{lang|ja|龍野市}}}}||Hyōgo||||2005-10-01|| |- |Sumoto {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|洲本市}}}}||Hyōgo||||2006-02-11|| |- |Katsuta||{{large|{{lang|ja|勝田市}}}}||Ibaraki||||1994-11-01|| |- |Nakaminato||{{large|{{lang|ja|那珂湊市}}}}||Ibaraki||||1994-11-01|| |- |[[Iwai, Ibaraki|Iwai]]||{{large|{{lang|ja|岩井市}}}}||Ibaraki||||2005-03-22|| |- |[[Shimodate, Ibaraki|Shimodate]]||{{large|{{lang|ja|下館市}}}}||Ibaraki||||2005-03-28|| |- |Koga {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|古河市}}}}||Ibaraki||||2005-09-12|| |- |Ishioka {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|石岡市}}}}||Ibaraki||||2005-10-01|| |- |Kasama {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|笠間市}}}}||Ibaraki||||2006-03-19|| |- |Nanao {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|七尾市}}}}||Ishikawa||||2004-10-01|| |- |[[Mattō, Ishikawa|Mattō]]||{{large|{{lang|ja|松任市}}}}||Ishikawa||||2005-02-01|| |- |Kaga {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|加賀市}}}}||Ishikawa||||2005-10-01|| |- |Wajima {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|輪島市}}}}||Ishikawa||||2006-02-01|| |- |Ichinoseki {{small|(nauna na dating lungsod)}}||{{large|{{lang|ja|一関市}}}}||Iwate||||1955-01-01|| |- |Kamaishi {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|釜石市}}}}||Iwate||||1955-04-01|| |- |Kitakami {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|北上市}}}}||Iwate||||1991-04-01|| |- |Miyako {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|宮古市}}}}||Iwate||||2005-06-06|| |- |Ichinoseki {{small|(sumunod na dating lungsod)}}||{{large|{{lang|ja|一関市}}}}||Iwate||||2005-09-20|| |- |Tōno {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|遠野市}}}}||Iwate||||2005-10-01|| |- |Hanamaki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|花巻市}}}}||Iwate||||2006-01-01|| |- |Ninohe {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|二戸市}}}}||Iwate||||2006-01-01|| |- |[[Mizusawa, Iwate|Mizusawa]]||{{large|{{lang|ja|水沢市}}}}||Iwate||||2006-02-20|| |- |[[Esashi, Iwate|Esashi]]||{{large|{{lang|ja|江刺市}}}}||Iwate||||2006-02-20|| |- |Kuji {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|久慈市}}}}||Iwate||||2006-03-06|| |- |Marugame {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|丸亀市}}}}||Kagawa||||2005-03-22|| |- |Kan'onji {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|観音寺市}}}}||Kagawa||||2005-10-11|| |- |Kagoshima {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|鹿児島市}}}}||Kagoshima||||1967-04-29|| |- |Taniyama||{{large|{{lang|ja|谷山市}}}}||Kagoshima||||1967-04-29|| |- |Sendai {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|川内市}}}}||Kagoshima||||2004-10-12|| |- |[[Kushikino, Kagoshima|Kushikino]]||{{large|{{lang|ja|串木野市}}}}||Kagoshima||||2005-10-11|| |- |[[Kaseda, Kagoshima|Kaseda]]||{{large|{{lang|ja|加世田市}}}}||Kagoshima||||2005-11-07|| |- |[[Kokubu, Kagoshima|Kokubu]]||{{large|{{lang|ja|国分市}}}}||Kagoshima||||2005-11-07|| |- |Kanoya {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|鹿屋市}}}}||Kagoshima||||2006-01-01|| |- |Ibusuki {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|指宿市}}}}||Kagoshima||||2006-01-01|| |- |Izumi {{small|(dati)}}||{{large|{{lang|ja|出水市}}}}||Kagoshima||||2006-03-13|| |- |[[Naze, Kagoshima|Naze]]||{{large|{{lang|ja|名瀬市}}}}||Kagoshima||||2006-03-20|| |- |[[Ōkuchi, Kagoshima|Ōkuchi]]||{{large|{{lang|ja|大口市}}}}||Kagoshima||||2008-11-01|| |- |[[Yuzhno-Sakhalinsk|Toyohara]]||{{large|{{lang|ja|豊原市}}}}||Karafuto||1937-07-01||1949-06-01||sinuko sa [[Unyong Sobyet|USSR]] ang karapatang soberanya sa [[Prepektura ng Karafuto|Karafuto]] |- |[[Hatogaya]]||{{large|{{lang|ja|鳩ヶ谷市}}}}||Saitama||1967-03-01||2011-10-11||Sinanib sa [[Kawaguchi, Saitama|Kawaguchi]] |- |[[Ōmiya, Saitama|Ōmiya]]||{{large|{{lang|ja|大宮市}}}}||Saitama||1940-11-03||2001-05-01||Sinanib sa [[Saitama, Saitama|Saitama]] |- |[[Imaichi, Tochigi|Imaichi]]||{{large|{{lang|ja|今市市}}}}||Tochigi||1954-03-31||2006-03-20||Sinanib sa [[Nikkō]] |- |[[Lungsod ng Tokyo|Tokyo]]||{{large|{{lang|ja|東京市}}}}||Tokyo-fu||1889-05-01||1943-07-01||Sinanib sa [[Prepektura ng Tokyo|Tokyo-fu]] → [[Tokyo|Tokyo Metropolis]] {{small|(tingnan ang [[Mga natatanging purok ng Tokyo|Mga natatanging purok]])}} |- |[[Akigawa, Tokyo|Akigawa]]||{{large|{{lang|ja|秋川市}}}}||Tokyo||1972-05-05||1995-09-01||Sinanib sa Itsukaichi → [[Akiruno, Tokyo|Akiruno]] |- |[[Tanashi, Tokyo|Tanashi]]||{{large|{{lang|ja|田無市}}}}||Tokyo||1967-01-01||2001-01-21||Sinanib sa Hōya → [[Nishitōkyō, Tokyo|Nishitōkyō]] |- |[[Hōya, Tokyo|Hōya]]||{{large|{{lang|ja|保谷市}}}}||Tokyo||1967-01-01||2001-01-21||Sinanib sa Tanashi → [[Nishitōkyō, Tokyo|Nishitōkyō]] |} ==Sanggunian ng datos== {| class="wikitable" ! Prepektura !! Populasyon magmula noong !! Sanggunian |- |Aichi||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.aichi.jp/toukei/ 月報　あいちの人口]. Ang ginamit na datos ng Toyokawa ay ang kabuoan ng Otowa, Mito, at Toyokawa bago ang kamakailang pagsasanib.</ref> |- |Akita||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.akita.lg.jp/icity/browser?ActionCode=content&ContentID=1132639874531&SiteID=0 美の国あきたネット [秋田県の人口と世帯(月報)過去データ&#93;<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018231802/http://www.pref.akita.lg.jp/icity/browser?ActionCode=content&ContentID=1132639874531&SiteID=0 |date=2007-10-18 }}</ref> |- |Aomori||2008-01-01||<ref>{{Cite web |title=青森県人口移動統計調査 |url=http://www.pref.aomori.lg.jp/tokei/major/jinko.html |access-date=2020-06-23 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115557/http://www.pref.aomori.lg.jp/tokei/major/jinko.html |url-status=dead }}</ref> |- |Chiba||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.chiba.lg.jp/syozoku/b_toukei/joujuujinkou/census-j.html 毎月常住人口調査月報インデックス<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014143831/http://www.pref.chiba.lg.jp/syozoku/b_toukei/joujuujinkou/census-j.html |date=2007-10-14 }}</ref> |- |Ehime||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.ehime.jp/toukeibox/toukeika-01.htm 愛媛県統計BOX 推計人口] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308113720/http://www.pref.ehime.jp/toukeibox/toukeika-01.htm |date=2008-03-08 }}</ref> |- |Fukui||2008-01-01||<ref>[http://toukei.pref.fukui.jp/www/toppage/0000000000000/APM03000.html 福井県の人口と世帯（推計）] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214003845/http://toukei.pref.fukui.jp/www/toppage/0000000000000/APM03000.html |date=2008-02-14 }}</ref> |- |Fukuoka||2008-01-01||<ref>[http://www.toukei.pref.fukuoka.jp/search/1/1004.html 月報「福岡県の人口と世帯（推計）」] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205185609/http://www.toukei.pref.fukuoka.jp/search/1/1004.html |date=2008-02-05 }}</ref> |- |Fukushima||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.fukushima.jp/toukei/html/01/m-jinko/gepo.html |title=ふくしま統計情報ボックス 福島県の推計人口<!-- Bot generated title --> |access-date=2020-06-23 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212135609/http://www.pref.fukushima.jp/toukei/html/01/m-jinko/gepo.html |url-status=dead }}</ref> |- |Gifu||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.gifu.lg.jp/pref/s11111/data/jinko/jinko.htm 岐阜県統計課（岐阜県の人口・世帯数 調査結果）<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014004928/http://www.pref.gifu.lg.jp/pref/s11111/data/jinko/jinko.htm#new |date=2007-10-14 }}</ref> |- |Gunma||2008-01-01||<ref>[http://toukei.pref.gunma.jp/IDJ.htm 基本統計・群馬県移動人口調査<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102214607/http://toukei.pref.gunma.jp/IDJ.htm |date=2007-11-02 }}</ref> |- |Hiroshima||2008-01-01||<ref>[http://db1.pref.hiroshima.jp/data/geppou/jinkou/saisin/jinkou_gaiyou.htm 推計人口（甲調査）第３表] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221101232/http://db1.pref.hiroshima.jp/data/geppou/jinkou/saisin/jinkou_gaiyou.htm |date=2008-02-21 }}</ref> |- |Hokkaidō||2012-03-31||<ref>[http://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.htm 住民基本台帳人口・世帯数]</ref> |- |Hyōgo||2008-01-01||<ref>[http://web.pref.hyogo.jp/ac08/ac08_5_000000004.html 兵庫県/推計人口<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013000756/http://web.pref.hyogo.jp/ac08/ac08_5_000000004.html |date=2007-10-13 }}</ref> |- |Ibaraki||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.ibaraki.jp/tokei/betu/jinko/getsu/index.htm 茨城県の人口と世帯（推計）<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325190656/http://www.pref.ibaraki.jp/tokei/betu/jinko/getsu/index.htm |date=2008-03-25 }}</ref> |- |Ishikawa||2008-01-01||<ref>[http://toukei.pref.ishikawa.jp/search/min.asp?sc_id=10 いしかわ統計指標ランド 石川県の統計情報ポータルサイト<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Iwate||2008-01-01||<ref>[http://www2.pref.iwate.jp/h/hp0206/ToukeiDB.nsf/A_ResultChousa?OpenAgent&C=I002 毎月人口推計の概要] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218143311/http://www2.pref.iwate.jp/h/hp0206/ToukeiDB.nsf/A_ResultChousa?OpenAgent&C=I002 |date=2006-02-18 }}</ref> |- |Kagawa||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.kagawa.jp/toukei/Population.htm 統計速報(香川県推計人口及び人口移動)<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080129073738/http://www.pref.kagawa.jp/toukei/Population.htm |date=2008-01-29 }}</ref> |- |Kagoshima||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.kagoshima.jp/tokei/bunya/jinko/suikei/index.html 鹿児島県毎月推計人口] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311024207/http://www.pref.kagoshima.jp/tokei/bunya/jinko/suikei/index.html |date=2008-03-11 }}</ref> |- |Kanagawa||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html 神奈川県の人口と世帯 : 神奈川県<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424041142/http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |date=2012-04-24 }}</ref> |- |Kōchi||2008-02-29||<ref>[http://www.pref.kochi.jp/~toukei/index.htm 住民基本台帳人口移動] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226085040/http://www.pref.kochi.jp/~toukei/index.htm |date=2008-02-26 }}</ref> |- |Kumamoto||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.kumamoto.jp/statistics/jinko/jinko/geppo.htm 熊本県の人口と世帯数 月報<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20011120195824/http://www.pref.kumamoto.jp/statistics/jinko/jinko/geppo.htm |date=2001-11-20 }}</ref> |- |Kyoto||2008-01-01||<ref>{{cite web |url=http://www.pref.kyoto.jp/tokei/data/a0300i.html |title=Archived copy |accessdate=2008-03-02 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080225175115/http://www.pref.kyoto.jp/tokei/data/a0300i.html |archivedate=2008-02-25 }}</ref> |- |Mie||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.mie.jp/DATABOX/library.htm#jinko みえDataBox（データライブラリ）毎月調査<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306000722/http://www.pref.mie.jp/databox/library.htm |date=2008-03-06 }}</ref> |- |Miyagi||2008-01-01||<ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20110322131800/http://www.pref.miyagi.jp/toukei/toukeidata/zinkou/jinkou/suikei_top/suikei_top.htm 宮城県/統計課/統計データ/宮城県推計人口（月報）<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Miyazaki||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.miyazaki.lg.jp/contents/org/honbu/toukei/jinko-setai/index.html 市町村別人口と世帯数] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219020019/http://www.pref.miyazaki.lg.jp/contents/org/honbu/toukei/jinko-setai/index.html |date=2008-02-19 }}</ref> |- |Nagano||2008-01-01||<ref>[http://www3.pref.nagano.jp/toukei1/jinkou/jinkou_1.htm 毎月人口異動調査結果] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614041638/http://www3.pref.nagano.jp/toukei1/jinkou/jinkou_1.htm |date=2008-06-14 }}</ref> |- |Nagasaki||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.nagasaki.jp/toukei/new_date/nen_geppou/tuki/kokuseichousa/suikei/suikei.htm 長崎県公式ウェブサイト｜長崎県の統計長崎県統計課のホームページへようこそ世帯数と推計人口<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212081140/http://www.pref.nagasaki.jp/toukei/new_date/nen_geppou/tuki/kokuseichousa/suikei/suikei.htm |date=2008-02-12 }}</ref> |- |Nara||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.nara.jp/pro/toukei/group/jinkou/jinkou.htm |title=各種人口統計<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118064416/http://www.pref.nara.jp/pro/toukei/group/jinkou/jinkou.htm |archive-date=2008-01-18 |url-status=dead }}</ref> |- |Niigata||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.niigata.lg.jp/tokei/1194797750548.html 新潟県庁：新潟県人口移動調査（推計人口および人口移動）<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221042515/http://www.pref.niigata.lg.jp/tokei/1194797750548.html |date=2008-02-21 }}</ref> |- |Ōita||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.oita.jp/10800/chosakekka/jinko/index.html 各種統計調査結果／毎月流動人口調査<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Okayama||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.okayama.jp/soshiki/kakuka.html?sec_sec1=15 |title=岡山県統計管理課　毎月流動人口調査 |access-date=2020-06-23 |archive-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106122221/http://www.pref.okayama.jp/soshiki/kakuka.html?sec_sec1=15 |url-status=dead }}</ref> |- |Okinawa||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.okinawa.jp/toukeika/estimates/estidata.html 沖縄県推計人口データ一覧（Excel形式）<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Osaka||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.osaka.jp/toukei/jinkou/index.html |title=大阪府毎月推計人口 |access-date=2020-06-23 |archive-date=2013-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106023139/http://www.pref.osaka.jp/toukei/jinkou/index.html |url-status=dead }}</ref> |- |Saga||2008-01-01||<ref>[https://archive.today/20121219095948/http://www.pref.saga.lg.jp/toukei/php3/houkokusyo/hou_nen.php3?nendo_number=2001&sessionid= 推計人口(月報・年報)<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Saitama||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.saitama.lg.jp/A01/BP00/03.html 埼玉県推計人口] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221164805/http://www.pref.saitama.lg.jp/A01/BP00/03.html |date=2008-02-21 }}</ref> |- |Shiga||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.shiga.jp/data/population/renew/#jinko 滋賀県/滋賀県の人口と世帯数<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216061821/http://www.pref.shiga.jp/data/population/renew/ |date=2008-02-16 }}</ref> |- |Shimane||2008-01-01||<ref>[http://www.toukeika.pref.shimane.jp/toukei/st0/st0100.asp しまね統計情報データベース　新着情報 今月の統計 推計人口（市町村別）] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410125028/http://www.toukeika.pref.shimane.jp/toukei/st0/st0100.asp |date=2008-04-10 }}</ref> |- |Shizuoka||2008-01-01||<ref>[http://toukei.pref.shizuoka.jp/tokei/ 統計センターしずおか　静岡県人口推計] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203204758/http://toukei.pref.shizuoka.jp/tokei/ |date=2008-02-03 }}</ref> |- |Tochigi||2008-01-01||<ref>[https://web.archive.org/web/20070918144152/http://www.pref.tochigi.jp/pref/toukei/toukei/popu1.html 栃木県毎月人口推計速報/栃木県<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Tokushima||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.tokushima.jp/Statistics.nsf/ 徳島県の統計情報　推計人口]</ref> |- |Tokyo||2008-01-01||<ref>[http://www.toukei.metro.tokyo.jp/jsuikei/js-index.htm 東京都の人口推計トップページ<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Tottori||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.tottori.lg.jp/dd.aspx?menuid=9974 鳥取県人口移動調査/とりネット/鳥取県公式サイト<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Toyama||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.toyama.jp/sections/1015/lib/jinko/index.html 人口移動調査<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Wakayama||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.wakayama.lg.jp/prefg/020300/suikei/index.html 毎月推計人口]</ref> |- |Yamagata||2008-01-01||<ref>[https://archive.today/20070519180118/http://www.pref.yamagata.jp/ou/somu/020052/jinkou.html 山形県の人口と世帯数（月報）（推計）の統計表電子データについて — 山形県ホームページ<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |Yamaguchi||2008-01-01||<ref>{{Cite web |url=http://www.pref.yamaguchi.lg.jp/cms/a12500/jinko/jinko.html |title=山口県/統計分析課/人口・人口移動統計調査（平成20年3月1日現在）<!-- Bot generated title --> |access-date=2020-06-23 |archive-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713202913/http://www.pref.yamaguchi.lg.jp/cms/a12500/jinko/jinko.html |url-status=dead }}</ref> |- |Yamanashi||2008-01-01||<ref>[http://www.pref.yamanashi.jp/toukei/DB/EDA/A/dbaa04000.html 山梨県統計データバンク　aa04000<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517044252/http://www.pref.yamanashi.jp/toukei/DB/EDA/A/dbaa04000.html |date=2006-05-17 }}</ref> |} * Ang mga datos ng lawak ng lupa ay ayon sa [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/title.htm Geographical Survey Institute of Japan] magmula noong 2007-10-01. * Ang pinagbatayang mga websayt ng mga populasyon ng bawat prepektura ay ayon sa [[:ja:Template:自治体人口/doc]]. ==Tingnan din== * [[Talaan ng mga lungsod sa Hapon ayon sa populasyon (1889)]] * [[Mga munisipalidad ng Hapon]] * [[Talaan ng mga palayaw ng lungsod sa Hapon]] * [[Talaan ng mga kalakhang pook sa Hapon]] ==Mga sanggunian== <references /> {{Asia topic|Talaan ng mga lungsod sa}} {{DEFAULTSORT:Talaan Ng Lungsod Sa Hapon}} [[Kategorya:Mga talaan ng mga lungsod sa Hapon| ]] [[Kategorya:Mga talaan ng mga lungsod ayon sa bansa|Hapon]] ixatnrixb7cg7ppfy3y90jzh1p300s5 0 35945 2212719 2210897 2026-06-22T17:51:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212719 wikitext text/x-wiki {{Infobox Roman emperor |name=Nero |title=Ikalimang Emperador ng [[Imperyo Romano]] |image=Nero 1.JPG |caption=Busto ni Nero sa [[Musei Capitolini]], [[Roma]] |reign=13 Oktubre 54 CE – 9 Hundyo 68 CE |predecessor=[[Claudius]], amain |successor=[[Galba]] |spouse=[[Claudia Octavia]]<br>[[Poppaea Sabina]]<br>[[Statilia Messalina]] |issue=[[Claudia Augusta]] |house=[[Dinastiyang Julio-Claudian]] |full name=Lucius Domitius Ahenobarbus (kapanganakan hanggang sa pag-aampon)<br>Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus (pag-aampon hanggang sa pag-akyat sa trono)<br>Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus (bilang emperador)<br>Imperator Nero Cladius Divi Claudius filius Caesar Augustus Germanicus (pangalang imperyal)<ref>Nero's regal name has an equivalent meaning in English as "Commander Nero Claudius, Son of the Divine Claudius, the Emperor, Conqueror of the Germans".</ref> |father=[[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 32)|Gnaeus Domitius Ahenobarbus]] |mother=[[Agrippinang Mas Bata]] |birth_date=15 Disyembre 37 CE |birth_place=[[Anzio|Antium]], [[Italia (Roman Empire)|Italya]] |death_date=9 Hunyo 68 CE (edad 30) |death_place=sa labas ng [[Roma]] |date of burial= |place of burial=Mausoleo ng [[Domitii Ahenobarbi]], [[Bundok Pincian]], [[Roma]] }} Si '''Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus''' ([[Disyembre 15]], 37 – [[Hunyo 9]], 68) na ipinanganak bilang '''Lucius Domitius Ahenobarbus''' ay kilala rin sa pangalan na '''Nero Claudius Caesar Germanicu''', o sa maigsi niyang pangalang '''Neron'''<ref>{{Cite web |title=Pambansang Komisyon ng ika-100 Kapanganakan ni Jose Rizal, p. 29 (sa Kastila) |url=http://www.xeniaeditrice.it/poesiasOCR.pdf |access-date=2012-06-23 |archive-date=2012-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723033812/http://www.xeniaeditrice.it/poesiasOCR.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723033812/http://www.xeniaeditrice.it/poesiasOCR.pdf |date=2012-07-23 }}</ref> (''ne-RON'') ay ang ika-lima at huling Emperador Romano ng [[Dinastiyang Hulio-Claudian]]. Si Neron ay inampon ng kanyang tiyuhing si [[Claudius]] na maging tagapagmana ng trono. Siya'y umupo sa trono noong [[Oktubre 13]], 54 AD pagkamatay ni Claudius. Si Neron ay namuno mula 54 hanggang 68. Ang kanyang pamumuno ay kinabibilangan ng kanyang pagwawagi sa digmaan, pakikipagkasundo sa [[Imperyong Parthian]], pagsupil sa pag-aaklas ng Britanya at mabuting pakikitungong diplomatiko sa [[Gresya]]. Noong 68, si Neron ay napilitang magtago dahil sa pag-aaklas militar. Dahil sa siya'y nahaharap sa hatol na kamatayan, si Neron ay nagpakamatay sa tulong ng kanyang iskriba na si Epaphroditos. == Talambuhay == Si Nero ay ipinanganak na Lucius Domitius Ahenobarbus noong Disyembre 15, AD 37, sa Antium, malapit sa Roma. Siya ang nag-iisang anak na lalaki ni Gnaeus Domitius Ahenobarbus at Agrippina na kapatid ni Emperador [[Caligula]]. Ang ama ni Nero ay apo ni Gnaeus Domitius Ahenobarbus at Aemilia Lepida sa pamamagitan ng kanilang anak na si Lucius Domitius Ahenobarbus. Si Gnaeus ay apo ni Mark Antony at Octavia Minor sa pamamagitan ng kanilang anak na babae na si Antonia Major. Sa pamamagitan ni Octavia, siya ang pamangkin sa tuhod ni [[Caesar Augustus]]. Ang ama ni Nero ay isang praetor at kabilang sa mga kawani ni Caligula. Ang ama ni Nero ayon sa mananalaysay na si [[Suetenius]] ay isang mamamatay tao at manloloko na hinatulan ni emperador [[Tiberio]] ng paghihimagsik, pangangalunya at pakikipagtalik sa kamag-anak(incest). Siya ay nakaligtas sa mga paratang na ito nang si Emperador Tiberio ay mamatay. Si Gnaeus ay namatay sa sakit na [[edema]](o dropsy) noong 39 nang si Ner ay tatlong taong gulang. Ang ina ni Nero ay si Agrippina ang Nakababata, na apo sa tuhod nina [[Caesar Augustus]] at ang kanyang asawang si Scribonia sa pamamagitan ng kanilang anak na si Julia ang Nakatatanda at kanyang asawang si Marcus Vipsanius Agrippa. Ang ama ni Agrippina na si Germanicus, ay apo ng asawa ni Augustus na si Livia, sa isang panig at nina Mark Antony at Octavia sa kabilang panig. Ang ina ni Germanicus na si Antonia Minor ay anak na babae nina Octavia Minor at Mark Antony. Si Octavia ay ikalawang nakatatandang kapatid ni Augustus. Si Germanicus ay isa ring ampong anak ni Tiberio. Ang ilang sa mga mananalaysay ang nagsasabi na pinatay ni Agrippina ang kanyang ikatlong asawa na si emperador [[Claudius]]. == Ang pagakyat sa Kapangyarihan == Hindi inaasahan na si Lucius ay magiging isang emperador. Ang kanyang tiyuhin sa ina na si [[Caligula]] ay nagsimulang mamuno sa edad na dalawampu't apat. Siya'y walang tagapagmana sa trono. Ang kanyang asawa na si Caesonia at ang kanilang anak na babae na si Julia Drusilla ay pinatay noong 41. Ang mga pangyayaring ito ang naging dahilan kung bakit si Claudius na tiyuhin ni Caligula ang naging emperador. Si Claudius ay nag-asawa ng dalawang beses bago pakasalan si Messalina. Sa kanyang mga naunang asawa ay nagkaroon siya ng tatlong anak kabilang ang isang anak na lalake na namatay noong bata pa lamang. Mayroon siyang dalawang anak kay Messalina na si Claudia Octavia (ipinanganak noong 40) at Britannicus (ipinanganak noong 41). Si Messalina ay ipinapatay ni Claudius noong 48. Noong 49, si Claudius ay nagpakasal sa kanyang ika-apat na asawa na si Agrippina. Para matulungan sa politika ay opisyal na inampon ni Claudius si Lucius noong 50 at pinangalanang '''Nero Claudius Caesar Drusus''' Si Neron ay mas matanda sa kanyang kinakapatid na si Britannicus, at naging tagapagmana ng trono. Si Nero ay nahirang na proconsul noong 51 sa edad na labingapat. Noong 53, kanyang pinakasalan ang kanyang kinakapatid na si Claudia Octavia. Si Nero ay naging emperador sa gulang na labing anim, ang pinakabatang naging emperor ng [[Imperyo Romano]]. Sinasabing ang kanyang pamumuno ay malakas na naimpluwensiyahan ng kanyang inang si Agrippina, ang kanyang tagapagturong si Lucius Annaeus Seneca at ang Praetorian Prefect na si Sextus Afranius Burrus. Ang kanyang mga unang taong ng pamamahala ay sinasabing isang halimbawang ng mabuting pamumuno. ==Pamumuno== ===Maagang pamumuno=== Ang karamihan ng alam tungkol sa buhay ni Nero ay mula sa mga historyan na sina [[Tacitus]], [[Suetonio]], at [[Cassius Dio]].<ref name="griffin">{{cite book| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-21464-3| last = Griffin| first = Miriam T| title = Nero: the end of a dynasty| location = London| date = 2013}}</ref>{{rp|37}} Ayon sa kanila, ang mga proyektong konstruksiyon ni Nero ay sobrang maluho at ang karamihan ng mga paggastos dito ay nag-iwan sa Italya na lubusang naubusan ng mga ambag ng salapi at ang mga probinsiya ng Imperyong Romano ay bumagsak.<ref>[[Suetonius]], "Life of Nero," ''[[The Lives of Twelve Caesars]],'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#31 § 31].</ref><ref>Tacitus, ''[[wikisource:The Annals (Tacitus)/Book 15#45 XV.45|Annals]]'' [[wikisource:The Annals (Tacitus)/Book 15#45 XV.45|XV.45]].</ref> Ayon sa mga modernong historyan, ang parahong ito ay puno ng mga [[deplasyon]] at ang paggastos ni Nero sa mga konstruksiyon ito ay mula sa mga mamayan at mga tulong na para pahupain ang mga problema sa [[ekonomiya]] ng imperyo.<ref>{{cite journal | last1 = Thornton | first1 = Mary Elizabeth Kelly | year = 1971 | title = Nero's New Deal | journal = Transactions and Proceedings of the American Philological Association | volume = 102 | page = 629 | doi = 10.2307/2935958 | jstor = 2935958 }}</ref> Si Nero ay naging emperador ng [[Imperyong Romano]] noong 54 CE sa edad na diyesisais(16). Siya ang pinakabatang emperador na naupo sa trono hanggang sa pamumuno ni [[File:Bust of Roman emperor as pharaoh-E 27418-IMG 3389-gradient.jpg|thumb|left|Bust of Nero as pharaoh]] [[Elagabalus]], who became emperor sa edad na katorse(14) noong 218 CE.<ref name=britannica>{{cite web| title = Nero {{!}} Roman emperor| website = Encyclopædia Britannica| access-date = 2 July 2017| url = https://www.britannica.com/biography/Nero-Roman-emperor| archive-url = https://web.archive.org/web/20170801180237/https://www.britannica.com/biography/Nero-Roman-emperor| archive-date = 1 August 2017| url-status=live}}</ref> Bilang [[Paraon]] ng [[Ehipto]], kinuha ni Nero ang titularyong makaharing ''[[Autokrator]] Neron Heqaheqau Meryasetptah Tjemaahuikhasut Wernakhtubaqet Heqaheqau Setepennenu Merur'' ('Emperador Nero, Pinuno ng mga pinuno, pinili ni [[Ptah]], minamahal ni [[Isis]], isang matibay na tao na nagpabagsak sa mga lupain ng dayuhan, nagwagi para sa Ehipto, pinuno ng mga pinuno at pinili ni [[Nu (mitolohiya)|Nun]] na nagmamahal sa kanya').<ref>{{cite web |url=https://pharaoh.se/roman-emperor/Nero |title=Nero |website=The Royal Titulary of Ancient Egypt |access-date=13 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313031636/https://pharaoh.se/roman-emperor/Nero |archive-date=13 March 2018 |url-status=dead }}</ref> Ang kanyang gurong si [[Seneca]] ay naghanda ng unang talumpati ni Nero sa Senado ng imperyo. Sa kanyang talumpati, kanyang sinabi na "inalis niya ang mga sakit ng nakaraang rehime.{{rp|16}} Ayon kay [[H.H. Scullard]], pinangako ni Nero na susundan niya ang modelong [ni [[Augusto Cesar]] sa kanyang prinsipado upang wakasan ang lahat ng mga sikretong paglilitis ''intra cubiculum'' upang tapusin ang [[korupsiyon]] sa mga paborito ng [[hukuman]] at mga malalayang tao at sa itaas ng lahat ay irespeto ang mga pribilehiyo ng Senado at mga indibidwal na senador."<ref name=scullard>{{Cite book| publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-58488-3| last = Scullard| first = H. H| title = From the Gracchi to Nero: a history of Rome 133 B.C. to A.D. 68| location = London| date = 2011}}</ref>{{rp|257}} Ang kanyang pagrespeto sa [[autonomiya]] ng Senado ay nagtangi sa kanya sa pamumuno ni [[Claudio]] at [[Caligula]] at malawakang tinanggap ng Senado.{{rp|18}} [[File:Nerón y Séneca-Barrón.png|thumb|240x240px|Emperor Nero being instructed by [[Seneca the Younger|Seneca]], work by Spanish sculptor [[Eduardo Barrón González|Eduardo Barrón]]]] Ayon din kay Scullard,, ang ina ni Nero na si [[Agrippina]] ay nagnais na mamuno sa pamamagitan ng kanyang anak.<ref name=scullard/>{{rp|257}} Pinatay ni Agrippina ang kanyang mga katunggali sa politika na sina Domitia Lepida ang Nakababata na tiyahin na tinirhan ni Nero sa pagkakatapon ni Agrippina, [[Marcus Junius Silanus (consul 46)|Marcus Junius Silanus]] na apo sa tuhod ni Augusto at [[Tiberius Claudius Narcissus|Narcissus]].<ref name=scullard/>{{rp|257}} Ang isa sa pinakamaagang mga baryang nilimbag ni Nero sa kanyang pamumuno ay nagpapakita kay Agrippina sa kabilang [[obverso]] na karaniwan ay nakalaan para sa larawan ng emperador. Pinayagan din ng Senado si Agrippina na magkaroon ng dalawang mga [[lictor]] sa kanyang pagharap sa publiko na isang parangal na sa kustombreng Romano ay ibinibigay lamang sa mga mahistrado at [[Vestalis Maxima].{{rp|16}} Noong {{nbsp}}55 CE, tinanggal ni Nero ang kaalyado n Agrippina na si [[Pallas (freedman)|Marcus Antonius Pallas]] sa posisyong bilang tagapagingat sa kabang yaman ng imperyo. Ayon kay Shotter, Ang nakita nina Seneca at Burrus na hindi mapanganib kay Nero na kanyang mga pagpupursiging pangkultura at pakikipagrelasyon sa isang babaeng [[alipin]]g si [[Claudia Acte]] ay mga senyas nang kanyang pagnanais na makalaya sa impluwensiya nang kanyang ina.{{rp|12}} Si Britannicus ay nilason pagkatapos na nagbanta si Agrippina na pumanig kay Britannicus.{{rp|12}} Pinatapon ni Nero si Agrippina sa palasyo nang makipagrelasyon ito sa asawa ni Nero na si Octavia.<ref name=scullard/>{{rp|257}} Dahil sa pagtutol ng ina ni Nero na si Agrippina sa pagpapakasal nito kay Poppaea Sabina, pinatay ni Nero ang kanyang ina. Ang ilang mga modernong historyan ay nagmungkahing pinatay ni Nero ang kanyang ina dahil sa pagbabalak nito na palitan si Nero ni Gaius Rubellius Plautus (ikalawang pinsan ni Nero sa ina) o Britannicus na anak na biyolohikal ni Claudio. Noong 62{{nbsp}} CE, namatay ang tagapayo ni Nero na si [[Burrus]]. Sa parehong taon, tumawag si Nero para sa unang paglilitis ng pagtataksil (''maiestas'' trial) laban kay Antistius Sosianus.<ref name="griffin"/>{{rp|53}}<ref>Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 14#48|XIV.48]].</ref> Pinapatay rin niya ang kanyang mga katunggali na sina [[Faustus Cornelius Sulla Felix|Cornelius Sulla]] at [[Rubellius Plautus]].Ayon kay Jürgen Malitz, ito ang punto ng pagbabago sa kanyang pakikitungo sa Senado ng Imperyo dahil naniwala si Nero na ang pagsuporta rito ay hindi kapaki-pakinabang.Pagkatapos mamatay ni Burrus, hinirang ni Nero ang mga Prepektong Praetorianong sina [[Faenius Rufus]] at [[Ofonius Tigellinus]] at dahil dito, si Seneca ay napilitang magretiro.<ref name=scullard/>{{rp|26}} Ayon kay [[Tacitus]], diniborsiyo ni Nero si Octavia dahil sa pagiging [[baog]] nito at ipinatapon ito.<ref name="griffin"/>{{rp|99}}<ref name="annals-xiv-60">Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 14#60|XIV.60]].</ref> Pagkatapos ng pagpoprotesta ng mga mamamayan kay Nero dahil sa pangyayaring ito, inakusahan ni Nero si Octavia ng [[pakikiapid]] kay Anicetus at pinpatay ni Nero si Octavi.<ref name="griffin"/>{{rp|99}}<ref>Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 14#64|XIV.64]].</ref> Noong 64{{nbsp}} CE, sa panahon ng [[Saturnalia]], pinakasalan ni Nero si [[Pythagoras (freedman)|Pythagoras]] na isang pinalayang lalake.<ref name=Suetonius>{{cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/suet-nero-rolfe.asp|title=Internet History Sourcebooks|website=sourcebooks.fordham.edu|access-date=20 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117114449/https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/suet-nero-rolfe.asp|archive-date=17 January 2019|url-status=live}}</ref><ref name="Dio">{{cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/62*.html|title= Cassius Dio{{spaced ndash}}Epitome of Book 62|website=penelope.uchicago.edu|access-date=3 April 2007|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20131011215112/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/62*.html|archive-date=11 October 2013|url-status=live}}</ref><ref name="umich">{{cite web |url=http://www.umich.edu/~classics/news/newsletter/winter2004/weddings.html |title=Roman Same-Sex Weddings from the Legal Perspective |author=Frier, Bruce W. |publisher=University of Michigan |work=Classical Studies Newsletter, Volume X |year=2004 |access-date=24 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230041201/http://www.umich.edu/~classics/news/newsletter/winter2004/weddings.html |archive-date=30 December 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230041201/http://www.umich.edu/~classics/news/newsletter/winter2004/weddings.html |date=30 Disyembre 2011 }}</ref><ref name="Champlin146">[[#Champlin|Champlin]], p. 146</ref> ===Malaking pagkasunog ng Roma=== [[File:Robert, Hubert - Incendie à Rome -.jpg|thumb|''The Fire of Rome'' by [[Hubert Robert]] (1785)]] Ang Malaking pagkasunog ng Roma ay nagsimula noong gabi nang 18 hanggang 19 Hulyo 64 sa mga libis ng [[Bundok Aventino]] kung saan matatanaw ang [[Circus Maximus]] o sa panlabas na kahoy ng mismong Circus.<ref name=champlin122>[[#Champlin|Champlin]], p. 122</ref><ref name="tacitus-annals-xv-38">Tacitus, ''Annals'', [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#38|XV.38]]</ref> Inilarawn nina Tacitus, Cassius Dio, at mga modernong arkeologo ang pagkawasak ng mga mansiyon, mga pampublikong gusali at mga templo ng mga bundok Aventino, Palatino at Caelian.<ref name=champlin122/><ref name=champlin>[[#Champlin|Champlin]], p. 125</ref> Ang sunog ay tumagal ng pitong araw at humupa ngunit muling nagsimula at tumagal pa ng tatlong araw. Winasak nito ang tatlo sa labingapat ng mga distrito ng Roma at malabis na sumira sa pito pang distrit.<ref name=scullard/>{{rp|260}}<ref name="annals-xv-40">Tacitus, ''Annals'', [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#40|XV.40]]</ref> Ang ilang mga Romano ay naniniwalang ito ay isang aksidente, ang iba ay naniniwalang [[arson]] na ginawa sa ngalan ni Nero. Ang mga salaysay nina [[Pliny ang Nakatatanda]], [[Suetonio]] at [[Cassius Dio]] ay nagmumungkahi ng ilang mga posibleng dahil ng pagsunog ni Nero kabilang ang kanyang paglikha ng isang mukhang tunay sa buhay na tabing sa isang pagtatanghal sa teatro tungkol sa nasusunog na lungsod ng [[Troya]]. Sinulat ni Suetonio na si Nero mismo ang nagsimula ng sunog upang linisin ang lungsod sa kanyang pinaplanong malapalasyong tahanang [[Domus Aurea]].<ref>[[#Champlin|Champlin]], p. 182</ref> Ito ay kinabibilangan ng isang artipisyal na mga tanawin at isang malaking 30 metrong rebulto ng kanyang sarili na [[Colossus ni Nero]] na ilalagay kung saan itinayo ang [[Colosseum]].<ref>Roth, Leland M. (1993). ''Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning''. Boulder, CO: Westview Press, pp. 227–28. {{ISBN|0-06-430158-3}}.</ref><ref>Ball, Larry F. (2003). ''The Domus Aurea and the Roman architectural revolution''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-82251-3}}.</ref><ref>Warden reduces its size to under {{convert|100|acre|km2}}. {{cite journal|author=Warden, P.G.|title=The Domus Aurea Reconsidered|url=https://archive.org/details/sim_society-of-architectural-historians-journal_1981-12_40_4/page/271|journal= Journal of the Society of Architectural Historians |volume=40 |issue=4|year=1981|pages= 271–78|doi=10.2307/989644|jstor=989644}}</ref> Ayon kina Suetonio at Cassius Dio, si Nero ay umaawit ng "[[Iliupersis]]" sa damit pang-entablado habang nasusunog ang lungsod ng Roma.<ref>[[#Champlin|Champlin]], p. 77</ref><ref>Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Nero, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#38 38]; Cassius Dio, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/62*.html#16 LXII.16] {{webarchive |url=https://wayback.archive-it.org/all/20131011215112/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/62*.html#16 |date=11 October 2013}}</ref> Naniwala naman si Tacitus na walang sala si Nero sa pagsunog ng Roma nang malaman niyang si Nero ay nasa Antium nang magsimula ang sunog at bumalik sa Roma upang magsimula ng pagtatangkang tulong para sa pagtanggal ng mga katawang nasunog at mga giba na ginamitan niya gamit ang kanyang salap.<ref name="annals-xv-39">Tacitus, ''Annals'', [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#39|XV.39]]</ref><ref>{{Cite book|last=Walsh|first=Joseph J.|url=https://books.google.com/books?id=RX-tDwAAQBAJ&q=nero+search+debris+rome+fire+victims&pg=PT57|title=The Great Fire of Rome: Life and Death in the Ancient City|date=1 October 2019|publisher=JHU Press|isbn=978-1-4214-3372-1|language=en}}</ref> Pagkatapos ng sunog, binuksan ni Nero ang mga palasyo upang maging tahanan ng mga nawalan ng tirahan at nagbigay ng mga suplay ng pagkain upang hindi magutom ang mga nakaligtas.<ref name="annals-xv-39"/> Ayon kay Tacitus, upang matanggal ang pagsusupetsa ng mga mamamayan na siya ang mismong nagsimula ng apoy, sinisi ni Nero ang mga [[Kristiyano]] sa pagsisimula ng sunog.<ref>[[#Champlin|Champlin]], p. 121</ref> Sa kanyang salaysay, maraming mga Kristiyano ay tinugis at ipinatapon ng buhay upang lapain ng mga mababangis na hayop, ipinako sa krus at pinasunog ng buhay.<ref>[[#Champlin|Champlin]], pp. 121–22</ref> Ayon kay Tacitus, ang parusang ito ay hindi dahil sa paniniwala ni Nero na ito ay naaayon sa hustisya kundi sa sariling kasiyahan ni Nero para sa kalupitan.<ref name="annals-xv-44">[[Tacitus]], ''[[Annals (Tacitus)|Annals]]''. XV.44.</ref> Pagkatapos ng sunog, nagpatayo si Nero ng isang bagong kompleksong palasyong tinawag na [[Domus Aurea]] sa mga lugar na nalinis ng sunog. Ang gastos sa muling pagtatayo ng Roma ay napakalaki na nangailangan ng pondo na hindi maibibigay ng kabang yaman ng imperyo. Upang mapondohan ito, pinataas ni Nero ang [[pagbubuwis]] sa mga mamamayan.<ref>{{cite web|url=https://www.historyextra.com/period/roman/emperor-nero-facts-biography-tyrant-crimes-accomplishments/ |title=Emperor Nero: the tyrant of Rome |publisher=BBC History Magazine and BBC History Revealed |access-date=3 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506004906/https://www.historyextra.com/period/roman/emperor-nero-facts-biography-tyrant-crimes-accomplishments/ |archive-date=6 May 2021 }}</ref> Sa partikular, ang mabibigay na mga buwis ay pinataw sa mga probinsiya ng imperyo.<ref>Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#45|XV.45]].</ref> Upang makamit ang bahagi ng mga paggastos, pinabagsak ni Nero ang salaping Romano na nagpataas ng [[implasyon]] sa unang pagkakataon sa kasaysayan ng [[Imperyong Romano]].<ref>{{Cite book|last=Noel|first=Noel Mark|title=Currencies and Cultures: The Impact of Culture on Economic Policies and the Foundations of Money|date=18 February 2019|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=9781527529380|pages=73|quote=Nero was forced to reduce the silver content and debase the denarius by increasing the number of coins minted from 84 to 96 per pound. The coin's devaluation was considered necessary to rebuild the city of Rome after the great fire. However, the debasement of the coinage inflated the currency and market prices rose throughout the empire.}}</ref><ref> Binawasan ni Nero ang timbang ng [[Denario]]ng Romanong libra mula 84 kada Romanong libra hanggang 96 (3.80&nbsp;grams to 3.30&nbsp;grams). Binawasan rin ni Nero ang puridad ng [[pilak]] mula 99.5% hanggang 93.5% na ang timbag ng pilak ay bumagsak mula 3.80&nbsp;gramo tungo sa 2.97&nbsp;gramp. Binawasan rin niya ang timbang ng librang Romanong [[aureus]] mula 40 kada Romanong libra sa 45 (7.9&nbsp;gramo sa 7.2&nbsp;gramo).Tulane Universirty hand-out, archived [https://web.archive.org/web/20010210220413/http://www.tulane.edu/~august/handouts/601cprin.htm] Please replace with authored publication that gives its sources.</ref> ===Kalaunang buhay=== Noong 65{{nbsp}}CE, sinimulan ni [[Gaius Calpurnius Piso (conspirator)|Gaius Calpurnius Piso]] isang estadista ang isang sabwatan laban kay Nero sa tulong nina Subrius Flavus at Sulpicius Asper na isang tribune at centurion ng bantay na Praetorian.<ref>Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#49|XV.49]].</ref> Ayon kay Tacitus, maraming mga nakipagsabwatan ay nagnanais na iligtas ang imperyo mula kay Nero at ibalik ang [[Republikang Romano]].<ref>Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#50|XV.50]].</ref> Nalaman ng malayang taong si Milichus ang sabwatan sa kalihim ni Nero na si [[Epaphroditus (freedman of Nero)|Epaphroditus]].<ref>Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#55|XV.55]].</ref> Dahil dito, nabigo ang sabwatan at ang mga kasapi nito ay pinapatay ni Nero kabilang ang manunulang si [[Marcus Annaeus Lucanus|Lucan]].<ref>Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#70|XV.70]].</ref> Ang nakaraang tagapayo ni Nero na si [[Seneca ang Nakababata]] ay inakusahan ni Natalis ngunit tumanggi si Seneca at sa kabila nito ay inutusan na sapilitang magpakamatay dahil sa nawalan na siya ng pabor kay Nero.<ref>Tacitus, ''Annals'' [[s:The Annals (Tacitus)/Book 15#60|XV.60–62]].</ref> Sinasabing sinipa ni Nero si Poppaea hanggang sa mamatay ito noong 65{{nbsp}} CE bago pa nito isilang ang kanilang ikalawang anak. Ang ilang historyan, ay naniniwalang si Poppaea ay maaaring namatay nang makunan o manganak.<ref>Rudich, Vasily (1993) ''Political Dissidence Under Nero''. Psychology Press. pp. 135–36. {{ISBN|9780415069519}}</ref> Labis na nagluksa si Nero at binigyan si Poppaea ng isang magarbong burol ng estado, pinarangalan bilang isang [[diyos]] at pinangakuan ng isang templo para sa kanyang kulto. Ang katawan nito ay hindi sinunog gaya ng kaugalian ngunit inembalsamo sa kustombre ng mga Ehipsiyo at nilibing.<!--Please don't link to [[Mausoleum of Augustus]] or [[Tomb of the Julii]]--> it is not known where.<ref>{{cite journal|author=Counts, Derek B.|title=Regum Externorum Consuetudine: The Nature and Function of Embalming in Rome|url=https://archive.org/details/sim_classical-antiquity_1996-10_15_2/page/189|journal=Classical Antiquity|volume= 15 |issue= 2|date=1996|pages= 189–90|quote= p. 193, note 18 "We should not consider it an insult that Poppaea was not buried in the Mausoleum of Augustus, as were other members of the imperial family until the time of Nerva." 196 (note 37, citing Pliny the elder, ''Natural History'', 12.83).|doi=10.2307/25011039|jstor=25011039}}</ref> Noong 67 CE, pinakasalan ni Nero ang isang batang lalakeng si [[Sporus]] na sinasabing kamukha ni Poppaea. [[pagkakapon|Pinakapon]] ni Nero ang bata at ginawa itong parang isang babae at pinakasalan sa isang [[dote]] at belong pangkasal.<ref>{{Cite book|last=Dio|first=Cassius|title=Roman History|pages=LXII, 28}}</ref><ref>{{Citation|last=Suetonius|editor1-first=Robert A|editor1-last=Kaster|title=Nero|work=Studies on the Text of Suetonius' 'De Vita Caesarum'|year=2016|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oseo/instance.00233087|isbn=978-0-19-875847-1}}</ref> ===Pag-aalsa ni Vindex at Galba at kamatayan ni Nero=== [[Image:Nero Palatino Inv618.jpg|thumb|left|upright|A marble bust of Nero, Antiquarium of the [[Palatine]].]] Noong Marso 68, ang gobernador ng [[Gallia Lugdunensia]] na si [[Vindex|Gaius Julius Vindex]] ay nag-alsa laban sa mga patakaran ng pagbubuwis ni Nero.<ref name="Cassius-22">Cassius Dio, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/63*.html#22 LXIII.22].</ref><ref>Donahue, John, [http://www.roman-emperors.org/galba.htm "Galba (68–69 A.D.)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911211039/http://www.roman-emperors.org/galba.htm |date=11 September 2008 }} at ''De Imperatoribus Romanis''.</ref> Inutusan si [[Lucius Virginius Rufus|Lucius Verginius Rufus]] na gobernador ng [[Germania Superior]] na supulin ang paghihimagsik ni Vindex.<ref name="cassiusdio-lxiii-24">Cassius Dio, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/63*.html#24 LXIII.24].</ref> Sa pagtatangka na makamit ang suporta mula sa labas ng kanyang probinsiya, tinawag ni Vindex si [[Galba|Servius Sulpicius Galba]] na gobernador ng [[Hispania Tarraconensis]] upang sumali sa paghihimagsik at ideklara ang kanyang sarili na emperor bilang pagsalungat kay Nero.<ref name="Plutarch-galba-5">Plutarch, ''The Parallel Lives'', Life of Galba [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Galba*.html#5 5].</ref> Sa [[Labanan ng Vesontio]] noong Mayo 68 CE, madaling natalo ng mga pwersa ni Verginius ang pwersa ni Vindex at dahil dito ay nagpatiwakal ito.<ref name="cassiusdio-lxiii-24"/> Gayunpaman, pagkatapos matalo si Vindex, ang mga lehiyon ni Verginius ay nagtangkang iproklama ang kanilang komandante bilang emperador ng imperyo. Tumanggi si Verginius ngunit ang mga walang kasiyahan ng mga lehiyon ng Germania at at patuloy na pagsalungat ni [[Galba]] sa [[Hispania]] ay hindi naging maganda para kay Verginius.<ref>Cassius Dio, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/63*.html#25 LXIII.25].</ref> Bagaman napanatili ni Nero ang ilang kontrol ng situasyon, ang suporta kay Galba ay lumaki sa kabila ng opisyal na pagdedekla sa kanyang kalaban ng publiko.<ref name="Plutarch-galba-5"/> Inabandona rin ng prepekto ng [[Bantay na Praetorian]] na si [[Gaius Nymphidius Sabinus]] ang kanyang katapatan kay Nero at sumuporta kay Galba.<ref>Plutarch, ''The Parallel Lives'', Life of Galba [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Galba*.html#8 8].</ref> Dahil dito, nilisan ni Nero ang Roma na may intensiyong pumunta sa porto ng [[Ostia Antica|Ostia]] at mula dito ay sumakay tungo sa mga tapat pa ring probinsiya sa silangan. Ayon kay Suetonio, inabandona na ni Nero ang ideyang ito nang ang ilang mga opiser ng hukbo ay hayagang tumanggi sa pagusnod sa kanyang mga utos na sumagot gamit ang linya mula sa ''[[Aeneid]]'' ni [[Virgil]]. "Nakakakot bang mamatay?". Pagkatapos ay naisip ni Nero na tumakas sa [[Imperyong Parthia]] sa Silangan, magmakaawa kay Galba o umapela sa mga mamamayan at humingi ng kapatawaran para sa kanyang mga kasalanan.<ref name="penelope.uchicago.edu">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Nero [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#47 47].</ref> Bumalik si Nero sa Roma at nanatili sa palasyo nang kagabihan. Pagkatapos matulog, nagising siya sa hating gabi at nalamang lumisan na ang bantay ng palasyo. Nagpadala siya ng mga mensahe sa kanyang mga kaibigan sa mga kamara ng palasyo upang pumunta sa kanya ngunit walang sumagot. Sa pagpunta sa kamara, nalaman niyang inabandona na siyang lahat at tinawag ang isang [[gladiator]] o sinumang mahusay sa espada upang patayin siya ngunit walang lumabas. Siya ay umiyak at sinabing "Wala na ba akong kaibigan o kaaway?" at lumabas na tila ay tatalon na sa [[Ilog Tiber]].<ref name="penelope.uchicago.edu"/> Sa pagbabalik niya, naghanap na siya ng lugar upang magtago ang tipunin ang kanyang sarili. Isang malayang lalake ng imperyo si [[Phaon (freedman)|Phaon]] ay nag-alok ng kanyang villa na matatagpuan nang {{convert|4|mi|abbr=on}} sa labas ng lungsod. Sa paglalakbay nang nakabalatkayo, si Nero at ang apat na matapat na malayang lalake na sina [[Epaphroditus (freedman of Nero)|Epaphroditus]], [[Phaon (freedman)|Phaon]], [[Neophytus (freedman)|Neophytus]], at [[Sporus]] ay nakarating sa villa kung saan inutos ni Nero na humukay sila ng libingan para sa kanya.<ref>[[Aurelius Victor]], ''[[Epitome de Caesaribus]] 5''</ref><ref name=":1">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Nero 48–49.</ref> Sa panahong ito, nalaman ni Nero na dineklara na ng Senado ng imperyo na isa siyang kaaway ng estado.<ref name=":1"/> Hindi ni Nero ang kanyang sarili upang puwersahang [[pagpapatiwakal|magpatiwakal]] nang paurong sulong at nagsabing ''Qualis artifex pereo'' ("Anong alagad ng sining ang mamatay sa akin").<ref>{{cite book | last1 = Buckley | first1 = Emma | last2 = Dinter | first2 = Martin T. | title = A Companion to the Neronian Age | publisher = John Wiley & Sons | year = 2013 | url = https://books.google.com/books?id=qYb3JCWUNnkC | isbn = 978-1-118-31659-7 | access-date = 27 December 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160507051146/https://books.google.com/books?id=qYb3JCWUNnkC&dq | archive-date = 7 May 2016 | url-status=live }}</ref> Nagsumamo si Nero sa isa sa kanyang kasama na magsilbing halimbawa sa pamamagitan ng pagpapatiwakal muna. Sa wakas, ang tunog ng mga papalapit na mga mangangabayo ang nag-udyok kay Nero na harapin ang kanyang katapusan. Sa wakas, ang tunog ng mga papalapit na mga mangangabayo ang nag-udyok kay Nero na harapin ang kanyang katapusan. Nagpakamatay siya sa pamamagitan ng pagtusok sa kanyang lalamunan gamit ang isang punyal, sa tulong ni Epaphroditus, ang kanyang pribadong kalihim.<ref>{{cite book | last1 = Bunson | first1 = Matthew | title = Encyclopedia of the Roman Empire | publisher = Infobase Publishing | year = 2009 | url = https://books.google.com/books?id=T5tic2VunRoC | isbn = 978-1-4381-1027-1 | access-date = 27 December 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160507071859/https://books.google.com/books?id=T5tic2VunRoC&dq | archive-date = 7 May 2016 | url-status=live }}</ref>[[File:A select collection of views and ruins in Rome and its vicinity - recently executed from drawings made upon the spot (1815) (14592716650).jpg|thumb | right | 200px | An 1815 illustration of the alleged tomb of Nero; actually tomb of proconsul [[Caius Vibius Marianus]].]] Siya ay namatay noong 9 Hunyo 68 CE<ref>[[Cassius Dio]] [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html LXVI.4]: "from the death of Nero to the beginning of Vespasian's rule a year and twenty-two days elapsed". Vespasian's reign officially began on 1 July ([[Suetonius]], [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Vespasian*.html#6 ''Vespasian'' 6]). Therefore, Nero died on 9 June. Furthermore, [[Epiphanius of Salamis|Epiphanius]]' ''[[On Weights and Measures]]'' ([https://www.tertullian.org/fathers/epiphanius_weights_03_text.htm III]) gives a reign length of "thirteen years and seven months and twenty-seven days", which is accurate. [[Jerome]] ([https://www.tertullian.org/fathers/jerome_chronicle_03_part2.htm 2070]) gives "13 years, 7 months and 28 days" (including the end date).</ref> na anibersaryo ng kamatayan ng kanyang unang asawang babaeng si [[Claudia Octavia]]. Si Nero ay nilibing sa isang Mausoleo ng Domitii Ahenobarbi sa ngayong [[Villa Borghese]] ([[Bundo Pincian]]) ng Roma.<ref name="ReferenceA"/> ==Pagkatapos ng kamatayan ni Nero== Pagkatapos mamatay ni Nero noong 68 CE, may malawakang paniniwala sa mga probinsiya sa Silangan na si Nero ay hindi talaga namatay at tumakas sa kalaban ng Roma na [[Imperyong Parthian]] sa [[Ilog Eufrates]] at muling magbabalik upang wasakin ang Roma.<ref>Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Nero [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#57 57]; Tacitus, ''Histories'' [[s:The Histories (Tacitus)/Book 2#8|II.8]]; Cassius Dio, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#19 LXVI.19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122094705/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66%2A.html#19 |date=22 Nobiyembre 2022 }}</ref> Ang paniniwalang ito ay nakilala sa kasaysayan bilang [[Nero Redivivus]]. Ito ay tumagal hanggang sa kamatayan ni [[Domiciano]] noong 96 CE. Ang tatlong impostor ay lumitaw na nagpakilalang si Nero, ang una ay umaawit at tumutugtog ng [[cithara]] at [[lyra]] katulad ni Nero na lumitaw noong panahon ni emperador [[Vitelio]]. Hindikkayat ng impostor na kilalanin siya bilang si Nero ngunit nabihag at pinaslang. Isa pang impostor ang lumitaw sa panahon ni emperador [[Tito (emperador)|Tito]] sa [[Asia Menor]] at gaya ng una ay tumutugtog rin ng lyra at kamukha ni Nero ngunit ito ay pinaslang.<ref>Cassius Dio, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#19 LXVI.19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122094705/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66%2A.html#19 |date=22 Nobiyembre 2022 }}</ref> Ang ikatlong impostor ay lumitaw noong panahon ni emperador [[Domiciano]] na sinuportahan ng [[Imperyong Parthian]] na may pag-aatubiling isuko siya at ang bagay ay halos humantong sa isang digmaan.<ref>Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Nero [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#57 57].</ref> .<ref name="tacitus-histories-I.2"/> Sa mga pamayanang Kristyano noong unang siglo CE, ito ay nag-ebolb sa paniniwalang si Nero ang Antikristo na gagamitin ng [[diyos]] upang parusahan ang Imperyong Romano sa pagwasak nito sa Hersualem noong 70 CE at sa huli ay wawasakn naman ni [[Hesus]]. Ito ay matatagpuan sa [[Mga orakulong sibilino]], [[Pag-akyat ni Isaias]], [[Testamento ni Hezekias]] at maging sa [[Aklat ng Pahayag]]. Noong 66 CE, nag-alsa ang mga Hudyo laban sa Imperyong Romano sa [[Unang Digmaang Hudyo-Romano]].<ref>Josephus, ''War of the Jews'' [[s:The War of the Jews/Book II#Chapter 13|II.13.7]].</ref> Noong 67 CE, pinadala ni Nero ang heneral na si [[Vespasian]] upang supilin ito.<ref>Josephus, ''War of the Jews'' [[s:The War of the Jews/Book III#Chapter 1|III.1.3]].</ref> Ito ay humantong sa pagkawasak ng mga Romano sa Herusalem at ang [[Templo sa Herusalem]] noong 70 CE.<ref>Josephus, ''War of the Jews'' [[s:The War of the Jews/Book VII#Chapter 1|VII.1.1]].</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga Emperador ng Roma}} {{start box}} {{s-hou|[[Dinastiyang Hulio-Claudian]]|Disyembre 15|37|Hunyo 8|68 AD}} {{s-off}} {{succession box|title=[[Talaan ng mga Emperador ng Roma|Emperador Romano]]|before =[[Claudius]]|after =[[Galba]]|years =54 – 68}} {{succession box|title = [[List of Roman consuls|Consul]] ng [[Imperyong Romano]] (kasama si Lucius Antistius Vetus)|before = Marcus Acilius Aviola at [[Marcus Asinius Marcellus]]|after = [[Quintus Volusius Saturninus]] at [[Publius Cornelius Lentulus Scipio]] |years = 55}} {{succession box|title = [[List of Roman consuls|Consul]] ng [[Imperyong Romano]]|before = [[Quintus Volusius Saturninus]] at [[Publius Cornelius Lentulus Scipio]]|after = Gaius Vipstanus Apronianus and [[Gaius Fonteius Capito]] |years = 57-58}} {{succession box|title = [[List of Roman consuls|Consul]] ng [[Imperyong Romano]] (kasama si Cossus Cornelius Lentulus)|before = Gaius Vipstanus Apronianus and [[Gaius Fonteius Capito]]|after = [[Publius Petronius Turpilianus]] at [[Lucius Caesennius Paetus]] |years = 60}} {{end box}} [[Kategorya:Mga emperador ng Imperyong Romano]] [[Kategorya:Aklat ng Pahayag]] [[Kategorya:Mga tauhan sa Bagong Tipan]] azal89pugy6gfgce5v7bhvbwxpyd2v8 0 41060 2212677 2196504 2026-06-22T17:21:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212677 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = ''Papaver somniferum'' | image = Koeh-102.jpg | image_width = 225px | taxon = Papaver somniferum | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} Ang '''''Papaver somniferum''''', karaniwang kilala bilang '''apian''' o '''opyo''', ay isang uri ng [[Halamang namumulaklak|namumulaklak na halaman]] sa pamilyang Papaveraceae. Ito ang uri ng halaman kung saan nagmula ang mga buto ng [[opyo]] at amapola at isa ring mahalagang halamang ornamental na lumaki sa mga [[hardin]]. Nasa silangan ng [[Dagat Mediteraneo]] ang katutubong hanay nito, subalit nalabuan ng mga sinaunang pagpapakilala at paglilinang, na naturalisado sa karamihan ng [[Europa]] at [[Asya]]. Ang amapola na ito ay pinatubo bilang isang agrikultural na pananim sa isang malaking sukat, para sa isa sa tatlong pangunahing layunin: upang makabuo ng mga buto ng amapola, upang makabuo [[Opyo|ng opyo]] (para sa pangunahing paggamit ng industriya ng parmasyutiko),<ref name="Tasmania">{{Cite news |last=Bradsher |first=Keith |date=19 Hulyo 2014 |title=Shake-Up on Opium Island |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/07/20/business/international/tasmania-big-supplier-to-drug-companies-faces-changes.html |access-date=8 Enero 2018}}</ref> at upang makabuo ng iba pang mga [[alkaloid|alkaloide]] (pangunahin ang tebayna at orapabina) na pinoproseso ng mga kumpanya ng parmasyutiko upang maging mga gamot tulad ng hidrokodona at [[oksikodona]].<ref name="Tasmania" /> Ang bawat isa sa mga layuning ito ay may mga espesyal na lahi na nakatuon sa isa sa mga negosyong ito, at ang mga pagsisikap sa pagpaparami (kabilang ang mga [[Biyoteknolohiya|biyoteknolohikal]]) ay patuloy na isinasagawa.<ref name="Tasmania" /><ref name="Russian Federation">{{Cite journal |last=Gaevskii |first=A.V. |date=1999 |title=On the intraspecies classification of opium poppy (Papaver somniferum L.) |journal=Khimiko-Farmatsevticheskii Zhurnal |language=en |volume=33 |issue=3 |pages=32–36 |doi=10.1007/BF02508453}}</ref><ref name="Latex">{{Cite journal |last=Chaturvedi |first=Nidarshana |date=2014 |title=Latex-less opium poppy: cause for less latex and reduced peduncle strength) |url=http://staff.cimap.res.in/PublicationFiles/Physiologia_Plantarum_50436.pdf |journal=Physiologia Plantarum |language=en |volume=150 |issue=3 |pages=436–445 |doi=10.1111/ppl.12086 |pmid=24033330 |access-date=7 January 2018}}</ref> Ang isang medyo maliit na halaga ng ''P.&nbsp;Ang somniferum'' ay ginawa rin sa komersyo para sa mga layuning pampalamuti. Ngayon, maraming mga sari-saring uri ang pinalaki na hindi gumagawa ng isang makabuluhang dami ng opyo.<ref name="Wisc">{{Cite web |title=Breadseed or opium poppy, ''Papaver somniferum'' |url=https://wimastergardener.org/files/2017/06/Papaver_somniferum.pdf |access-date=2020-11-21 |publisher=University of Wisconsin Extension, Master Gardener Program |language=en |archive-date=2020-11-21 |archive-url=https://archive.today/20201121225506/https://wimastergardener.org/files/2017/06/Papaver_somniferum.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Russian Federation"/> Hindi gumagawa ng lateks ang kultibar na 'Sujata'.<ref name="Latex"/> ''Breadseed poppy'' (butong amapola) ang mas tumpak ma karaniwang pangalan ngayon dahil gumagawa ang lahat ng uri ng ''P.&nbsp;Ang somniferum'' ng mga nakakain na buto. May malakas na implikasyon ang pagkakaiba-iba na ito para sa legal na patakarang nakapalibot sa paglaki ng halaman na ito.<ref name="Russian Federation" /> == Paglalarawan == Ang ''Papaver somniferum'' ay isang taunang [[yerba]] na lumalaki sa humigit-kumulang 100 sentimetro (40 pul) ang taas. Malakas na glauko ang halaman, na nagbibigay ng isang kulay-abo-berdeng hitsura, at may kalat-kalat na pamamahagi ng mga magaspang na buhok ang tangkay at [[Dahon (halaman)|dahon]]. Nakaumbok ang malalaking dahon, na dumidikit ang itaas na tangkay ng dahon sa tangkay,<ref name="Stace" /> ang pinakamababang dahon na may maikling tangkay.<ref name="Clapham">{{Cite book |last=Clapham |first=A.R. |title=Excursion flora of the British Isles |url=https://archive.org/details/excursionfloraof0000clap_t0h8 |last2=Tutin |first2=T.G. |last3=Warburg |first3=E.F. |date=1981 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521232906 |edition=3 |location=Cambridge, U.K. |language=en}}</ref>{{Rp|40}} May diyametro ang mga bulaklak na 3–10 sentimetro (1–4 pulgada), karaniwang may apat na puti, kulay-[[Rosas (kulay)|rosas]] o pulang mga [[Talulot|talutot]], na minsan may madilim na marka sa base nito. Ang [[prutas]] ay walang buhok, bilugan na kapsula na may 12-18 na nagniningning na sinag na estigmatisado, o takip na may ukit.<ref name="Readers">{{Cite book |title=Reader's Digest Field Guide to the Wild Flowers of Britain |publisher=[[Reader's Digest]] |year=1981 |isbn=9780276002175 |page=32 |language=en}}</ref> Naglalabas ang lahat ng bahagi ng halaman ng puting lateks kapag nasugatan.<ref name="Stace">{{Cite book |last=Stace |first=C. A. |title=New Flora of the British Isles |publisher=C & M Floristics |year=2019 |isbn=978-1-5272-2630-2 |edition=4 |location=Middlewood Green, Suffolk, U.K. |language=en}}</ref>{{Rp|93}}<ref name="Blamey">{{Cite book |last=Blamey |first=M. |title=Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora. |last2=Fitter |first2=R. |last3=Fitter |first3=A |publisher=A & C Black |year=2003 |isbn=978-1408179505 |location=London |language=en}}</ref>{{Rp|32}}  == Taksonomiya == Pormal na inilarawan ang ''Papaver somniferum'' ng [[Botanika|botanistang]] [[Suweko]] na [[Carl Linnaeus|si Carl Linnaeus]] sa kanyang lathaing ''Species Plantarum'' noong 1753 sa pahina 508.<ref name="powo">{{Cite web |date=16 Mayo 2023 |title=''Papaver somniferum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:673724-1 |access-date=16 May 2023 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=673724-1 |title=Papaveraceae Papaver somniferum L. |publisher=ipni.org |volume=1 |language=en |access-date=1 Nobyembre 2017}}</ref> ==Paglilinang== === Produksyon === {| class="wikitable" style="float:right; clear:left; width:18em; text-align:center;" ! colspan=2|Produksyon ng buto ng amapola – 2018 |- ! style="background:#ddf; width:75%;"| Bansa ! style="background:#ddf; width:25%;"| <small>(tonelada)</small> |- | {{TUR}} || 26,991 |- | {{CZE}} || 13,666 |- | {{ESP}} || 12,360 |- | '''Mundo''' || '''76,240''' |- |colspan=2 style="text-align:left;"|<small>Pinagmulan: FAOSTAT ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]]<ref name="faostat18">{{cite web|url=http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|title=Poppy seed production in 2018, Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)|date=2019|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=28 Nobyembre 2020|archive-date=22 Nobyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122053717/http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|url-status=dead|language=en}}</ref></small> |} ==== Pagkain ==== Noong 2018, ang pandaigdigang produksyon ng mga buto ng amapola para sa pagkonsumo ay 76,240 tonelada, na pinangunahan ng [[Turkiya]] na may 35% ng kabuuang mundo (talahanayan). Ang produksyon at [[kalakalan]] ng amapola ay madaling tablan ng mga pagbabago-bago pangunahin dahil sa hindi matatag na ani. Lubhang madaling kapitan ang pagganap ng karamihan sa [[henotipo]] ng ''Papaver somniferum'' ng mga pagbabago sa kapaligiran.<ref>{{Cite journal |last=Yadav |first=H. |last2=Shukla |first2=S. |last3=Singh |first3=S. |year=2007 |title=Assessment of genotype × environment interactions for yield and morphine content in opium poppy (Papaver somniferumL.) |journal=Acta Agronomica Hungarica |language=en |volume=55 |issue=3 |pages=331–338 |doi=10.1556/AAgr.55.2007.3.9}}</ref> Humahantong ang gawi sa pagwawalang-kilos ng halaga ng amapola sa merkado sa pagitan ng 2008–2009 bilang resulta ng mataas na antas ng kalakal, masamang panahon at hindi magandang kalidad.<ref>{{Cite journal |last=Procházka |first=Petr |last2=Smutka |first2=Lubos |date=30 Hunyo 2012 |title=Czech Republic as an Important Producer of Poppy Seed |url=http://purl.umn.edu/131361 |journal=AGRIS On-Line Papers in Economics and Informatics |language=en |volume=4 |issue=2 |pages=35–47 |access-date=15 Nobyembre 2018}}</ref> Ang [[Indya]] ang nangungunang mang-aangkat sa mundo ng butong amapola (16 000 tonelada), na sinusundan ng [[Rusya]], [[Polonya]] at [[Alemanya]].<ref>{{Cite web |last=Sergeeva |first=Anna |title=Global Poppy Seed Market – The Czech Republic Is the Key Producing Country |url=https://www.indexbox.io/blog/global-poppy-seed-market/ |access-date=15 Nobyembre 2018 |website=Index Box |language=en}}</ref> Ang langis sa buto ng amapola ay nananatiling isang produktong nitso (o ''niche'') dahil sa mas mababang ani kumpara sa nakasanayan na mga pananim na langis.<ref>{{Cite journal |last=Frick |first=Claudia |last2=Hebeisen |first2=Thomas |date=2005 |title=Mohn als alternative Ölpflanze |journal=AGRARForschung |language=en |volume=12 |issue=1 |pages=4–9}}</ref> ==== Gamot ==== Ang [[Australya]] (Tasmania), Turkiya at Indya ay ang mga pangunahing prodyuser ng amapola para sa mga layuning panggamot at mga gamot na nakabatay sa amapola, gaya ng morpina o kodeyna.<ref>{{Cite web |last=Dicker, Jason |title=The Poppy Industry in Tasmania |url=http://www.launc.tased.edu.au/online/sciences/agsci/alkalo/popindus.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111211054348/http://www.launc.tased.edu.au/online/sciences/agsci/alkalo/popindus.htm |archive-date=11 Disyembre 2011 |access-date=2009-09-02 |website=University of Tasmania |language=en}}</ref><ref name="Yadav-2006">{{Cite journal |last=Yadav |first=Hemant K. |last2=Shukla |first2=S. |last3=Singh |first3=S. P. |date=2006-08-16 |title=Genetic Variability and Interrelationship Among Opium and its Alkaloids in Opium Poppy (Papaver Somniferum L.) |url=https://archive.org/details/sim_euphytica_2006_150_1-2/page/207 |journal=Euphytica |language=en |volume=150 |issue=1–2 |pages=207–214 |doi=10.1007/s10681-006-9111-x |issn=0014-2336}}</ref> Iniulat ''ng New York Times'', noong 2014, na ang [[Tasmania]] ang pinakamalaking prodyuser ng mga kultibar ng amapola na ginagamit para sa produksyon ng tebayna (85% ng panustos ng mundo) at oripabina (100% ng panustos ng mundo). Mayroon din ang Tasmania ng 25% ng produksyon ng opyo at kodeyna sa mundo.<ref name="Tasmania"/> === Mga paghihigpit === [[Talaksan:Poppy_Fields_-_geograph.org.uk_-_1361923.jpg|thumb| Kabukiran ng amopolang opyo malapit sa Metheringham, Lincolnshire, [[Inglatera]]]] Sa karamihan ng [[Gitnang Europa]], karaniwang ginagamit ang buto ng amapola para sa mga tradisyonal na [[pastelerya]] at [[keyk]], at legal ang magtanim ng mga amapola sa buong rehiyon, bagama't nangangailangan ng lisensya ang Alemanya.<ref>Ursula Heinzelmann (2008) ''Food Culture in Germany'' p. 48 (sa Ingles)</ref> Mula noong Enero 1999 sa [[Republikang Tseko]], ayon sa ''167/1998 Sb.'' ''Addictive Substances Act'' (Batas para sa Bagay na Nakakaadik), ang mga amapola na lumalaki sa mga lupain na mas malaki sa 100 metro kuwadrado (120 yd kuw) ay obligado para sa pag-uulat sa lokal na Tanggapan ng Adwana.<ref>167/1998 Sb.(sa Ingles) </ref><ref>[https://www.celnisprava.cz/cz/o-nas/informace-dle-zak-c-1061999sb/zivotni-situace/Stranky/ohlasovaci-povinnost-pestitelu-maku-a-konopi-podle-par-29-zakona-c-1671998-sb-o-navykovych-latkach.aspx Ohlašovací povinnost pěstitelů máku a konopí podle par. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420073414/https://www.celnisprava.cz/cz/o-nas/informace-dle-zak-c-1061999sb/zivotni-situace/Stranky/ohlasovaci-povinnost-pestitelu-maku-a-konopi-podle-par-29-zakona-c-1671998-sb-o-navykovych-latkach.aspx |date=2024-04-20 }} (sa Tseko)</ref> Ang pagkuha ng opyo mula sa mga halaman ay ipinagbabawal ng batas (§ 15 titik d/ ng batas). Ipinagbabawal din na magtanim ng mga sari-saring uri na may higit sa 0.8% ng morpina sa materyang tuyo ng kanilang mga kapsula, hindi kasama ang mga layunin ng pananaliksik at eksperimento (§24/1b/ ng batas). Hindi nangangailangan ng lisensya ang [[Reyno Unido]] para sa paglilinang ng opyo na amapola, subalit ito ay para sa pagkuha ng opyo para sa mga produktong panggamot.<ref>{{Cite web |last=Phillip, Rhodri, & Barry Wigmore |date=2007-07-14 |title=The painkilling fields: England's opium poppies that tackle the NHS morphine crisis |url=http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23404311details/The%20painkilling%20fields:%20England's%20opium%20poppies%20that%20tackle%20the%20NHS%20morphine%20crisis/article.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130505140353/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23404311details/The%20painkilling%20fields:%20England's%20opium%20poppies%20that%20tackle%20the%20NHS%20morphine%20crisis/article.do |archive-date=2013-05-05 |access-date=2009-09-02 |website=Evening Standard |language=en}}</ref> Sa [[Estados Unidos]], ipinagbabawal ang mga amapolang opyo at dayaming amapola.<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Authorized Sources of Narcotic Raw Materials, 21 CFR Part 1312; Docket No. DEA-282F, RIN 1117-AB03 |url=https://www.deadiversion.usdoj.gov/fed_regs/rules/2008/fr0206.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221103083003/https://www.deadiversion.usdoj.gov/fed_regs/rules/2008/fr0206.htm |archive-date=3 Nobyembre 2022 |access-date=13 Setyembre 2017 |publisher=Drug Enforcement Administration, US Department of Justice |language=en}}</ref> Dahil legal ang amapolang opyo para sa paggamit sa pagluluto o [[estetika]] na mga kadahilanan, dating pinapatubo ang mga amapola bilang isang salaping pananim ng mga magsasaka sa [[California]]. Medyo malabo ang batas ng paglilinang ng amapola sa Estados Unidos.<ref>{{Cite web |title=Bulletin on Narcotics – 1950 Issue 3 – 002 |url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1950-01-01_3_page003.html#s009 |access-date=30 Disyembre 2011 |publisher=UNODC |language=en}}</ref> Ang dahilan para sa kalabuan ay ang ''Opium Poppy Control Act'' (Batas sa Pagkontrol ng Amapolang Opyo) ng 1942 (pinawalang-bisa na ngayon)<ref>{{Cite web |title=Controlled Substances Import and Export Act |url=https://www.fda.gov/RegulatoryInformation/Legislation/ucm148751.htm |access-date=30 Disyembre 2011 |publisher=US Food and Drug Administration |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=21 U.S.C. § 188 : US Code – Section 188 TO 188N: Repealed. Pub. L. 91-513, title III, Sec. 1101(a)(7), Oct. 27, 1970, 84 Stat. 1292 |url=http://codes.lp.findlaw.com/uscode/21/6/188%20to%20188n |access-date=30 Disyembre 2011 |publisher=Codes.lp.findlaw.com |language=en}}</ref> na nakasaad na anumang amapolang opyo ay dapat ideklarang ilegal, kahit na ang mga magsasaka ay binigyan ng permiso ng estado. Ipinagbabawal ng [[Canada]] ang pagkakaroon, paghahanap o pagkuha ng amapolang opyo ''(Papaver somniferum)'', mga paghahanda, deribatibo, mga alkaloyde at mga asin nito, bagama't may ginawang pagbubukod para sa buto ng amapola.<ref>{{Cite web |date=4 April 2018 |title=Controlled Drugs and Substances Act 1996 |url=http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/c-38.8/ |access-date=20 June 2018 |publisher=Justice Laws Website, Government of Canada}}</ref> Sa ilang bahagi ng Australya, ''ang P. somniferum'' ay ilegal na linangin, subalit sa [[Tasmania]], humigit-kumulang 50% ng panustos ng mundo ang nililinang.<ref>{{Cite web |date=2016 |title=Poppy Regulation Act |url=https://dpir.nt.gov.au/primary-industry/agricultural-developments/agricultural-developments-poppy-regulation-act |publisher=Department of Primary Industry and Resources, Northern Territory Government, Australia |language=en |access-date=2024-06-03 |archive-date=2019-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628133514/https://dpir.nt.gov.au/primary-industry/agricultural-developments/agricultural-developments-poppy-regulation-act |url-status=dead }}</ref> Sa [[New Zealand|Bagong Selanda]], legal na magtanim ng amapolang opyo hangga't hindi ito ginagamit sa paggawa ng mga kontroladong gamot o droga.<ref>Section 9(4) of the Misuse of Drugs Act states, "It shall be a defense to a charge under subsection (1) ''[Cultivation of prohibited plants]'' if the person charged proves that the prohibited plant to which the charge relates was of the species Papaver somniferum, and that it was not intended to be a source of any controlled drug or that it was not being developed as a strain from which a controlled drug could be produced."{{Cite web |title=New Zealand Legislation: Misuse of Drugs Act 1975 |url=http://legislation.govt.nz/act/public/1975/0116/latest/DLM436264.html?search=sw_096be8ed80861bf8_Papaver+somniferum_25&p=1&sr=1 |access-date=7 Hulyo 2012 |language=en}}</ref> Sa [[Emiratos Arabes Unidos]], Iligal ang paglilinang ng amapolang opyo, gayundin ang pagkakaroon ng buto ng amapola. Hindi bababa sa isang lalaki ang nakulong dahil sa pagkakaroon ng buto ng amapola na nakuha mula sa isang tinapay.<ref>{{Cite news |last=McGrath, Ginny |date=2008-02-08 |title=Travellers who 'smuggle' poppy seeds face Dubai jail |language=en |work=The Times |location=UK |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/travel/news/article3333905.ece |url-status=dead |access-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010125643/http://www.timesonline.co.uk/tol/travel/news/article3333905.ece |archive-date=2011-10-10}}</ref> Ipinagbabawal ng [[Myanmar|Burma]] ang pagtatanim sa ilang mga lalawigan. Sa hilagang Burma, tinapos ng mga pagbabawal ang isang siglong lumang [[tradisyon]] ng pagpapalaki ng amapolang opyo. Umalis ang mga nasa 20,000 at 30,000 dating [[magsasaka]] ng amapola sa rehiyon ng Kokang bilang resulta ng pagbabawal noong 2002.<ref>[http://www.tni.org/briefing/golden-triangle-rubber-belt page 4 of the Drug Policy Briefing nr. 29] by the Transnational Institute (sa Ingles)</ref> Tumakas ang mga tao mula sa rehiyon ng Wa, kung saan ipinatupad ang pagbabawal noong 2005, sa mga lugar kung saan posible pa rin ang pagtatanim ng opyo. Sa [[Timog Korea]], mahigpit na ipinagbabawal ang pagtatanim ng amapolang opyo.<ref>[https://www.nongmin.com/news/NEWS/FLD/CNT/291598/view 양귀비·대마 재배 땐 ‘큰일’…관상용 한포기도 절대 안돼] (sa Koreano)</ref> Sa [[Pilipinas]], mahigpit din na ipinagbabawal ang opyo at mga deribatibo nito, tulad ng bulaklak at buto, ayon sa Batas Republika 6425 ng 1972 at Batas Republika 9125 ng 2002.<ref>{{Cite web |last=Sumacot-Abenoja |first=Niña G. |date=Pebrero 16, 2011 |title=Sotto: Stop using poppy seeds |url=https://www.philstar.com/cebu-news/2011/02/16/657543/sotto-stop-using-poppy-seeds |access-date=2024-06-03 |website=Philstar.com |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga entheogen]] [[Kategorya:Halamang-gamot]] [[Kategorya:Yerba]] [[Kaurian:Papaveraceae]] [[Kaurian:Amapola]] rcixaw9d0mphxo0z5kz0zlbrppcza7r 0 42155 2212775 2116193 2026-06-22T18:29:25Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212775 wikitext text/x-wiki [[File:Zuber Buhler Fritz Tickling The Baby.jpg|thumb|''Tickling The Baby'' (Pangingiliti ng Sanggol) ni Fritz Zuber-Buhler]] Ang '''pangingiliti''' ay ang akto ng pagsalangin ng isang bahagi ng katawan sa isang paraan na magdudulot ng hindi kusang kinikilig na [[paggalaw]] o [[pagtawa]].<ref name="dictionary.reference.com">{{ cite web| url= http://dictionary.reference.com/browse/tickling+?s=t|title=Tickling |publisher =Dictionary.com|access-date=2012-05-27|language=en}}</ref> Sa Ingles, ''tickling'' ang tawag dito na may salitang-ugat na {{Audio|En-us-tickle.ogg|"''tickle''"}} na nabago mula sa Gitnang [[wikang Ingles|Ingles]] na ''tikelen'', na marahil na madalas na inuulit ng ''ticken'', ang marahang paghipo.<ref name="dictionary.reference.com"/> Noong 1897, isinalarawan ng mga [[sikolohiya|sikologo]]ng sina G. Stanley Hall at Arthur Allin ang isang "kiliti" bilang dalawang uri ng isang kamangha-manghang pangyayari.<ref>Hall, G. S., and A. Allin. 1897. ''The psychology of tickling, laughing and the comic.'' The American Journal of Psychology 9:1-42 (sa Ingles).</ref> Ang isang uri ay dulot ng napakagaan na galaw sa [[balat]]. Tinatawag ang uri ng kiliti na ito bilang ''knismesis'', na pangkalahatang hindi nagdudulot ng pagtawa at kadalasang may kasamang pangangating pakiramdam. ==[[Pisyolohiya]]== Nagreresulta ang pangingiliti ng isang banayad na pagpapasigla na dumadaloy sa balat, at nakaakibat dito ang gawi tulad ng pag-ngiti, pagtawa, pagkibot, pag-atras at kilabot. Nahahati sa dalawang hiwalay na kategorya ng pakiramdam ang kiliti, ang ''knismesis'' at ''gargalesis''. Ang <u>''knismesis''</u>, na kilala din bilang "gumagalaw na kati," ay isang banayad na nakakaiinis na pakiramdam na dulot ng magaan na galaw sa balat, tulad ng isang [[kulisap]] na gumagapang. Maaring maipapaliwanag nito kung bakit naging parte ito ng [[ebolusyon]] sa maraming mga [[hayop]].<ref name="Selden, S. T. 2004">{{cite journal |last1=Selden |first1=S. T. |year=2004 |title=Tickle |url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_2004-01_50_1/page/93 |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=50 |issue=1|pages=93–97 |doi=10.1016/s0190-9622(03)02737-3 |pmid=14699372|language=en}}</ref> Halimbawa, ang isang [[aso]] na nagpapakita ng hindi kusang pagkamot ay isang halimbawa ng ''knismesis''. Kapag kinamot ang likuran, magpapakita ang karamihan ng mga aso ng isang hindi kusang pagkibot ng kanilang hulihang binti. Nagpapakita din ng tugon sa ''knismesis'' ang mga [[kabayo]], habang sila ay naoobserbahang kumikibot ang [[kalamnan]]g nilang ''panniculus carnosus'' bilang tugon sa mga kulisap na dumadapo sa kanilang tagiliran. Tumutukoy ang mga reaksyong ''gargalesis'' sa isang nakakapukaw na pagtawang pakiramdam na dulot ng isang mas matindi, malalim na presyon, na hinahaplos sa balat sa iba't ibang rehiyon ng [[katawan]].<ref name="Selden, S. T. 2004" /> Inakala na ang mga reaksyon na ito ay limitado lamang sa mga tao at ibang mga [[primado]], bagaman, may ilang mga pananaliksik ang nagpapahiwatig na maaring kilitiin ang mga [[daga]] sa ganitong paraan.<ref>{{cite journal |vauthors=Panksepp J, Burgdorf J |title="Laughing" rats and the evolutionary antecedents of human joy? |url=http://www.psych.umn.edu/courses/fall06/macdonalda/psy4960/Readings/PankseppRatLaugh_P&B03.pdf |journal=Physiol. Behav. |volume=79 |issue=3 |pages=533–47 |year=2003 |pmid=12954448 |doi=10.1016/S0031-9384(03)00159-8|language=en }}</ref> Ipinapahiwatig din ng isang pag-aaral sa [[Alemanya]] na ang ''gargalesis'' na uri ng kiliti ay nagdudulot ng isang depensang mekanismo sa mga tao sa [[hypothalamus]] na naghahatid ng pagigigng masunurin o pagtakas sa panganib.<ref>{{Cite web|url=https://bigthink.com/robby-berman/why-we-may-love-to-tickle-but-we-mostly-hate-to-be-tickled-ourselves|title=The Psychology of Tickling And Why It Makes Us Laugh|date=12 Hulyo 2016|language=en|website=Big Think}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Sistemang nerbiyos]] 4y8n4xjs00h0x52c4nzq7yvbh5qbg43 0 42428 2212745 2199654 2026-06-22T18:12:33Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 8 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212745 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}{{Biological classification|description=Hirarkiya ng walong pangunahing ranggo sa taksonomiya. Maaaring maglaman ng higit sa isang espesye ang isang [[henus]]. Hindi ipinapakita rito ang mga menor na ranggo. Pindutin ang alinman sa mga pangalan upang tumungo sa artikulo nito dito sa Wikipedia.}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik aa unang banggit ng paksa. --> Sa pinakakaraniwang kahulugan, '''espésye''' ang tawag sa pinakamalaking grupo ng mga [[organismo]] kung saan ang alinman sa dalawang indibiduwal nito ay maaaring magkaroon ng anak na kaya ring manganak, madalas sa paraang [[Reproduksiyong seksuwal|seksuwal]]. Ito ang pangunahing yunit ng [[Taksonomiya|klasipikasyon]] at ng [[taksonomikal na pagranggo]] sa isang organismo, gayundin bilang isang yunit ng [[Biyodibersidad|biodibersidad]]. Bukod sa kahulugang ito, maaari ring igrupo ang mga espesye batay sa kanilang [[karyotipo]], [[DNA|sekuwensiya ng DNA]], [[Morpolohiya (biolohiya)|morpolohiya]], pag-uugali, o ''[[Niche (biolohiya)|niche]]''. Ayon sa mga modernong pagtataya, nasa 8 hanggang 8.7 milyon ang kabuuang dami ng espesye ng [[eukaryota]], kung saan nasa 14% pa lamang ang napapangalanan ayon sa isang pagtataya noong 2011.<ref name="PLOS_2011">{{Cite journal |last1=Mora |first1=Camilo |last2=Tittensor |first2=Derek P. |last3=Adl |first3=Sina |last4=Simpson |first4=Alastair G. B. |last5=Worm |first5=Boris |date=2011-08-23 |title=How Many Species Are There on Earth and in the Ocean? |trans-title=Gaano Karaming Espesye ang Meron sa Kalupaan at sa Karagatan? |url= |journal=PLOS Biology |language=en |volume=9 |issue=8 |pages=e1001127 |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |pmc=3160336 |pmid=21886479 |doi-access=free}}</ref> Taglay ng bawat espesye, maliban sa mga [[birus]], ang pangalang may dalawang bahagi, kilala sa tawag na [[Pagpapangalang binomial|pangalang binomial]] o sa karaniwang diskurso, siyentipikong pangalan. Sa sistemang ito, tumutukoy sa [[henus]] ang unang bahagi ng pangalan at sa partikular na pangalan naman nito sa ikalawang bahagi. Halimbawa, ang [[haribon]] ay may siyentipikong pangalan na ''Pithecophaga jefferyi'', kung saan ''Pithecophaga'' ang henus nito at ''jefferyi'' ang partikular na pangalan. Bagamat itinuturing na sapat na ang mga kahulugan para sa espesye, nagiging komplikado ito kung isasama ang ibang mga katangian. Halimbawa, malabo ang hangganan ng pagiging espesye pagdating sa usapan ng mga [[Hibrido|hybrid]], gayundin sa mga [[species complex]] na nagtataglay ng maraming [[mikroespesye]] o di kaya'y mga [[espesyeng singsing]]. Lalo pa itong nagiging komplikado sa mga organismong [[Reproduksiyong aseksuwal|aseksuwal]] kung magparami. Gayunpaman, nananatili pa rin itong isang mahalagang yunit para sa mga siyentipiko at konserbasiyonista sa pag-uuri sa mga organismo at sa pag-aaral sa [[Biyospero|buhay]]. Dahil sa [[likas na pagpili]], nagiging hiwalay na espesye kalaunan ang mga sumunod na henerasyon ng isang espesye; sa kontekstong ito, tinatawag ang mga ito bilang mga [[kronoespesye]]. Bago ang ika-18 siglo, itinuturing na parang isang hirarkiya ng mga tiyak na kategorya ang pag-uuri sa lahat ng buhay. Pagsapit ng ika-19 na siglo, napag-alaman ng mga siyentipiko na dahil sa [[ebolusyon]], nagbabago ang mga espesye. Ipinakilala ni [[Charles Darwin]] ang konsepto ng likas na pagpili, na maaaring magbigay-daan sa pag-usbong ng bagong espesye. [[Modernong ebolusyonaryong sintesis|Lalo pa lumawak]] ang pag-unawa ng mga siyentipiko dahil sa mga pag-abante sa [[henetika]] at [[ekolohiya]] sa sumunod na siglo. Nagkakaiba ang mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] dahil sa [[mutasyon]] at [[Rekombinasyon (biolohiya)|rekombinasyon]] sa paglipas ng panahon, at naipapasa rin minsan ang mga hene sa pamamagitan ng [[Horisontal na paglipat ng gene|horizontal gene transfer]]. Dahil gumagalaw ang mga organismo patungo sa iba't-ibang lugar, minsan ay nahihiwalay ang isang bahagi ng populasyon sa pinakagrupo, na humahantong sa pagkakaroon ng bagong subespesye o di kaya'y espesye bunsod ng mga presyur sa kapaligiran, sa prosesong tinatawag na [[genetic drift]]. Maaaring magkaroon din ng bagong espesye mula sa mga hybrid, gayundin sa pagkakaroon ng maraming [[kromosoma]] ([[polyploidy]]), at maaari din silang [[Pagkalipol|maubos]] dahil sa samu't saring mga dahilan. Natatangi ang katayuan ng mga [[birus]] dahil sa pagiging buhay at patay nito depende sa mutasyon at likas na pagpili, kaya itinuturing sila bilang mga [[kwasiespesye]]. == Kahulugan == Maraming kahulugan ang ibinigay ng mga [[Biyolohiya|biolohista]] at [[Taksonomiya|taksonomista]] para sa espesye, simula sa [[Morpolohiya (biolohiya)|morpolohiya]] hanggang sa [[henetika]]. Dahil sa limitasyon ng pag-aaral noon, tanging nagbabase lamang si [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] at iba pang mga siyentipiko sa kung ano ang nakikitang nila; tinatawag na ngayon ito bilang pagsusuring tipolohikal o morpolohikal. Ipinagpapalagay ni [[Ernst Mayr|Enrst Mayr]] ang reproduktibong paghihiwalay para sa hangganan ng mga espesye, ngunit mahirap o hayagang imposibleng makumpirma ang teoryang ito sa mga espesyeng nasa iba't-ibang panig ng mundo at sa paglipas ng panahon.<ref>{{cite journal |last1=Mallet |first1=James |date=1995 |title=A species definition for the modern synthesis |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1995_10_7/page/294 |trans-title=Kahulugan ng espesye para sa modernong sintesis |journal=Trends in Ecology & Evolution |language=en |volume=10 |issue=7 |pages=294–299 |bibcode=1995TEcoE..10..294M |doi=10.1016/0169-5347(95)90031-4 |pmid=21237047}}</ref> Sinubukan ng mga sumunod na siyentipiko na pagtibayin pa nang husto ang kahulugan ni Meyr sa pamamagitan ng pagpapakilala sa mga karagdagang konsepto sa saklaw ng katagang "espesye".<ref>{{cite journal |last1=Masters |first1=J. C. |last2=Spencer |first2=H. G. |date=1989 |title=Why We Need a New Genetic Species Concept |trans-title=Bakit Natin Kailangan ng Bagong Konsepto ng Espesyeng Henetiko |journal=Systematic Zoology |language=en |volume=38 |issue=3 |pages=270–279 |doi=10.2307/2992287 |jstor=2992287}}</ref> Tinatayang nasa 24 hanggang 26 na konsepto ang meron para sa kahulugan ng espesye,<ref name="Claridge1997">{{cite book |last1=Mayden |first1=R. L. |url=https://books.google.com.ph/books/about/Species.html?id=5v331V4Gw5gC&redir_esc=y |title=Species: The Units of Biodiversity |date=1997 |publisher=Springer |isbn=9780412631207 |editor1-last=Claridge |editor1-first=M. F. |series=Systematics Association |volume=54 |language=en |trans-title=Espesye: Ang Mga Yunit ng Biodibersidad |chapter=A hierarchy of species concepts: the denouement of the species problem |trans-chapter=Isang hirarkiya ng mga konsepto ng espesye: ang sagot sa problema ng espesye |editor2-last=Dawah |editor2-first=H. A. |editor3-last=Wilson |editor3-first=M. R. |via=Google Books}}</ref><ref name="Zelnio">{{cite web |last=Zelnio |first=Kevin |date=20 April 2012 |title=Species Concepts |trans-title=Mga Konsepto ng Espesye |url=https://www.scientificamerican.com/blog/evo-eco-lab/species-concepts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314154734/https://blogs.scientificamerican.com/evo-eco-lab/species-concepts/ |archive-date=14 March 2017 |access-date=26 Agosto 2025 |publisher=Scientific American |language=en |df=}}</ref> na mahahati sa mga kategoryang tulad ng paraan ng reproduksiyon, niche ng kapaligiran, ebolusyon, henetika, morpolohiya, at taksonomiya.{{sfn|Zachos|2016|p=79}} === Biolohikal na konsepto === [[File:Ernst_Mayr_PLoS.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ernst_Mayr_PLoS.jpg|thumb|Ipinakilala ni [[Ernst Mayr]] ang konsepto ng biolohikal na espesye noong 1942, ang pinakaginagamit na kahulugan ng espesye.]] Pinakaginagamit na kahulugan ng espesye ang kahulugang iminungkahi ni [[Ernst Mayr]] noong 1942, na kilala na ngayon sa tawag na ''konsepto ng biolohikal na espesye''. Ayon sa kanya:<ref name="Queiroz">{{cite journal |last=de Queiroz |first=K. |year=2005 |title=Ernst Mayr and the modern concept of species |trans-title=Si Ernst Mayr at ang modernong konsepto ng espesye |journal=PNAS |language=en |volume=102 |issue=Supplement 1 |pages=6600–6607 |bibcode=2005PNAS..102.6600D |doi=10.1073/pnas.0502030102 |pmc=1131873 |pmid=15851674 |doi-access=free}}</ref> {{Pagbanggit|text=[espesye ang] mga grupo ng mga likas na populasyon na aktuwal o posibleng nakikipagtalik sa isa't-isa, at tanging sa kani-kanila lamang at hindi sa iba.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|groups of actually or potentially interbreeding natural populations, which are reproductively isolated from other such groups.}}}}<ref name="Queiroz"/>}} Iminumungkahi ng mga siyentipiko na ang kahulugang ito ay likas na resulta ng epekto ng [[Reproduksiyong seksuwal|seksuwal na reproduksiyon]] sa dinamika ng [[likas na pagpili]].<ref name="Queiroz" /> Kasalukuyang pinagdedebatehan ang eksaktong ibig sabihin ng "posible" sa kahulugan ni Mayr; ipinagpapalagay ng ilan na hinihiwalay nito ang mga hindi karaniwan o artipisyal na pagpapares na nagaganap lamang sa kaptibidad, o di kaya'y mga hayop na kayang makipagpares ngunit hindi madalas na ginagawa sa ilang.<ref name="Queiroz" /> === Tipolohiya at morpolohiya === [[File:Noblest_Flyer_Philippine_Eagle.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Noblest_Flyer_Philippine_Eagle.jpg|thumb|Malalaman agad na [[haribon]] ang isang [[agila]] dahil sa kulay at sa natatanging ayos ng mga balahibo nito.]] Tipolohikal na espesye ang tawag sa pagtutukoy sa mga espesye base sa kanilang ''tipo'', mga pisikal na katangian na nagbubukod sa kanila sa ibang mga espesye, kagaya halimbawa ng kulay ng balahibo o haba ng buntot ng isang [[ibon]].<ref name="Gould 1980">{{cite book |last1=Gould |first1=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Panda's Thumb |date=1980 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-30023-9 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/pandasthumb000step/page/204 204–213] |language=en |trans-title=Hinlalaki ng Panda |chapter=A Quahog is a Quahog |trans-chapter=Quahog ang Quahog |chapter-url=https://archive.org/details/pandasthumb000step/page/204}}</ref><ref name="Maynard Smith">{{cite book |last=Maynard Smith |first=John |author-link=John Maynard Smith |title=Evolutionary Genetics |url=https://archive.org/details/evolutionarygene0000mayn |date=1989 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854215-5 |pages=[https://archive.org/details/evolutionarygene0000mayn/page/272 273]–274 |language=en |trans-title=Henetikang Ebolusyonal}}</ref> Ito ang itinuturing na "klasikong" paraan na ginagamit sa taksonomiya simula pa noong panahon ni Linnaeus, bago matuklasan ang ideya ng ebolusyon. Gayunpaman, hindi porket magkaiba ng hitsura ay magkahiwalay na espesye agad: iba-iba ang kulay ng balat ng [[tao]], ngunit lahat sila ay kabilang pa rin sa ''Homo sapiens''. Tinatawag ang mga espesyeng ipinangalan sa ganitong paraan bilang mga ''morpoespesye''.<ref>{{cite journal |last=Ruse |first=Michael |author-link=Michael Ruse |year=1969 |title=Definitions of Species in Biology |url=https://archive.org/details/british-journal-for-the-philosophy-of-science_1969-08_20_2/page/97 |trans-title=Mga Kahulugan ng Espesye sa Biolohiya |journal=The British Journal for the Philosophy of Science |language=en |volume=20 |issue=2 |pages=97–119 |doi=10.1093/bjps/20.2.97 |jstor=686173 |s2cid=121580839}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewin |first=Ralph A. |author-link=Ralph A. Lewin |year=1981 |title=Three Species Concepts |trans-title=Tatlong Konsepto ng Espesye |journal=Taxon |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=609–613 |bibcode=1981Taxon..30..609L |doi=10.2307/1219942 |jstor=1219942}}</ref> Noong dekada 1970s, umusbong ang ideya ng isang penetikong espesye, isang baryasyon sa morpolohikal na konsepto na nakabase sa [[penotipo]].<ref>{{harvnb|Claridge|Dawah|Wilson|1997|p=404}}</ref> Nagkakaiba ito sa tradisyonal na konsepto ng morpolohiya dahil sa pagsasama ng isang sukatan sa mga katangiang maikukumpara mula sa samu't saring mga penotipo.<ref>{{cite journal |last=Ghiselin |first=Michael T. |author-link=Michael Ghiselin |year=1974 |title=A Radical Solution to the Species Problem |trans-title=Isang Radikal na Solusyon sa Problema ng Espesye |url=https://philpapers.org/rec/GHIARS |journal=Systematic Biology |language=en |volume=23 |issue=4 |pages=536–544 |doi=10.1093/sysbio/23.4.536}}</ref> === Pagkilala at pagkakatulad === Itinuturing bilang bahagi ng iisang espesye ang mga reproduktibong organismo na nakikilala ang mga kauri nila bilang mga potensyal na pares nila.<ref>{{harvnb|Claridge|Dawah|Wilson|1997|p=408–409}}</ref> Gayunpaman, maaaring magtalik ang dalawang organismo ng magkaibang espesye dahil rito, ngunit hindi pa rin silang masasabing parehong espesye dahil sa kakulangan sa kinakailangang dami ng pagbabago sa [[Hene (biyolohiya)|hene]] ng kanilang [[Hibrido|hibridong]] anak.<ref name="Mallet">{{cite encyclopedia |title=Species, Concepts of |encyclopedia=Encyclopaedia of Ecology and Environmental Management |publisher=Blackwell |url=http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Sp/species.pdf<!--preprint--> |last=Mallet |first=James |date=28 September 1999 |author-link=James Mallet |editor1-last=Calow |editor1-first=P. |pages=709–711 |language=en |trans-title=Espesye, Mga konsepto ng |isbn=978-0-632-05546-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019152621/http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Sp/species.pdf |archive-date=19 October 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ginagamit ang konseptong ito para sa biosemiotikang kahulugan ng espesye.<ref>{{cite journal |last=Kull |first=Kalevi |author-link=Kalevi Kull |date=2016 |title=The biosemiotic concept of the species |trans-title=Ang biosemiotikong konsepto ng espesye |url=https://www.academia.edu/23574109 |url-status=live |journal=Biosemiotics |language=en |volume=9 |pages=61–71 |doi=10.1007/s12304-016-9259-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207144820/http://www.academia.edu/23574109/The_Biosemiotic_Concept_of_the_Species |archive-date=7 February 2018 |s2cid=18470078 |df=dmy-all}}</ref> === Mikrobiolohiya === ==== Isahang lokus (pagba-barcode) ==== Sa [[mikrobiolohiya]], malayang nakakagalaw sa iba't-ibang espesye ng [[bakterya]] ang mga [[hene]]; ipinagpapalagay na ito ang katotohanan para sa lahat ng kasapi ng dominyong Bacteria at [[Arkeya|Archaea]]. Dahil dito, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na nasa 97% ng mga sekuwensiya ng hene na [[16S ribosomal RNA]] ang dapat maisuri muna sa pamamagitan ng [[hibridisasyong DNA-DNA]] bago masabing magkapareho ng espesye ang mga ito.<ref>{{cite journal |last1=Stackebrandt |first1=E. |last2=Goebel |first2=B. M. |year=1994 |title=Taxonomic note: a place for DNA–DNA reassociation and 16S rRNA sequence analysis in the present species definition in bacteriology |trans-title=Note sa taksonomiya: isang lugar para sa reasosasyong DNA-DNA at pagsusuri sa sekuwensiyang 16S ng rRNA sa kasalukuyang kahulugan ng espesye sa bakteriyolohiya |journal=International Journal of Systematic Bacteriology |language=en |volume=44 |issue=4 |pages=846–849 |doi=10.1099/00207713-44-4-846 |doi-access=free}}</ref> Noong 2006, lalo pa itong hinigpitan at naging 98.7%.<ref>{{cite journal |last1=Stackebrandt |first1=E. |last2=Ebers |first2=J. |year=2006 |title=Taxonomic parameters revisited: tarnished gold standards |trans-title=Pagbisita muli sa mga parametrong taksonomiko: mga nasirang ginintuang pamantayan |url=https://microbiologysociety.org/uploads/assets/uploaded/a8800d1f-de21-432d-a5399c13c9ad1643.pdf |url-status=live |journal=Microbiology Today |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=152–155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325022016/https://microbiologysociety.org/uploads/assets/uploaded/a8800d1f-de21-432d-a5399c13c9ad1643.pdf |archive-date=25 March 2018 |df=}}</ref> [[File:Cytochrome_C_Oxidase_1OCC_in_Membrane_2.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cytochrome_C_Oxidase_1OCC_in_Membrane_2.png|thumb|Ang rehiyon ng [[Hene (biyolohiya)|hene]] para sa [[cytochrome c oxidase]], na ginagamit sa [[pagba-barcode ng DNA]] ng mga espesye sa [[Barcode of Life Data Systems]].]] Itinuturing na simple ang sekuwensiyang 16S upang matukoy agad ng mga hindi espesyalista, at sa halos lahat ng kaso ay sapat na para matukoy ang mga espesye. Tinatawag ang prosesong ito na [[pagba-barcode ng DNA]].<ref>{{cite web |title=What Is DNA Barcoding? |trans-title=Ano ang Pagba-barcode ng DNA? |url=http://www.barcodeoflife.org/content/about/what-dna-barcoding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701081215/http://www.barcodeoflife.org/content/about/what-dna-barcoding |archive-date=1 July 2017 |access-date= |publisher=Barcode of Life |language=en |df=dmy-all}}</ref> Isa sa mga barcode para sa mga [[eukaryota]] ay ang isang rehiyon sa [[mitokondrial na DNA]] sa loob ng hene para sa [[cytochrome c oxidase]]. Makikita sa [[Barcode of Life Data System]] ang mga barcode para sa tinatayang 190,000 espesye.<ref name="Stoeckle">{{cite journal |last=Stoeckle |first=Mark |date=November–December 2013 |title=DNA Barcoding Ready for Breakout |trans-title=Handa na para Sumikat ang Pagba-barcode ng DNA |url=http://www.councilforresponsiblegenetics.org/genewatch/GeneWatchPage.aspx?pageId=510 |journal=GeneWatch |language=en |volume=26 |issue=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140403101448/http://www.councilforresponsiblegenetics.org/genewatch/genewatchpage.aspx?pageid=510 |archive-date=3 April 2014 |access-date=}}</ref> Gayunpaman, hindi lahat ng mga siyentipiko ay sang-ayon sa ganitong paraan ng klasipikasyon; ayon sa kanila, magkaiba ang inuuri ng klasikong taksonomiya at pagba-barcode ng DNA.<ref name="DeSalleEgan2005">{{cite journal |last1=DeSalle |first1=R. |last2=Egan |first2=M. G. |last3=Siddall |first3=M. |year=2005 |title=The unholy trinity: taxonomy, species delimitation and DNA barcoding |trans-title=Ang banal-banalang trinidad: taksonomiya, delimitasyon ng espesye, at pagba-barcode ng DNA |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=360 |issue=1462 |pages=1905–1916 |doi=10.1098/rstb.2005.1722 |pmc=1609226 |pmid=16214748}}</ref> Maaaring hindi magamit ang mga barcode sa pagtukoy sa mga espesye dahil sa [[Introgresyon|introgresyon sa henetika]] dahil sa mga [[endosimbionte]], mga organismong naninirahan sa loob ng katawan o [[selula]] ng isa pang organismo.<ref>{{cite journal |last1=Whitworth |first1=T. L. |last2=Dawson |first2=R. D. |last3=Magalon |first3=H. |last4=Baudry |first4=E. |year=2007 |title=DNA barcoding cannot reliably identify species of the blowfly genus Protocalliphora (Diptera: Calliphoridae) |trans-title=Hindi maaasahan sa pagtukoy sa mga espesye ng henus ng blowfly na Protocalliphora (Diptera: Calliphoridae) ang pagba-barcode ng DNA |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=274 |issue=1619 |pages=1731–1739 |doi=10.1098/rspb.2007.0062 |pmc=2493573 |pmid=17472911}}</ref> Kung ang napiling [[Lokus (henetika)|lokus]] ay inaasahang mag-eebolb kasama ng [[henoma]], pwedeng magamit ang naturang lokus sa pagtukoy sa panahon ng paghihiwalay ng dalawang organismo. Maaari itong masira sa pamamagitan ng [[horizontal gene transfer]] na nakakaapekto rin sa mismong lokus. Nakakaapekto rin sa espesyasyon sa maikling panahon ang kaso ng mabilisang ebolusyon, kung saan mahirap matukoy kung magkahiwalay na espesye ang mga sumailalim sa prosesong ito. Halimbawa, maraming kaso sa mga bakterya kung saan nasa 99.9% na magkatulad ang kanilang sekuwensiyang 16S kahit na magkaibang magkaiba ang kanilang henoma.<ref>{{cite journal |last1=Bartoš |first1=Oldřich |last2=Chmel |first2=Martin |last3=Swierczková |first3=Iva |date=20 April 2024 |title=The overlooked evolutionary dynamics of 16S rRNA revises its role as the "gold standard" for bacterial species identification |trans-title=Binago ang gampanin ng binabalewalang dinamika ng ebolusyon ng 16S rRNA bilang ang "ginintuang pamantayan" sa pagtutukoy sa mga espesye ng bakterya |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=9067 |bibcode=2024NatSR..14.9067B |doi=10.1038/s41598-024-59667-3 |pmc=11032355 |pmid=38643216}}</ref> ==== Maramihang lokus ==== Mas nagagawang makakuha ng mga senyales sa [[Pilohenya|pilohenetika]] ang pagkukumpara sa maramihang lokus (kadalasan hindi tataas nang sampu) kesa sa isahang pagkukumpara dahil mas maraming matutukoy na mutasyon. Maikukumpara ang resulta ng ganitong pagkukumpara sa pagkukumpara gamit ng kabuuan ng henoma, na siyang kinokonsiderang "ginintuang pamantayan" kahit na di hamak na mas mapapagastos.<ref>{{cite journal |last1=Vargas Ribera |first1=Pablo Roberto |last2=Kim |first2=Nuri |last3=Venbrux |first3=Marc |last4=Álvarez-Pérez |first4=Sergio |last5=Rediers |first5=Hans |date=19 November 2024 |title=Evaluation of sequence-based tools to gather more insight into the positioning of rhizogenic agrobacteria within the Agrobacterium tumefaciens species complex |trans-title=Pagsusuri sa mga kagamitan nakabase sa sekuwensiya para makakuha ng kaalaman ukol sa pagpoposisyon ng mga rinohenitikong agrobakterya sa loob ng superespesyeng Agrobacterium tumefaciens |journal=PLOS ONE |language=en |volume=19 |issue=11 |pages=e0302954 |bibcode=2024PLoSO..1902954V |doi=10.1371/journal.pone.0302954 |pmc=11575935 |pmid=39561304 |doi-access=free}}</ref> Kahit na sa ilang mga kaso ay kumpletong magagamit ang isang henoma, hindi sa lahat ng pagkakataon ay mas magandang gamitin ang kabuuan nito. May mga hene na hindi makikita sa lahat, na nakakadagdag-pasanin lamang sa pagtutukoy at hindi nakakatulong masyado sa pagtutukoy. Sa ganitong kaso, kumukuha ng marami-raming lokus sa henoma para magamit nang magkasama. Partikular na pinipili lamang ang mga hene na hindi masyadong lumilipat nang horisontal at nadodoble ngunit madalas na lumalabas sa mga sample na henoma.<ref>{{cite journal |last1=Sussfeld |first1=D |last2=Lannes |first2=R |last3=Corel |first3=E |last4=Bernard |first4=G |last5=Martin |first5=P |last6=Bapteste |first6=E |last7=Pelletier |first7=E |last8=Lopez |first8=P |date=11 June 2025 |title=New groups of highly divergent proteins in families as old as cellular life with important biological functions in the ocean |trans-title=Mga bagong grupo ng napakahiwalay na protina sa mga pamilyang singtanda ng selular na buhay na may mga mahahalagang biolohikal na gamit sa karagatan |journal=Environmental Microbiome |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=65 |doi=10.1186/s40793-025-00697-3 |pmc=12153180 |pmid=40500757 |doi-access=free}}</ref> Nagagawang matukoy hanggang sa [[Genus|henus]] ang mga [[Prokaryote|prokaryota]] sa ganitong paraan, at nirereserba madalas ang pagtutukoy gamit ng buong henoma para tukuyin ang eksaktong espesye.<ref>{{cite journal |last1=Parks |first1=DH |last2=Chuvochina |first2=M |last3=Rinke |first3=C |last4=Mussig |first4=AJ |last5=Chaumeil |first5=PA |last6=Hugenholtz |first6=P |date=7 January 2022 |title=GTDB: an ongoing census of bacterial and archaeal diversity through a phylogenetically consistent, rank normalized and complete genome-based taxonomy. |trans-title=GTDB: isang nagpapatuloy na senso sa dibersidad ng bakterya at arkeya sa pamamagitan ng pilohenetikong consistent, normalisadong ranggo, at kumpletong taksonomiyang nakabase sa henoma |journal=Nucleic Acids Research |language=en |volume=50 |issue=D1 |pages=D785–D794 |doi=10.1093/nar/gkab776 |pmc=8728215 |pmid=34520557}}</ref> ==== Kabuuang henoma ==== Pinakatiyak sa mga paraan ng pagtutukoy ang pagtutukoy sa pamamagitan ng pagsusuri sa buong henoma. Sinusukat ng average nucleotide identity (ANI) ang [[distansiyang panghenetika]] sa pagitan ng mga henoma, gamit ang mga rehiyon ng tinatayang 10,000 [[panimulang pares]] ({{Lang|en|base pair}}). Kung sapat ang datos na nakalap mula sa paraang ito, magiging posible ang pagtutukoy sa mga espesye, kagaya halimbawa ng kaso ng ''[[Pseudomonas avellenae]]'' noong 2013,<ref name="Land 2015">{{cite journal |last1=Land |first1=Miriam |last2=Hauser |first2=Loren |last3=Jun |first3=Se-Ran |last4=Nookaew |first4=Intawat |last5=Leuze |first5=Michael R. |last6=Ahn |first6=Tae-Hyuk |last7=Karpinets |first7=Tatiana |last8=Lund |first8=Ole |last9=Kora |first9=Guruprased |last10=Wassenaar |first10=Trudy |last11=Poudel |first11=Suresh |year=2015 |title=Insights from 20 years of bacterial genome sequencing |trans-title=Mga nalaman mula sa 20 taon ng pagsesekuwensiya sa henoma ng bakterya |journal=Functional & Integrative Genomics |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=141–161 |doi=10.1007/s10142-015-0433-4 |pmc=4361730 |pmid=25722247 |last12=Ussery |first12=David W.}} {{Free-content attribution|this=yes}}</ref> gayundin sa lahat ng mga bakterya at arkeya simula noong 2020.<ref>{{cite journal |last1=Parks |first1=D. H. |last2=Chuvochina |first2=M. |last3=Chaumeil |first3=P. A. |last4=Rinke |first4=C. |last5=Mussig |first5=A. J. |last6=Hugenholtz |first6=P. |date=September 2020 |title=A complete domain-to-species taxonomy for Bacteria and Archaea |trans-title=Isang kumpletong dominyo hanggang espesye na taksonomiya para sa Bacteria at Archaea |url=https://www.researchgate.net/publication/340954053 |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=38 |issue=9 |pages=1079–1086 |biorxiv=10.1101/771964 |doi=10.1038/s41587-020-0501-8 |pmid=32341564 |s2cid=216560589}}</ref> Ipinapakita ng mga halaga ng ANI na nakuha sa mga sekuwensiya ng mga prokaryota ang isang "pagitan" sa bandang 85–95%; ibig sabihin, may hangganan na pwedeng magamit upang makapagtukoy ng mga espesye mula sa isa't-isa.<ref>{{cite journal |last1=Rodriguez-R |first1=Luis M. |last2=Jain |first2=Chirag |last3=Conrad |first3=Roth E. |last4=Aluru |first4=Srinivas |last5=Konstantinidis |first5=Konstantinos T. |date=7 July 2021 |title=Reply to: "Re-evaluating the evidence for a universal genetic boundary among microbial species" |trans-title=Tugon sa: Pagsusuri muli sa ebidensiya para sa isang pangkalahatang hangganang panghenetika sa mga espesye ng mikrobyo |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=4060 |bibcode=2021NatCo..12.4060R |doi=10.1038/s41467-021-24129-1 |pmc=8263725 |pmid=34234115 |doi-access=free}}</ref> === Pilohenetika at kladistika === [[File:Cladistic_species.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cladistic_species.svg|thumb|Dahil nakatuon lamang ang pagtutukoy ng espesye sa pilohenetika at kladistika sa mga natatanging katangian sa henetika o morpolohiya at hindi sa reproduksiyon, nagagamit din ang konseptong ito sa [[paleontolohiya]], kung saan tanging [[posil]] lamang ang magagamit na basehan sa pagtutukoy sa mga espesye.]] Sa [[pilohenetika]] at [[kladistika]], espesye ang pinakamaliit na paggugrupo sa mga populasyon (para sa mga [[Reproduksiyong seksuwal|seksuwal]]) o angkan (para sa mga [[Reproduksiyong aseksuwal|aseksuwal]]) na makikitaan ng natatanging kombinasyon ng mga katangiang makikita sa mga makukumparang indibiduwal.<ref name="Nixon19902">{{cite journal |last1=Nixon |first1=K. C. |last2=Wheeler |first2=Q. D. |year=1990 |title=An amplification of the phylogenetic species concept |trans-title=Pagpapalawak sa konsepto ng pilohenetikong espesye |journal=Cladistics |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=211–223 |doi=10.1111/j.1096-0031.1990.tb00541.x |doi-access=free |s2cid=84095773}}</ref> Isang ebidensiya ang empirikal na basehang ito, na nakabase sa mga estado ng katangian, sa hinuhang nagpapatungkol sa mga angkang maituturing na {{Lang|en|evolutionarily divergent}} na napanatili ang integridad ng kanilang henetika sa paglipas ng panahon at paglawak ng kapaligiran nila.<ref>{{cite book |last=Bernardo |first=J. |title=Climate Change, Ecology and Systematics. |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-76609-8 |editor1-last=Hodkinson |editor1-first=T. |series=Systematics Association Special Series |pages=380–438 |language=en |trans-title=Pagbabago ng Klima, Ekolohiya, at Sistematika |chapter=A critical appraisal of the meaning and diagnosability of cryptic evolutionary diversity, and its implications for conservation in the face of climate change |trans-chapter=Kritikal na pagsusuri sa kahulugan at dayagnosis ng kriptikonf ebolusyonal na dibersidad, at ang mga implikasyon nito sa konserbasiyon sa kinakaharap na pagbabago ng klima |editor2-last=Jones |editor2-first=M. |editor3-last=Waldren |editor3-first=S. |editor4-last=Parnell |editor4-first=J.}}.</ref> Magagamit ang mga pananda sa [[molekula]] para matukoy ang mga pagkakaibang henetikal sa antas ng [[Nukleyar na DNA|nukleyar]] o [[mitokondrial na DNA]] ng samu't saring mga espesye.<ref name="Nixon19902" /><ref name="Giraud2008">{{cite journal |author1=Giraud, T. |author2=Refrégier, G. |author3=Le Gac, M. |author4=de Vienne, D. M. |author5=Hood, M. E. |year=2008 |title=Speciation in Fungi |url=https://archive.org/details/fungal-genetics-and-biology_2008-06_45_6/page/791 |trans-title=Espesyasyon sa mga Fungi |journal=Fungal Genetics and Biology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=791–802 |doi=10.1016/j.fgb.2008.02.001 |pmid=18346919}}</ref><ref name="Taylor2000">{{cite journal |author1=Taylor, J. W. |author2=Jacobson, D. J. |author3=Kroken, S. |author4=Kasuga, T. |author5=Geiser, D. M. |author6=Hibbett, D. S. |author7=Fisher, M. C. |year=2000 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |url=https://archive.org/details/fungal-genetics-and-biology_2000-10_31_1/page/21 |trans-title=Pagkilala sa mga pilohenetikong espesye at konsepto ng espesye sa fungi |journal=Fungal Genetics and Biology |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228 |pmid=11118132 |s2cid=2551424}}</ref> Halimbawa, sa isang pag-aaral sa mga [[fungi]], pinakatumpak para sa mga espesye ng fungi ang pagtutukoy sa pamamagitan ng pagsusuri sa [[nukleotido]] nito kesa sa ibang mga konsepto.<ref name="Taylor2000" /> Maaaring humantong ang ilang bersyon ng konsepto sa pilohenetika na nagbibigay-diin sa pagiging monopiletiko (may iisang karaniwang ninuno) sa paghihiwalay ng mga magkakaparehong espesye; halimbawa nito ay ang kaso ng [[Bovidae]], kung saan kinikilalang mga hiwalay na espesye ang mga noo'y subespesye lamang kahit na walang hangganan sa reproduksiyon ang mga ito gayundin sa morpolohiya. Tinatawag ng ilang siyentipiko ito bilang [[taksonomikal na implasyon]], na nagpapalagnaw sa konsepto ng espesye at nagsisira sa pinakakonsepto ng taksonomiya.<ref>{{cite journal |last1=Heller |first1=R. |author2=Frandsen, P. |author3=Lorenzen, E. D. |author4=Siegismund, H. R. |year=2013 |title=Are there really twice as many bovid species as we thought? |trans-title=Dumoble nga ba talaga ang dami ng mga espesye ng bovid kagay ng akala natin? |journal=Systematic Biology |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=490–493 |doi=10.1093/sysbio/syt004 |pmid=23362112 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10400.7/566}}</ref> Gayunpaman, kontra sa ideyang ito ang iba, at tinatawag ang kabilang pananaw bilang "taksonomikal na konserbatismo"; ayon sa kanila, mas may saysay sa politika ang paghihiwalay sa mga espesye upang mas madaling maisama ang mga ito, kung kailanganin, sa mga listahan ng mga [[Espesyeng nanganganib|nanganganib na espesye]] tulad ng [[IUCN red list]] at makaakit ng pondo sa pagsalba sa mga ito.<ref>{{cite journal |last1=Cotterill |first1=F. |author2=Taylor, P. |author3=Gippoliti, S. |display-authors=etal |year=2014 |title=Why one century of phenetics is enough: Response to 'are there really twice as many bovid species as we thought?' |trans-title=Bakit sapat na ang isang siglo ng penetika: Tugon sa 'Dumoble nga ba talaga ang dami ng mga espesye ng bovid kagay ng akala natin?' |journal=Systematic Biology |language=en |volume=63 |issue=5 |pages=819–832 |doi=10.1093/sysbio/syu003 |pmid=24415680 |doi-access=free}}</ref> Di tulad ng ibang mga konsepto, hindi nakasalalay sa reproduksiyon ang konsepto ng espesye sa kladistika,<ref name="Nixon19902" /> kaya nalalapat din ito sa mga angkan ng aseksuwal na organismo.<ref name="Giraud2008" /><ref name="Taylor2000" /> Gayunpaman, hindi nito palaging nakakagawa ng malinaw na hangganan sa pagitan ng mga espesye, at nangangailangan ng mas marami pang ebidensiya upang makapagbigay ng katanggap-tanggap na resulta.<ref name="Taylor2000" /> === Ebolusyon at paleontolohiya === [[File:Chronospecies.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chronospecies.svg|thumb|Nakasalalay ang ideya ng kronoespesye sa mga pagbabagong nagaganap sa mga organismo sa paglipas ng panahon.]] Noong 1951, iminungkahi ni [[George Gaylord Simpson]] ang ideya ng ebolusyonal na espesye, na isang entidad na nagtataglay ng mga organismong napapanatili ang kanilang natatanging pagkakakilanlan mula sa ibang mga entidad at may malayang tadhana sa tatahakin ng [[ebolusyon]]. Binibigyang-diin nito ang tuloy-tuloy na pananatili sa paglipas ng panahon.<ref>{{cite journal |last1=Laporte |first1=L. O. F. |year=1994 |title=Simpson on species |url=https://archive.org/details/journal-history-biology_spring-fall-1994_27_1-3/page/141 |trans-title=Si Simpson patungkol sa mga espesye |journal=Journal of the History of Biology |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=141–159 |doi=10.1007/BF01058629 |pmid=11639257 |s2cid=34975382}}</ref> Sa [[paleontolohiya]] naman, dahil sa limitadong impormasyon na makukuha mula sa [[posil]] kagaya ng [[Anatomiyang hambingan|kumparatibong anatomiya]] at [[histolohiya]], ginagamit ng siyentipiko ang ideya ng [[kronoespesye]]. Umiikot ang ideya sa pagtutukoy sa mga pagbabagong makikita sa paglipas ng panahon bilang basehan ng bagong espesye; kung gaano katagal ang pagitan ng panahon bago ituring na mga magkahiwalay na espesye ang dalawang posil mula sa magkaibang panahon ang siyang pinagdedebatehan ng mga paleontologo.<ref>{{cite web |last1=Carr |first1=Steven M. |date=2005 |title=Evolutionary species and chronospecies |trans-title=Ebolusyonal na espesye at kronoespesye |url=https://www.mun.ca/biology/scarr/Evolutionary_vs_Chronospecies.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310075417/http://www.mun.ca/biology/scarr/Evolutionary_vs_Chronospecies.html |archive-date=10 March 2016 |access-date= |publisher=Memorial University Newfoundland and Labrador |language=en |df=dmy-all}}</ref> === Ekolohiya === Sa [[ekolohiya]], espesye ang tawag sa mga pangkat ng organismo na sanay sa yaman ng kapaligiran nila tulad ng pagkain, kilala rin sa tawag na ''niche''. Ayon sa konseptong ito, nagugrupo ang mga organismo bilang resulta ng mga proseso sa kanilang kapaligiran at ebolusyon.<ref name="ridley">{{cite book |last=Ridley |first=Mark |author-link=Mark Ridley (zoologist) |title=Evolution |year=1996 |url=https://archive.org/details/evolution0000ridl |publisher=Blackwell Science |isbn=978-0-86542-495-1 |edition=2 |page=[https://archive.org/details/evolution0000ridl/page/718 719] |language=en |trans-title=Ebolusyon |chapter=The Idea of Species |trans-chapter=Ang Ideya ng Espesye}}</ref> Ginagamit ang katagang ''[[evolutionarily significant unit]]'' ({{Literal na pagsasalin|yunit na mahalaga sa ebolusyon}}, ESU) para tukuyin ang populasyon ng mga organismong itinuturing na mahalaga para sa konserbasyon.<ref>{{cite web |last1=DeWeerdt |first1=Sarah |date=29 July 2002 |title=What Really is an Evolutionarily Significant Unit? |url=http://conservationmagazine.org/2002/07/what-really-is-an-evolutionarily-significant-unit/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205155325/http://www.conservationmagazine.org/2002/07/what-really-is-an-evolutionarily-significant-unit/ |archive-date=5 February 2017 |access-date=1 December 2016 |publisher=University of Washington |df=dmy-all}}</ref> === Birus === {{Main|Kwasiespesyeng birus}} Hindi nagkakasundo ang mga siyentipiko ukol sa pagiging [[buhay]] ng mga [[birus]] dahil sa pagkakaroon lamang nila ng ilang hibla ng [[DNA]] o [[RNA]] na nakabalot sa [[protina]] at mabilis na kumakalat sa pamamagitan ng [[mutasyon]].<ref>{{cite journal |last=Van Regenmortel |first=Marc H. V. |year=2010 |title=Logical puzzles and scientific controversies: The nature of species, viruses and living organisms |url=https://archive.org/details/systematic-and-applied-microbiology_2010-01_33_1/page/1 |trans-title=Mga lohikal na palaisipan at kontrobersiya sa agham: Ang kalikasan ng mga espesye, birus, at mga buhay na organismo |journal=Systematic and Applied Microbiology |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=1–6 |bibcode=2010SyApM..33....1V |doi=10.1016/j.syapm.2009.11.001 |pmid=20005655}}</ref> Dahil dito, hindi nagagamit ang tradisyonal na mga konsepto ng espesye. Tinatawag na mga kwasiespesye ang mga birus, mga grupo ng [[henotipo]] na may pare-parehong mutasyon na nakikipagkumpitensiya sa isang napakasiglang kapaligiran dahil sa [[balanseng mutasyon-pagpili]]. Hindi pareho ang mga kwasiespesye sa tipikal na biolohikal na espesye.<ref name="Nimwegen1999">{{cite journal |last1=van Nimwegen |first1=Erik |last2=Crutchfield |first2=James P. |last3=Huynen |first3=Martijn |date=August 1999 |title=Neutral evolution of mutational robustness |trans-title=Neutral na ebolusyon ng mga katatagan sa mutasyon |journal=PNAS |language=en |volume=96 |issue=17 |pages=9716–9720 |arxiv=adap-org/9903006 |bibcode=1999PNAS...96.9716V |doi=10.1073/pnas.96.17.9716 |pmc=22276 |pmid=10449760 |doi-access=free}}</ref> Noong 1962, ipinakilala ng [[Pandaigdigang Lupon sa Taksonomiya ng mga Birus]] ang isang iskema ukol sa taksonomiya ng mga birus, na nagpatatag kalaunan sa pagtutukoy sa mga ito.<ref>{{Cite book |last1=King |first1=Andrew M.Q. |url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780123846846#ancp4 |title=Virus Taxonomy Classification and Nomenclature of Viruses: Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses |last2=Lefkowitz |first2=E. |last3=Adams |first3=M. J. |last4=Carstens |first4=E. B. |publisher=Elsevier |year=2012 |isbn=978-0-12-384684-6 |language=en |trans-title=Klasipikasyon sa Taksonomiya at Pagpapangalan ng mga Birus: Ikasiyam na Ulat ng Pandaigdigang Lupon sa Taksonomiya ng mga Birus |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210163802/http://www.sciencedirect.com/science/book/9780123846846#ancp4 |archive-date=10 December 2017 |url-status=live}}</ref> == Problema == Mahirap gumawa ng kahulugan ng espesye na malalapat sa lahat ng mga organismo.<ref name="hanage2013">{{Citation |last=Hanage |first=William P. |title=Fuzzy species revisited |journal=BMC Biology |volume=11 |issue=41 |page=41 |year=2013 |doi=10.1186/1741-7007-11-41 |pmc=3626887 |pmid=23587266 |doi-access=free}}</ref> Tinatawag ito na "problema ng espesye", at matagal na itong problema sa taksonomiya.<ref name="Queiroz" /> Noong 1859, isinulat ni [[Charles Darwin]] mismo sa kanyang ''[[On the Origin of Species|Ukol sa Pinagmulan ng mga Espesye]]'': {{Quote|text=Lubos akong nagulat sa gaano kalabo at arbitraryo ang pagkakaiba ng espesye at barayti.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|I was much struck how entirely vague and arbitrary is the distinction between species and varieties.}}<ref name="darwinws">{{cite wikisource|chapter=Chapter II|wslink=On the Origin of Species (1859)|plaintitle=On the Origin of Species (1859)|last=|first=|year=|publisher=|page=|wspage=|scan=}}</ref>}}}} Dagdag pa niya: {{Quote|text=Walang kahulugan ang nakakapagpasaya sa lahat ng mga naturalista; ngunit tila nauunawaan ng bawat naturalista kung anong ibig sabihin niya kung may binabanggit siyang isang espesye. Kadalasan, kasama sa terminong ito ang di-maipaliwanag na natatanging gawa ng paglikha.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|No one definition has satisfied all naturalists; yet every naturalist knows vaguely what he means when he speaks of a species. Generally the term includes the unknown element of a distinct act of creation.}}<ref name="darwinws"/>}}}} === Problema ng mga simpleng kahulugan === [[File:Inoceramus_cripsii_Creta_sup_Bergamo.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inoceramus_cripsii_Creta_sup_Bergamo.JPG|thumb|Limitado ang mga paleontologo sa morpolohiya ng mga posil sa pagtutukoy kung bahagi ba ng parehong espesye ang mga posil kagaya nitong dalawang ''[[Inoceramus]]''.]] Maraming mga iskolar na nagsasabi na bagay lamang sa karamihan ng mga [[Organismong multiselular|multiselular na organismo]] ang kahulugang ibinigay ni Mayr, na siyang itinuturo sa mga paaralan, ngunit nagkakaproblema ito pagdating sa mga sumusunod na sitwasyon: * kung nagpaparami ang organismo sa [[Reproduksiyong aseksuwal|aseksuwal na paraan]], tulad ng mga [[bakterya]] at ibang mga [[Prokaryote|prokaryota]], o maging sa mga [[Organismong multiselular|multiselular na organismo]] na sumasailalim sa [[partenohenesis]] o [[apomiksis]]. Tipikal na ginagamit sa mga ganitong kaso ang [[pagba-barcode ng DNA]] o [[pilohenya]].<ref>{{Cite journal |last1=Rosselló-Mora |first1=Ramon |last2=Amann |first2=Rudolf |date=January 2001 |title=The species concept for prokaryotes |trans-title=Ang konsepto ng espesye para sa mga prokaryota |journal=FEMS Microbiology Reviews |language=en |volume=25 |issue=1 |pages=39–67 |doi=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x |pmid=11152940 |doi-access=free |df=dmy-all}}</ref> Ginagamit rin ang katagang ''kwasiespesye'' para sa mga mabilisang kumakalat na entidad kagaya ng mga [[birus]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Andino |first1=Raul |last2=Domingo |first2=Esteban |year=2015 |title=Viral quasispecies |trans-title=Kwasiespesyeng birus |journal=Virology |language=en |volume=479–480 |pages=46–51 |doi=10.1016/j.virol.2015.03.022 |pmc=4826558 |pmid=25824477 |df=dmy-all}}</ref> * kung hindi alam ng mga siyentipiko kung ang dalawang organismo na magkahawig ng morpolohiya ay kayang makipagtalik sa isa't-isa, na problema sa [[paleontolohiya]] kung saan nakaasa lamang sila sa mga [[posil]].<ref>{{cite journal |last=Teueman |first=A. E. |date=2009 |title=The Species-Concept in Palaeontology |trans-title=Ang Konsepto ng Espesye sa Paleontolohiya |url=https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/div-classtitlethe-species-concept-in-palaeontologydiv/A203CDD72F8979A98B134274082C1A1D# |url-status=live |journal=Geological Magazine |language=en |volume=61 |issue=8 |pages=355–360 |bibcode=1924GeoM...61..355T |doi=10.1017/S001675680008660X |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314155325/https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/div-classtitlethe-species-concept-in-palaeontologydiv/A203CDD72F8979A98B134274082C1A1D |archive-date=14 March 2017 |df=dmy-all |s2cid=84339122}}</ref> * kung nakakadaloy ang mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] sa pagitan ng dalawang organismo sa kaso ng mga [[hibrido]].{{sfn|Zachos|2016|p=101}} * kung nakakapagtalik ang mga magkakalapit na miyembro ng parehong [[espesyeng singsing]] ngunit hindi sa mga malalayong miyembro nito.{{sfn|Zachos|2016|pp=156–157}} {{multiple image | align = right | width = | image1 = Willow Warbler Phylloscopus trochilus.jpg | alt1 = Willow warbler | image2 = Common Chiff-Chaff - Italy S4E1681 (19081363189) (cropped).jpg | alt2 = Chiffchaff | footer = Halos magkamukha ang ''[[Phylloscopus trochilus]]'' (kaliwa) at ang ''[[Phylloscopus collybita]]'' (kanan), ngunit hindi sila nagtatalik sa isa't-isa. | total_width = 300 }} Isa sa mga nagpapahirap sa pagtutukoy sa mga espesye ay ang pagkakaiba ng resulta ng pagsusuri sa morpolohiya at sa henetika ng mga ito.<ref>{{cite journal |last1=Lahr |first1=D. J. |last2=Laughinghouse |first2=H. D. |author3=Oliverio, A. M. |author4=Gao, F. |author5=Katz, L. A. |year=2014 |title=How discordant morphological and molecular evolution among microorganisms can revise our notions of biodiversity on Earth |trans-title=Paano mapapabago ng mga di tumutugmang morpolohikal at molekular na ebolusyon sa mga mikroorganismo ang ating pag-unawa sa biodibersidad ng Daigdig |journal=BioEssays |language=en |volume=36 |issue=10 |pages=950–959 |doi=10.1002/bies.201400056 |pmc=4288574 |pmid=25156897}}</ref> Lalo pa itong kumokomplikado dahil sa [[Horisontal na paglipat ng gene|horisontal na paglipat ng mga hene]]; inaasahan ng mga tradisyonal na kahulugan ng espesye ang pagkakaroon ng isa o dalawang magulang na siyang magpapasa ng kani-kanilang hene sa magiging anak, pero hindi sa ganitong sitwasyon. May mga matitibay na ebidensiya na nagaganap ito sa mga prokaryotang walang kaugnayan sa isa't isa, gayundin paminsan-minsan sa ilang mga eukaryota lalo na sa [[Crustacea]] at [[Echinodermata]].<ref name="Melcher2">{{cite web |last=Melcher |first=Ulrich |date=2001 |title=Molecular genetics: Horizontal gene transfer |trans-title=Henetikang molekular: Horisontal na paglipat ng hene |url=http://bioinfosu.okstate.edu/MG/MGW3/MG334.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071146/http://bioinfosu.okstate.edu/MG/MGW3/MG334.html |archive-date=4 March 2016 |publisher=Oklahoma State University |language=en |df=dmy-all}}</ref> Ayon sa biologong si [[James Mallet]]: {{Pagbanggit|text=walang madaling paraan upang malaman kung magkaparehong espesye nga ba ang mga magkakaugnay na anyong heograpikal o temporal. Mapapatotoo lamang ang hangganan ng mga espesye sa lokal nito at tanging sa isang punto ng panahon. Mapupuwersa tuloy tayong sabihin na nagkamali mismo si Darwin sa kanyang palagay; lubos na nababawasan sa paglipas ng panahon at paglawak ng kapaligiran ang lokal na realidad o integridad ng mga espesye.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|there is no easy way to tell whether related geographic or temporal forms belong to the same or different species. Species gaps can be verified only locally and at a point of time. One is forced to admit that Darwin's insight is correct: any local reality or integrity of species is greatly reduced over large geographic ranges and time periods.}}<ref name=Mallet/>}}}} Ipinagpapalagay ng botanistang si [[Brent Mishler]] na walang saysay ang konsepto ng espesye dahil bumababa ang daloy ng hene nang dahan-dahan imbes na pantay-pantay, na nqgpapahirap sa pagdetermina sa isang tiyak na hangganan ng mga espesye.<ref name="Mishler 1999">{{cite book |last=Mishler |first=Brent D. |url=https://pdfs.semanticscholar.org/672e/7dbe0b756ec853fdb0a3580aca4dffb6f64b.pdf |title=Species: New Interdisciplinary Essays |date=1999 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-73123-2 |editor1-last=Wilson |editor1-first=R. |pages=307–315 |language=en |trans-title=Espesye: Mga Bagong Interdisiplinaryong Sanaysay |chapter=Getting Rid of Species? |trans-chapter=Tanggalin ba ang Espesye? |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174246/https://pdfs.semanticscholar.org/672e/7dbe0b756ec853fdb0a3580aca4dffb6f64b.pdf |archive-date=10 January 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ganito ang kaso ng mga [[Isda|isdang]] bahagi ng pamilyang [[Cichlidae]] sa [[Mga Dakilang Lawa ng Aprika]].<ref name="Salzburger 2018">{{cite journal |last1=Salzburger |first1=Walter |date=November 2018 |title=Understanding explosive diversification through cichlid fish genomics |trans-title=Pag-unawa sa pagsabog ng dibersidad sa pamamagitan ng henomika ng mga isdang Cichlidae |journal=Nature Reviews Genetics |language=en |volume=19 |issue=11 |pages=705–717 |doi=10.1038/s41576-018-0043-9 |issn=1471-0064 |pmid=30111830 |s2cid=52008986}}</ref> Dahil dito, iminumungkahi ng ilang mga siyentipiko na palitan ang konsepto ng espesye ng "pinakamaliit na klado", bagamat mas magiging komplikado ang pagpapangalan sa mga ito.<ref name="Wilkins 2022">{{cite book |last=Wilkins |first=John S. |title=Species problems and beyond: contemporary issues in philosophy and practice |date=2022 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-0-367-85560-4 |editor1=Wilkins, John S. |publication-place=Boca Raton |language=en |trans-title=Ang problema ng espesye at higit pa: mga kontemporaryong isyu sa pilosopiya at gawain |chapter=The Good Species |trans-chapter=Ang Maayos na Espesye |oclc=1273727987 <!--|url=http://philsci-archive.pitt.edu/20093/--> |editor2=Zachos, Frank E. |editor3=Pavlinov, Igor}}</ref> May mga ilan din na nagmumungkahi na tanggalin ang konsepto ng espesye mismo at gamitin na lang ang konsepto ng {{Lang|en|least inclusive taxonomic unit}} ({{Literal na pagsasalin|pinakahindi-inklusibong taksonomikong yunit}}, LITU), na mas sumasang-ayon sa kasalukuyang pananaw sa ebolusyon.<ref name="Pleijel & Rouse 2000">{{cite journal |last1=Pleijel |first1=F. |last2=Rouse |first2=G. W. |date=22 March 2000 |title=Least-inclusive taxonomic unit: a new taxonomic concept for biology |trans-title=Pinakahindi-inklusibong taksonomikong yunit: isang bagong konsepto para sa biolohiya |journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences |language=en |volume=267 |issue=1443 |pages=627–630 |doi=10.1098/rspb.2000.1048 |issn=0962-8452 |pmc=1690571 |pmid=10787169}}</ref> === Pagsasama ng mga mikroespesye === {{Main|Agregasyon ng espesye}} Lalo pang lumalagnaw ang konsepto ng espesye dahil sa mga [[mikroespesye]], grupo ng mga organismo, lalo na sa mga [[halaman]], na may napakaliit na baryasyon sa henetika sa isa't-isa, na humahantong sa pagkakaroon ng mga [[agregasyon ng espesye]].<ref name="Heywood 1962">{{cite book |last=Heywood |first=V. H. |title=Symposium on Biosystematics |url=https://archive.org/details/symposiumonbiosy0027vhhe |publisher=International Organization of Biosystematists |year=1963 |editor1-last=Heywood |editor1-first=V. H. |location=[[Montreal]], [[Canada]] |pages=[https://archive.org/details/symposiumonbiosy0027vhhe/page/26 26]–36 |language=en |trans-title=Symposium sa Biosistematika |chapter=The 'species aggregate' in theory and practice |trans-chapter=Ang 'agregasyon ng espesye' sa teorya at gawain |orig-date=Oktubre 1962 |editor2-last=Löve |editor2-first=Á.}}</ref> Halimbawa, pawang mga agregasyon ang ''[[Taraxacum officinale]]'' ({{Lang|en|dandelion}}) at ang ''[[Rubus fruticosus]]'' ({{Lang|en|blackberry}}) na nagtataglay ng mahigit 200 hanggang 400 miyembro sa [[Gran Britanya|Britanya]] pa lamang at nananatiling problema sa taksonomiya dahil sa malayang pagdaloy ng hene sa mga miyembro nito bunsod ng [[Hibrido|hibridisasyon]], [[apomiksis]], at [[polyploidy]].<ref>{{cite book |last=Pimentel |first=David |url=https://books.google.com/books?id=90jRBQAAQBAJ&pg=PA92 |title=Biological Invasions: Economic and Environmental Costs of Alien Plant, Animal, and Microbe Species |publisher=CRC Press |year=2014 |isbn=978-1-4200-4166-8 |page=92 |language=en |trans-title=Mga Biolohikal na Paglusob: Mga Pinsala sa Ekonomiya at Kalikasan ng mga Dayuhang Halaman, Hayop, at Espesye ng Mikrobyo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207144819/https://books.google.com/books?id=90jRBQAAQBAJ&pg=PA92 |archive-date=7 February 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Wittzell1999">{{cite journal |last=Wittzell |first=Hakan |year=1999 |title=Chloroplast DNA variation and reticulate evolution in sexual and apomictic sections of dandelions |url=https://archive.org/details/sim_molecular-ecology_1999-12_8_12/page/2022 |trans-title=Baryasyon sa kloroplast DNA at reticulate evolution sa mga bahaging seksuwal at apomiktiko ng mga dandelion |journal=Molecular Ecology |language=en |volume=8 |issue=12 |pages=2023–2035 |bibcode=1999MolEc...8.2023W |doi=10.1046/j.1365-294x.1999.00807.x |pmid=10632854 |s2cid=25180463}}</ref><ref name="Dijk2003">{{cite journal |last=Dijk |first=Peter J. van |year=2003 |title=Ecological and evolutionary opportunities of apomixis: insights from ''Taraxacum'' and ''Chondrilla'' |trans-title=Ekolohikal at ebolusyonal na opurtunidad ng apomiksis: mga kaalaman mula sa ''Taraxacum'' at ''Chondrilla'' |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |language=en |volume=358 |issue=1434 |pages=1113–1121 |doi=10.1098/rstb.2003.1302 |pmc=1693208 |pmid=12831477}}</ref> Meron ding mga agregasyon ng mga espesye sa mga [[insekto]] kagaya ng mga [[Paruparo|paruparong]] ''[[Heliconius]]'',<ref name="Mallet 2007">{{cite journal |last1=Mallet |first1=James |author1-link=James Mallet |last2=Beltrán |first2=M. |last3=Neukirchen |first3=W. |last4=Linares |first4=M. |year=2007 |title=Natural hybridization in heliconiine butterflies: the species boundary as a continuum |trans-title=Likas na hibridisasyon sa mga paruparong helokoniko: ang hangganan ng espesye bilang continuum |journal=BMC Evolutionary Biology |language=en |volume=7 |issue=1 |page=28 |bibcode=2007BMCEE...7...28M |doi=10.1186/1471-2148-7-28 |pmc=1821009 |pmid=17319954 |doi-access=free}}</ref> mga [[bertebrado]] tulad ng [[Palaka|palakang]] ''[[Hypsiboas]]'',<ref>{{cite journal |last1=Ron |first1=Santiago |last2=Caminer |first2=Marcel |year=2014 |title=Systematics of treefrogs of the ''Hypsiboas calcaratus'' and ''Hypsiboas fasciatus'' species complex (Anura, Hylidae) with the description of four new species |url=https://archive.org/details/pubmed-PMC3904076 |trans-title=Sistematika ng mga palakang puno ng agregasyon ng espesyeng ''Hypsiboas calcaratus'' at ''Hypsiboas fasciatus'' (Anura, Hylidae) kasama ang paglalarawan sa apat na bagong espesye |journal=ZooKeys |language=en |issue=370 |pages=[https://archive.org/details/pubmed-PMC3904076/page/n9 1]–68 |bibcode=2014ZooK..370....1C |doi=10.3897/zookeys.370.6291 |pmc=3904076 |pmid=24478591 |doi-access=free}}</ref> at sa mga [[fungi]] kagaya ng [[Kabute|kabuteng]] ''[[Amanita muscaria]]''.<ref>{{cite journal |last1=Geml |first1=J. |last2=Tulloss |first2=R. E. |last3=Laursen |first3=G. A. |last4=Sasanova |first4=N. A. |last5=Taylor |first5=D. L. |year=2008 |title=Evidence for strong inter- and intracontinental phylogeographic structure in ''Amanita muscaria'', a wind-dispersed ectomycorrhizal basidiomycete |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2008-08_48_2/page/694 |trans-title=Mga ebidensiya para sa matinding inter- at intrakontinental na piloheograpikong estraktura sa ''Amanita muscaria'', isang ectomycorrhizal basidiomycete na pinapakalat ng hangin |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=694–701 |bibcode=2008MolPE..48..694G |doi=10.1016/j.ympev.2008.04.029 |pmid=18547823 |s2cid=619242}}</ref> <gallery class="center" mode="packed" widths="180"> File:Ripe, ripening, and green blackberries.jpg|''[[Rubus fruticosus]]'' File:Heliconius mimicry.png|''[[Heliconius]]'' spp. File:Systematics-of-treefrogs-of-the-Hypsiboas-calcaratus-and-Hypsiboas-fasciatus-species-complex-(Anura-ZooKeys-370-001-g009.jpg|''[[Hypsiboas]]'' spp. </gallery> === Hibridisasyon === {{Main|Hibrido}} Isa sa mga itinuturing na problema sa kahulugan ng espesye ni [[Ernst Mayr|Mayr]] ang pagkakaroon ng mga likas na [[hibrido]] na kayang makapagpasa ng hene sa mga anak. Halimbawa, ang [[uwak]] na ''[[Corvus corone]]'' at ''[[Corvus cornix]]'' ay itinuturing na magkahiwalay na espesye, bagamat kaya nilang makipagtalik sa isa't-isa sa mga lugar kung saan nagtatagpo ang kani-kanilang teritoryo.<ref name="BerkeleyDefHybrid">{{cite web |title=Defining a species |trans-title=Kahulugan ng espesye |url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_41 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313042614/http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_41 |archive-date=13 March 2017 |access-date= |publisher=University of California Berkeley |language=en |df=dmy-all}}</ref><gallery class="center" widths="180" mode="packed" caption="Hibridisasyon ng dalawang espesye ng uwak"> Talaksan:Krähe 65(loz) (cropped).JPG|''[[Corvus corone]]'' Talaksan:Corvus cornix (Scops).jpg|Hibrido Talaksan:Wrona Siwa.jpg|''[[Corvus cornix]]'' </gallery> === Espesyeng singsing === {{Main|Espesyeng singsing}}[[Espesyeng singsing]] ang tawag sa konektadong serye ng mga magkakapitbahay na espesye na kayang makipagtalik sa mga kalapit na populasyong may kaugnayan sa kanila at kung saan may "dulo" ang naturang singsing para sa mga espesyeng masyado na'ng malayo ang kaugnayan sa isa't-isa ngunit posible pa ring makapagpasa ng hene sa isa't-isa.{{sfn|Zachos|2016|p=188}} Maaaring nasa magkaparehong lugar ang dalawang dulo na ito kaya "maisasara" ang singsing. Isa ito sa mga nagpapahirap sa klasipikasyon ng espesye;<ref>{{cite book |last=Stamos |first=David N. |url=https://books.google.com/books?id=KT02AAAAQBAJ&pg=PA330 |title=The Species Problem: Biological Species, Ontology, and the Metaphysics of Biology |date=2003 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6118-0 |page=330 |language=en |trans-title=Ang Problema ng Espesye: Biolohikal na Espesye, Ontolohiya, at ang Metapisika ng Biolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312134720/https://books.google.com/books?id=KT02AAAAQBAJ&pg=PA330 |archive-date=12 March 2017 |url-status=live |df=}}</ref> gayunpaman, bihira lamang ang mga ganitong kaso. Kabilang sa mga ipinagpapalagay na espesyeng singsing ay ang henus na ''[[Larus]]'' sa may [[Hilagang Polo]], ang espesye ng [[Salamandra (hayop)|salamander]] na ''[[Ensatina eschscholtzii]]'' sa [[Hilagang Amerika]], at ang [[Ibon|ibong]] ''[[Phylloscopus trochiloides]]'' sa [[Asya]], bagamat marami sa mga ito ay bunga ng maling akala kaya may mga palagay na baka wala talagang espesyeng singsing.<ref>{{cite journal |last1=Martens |first1=Jochen |last2=Päckert |first2=Martin |year=2007 |title=Ring species – Do they exist in birds? |trans-title=Espesyeng singsing – May mga ganito kaya sa mga ibon? |journal=Zoologischer Anzeiger |language=en |volume=246 |issue=4 |pages=315–324 |bibcode=2007ZooAn.246..315M |doi=10.1016/j.jcz.2007.07.004}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Alcaide, M. |author2=Scordato, E. S. C. |author3=Price, T. D. |author4=Irwin, D. E. |date=2014 |title=Genomic divergence in a ring species complex|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-07-03_511_7507/page/83 <!--Greenish Warbler not a ring species--> |trans-title=Henomikong paghihiwalay sa isang espesyeng singsing |journal=Nature |language=en |volume=511 |issue=7507 |pages=83–85 |bibcode=2014Natur.511...83A |doi=10.1038/nature13285 |pmid=24870239 |hdl-access=free |hdl=10261/101651 |s2cid=4458956}}</ref><gallery class="center" widths="180" mode="packed" perrow="2"> Talaksan:PT05 ubt.jpeg|''[[Larus]]'' spp. Talaksan:Ring species seagull.svg|Pitong "espesye" nito palibot sa [[Hilagang Polo]]. Talaksan:Greenish Warbler Sikkim India 11.05.2014.jpg|''[[Phylloscopus trochiloides]]'' Talaksan:Greenish warbler ring.svg|Limang "espesye" nito palibot sa [[Asya]]. </gallery> == Pagpapangalan == === Pangalang karaniwan at siyentipiko === {{Multiple image | total_width = 350 | image1 = Chestnut Munia, taken in my garden (51444908516).jpg | caption1 = [[Mayang pula]] | image2 = Tree Sparrow August 2007 Osaka Japan.jpg | caption2 = [[Mayang simbahan]] | footer = Sa Pilipinas, parehong [[maya]] ang tawag sa dalawang ibon na ito. }} Tipikal na malabo ang mga karaniwang pangalan na ibinibigay sa mga espesye. Halimbawa nito ay ang [[maya]], na pangalan sa Tagalog para mga maliliit na ibon ng magkakaibang espesye, at pusa para sa [[Pusa|karaniwang pusa]], ''Felis catus'', o mga kamag-anak nito sa pamilyang Gayunpaman, sa agham, binibigyan ang mga ito ng mga [[Pagpapangalang binomial|pangalang siyentipiko]] na nagtataglay ng [[Genus|henus]] at ang tiyak na pangalan nito, sa ''Felis catus'' halimbawa, ''Felis'' ang henus at catus ang tiyak na pangalan.<ref>{{cite news |last1=Hone |first1=Dave |date=19 June 2013 |title=What's in a name? Why scientific names are important |language=en |trans-title=Ano'ng meron sa pangalan? Bakit mahalaga ang mga pangalang siyentipiko |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/science/lost-worlds/2013/jun/19/dinosaurs-fossils |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215220511/https://www.theguardian.com/science/lost-worlds/2013/jun/19/dinosaurs-fossils |archive-date=15 February 2017 |df=}}</ref> === Paglalarawan === [[File:Lacerta_plica_holotype_-_ZooKeys-355-049-g005.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lacerta_plica_holotype_-_ZooKeys-355-049-g005.jpg|thumb|Ang [[type specimen]] ng ''[[Lacerta plica]]'', na isa sa mga inilarawan ni [[Linnaeus]] mismo noong 1758.|361x361px]] Binibigyan ng pangalan sa [[taksonomiya]] ang isang espesye matapos itong pormal na mailarawan ang [[type specimen]] nito at mailathala sa isang [[Diyaryong akademiko|akademikong dyornal]] na nagbibigay ng pangalan sa mga ito. Madalas na nasa paglalarawan ng espesye ang mga natatanging katangian nito mula sa morpolohiya o sa ibang kaparaanan tulad ng henetika,<ref>{{Cite journal |last1=Lawley |first1=Jonathan W. |last2=Gamero-Mora |first2=Edgar |last3=Maronna |first3=Maximiliano M. |last4=Chiaverano |first4=Luciano M. |last5=Stampar |first5=Sérgio N. |last6=Hopcroft |first6=Russell R. |last7=Collins |first7=Allen G. |last8=Morandini |first8=André C. |date=2022-09-29 |title=Morphology is not always useful for diagnosis, and that's ok: Species hypotheses should not be bound to a class of data. |trans-title=Hindi palaging magagamit ang morpolohiya sa pagsusuri, at ayos lang yon: Hindi dapat nakaayon lang sa isang klase ng datos ang mga palagay ng espesye |url=https://sajs.co.za/article/view/14495 |journal=South African Journal of Science |language=en |volume=118 |issue=9/10 |doi=10.17159/sajs.2022/14495 |doi-access=free |s2cid=252562185}}</ref> upang maihiwalay ito sa ibang mga tukoy na espesyeng may kaugnayan, gayundin ang isang [[magagamit na pangalan]] ({{Lang|en|available name}}) sa [[soolohiya]] o [[magagamit na nailathalang pangalan]] ({{Lang|en|validly published name}}) sa [[botanika]]. Madalas na tinatago ang type specimen sa isang repositoryo kagaya ng museo o pamantasan upang hiwalay na masuri at makapagkumpara ang ibang mga siyentipiko.<ref name="Hitchcock">{{citation |last=Hitchcock |first=A. S. |title=The Type Concept in Systematic Botany |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/314424 |journal=American Journal of Botany |volume=8 |issue=5 |pages=251–255 |year=1921 |trans-title=Ang Konsepto ng Type sa Sistematikong Botanika |language=en |doi=10.2307/2434993 |jstor=2434993}}</ref><ref name="Smithsonian">{{cite web |last1=Nicholson |first1=Dan H. |title=Botanical nomenclature, types, & standard reference works |trans-title=Pagpapangalang botanikal, uri, at pamantayang sangguniang gawa |url=http://botany.si.edu/references/botlinks/dhntyp.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916184608/http://botany.si.edu/references/botlinks/dhntyp.htm |archive-date=16 September 2015 |access-date= |publisher=Smithsonian National Museum of Natural History, Department of Botany |language=en |df=dmy-all}}</ref> Sa pagpapangalan sa mga bagong espesye, ipinapayo sa [[Pandaigdigang Kodigo sa Pagpapangalang Soolohikal]] na ito dapat ay nararapat, kaaya-aya, matatandaan, mabibigkas, maikli, at hindi nakakapanakit.<ref name="ICZNRec25C">{{cite web |title=International Code of Zoological Nomenclature, Recommendation 25C |trans-title=Pandaigdigang Kodigo sa Pagpapangalang Soolohikal, Rekomendasyon 25C |url=http://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/iczn/code/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608184753/http://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/iczn/code/ |archive-date=8 June 2011 |access-date= |language=en |df=}}</ref> === Daglat === {{Main|Malayang pagpapangalan}} Hindi minsan binabanggit sa mga aklat at artikulo ang buong pangalan ng isang espesye, at ginagamit ang mga [[daglat]] na '''sp.''' ({{Langx|la|species|4=espesye}}) sa isahan o '''spp.''' ({{Langx|la|species pluralis|4=maraming espesye}}) sa maramihan upang kumatawan sa tiyak na pangalan, halimbawa "''[[Canis]]'' sp.". Madalas itong ginagamit sa mga pagkakataon kung saan alam ng may-akda ang [[henus]] ngunit hindi ang eksaktong espesye nito kagaya sa [[paleontolohiya]], Bukod dito, ginagamit rin ng mga may-akda ang daglat na ''spp.'' upang tukuyin ang maraming espesye ng henus na tinutukoy pero hindi lahat. Sinusulat ang parehong henus at tiyak na pangalan nang italisado. Gayunpaman, hindi italisadong sinusulat ang mga daglat. Bukod sa dalawang ito, ginagamit rin ang mga daglat na '''cf.''' ({{Langx|la|confer|4=ihambing}}) para sa mga espesyeng ipinagpapalagay ng may-akda bilang ang partikular na espesyeng tinutukoy ng pangalan at nangangailangan ng kumpirmasyon (halimbawa, ''[[Felis]]'' cf. ''[[Pusa|catus]]''), at '''nr.''' ({{Langx|la|near|4=malapit}}) o '''aff.''' ({{Langx|la|affinis|4=kaugnayan}}) para sa espesyeng halos kapareho sa tinutukoy na espesye (halimbawa, ''[[Canis]]'' aff. ''[[Aso|lupus]]''). ==Pagbabago== Nagbabago ang mga espesye at nagiging bagong espesye, nagpapalitan ng hene sa ibang mga espesye, nagsasama sa ibang mga espesye, o di kaya'y tuluyang nauubos. === Espesyasyon === {{Main|Espesyasyon}} [[Espesyasyon]] ang tawag sa proseso kung saan nagiging hiwalay na espesye ang isang bahagi ng populasyon ng espesye dahil sa samu't saring dahilan kagaya ng paghihiwalay sa heograpiya.<ref name="Cook">{{cite journal |last=Cook |first=Orator F. |author-link=Orator F. Cook |date=30 March 1906 |title=Factors of species-formation |trans-title=Mga salik sa pagkabuo ng espesye |url=https://zenodo.org/record/1447954 |journal=[[Science (journal)|Science]] |language=en |volume=23 |issue=587 |pages=506–507 |bibcode=1906Sci....23..506C |doi=10.1126/science.23.587.506 |pmid=17789700}}</ref> Unang inilarawan ni [[Charles Darwin]] noong 1859 ang gampanin ng [[likas na pagpili]] sa espesyasyon.<ref>{{cite journal |last=Via |first=Sara |date=16 June 2009 |title=Natural selection in action during speciation |trans-title=Likas na pagpili tuwing espesyasyon |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.]] |language=en |volume=106 |issue=Suppl 1 |pages=9939–9946 |bibcode=2009PNAS..106.9939V |doi=10.1073/pnas.0901397106 |pmc=2702801 |pmid=19528641 |doi-access=free |df=dmy-all}}</ref> Nakadepende ang espesyasyon sa [[Henetikong pag-agos|pagbaba ng daloy ng hene]] sa populasyon ng humihiwalay na bahagi hanggang sa tuluyan itong hindi na makapagpasa ng hene. Pinakakaraniwan sa mga ito ang [[espesyasyong alopatriko]], kung saan nagiging isang bagong espesye ang nakahiwalay na populasyon dahil sa pagdami ng [[mutasyon]]. Maaaring itong hadlangan ng [[Hibrido|hibridisasyon]], ngunit naaagapan ito kung may mga di-parehong [[allele]] sa parehong hene ng dalawang populasyon ayon sa [[modelong Bateson–Dobzhansky–Muller]].<ref name="Barton">{{cite journal |last1=Barton |first1=N. H. |date=June 2010 |title=What role does natural selection play in speciation? |trans-title=Ano ang gampanin ng likas na pagpili sa espesyasyon? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |language=en |volume=365 |issue=1547 |pages=1825–1840 |doi=10.1098/rstb.2010.0001 |pmc=2871892 |pmid=20439284}}</ref> Bukod dito, nagaganap din ang [[Kronoespesye|espesyasyong pilohenetiko]] kung saan unti-unting nagiging hiwalay na espesye ang isang populasyon na iba sa mga ninuno nito dahil sa dami ng mga mutasyon sa paglipas ng panahon.<ref name="Mayr1982">{{cite journal |last1=Mayr |first1=Ernst |author-link=Ernst Mayr |year=1982 |title=Speciation and Macroevolution |trans-title=Espesyasyon at Makroebolusyon |journal=Evolution |language=en |volume=36 |issue=6 |pages=1119–1132 |doi=10.1111/j.1558-5646.1982.tb05483.x |pmid=28563569 |doi-access=free |s2cid=27401899}}</ref> === Paglipat ng hene === {{Main|Horisontal na paglipat ng gene}} [[Horisontal na paglipat ng gene|Lumilipat ang mga hene nang horisontal]] sa iba't-ibang mga espesye sa pamamagitan ng [[Hibrido|hibridisasyon]], [[antihenetikong paglipat]], o [[Paghahalo (henetika)|paghahalo]]. Nakakapagpasa ang mga [[birus]] ng mga hene sa ibang espesye, at nakakapagpasa ang mga bakterya ng plasmid sa ibang mga espesye ng [[bakterya]], kahit sa mga espesyeng walang kaugnayan sa isa't-isa, na nagpapahirap sa klasipikasyon sa mga ito.<ref name="Melcher2" /> Iminumungkahi na igrupo na lang ang mga ito sa mga "pamayanan" ng mga bakteryang nagpapalitan ng hene. Sa ganitong sistema, maaaring magkaroon ng mga espesye ang mga bakterya na halos katulad sa konsepto ng biolohikal na espesye ni [[Ernst Mayr|Mayr]].<ref name="BobayOchman2017">{{cite journal |last1=Bobay |first1=Louis-Marie |last2=Ochman |first2=Howard |year=2017 |title=Biological Species Are Universal across Life's Domains |trans-title=Unibersal ang mga Biolohikal na Espesye sa Lahat ng mga Dominyon ng Buhay |journal=Genome Biology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=3 |pages=491–501 |doi=10.1093/gbe/evx026 |pmc=5381558 |pmid=28186559}}</ref> === Pagkalipol === {{Main|Pagkalipol|Malawakang pagkalipol}}Masasabing [[Pagkalipol|nalipol o naubos na]] ang isang espesye kung namatay na ang ''[[endling]]'' nito, anf pinakahuling indibiduwal ng espesye. Tinatayang nasa 99% ng lahat ng mga espesyeng nabuhay sa kasaysayan ng Daigdig ang wala na, na kumakatawan sa mahigit limang bilyong espesye. Marami sa kanila ang naubos dahil sa mga malawakang pagkalipol sa tala ng kasaysayan, kabilang na ang [[Pagkalipol noong panahong Kretasiko–Paleoheno|pagkalipol noong panahong Kretasiko-Paleoheno]] na pumatay sa karamihan ng mga [[Dinosauro|dinosaur]]. Nagaganap ang mga ito dahil sa aktibidad ng mga [[bulkan]], [[pagbabago ng klima]], o sa kaso ng Kretasiko-Paleoheno, [[Chicxulub crater|pagbagsak]] ng isang [[bulalakaw]] na nagpabago sa pandaigdigang klima. Bukod dito, maaari ding mawala ang isang espesye dahil sa pagsasanib sa ibang espesye sa pamamagitan ng hibridisasyon.{{sfn|Zachos|2016|p=82}} == Kasaysayan == === Aristoteles === {{Main|Biolohiya ni Aristoteles}} Sa [[Biolohiya ni Aristoteles|kanyang biolohiya]], ginamit ni [[Aristoteles]] ang mga katagang ''genos'' ({{Langx|grc|γένος}}) para tumukoy sa isang uri tulad ng [[ibon]] o [[isda]], at ''eidos'' ({{Langx|grc|εἶδος}}) para naman tumukoy sa isang tiyak na anyo ng isang partikular na uri tulad ng [[uwak]] o [[agila]] sa mga ibon. Sinasalin ito bilang katumbas ng henus at espesye, bagamat hindi ito katulad ng mga modernong termino. Maitatangi ang mga uri sa pamamagitan ng kanilang mga katangian tulad ng pagkakaroon ng tuka at pakpak ng mga ibon. Samantala, maitatangi naman ang mga anyo sa mga katangiang meron ang bawat miyembro nito, kung saan namamana ng mga batang miyembro ang baryasyon sa katangian ng kanilang mga magulang. Naniniwala si Aristoteles na hindi nagbabago ang mga ito.<ref name="Pellegrin 1986">{{cite book |last1=Pellegrin |first1=Pierre |title=Aristotle's classification of animals: biology and the conceptual unity of the Aristotelian corpus |url=https://archive.org/details/aristotlesclassi00pell_0 |date=1986 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05502-0 |location=Berkeley, California |page=xiv + 235 |language=en |trans-title=Klasipikasyon ni Aristoteles sa mga hayop: biolohiya at ang pagkakaisa sa konsepto sa mga gawa ni Aristoteles}}</ref> Nanatiling malaki ang impluwensiya ni Aristoteles sa pag-aaral hanggang noong [[Renasimiyento]].<ref name="Leroi88">{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |url=https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9 |title-link= |date=2014 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=[https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9/page/88 88]–90 |language=en |trans-title=Ang Lagoon: Paano Inimbento ni Aristoteles ang Agham}}</ref> === Di-nagbabagong espesye === {{Main|Great chain of being}} [[File:John_Ray_from_NPG.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:John_Ray_from_NPG.jpg|thumb|Naniniwala si [[John Ray]] na hindi nagbabago ang mga espesye kahit na may mga baryasyon.]] Noong maagang bahagi ng modernong panahon, sinimulan ng mga siyentipiko ang paggawa sa isang klasipikasyon sa lahat ng buhay. Marami sa mga ito ay resulta ng obserbasyon kagaya ng paggugrupo sa mga [[halaman]] base sa kulay ng kanilang [[bulaklak]]. Si [[John Ray]] ang unang sumubok na magbigay ng kahulugan sa mga biolohikal na espesye noong 1686: {{Pagbanggit|text=Walang mas siguradong pamantayan para sa pagtutukoy ng mga espesye para sa akin kesa sa mga natatanging tampok na ipinapakalat nila gamit ng mga binhi. Kaya naman, kahit na anong klaseng baryasyon ang maganap sa mga indibiduwal o sa espesye, pawang mga aksidente lamang ito at hindi dapat gamiting basehan ng pagtutukoy sa mga espesye ... Sa parehong pananaw, permanenteng napapanatili ng mga hayop ang kanilang natatanging espesye dahil sa kanilang pagkakaiba; hindi kailanman sisibol ang mga espesye mula sa binhi ng iba.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|No surer criterion for determining species has occurred to me than the distinguishing features that perpetuate themselves in propagation from seed. Thus, no matter what variations occur in the individuals or the species, if they spring from the seed of one and the same plant, they are accidental variations and not such as to distinguish a species ... Animals likewise that differ specifically preserve their distinct species permanently; one species never springs from the seed of another nor vice versa.}}<ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |year=1982 |title=The growth of biological thought: diversity, evolution, and inheritance |trans-title=Ang pagsibol ng biolohikal na kaisipan: dibersidad, ebolusyon, at pagmamana|lang=en||url=https://archive.org/details/growthofbiologic00mayr |url-access=registration |publisher=Belknap Press |page=[https://archive.org/details/growthofbiologic00mayr/page/256 256]|isbn=978-0-674-36445-5 }}</ref>}}}} [[File:Carl_von_Linné.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carl_von_Linn%C3%A9.jpg|thumb|Ang klasipikasyong unang ginawa ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] ukol sa [[Pagpapangalang binomial|pagkakaroon ng dalawang pangalan]] ng bawat espesye ang siyang ginagamit sa modernong panahon.]] Noong ika-18 siglo, gumawa si [[Carl Linnaeus|Carolus Linnaeus]] ng isang klasipikasyon na nakabase sa mga katangiang taglay ng mga espesye, hindi lamang ang kanilang pagkakaiba.<ref>{{cite book |last1=Davis |first1=P. H. |title=Principles of Angiosperm Taxonomy |last2=Heywood |first2=V. H. |publisher=Robert E. Krieger Publishing Company |year=1973 |location=Huntington, NY |page=17 |language=en |trans-title=Mga Prinsipyo ng Taksonomiya ng Angiosperma}}</ref> Tulad ng ibang mga siyentipiko noong panahon niya, gumawa siya ng hirarkiya base sa mga obserbasyon sang-ayon sa ideya noon ukol sa pagkakaugnay ng mga buhay sa isa't isa mula sa ideya ng isang {{Lang|en|great chain of being}}.<ref>{{Cite book |last=Simpson |first=George Gaylord |author-link=George Gaylord Simpson |title=Principles of Animal Taxonomy |url=https://archive.org/details/principlesofanim0000simp_h9n2 |publisher=Columbia University Press |year=1961 |pages=[https://archive.org/details/principlesofanim0000simp_h9n2/page/56 56]–57 |language=en |trans-title=Mga Prinsipyo ng Taksonomiya ng Hayop}}</ref><ref>{{cite journal |last=Mahoney |first=Edward P. |year=1987 |title=Lovejoy and the Hierarchy of Being |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_april-june-1987_48_2/page/211 |trans-title=Si Lovejoy at ang Hirarkiya ng Nilalang |journal=Journal of the History of Ideas |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=211–230 |doi=10.2307/2709555 |jstor=2709555}}</ref> === Mutasyon === Alam ni Linnaeus na nagbabago ang mga espesye dahil sa mga [[hibrido]], ngunit hindi niya alam na maaaring umusbong ang mga bagong espesye mula rito.<ref>{{cite web |title=Carl Linnaeus (1707–1778) |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430160025/http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html |archive-date=30 April 2011 |access-date= |publisher=UCMP Berkeley |language=en |df=dmy-all}}</ref> Pagsapit ng ika-19 na siglo, naniniwala ang karamihan ng mga siyentipiko na maaaring magbago ang mga espesye, at sapat ang tanda ng Daigdig para maganap ang mga ito sa kasaysayan. Noong 1809, iminungkahi ni [[Jean-Baptiste Lamarck]] ang ideya ng [[transmutasyon ng mga espesye]], na isang radikal na ideya na tumataliwas sa mga ideya ni Aristoteles.<ref>{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Structure of Evolutionary Theory |title-link=The Structure of Evolutionary Theory |publisher=Belknap Harvard |year=2002 |isbn=978-0-674-00613-3 |location=Harvard |pages=[https://archive.org/details/structureofevolu00goul/page/170 170–197] |language=en |trans-title=Ang Estraktura ng Teorya ng Ebolusyon}}</ref> Noong 1859 naman, pinatunayan nina [[Charles Darwin]] at [[Alfred Russel Wallace]] ang [[ebolusyon]] at ang gampanin nito sa paggawa ng mga [[Espesyasyon|bagong espesye]].<ref>{{cite book |last=Bowler |first=Peter J. |author-link=Peter J. Bowler |url=https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/177 |title=Evolution: The History of an Idea |publisher=[[University of California Press]] |year=2003 |isbn=978-0-520-23693-6 |edition=3 |location=Berkeley, CA |pages=[https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/177 177–223 and passim] |language=en |trans-title=Ebolusyon: Ang Kasaysayan ng isang Ideya}}</ref> == Tingnan din == * [[Saribuhay|Biodibersidad]] * [[Espesyasyon]] * [[Espesyeng nanganganib]] == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin}} * {{cite book |editor1-last=Claridge |editor1-first=M. F. |editor2-last=Dawah |editor2-first=H. A. |editor3-last=Wilson |editor3-first=M. R. |publisher=[[Chapman & Hall]] |title=Species: The Units of Biodiversity |trans-title=Espesye: Ang mga Yunit ng Biodibersidad|lang=en|year=1997 |isbn=978-0-412-63120-7}} * {{cite book |editor1-last=Wheeler |editor1-first=Quentin |editor1-link=Quentin D. Wheeler |editor2-last=Meier |editor2-first=Rudolf |title=Species Concepts and Phylogenetic Theory: A Debate |trans-title=Mga Konsepto ng Espesye at Teoryang Pilohenetiko: Isang Debate |lang=en|publisher=[[Columbia University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-231-10143-1 }} * {{cite book |last=Zachos |first=Frank E. |title=Species Concepts in Biology: Historical Development, Theoretical Foundations and Practical Relevance|lang=en|trans-title=Mga Konsepto ng Espesye sa Biolohiya: Historikal na Pagdebelop, Teoretikal na Haligi, at Praktikal na Kapanahunan |publisher=[[Springer Publishing|Springer]] |year=2016 |isbn=978-3-319-44964-7 }} {{refend}} == Link sa labas == * [https://species.wikimedia.org/wiki/Main_Page Wikispecies] – ang libreng direktoryo ng mga espesye ng [[Pundasyong Wikimedia|Pundasyong ikimedia]] (sa wikang Ingles) * [http://www.barcodinglife.org/ Pagba-barcode sa mga espesye] * [http://www.catalogueoflife.org/ Catalogue of Life] * [http://visualtaxa.redgolpe.com/ VisualTaxa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614005037/http://visualtaxa.redgolpe.com/ |date=14 Hunyo 2010 }} {{Taxonomic ranks}} {{speciation}} {{Authority control}} [[Kategorya:Pagtitipun-tipong pang-agham]] [[Kategorya:Pagpapangalang pang-botanika]] [[Kategorya:Pagpapangalang pang-soolohiya]] [[Kategorya:Taksonomiya ng halaman]] [[Kategorya:Biyolohiya]] [[Kategorya:Espesye]] [[Kategorya:Ebolusyon]] 49olig9zaxdiz8blzwn5ta3wyani9te 0 42592 2212751 2182068 2026-06-22T18:15:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212751 wikitext text/x-wiki {{Infobox historical event |Event_Name = Siyentipikong Rebolusyon |partof = |Image_Name = File:Jan Matejko-Astronomer Copernicus-Conversation with God.jpg |Imagesize = 250px |Image_Alt = |Image_Caption = ''[[Astronomer Copernicus, or Conversations with God]]'' ni [[Jan Matejko]], 1873 |Thumb_Time = |AKA = |Participants = |Location = Europe |Date = 1543–1687 |nongregorian = |Deaths = |Result = [[Rebolusyong Copernican]]<br>[[Panahon ng Paliwanag]] |URL = }} Ang '''Himagsikang Pang-agham''' o '''Siyentipikong Rebolusyon''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Scientific Revolution)'' ay serye ng mga pangyayari na nagmarka sa pag-usbong ng [[makabagong agham]] noong maagang [[makabagong panahon]]. Sa panahong ito, umunlad ang kaalaman sa larangan ng [[matematika]], [[pisika]], [[astronomiya]], [[biyolohiya]] (kasama ang [[anatomiya ng tao]]), at [[kimika]], kaya't nagbago ang pananaw ng lipunan tungkol sa kalikasan.<ref name="Galileo">Galilei, Galileo (1974) ''Two New Sciences'', trans. [[Stillman Drake]], (Madison: Univ. of Wisconsin Pr. pp. 217, 225, 296–67.</ref><ref name="Moody">{{cite journal|author=Moody, Ernest A.|year=1951|title=Galileo and Avempace: The Dynamics of the Leaning Tower Experiment (I)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_1951-04_12_2/page/162|journal=Journal of the History of Ideas|volume=12|issue=2|pages=163–93|doi=10.2307/2707514|jstor=2707514}}</ref><ref name="Clagett">Clagett, Marshall (1961) ''The Science of Mechanics in the Middle Ages''. Madison, Univ. of Wisconsin Pr. pp. 218–19, 252–55, 346, 409–16, 547, 576–78, 673–82</ref><ref>[[Anneliese Maier|Maier, Anneliese]] (1982) "Galileo and the Scholastic Theory of Impetus", pp. 103–23 in ''On the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Anneliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy''. Philadelphia: Univ. of Pennsylvania Pr. {{ISBN|0-8122-7831-3}}</ref><ref name="Hannam, James 2011 p342">[[#Hannam|Hannam]], p. 342</ref><ref name="Grant" /> Ang Siyentipikong Rebolusyon ay naganap sa Europa sa ikalawang kalahati ng panahon ng [[Renasimiyento]], na nagsimula noong 1543 sa paglalathala ni [[Nicolaus Copernicus]] ng ''[[De revolutionibus orbium coelestium]]'' (Sa Pag-inog ng mga Masalangit na Espero), na madalas itinuturing na simula nito. Ang Siyentipikong Rebolusyon ay tinawag na "ang pinakamahalagang pagbabago sa kasaysayan ng tao" mula noong [[Neolitikong Rebolusyon]].<ref>Juan Valdez, The Snow Cone Diaries: A Philosopher's Guide to the Information Age, p 367.</ref><ref>{{Cite news |last=Daston |first=Lorraine |date=2015-11-28 |title=The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution by David Wootton review – a big bang moment |url=https://www.theguardian.com/books/2015/nov/28/invention-of-science-scientific-revolution-david-wootton-review |access-date=2024-11-14 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Ang panahon ng Siyentipikong Renasimyento ay naging mahalaga dahil dito muling nabuhay ang interes ng mga tao sa pag-aaral ng siyensiya at kalikasan. Isa sa pinakamahalagang pangyayari dito ay noong inilathala ni [[Isaac Newton]] noong 1687 ang ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]'', isang aklat na naglalaman ng mga [[batas ng galaw]] at [[unibersal na grabitasyon]]. Dahil dito, nabuo ang bagong pananaw tungkol sa kalawakan, na tinatawag na [[kosmolohiya]]. <ref>{{cite web |title=PHYS 200 – Lecture 3 – Newton's Laws of Motion – Open Yale Courses |url=http://oyc.yale.edu/physics/phys-200/lecture-3 |website=oyc.yale.edu |access-date=2 August 2015 |archive-date=30 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930201050/https://oyc.yale.edu/physics/phys-200/lecture-3 |url-status=live }}</ref> Ang sumunod na [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Kalinawagan]] ay nagpakita ng konsepto ng siyentipikong rebolusyon noong ika-18 siglo. Isinulat ni [[Jean Sylvain Bailly]] na may dalawang yugto ang prosesong ito: una ay ang pag-alis sa lumang paniniwala, at pangalawa ay ang pagtatatag ng bago. <ref>{{cite journal |last=Cohen |first=I. Bernard |year=1976 |title=The Eighteenth-Century Origins of the Concept of Scientific Revolution |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_april-june-1976_37_2/page/257 |journal=Journal of the History of Ideas |volume=37 |issue=2 |pages=257–88 |doi=10.2307/2708824 |jstor=2708824}}</ref> Patuloy pa ring pinag-aaralan ng mga iskolar ang mga hangganan at saklaw ng Siyentipikong Rebolusiyon at ang panahon nito. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng agham]] {{stub|Agham|Kasaysayan}} ovnso6ojg0gaupa0qdl1iqlnhwioyjl 0 42618 2212795 2193685 2026-06-22T18:40:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212795 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Biological classification}} Sa [[taksonomiya]] ng larangan ng [[biyolohiya]], '''phylum''' [isahan] o ''phyla'' [maramihan]; [[wikang Griyego|Griyego]]: {{polytonic|Φῦλα}}), o ang '''lapi''', o '''kalapian''', ay isang kahanayang ng pagkakapangkat-pangkat na nasa antas sa ilalim ng [[kaharian (biyolohiya)|kaharian]] at nasa ibabaw ng [[klase (biyolohiya)|biyolohiya]]. Kinuha ang salitang "phylum" mula sa ''phylai'' ({{polytonic|φυλαί}}) ng wikang Griyego, mga grupo ng mga angkan na naninirahan sa mga lungsod ng isinaunang [[Gresya]]; may kakayahan at karapatan sa paghalal ng pinunong-kaangkan ang mga ''phylai''. Sa larangan ng taksonomiya, kinakatawan ng mga phylum ang pinakamalaki at pinakakaraniwang kinikilalang pagbubuklod-buklod ng mga [[hayop]] at iba pang mga nilalang na may-buhay, at may tiyak na mga katangiang pang-ebolusyonaryo, bagaman kung minsan maaaring ihanay ang mga mismong phylum sa mga ''superphyla'' (katulad ng [[Ecdysozoa]] na may walong phylum, kabilang ang mga [[arthropod]] at [[roundworm|bulating-bilog]]; at ang [[Deuterostomia]] na kabilang ang mga [[echinoderm]], [[chordate]], [[Hemichordata|hemichordate]] at [[Chaetognatha|bulating-pana]]) (''arrow worm''). Sa impormal na paraan, maaaring isipin na ang mga phylum isang paglilipon ng mga hayop batay sa isang panlahatang [[body plan|kayarian ng katawan]];<ref>{{cite book | last = Valentine | first = James W. | year = 2004 | title = On the Origin of Phyla (Hinggil sa Pinagmulan ng mga Phylum) | publisher = Palimbagang Pampamantasan ng Chicago | location = Chicago | id = 0226845486 | pages = 7 }}"<cite>. Ginagamit na ang klasipikasyon ng mga organismo sa mga pamamaraan ng pag-aantas nang dumating ang ika-labimpito at ika-labingwalong mga dantaon. Karaniwang tinitipon ang mga nilalang ayon sa kanilang mga pagkakatulad na pang-[[morpolohiya]], ayon sa kaalaman ng mga isinaunang mga dalubhasa, at ang mga kalipunang ito ay muling inihanay ayon sa <strong>kanilang</strong> mga pagkakatulad, at iba pa, upang makabuo ng pag-aantas (hirarkiya).</cite>"</ref> Tinatawag itong pagpapangkat-pangkat na pang [[Comparative anatomy|morpolohiya]] (ayon sa pagkakahawig ng mga anatomiya). Samakatuwid, sa kabila ng tila pagkakaiba ng mga ''panlabas'' na mga kaanyuhan ng mga nilalang, inihanay sila sa mga phylum ayon sa kanilang mga ''panloob'' na kayarian.<ref>{{cite book | last = Parker | first = Andrew | year = 2003 | title = In the blink of an eye: How vision kick-started the big bang of evolution (Sa isang kisap-mata: Paano pinanimulan ng paningin ang pagsabog at paglaganap ng ebolusyon) | url = https://archive.org/details/inblinkofeyecaus0000park | publisher = Free Press | location = Sydney | id = 0743257332 | pages = [https://archive.org/details/inblinkofeyecaus0000park/page/n20 1]–4 }}"<cite> Ang trabaho ng biyolohistang ebololusyonaryo ay ang mabigyan ng kahulugan ang masalimuot na pagsasalunggatan ng hubog - hindi laging may kaugnayan sa pagitan ng panloob at panlabas na mga bahagi ng katawan. Noong unang kapanahunan ng paksang ito, naging lantad na ang mga kayariang panloob - sa pangkalahataan - ay higit na mahalaga sa mataas na kahanayan ng mga hayop, kaysa sa mga panlabas na hugis. Naglalagay ng '''malawakang limitasyon''' ang panlabas na kayarian sa kung paano humihinga, kumakain at gumagawa ng supling ang isang hayop.</cite>"</ref> Halimbawa, bagaman tila magkahiwalay at magkaiba, kapwa kabilang ang mga [[gagamba]] at mga [[alimango]] sa mga [[Arthropoda]], samantalang ang mga [[bulating-lupa]] at [[tapeworm|bulating-payat]], bagaman magkahugis, ay mula sa dalawang kahanayan. Kabilang ang mga bulating-lupa sa mga [[Annelida]], samantalang ang mga bulating-payat ay mula sa mga [[Platyhelminthes]]. Datapwa pinapayagan ng [[International Code of Botanical Nomenclature|Kodigong Pansandaigdigan ng Pagpapangalang Pang-botaniko]] ang paggamit ng salitang "''phylum'' ilang panukoy sa mga [[halaman]], higit na mas ginagamit ng mga botanista ang salitang "[[Division (biology)|kahatian]]". Ang pinakakilalang mga phylum ng hayop ay ang [[Mollusk|Mollusca]], [[Porifera]], [[Cnidaria]], [[Platyhelminthes]], [[Nematoda]], [[Annelida]], [[Arthropod]]a, [[Echinodermata]], at [[Chordate|Chordata]]. Sa huli nabibilang mga ang mga [[tao]]. Bagaman may 35 - humigit-kumulang - na mga phylum, kabilang sa siyam na nabanggit ang karamihan sa mga [[sari]]. Marami sa mga phylum ang nabubuhay sa tubig, at nag-iisa lamang ang wala sa mga [[karagatan]] ng mundo: ito ang [[Onychophora]] o bulating-pelus (bulating-tersiyupelo). Ang pinakabagong natuklasang sari ay ang [[Cycliophora]]<ref>"<cite>… kapag may isang bagong tuklas na sari ng hayop, hindi man pangkaraniwan, maaaring ihanay ito sa isang kilala nang lupon ng mga nilalang na may katulad na kayarian ng katawan o sari. Bagaman mayroon nang higit sa 1.5 milyong kilalang mga sari sa mundo, maaari silang ihanay sa loob ng 35 o higit pa na mga sari. Kabilang sa mga ito ang mga kordata (''chordate'', mga vertebrata katulad ng [[tao]]), mga molusk (mga suso) at artropoda (may mga binting magkakaugpong; mga kulisap). Subalit, ang S. pandora ay lubhang hindi pangkaraniwan kung kaya't hindi ito maihanay sa kahit na anong umiiral na kasarian, at dahil dito isang bagong sari ang iminungkahi: ang [[Cycliophora]]</cite>" [http://www.microscopy-uk.org.uk/mag/indexmag.html?http://www.microscopy-uk.org.uk/mag/articles/pandora.html] (pinuntahan ang URL noong 5 Hulyo 2006)</ref>, na natuklasan noong 1993; tatlong bagong sari lamang ang natuklasan sa loob ng huling dantaon. Ang [[Cambrian explosion|pagsabog na Kambriyano]] ay isang malakihang pamumulaklak ng mga nilalang na may-buhay na naganap sa pagitan, humigit-kumulang, ng 530 at 520 milyong taon na ang nakalipas;<ref name=Valentine1999>{{cite journal | author = Valentine, J.W. | author2 = Jablonski, D. | author3 = Erwin, D.H. | date = 1 Marso 1999 | title = Fossils, molecules and embryos: new perspectives on the Cambrian explosion (Mga bakas, molekula at embriyo: mga bagong pananaw hinggil sa Kambriyanong pagsabog) | journal = ''Development'' (Kaunlaran) | volume = 126 | pages = 851–859 | issn = | doi = | url = http://dev.biologists.org/cgi/content/abstract/126/5/851 | accessdate = 17 Mayo 2007 }}</ref> noong mga panahong ito mayroon nang mga nilalang na kahawig ng makabagong sari, bagaman hindi naman kabilang sa mga ito;<ref name=Budd2000>{{cite journal | author = Budd, G.E. | author2 = Jensen, S. | year = 2000 | title = A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla (Isang mapagpunang pagsusuri ng talaan ng mga bakas ng saring bilateryano) | journal = Biological Reviews | volume = 75 | issue = 02 | pages = 253–295 | issn = | doi = 10.1017/S000632310000548X | url = http://www.journals.cambridge.org/abstract_S000632310000548X | accessdate = 26 Mayo 2007 | archive-date = 15 Septiyembre 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190915160434/https://www.cambridge.org/core/journals/biological-reviews/article/critical-reappraisal-of-the-fossil-record-of-the-bilaterian-phyla/84D1DF6738A47E565B400A50590E15E2 | url-status = dead }}</ref> habang ang ilan naman ay parang mga kinatawan na nasa loob ng [[Ediacaran biota]], nananatili itong isang usapin na kung ang lahat ba ng mga sari ay namumuhay na bago man dumating ang pagsabog. Sa loob ng maraming panahon, nagpabagu-bago ang mga gawain ng iba't ibang mga sari. Halimbawa, noong panahong Kambriyano, ang nakalalamang na mga ''[[megafauna]]'' (megahayop), o malalaking mga hayop, ay ang mga artropoda, ngunit sa ngayon ang mga megahayop ay nalalamangan ng mga vertebrata (kordata)<ref>"<cite>Ang Kambriyanong Pagsabog… Ang hangganan ng mga organismo ay umaabot mula sa mga prokaryotiko [[cyanobacteria]] hanggang sa mga eukaryotikong luntian at pulang [[algae|alga]], [[sea sponge|esponghang-dagat]], [[brachiopod|brakyopoda]], [[priapulid|priyapulida]], [[annelid|anelida]], at maraming iba't ibang lipon ng mga [[arthropod|artropoda]] groups, maging mga [[echinoderm|ekinoderma]] at maaaring isa sa mga unang [[chordates|kordata]].</cite>"[http://www.cartage.org.lb/en/themes/Sciences/Paleontology/Paleozoology/EarlyPaleozoic/EarlyPaleozoic.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416120412/http://www.cartage.org.lb/en/themes/Sciences/Paleontology/Paleozoology/EarlyPaleozoic/EarlyPaleozoic.htm |date=2007-04-16 }} (pinuntahan ang URL noong 5 Hulyo 2006)</ref> Magpahanggang sa ngayon, ang pinaka-nakalalamang na sari ay ang mga artropoda. ==Mga phyla== ===Mga hayop=== {| class="wikitable" |- | style="background: #ffe0e0" width="15%"| | [[Protostome]] |rowspan="4"| [[Bilateria]] |rowspan="2"| [[Nephrozoa]] |- | style="background: #f8de7e"| | [[Deuterostome]] |- | style="background: #a0b0d0"| | Basal/disputed |rowspan="4"| Non-Bilateria |- | style="background: #f8be9a"| | [[Vendobionta]] |- | style="background: #a6ba9e"| |colspan="2" | [[Parazoa]] |- | style="background: #bebebe"| |colspan="2"| Others |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Phylum!!Kahulugan!!Karaniwang pangalan!!Natatanging katangian!!Inilalarawang taxa |- style="background: #ffe0e0" |[[Annelida]] |Little ring <ref name="K&D">{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | author-link = Lynn Margulis | last2 = Chapman | first2 = Michael J. | title = Kingdoms and Domains | publisher = Academic Press | edition = 4th corrected | date = 2009 | location = London | isbn = 9780123736215 | url=https://books.google.com/books?id=9IWaqAOGyt4C}}</ref>{{rp|306}} |Segmented worms |Multiple circular segments |{{nts|22000}} + extant |-style="background: #bebebe" |[[Agmata]] |Fragmented |Agmates |Calcareous conical shells |5 species, extinct |-style="background: #a6ba9e" |[[Archaeocyatha]] |Ancient cups |Archaeocyathids |An extinct taxon of sponge-grade, reef-building organisms living in warm tropical and subtropical waters during the Early Cambrian. |3 known classes (Extinct) |- style="background: #ffe0e0" |[[Arthropoda]] |Jointed foot |Arthropods |Segmented bodies and jointed limbs, with [[Chitin]] [[exoskeleton]] |{{nts|1250000}}+ extant;<ref name="Zhang2013" /> 20,000+ extinct |- style="background: #ffe0e0" |[[Brachiopoda]] |Arm foot<ref name="K&D" />{{rp|336}} |Lampshells<ref name="K&D" />{{rp|336}} |[[Lophophore]] and [[Brachiopod#pedicle|pedicle]] |{{nts|300}}-500 extant; 12,000+ extinct<!--Please do not change data without providing a reliable source--> |- style="background: #ffe0e0" |[[Bryozoa]] ([[Ectoprocta]]) |Moss animals |Moss animals, sea mats, ectoprocts<ref name="K&D" />{{rp|332}} |Lophophore, no pedicle, [[cilia]]ted [[tentacle]]s, anus outside ring of cilia |{{nts|6000}} extant<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #ffe0e0" |[[Chaetognatha]] |Longhair jaw |Arrow worms<ref name="K&D" />{{rp|342}} |[[Chitin]]ous spines either side of head, fins |{{nts|100|prefix=approx.&nbsp;}} extant<!--Please do not change data without providing a reliable source--> |- style="background: #f8de7e" |[[Chordata]] |With a cord |Chordates |Hollow [[dorsal nerve cord]], [[notochord]], [[pharyngeal slit]]s, [[endostyle]], post-[[anus|anal]] [[tail]] |{{nts|55000|prefix=approx.&nbsp;}}+<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #bebebe" |[[Cnidaria]] |Stinging nettle | Cnidarians |[[Nematocysts]] (stinging cells) |{{nts|16000|prefix=approx.&nbsp;}}<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #bebebe" |[[Ctenophora]] |Comb bearer |Comb jellies<ref name="K&D" />{{rp|256}} |Eight "comb rows" of fused cilia |{{nts|100|prefix=approx.&nbsp;}}-150 extant<!--Please do not change data without providing a reliable source--> |- style="background: #ffe0e0" |[[Cycliophora]] |Wheel carrying |''Symbion'' |Circular mouth surrounded by small cilia, sac-like bodies |{{nts|3}}+ |- style="background: #f8de7e" |[[Echinodermata]] |Spiny skin |Echinoderms<ref name="K&D" />{{rp|348}} |Fivefold radial [[symmetry]] in living forms, [[germ layer#Mesoderm|mesodermal]] calcified spines |{{nts|7500|prefix=approx.&nbsp;}} extant;<ref name="Zhang2013"/> approx. 13,000 extinct |- style="background: #ffe0e0" |[[Entoprocta]] |Inside [[anus]]<ref name="K&D" />{{rp|292}} |Goblet worms |Anus inside ring of cilia |{{nts|150|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[Gastrotricha]] |Hairy stomach<ref name="K&D" />{{rp|288}} | Gastrotrich worms |Two terminal adhesive tubes |{{nts|690|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[Gnathostomulida]] |Jaw orifice |Jaw worms<ref name="K&D" />{{rp|260}} |Tiny worms related to rotifers with no body cavity |{{nts|100|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #f8de7e" |[[Hemichordata]] |Half cord<ref name="K&D" />{{rp|344}} |Acorn worms, hemichordates |[[Stomochord]] in collar, [[pharyngeal slit]]s |{{nts|130|prefix=approx.&nbsp;}} extant |- style="background: #ffe0e0" |[[Kinorhyncha]] |Motion snout |Mud dragons |Eleven segments, each with a dorsal plate |{{nts|150|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[Loricifera]] |Corset bearer |Brush heads |Umbrella-like scales at each end |{{nts|122|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[Limnognathia|Micrognathozoa]] |Tiny jaw animals | ''Limnognathia'' |[[Accordion]]-like extensible [[thorax]] |{{nts|1}} |- style="background: #f8be9a" |[[Medusoid]] |Jellyfish-like |Medusoids |These are extinct creatures described as jellyfish-like and inhabited the late Precambrian, Ediacaran and early Cambrian. |18 genera, extinct |- style="background: #ffe0e0" |[[Mollusca]] |Soft<ref name="K&D" />{{rp|320}} |Mollusks / molluscs |Muscular foot and [[Mantle (mollusc)|mantle]] round shell |{{nts|85000}}+ extant;<ref name="Zhang2013"/> 80,000+ extinct<ref>Feldkamp, S. (2002) ''Modern Biology''. Holt, Rinehart, and Winston, USA. (pp. 725)</ref> |- style="background: #ffe0e0" |[[Nematoda]] |Thread like |Round worms, thread worms<ref name="K&D" />{{rp|274}} |Round cross section, [[keratin]] [[cuticle]] |{{nts|25000}}<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #ffe0e0" |[[Nematomorpha]] |Thread form<ref name="K&D" />{{rp|276}} | Horsehair worms, gordian worms<ref name="K&D" />{{rp|276}} |Long, thin parasitic worms closely related to nematodes |{{nts|320|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[Nemertea]] |A sea nymph<ref name="K&D" />{{rp|270}} |Ribbon worms, rhynchocoela<ref name="K&D" />{{rp|270}} |Unsegmented worms, with a proboscis housed in a cavity derived from the coelom called the rhynchocoel |{{nts|1200|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[Onychophora]] |Claw bearer |Velvet worms<ref name="K&D" />{{rp|328}} |Worm-like animal with legs tipped by chitinous claws |{{nts|200|prefix=approx.&nbsp;}} extant |- style="background: #f8be9a" |[[Petalonamae]] |Shaped like leaves |No |An extinct phylum from the Ediacaran. They are bottom-dwelling and immobile, shaped like leaves (frondomorphs), feathers or spindles. |3 classes, extinct |- style="background: #ffe0e0" |[[Phoronid]]a |Zeus's mistress |Horseshoe worms |U-shaped gut |{{nts|11}} |- style="background: #a6ba9e" |[[Placozoa]] |Plate animals |Trichoplaxes<ref name="K&D" />{{rp|242}} |Differentiated top and bottom surfaces, two ciliated cell layers, amoeboid fiber cells in between |{{nts|3}} |- style="background: #ffe0e0" |[[Platyhelminthes]] |Flat worm<ref name="K&D" />{{rp|262}} |Flatworms<ref name="K&D" />{{rp|262}} |Flattened worms with no body cavity. Many are parasitic. |{{nts|29500|prefix=approx.&nbsp;}}<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #a6ba9e" |[[Porifera]] |Pore bearer |Sponges<ref name="K&D" />{{rp|246}} |Perforated interior wall, simplest of all known animals |{{nts|10800}} extant<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #ffe0e0" |[[Priapulida]] |Little [[Priapus]] |Penis worms |Penis-shaped worms | {{nts|20|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #f8be9a" |[[Proarticulata]] |Before articulates |Proarticulates |An extinct group of mattress-like organisms that display "glide symmetry." Found during the Ediacaran. |3 classes, extinct |- style="background: #ffe0e0" |[[Rhombozoa]] ([[Dicyemida]]) |Lozenge animal | Rhombozoans<ref name="K&D" />{{rp|264}} |Single [[Anatomical terms of location|anteroposterior]] [[Axis of rotation|axial]] [[cell (biology)|celled]] endoparasites, surrounded by ciliated cells |{{nts|100}}+ |- style="background: #ffe0e0" |[[Rotifera]] |Wheel bearer |Rotifers<ref name="K&D" />{{rp|282}} |Anterior crown of cilia |{{nts|2000|prefix=approx.&nbsp;}}<ref name="Zhang2013"/> |-style="background: #f8de7e" |[[Saccorhytida]] |Saccus : "pocket" and "wrinkle" |Saccorhytus |Saccorhytus is only about 1&nbsp;mm (1.3&nbsp;mm) in size and is characterized by a spherical or hemispherical body with a prominent mouth. Its body is covered by a thick but flexible cuticle. It has a nodule above its mouth. Around its body are 8 openings in a truncated cone with radial folds. |1 species, extinct |- style="background: #ffe0e0" |[[Tardigrada]] |Slow step |Water bears, Moss piglets |Microscopic relatives of the arthropods, with a four segmented body and head |{{nts|1000}} |- style="background: #f8be9a" |[[Trilobozoa]] |Three-lobed animal |Trilobozoan |A taxon of mostly discoidal organisms exhibiting tricentric symmetry. All are Ediacaran-aged |18 genera, extinct |-style="background: #f8de7e" |[[Vetulicolia]] |Ancient dweller |Vetulicolian |Might possibly be a subphylum of the chordates. Their body consists of two parts: a large front part and covered with a large "mouth" and a hundred round objects on each side that have been interpreted as gills - or at least openings in the vicinity of the animal. Their posterior pharynx consists of 7 segments. |15 species, extinct |- style="background: #a0b0d0" |[[Xenacoelomorpha]] |Strange hollow form |Subphylum Acoelomorpha and xenoturbellida |Small, simple animals. [[Bilateria]]n, but lacking typical bilaterian structures such as gut cavities, anuses, and circulatory systems<ref name="Cannon2016">{{cite journal|last1=Cannon |first1=J.T. |last2=Vellutini |first2=B.C. |last3=Smith |first3=J. |last4=Ronquist |first4=F. |last5=Jondelius |first5=U. |last6=Hejnol |first6=A. |title=Xenacoelomorpha is the sister group to Nephrozoa |journal=Nature |volume=530 |issue=7588 |date=4 February 2016 |pages=89–93 |pmid=26842059 |doi=10.1038/nature16520|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:nrm:diva-1844 |bibcode=2016Natur.530...89C |s2cid=205247296 }}</ref> |{{nts|400}}+ |-class="sortbottom" |'''Total: 40''' | | | |'''1,525,000'''<ref name="Zhang2013"/> |} ===Mga halaman=== {| class="wikitable" |- | style="background: #cbfdcb" width="15%"| | [[Embryophyte|Land plants]] |rowspan="2"| [[Viridiplantae]] |- | style="background: #c2e085"| | [[Green algae]] |- | style="background: #bebebe"| |colspan="2"| Other algae ([[Biliphyta]])<ref name="6kingdoms" /> |} {|class="wikitable sortable" !Division!!Meaning!!Common name!!Distinguishing characteristics!!Species described |- style="background: #cbfdcb" | [[Anthocerotophyta]]<ref name = Mauseth489>{{cite book | last = Mauseth | first = James D. | title = Botany : An Introduction to Plant Biology | edition = 5th | year = 2012 | isbn = 978-1-4496-6580-7 | publisher = Jones and Bartlett Learning | location = Sudbury, MA}} p. 489</ref> | ''[[Anthoceros]]''-like plants | Hornworts | Horn-shaped [[sporophyte]]s, no vascular system | {{nts|100}}-300+ |- style="background: #cbfdcb" | [[Moss|Bryophyta]]<ref name = Mauseth489/> | ''[[Bryum]]''<!--is that right? Bruon is Greek for moss-->-like plants, moss plants | Mosses | Persistent unbranched [[sporophyte]]s, no vascular system | {{nts|12000|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #c2e085" | [[Charophyta]] | ''[[Chara (alga)|Chara]]''-like plants | Charophytes | | {{nts|1000|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #c2e085" | [[Chlorophyta]] | (Yellow-)green plants<ref name="K&D" />{{rp|200}} | Chlorophytes | | {{nts|7000|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #cbfdcb" | [[Cycadophyta]]{{sfn|Mauseth|2012|p=540}} | ''[[Cycas]]''-like plants, palm-like plants | Cycads | Seeds, crown of compound leaves | {{nts|100|prefix=approx.&nbsp;}}-200 |- style="background: #cbfdcb" | [[Ginkgophyta]]{{sfn|Mauseth|2012|p=542}} | ''[[Ginkgo]]''-like plants | Ginkgo, maidenhair tree | Seeds not protected by fruit (single living species) | {{nts|1|prefix=only&nbsp;}} extant; 50+ extinct |- style="background: #bebebe" | [[Glaucophyta]] | Blue-green plants | Glaucophytes | | {{nts|15}} |- style="background: #cbfdcb" | [[Gnetophyta]]{{sfn|Mauseth|2012|p=543}} | ''[[Gnetum]]''-like plants | Gnetophytes | Seeds and woody vascular system with vessels | {{nts|70|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #cbfdcb" | [[Lycopodiophyta]],<ref name="Cronquist 1966 129–134"/><br> [[Lycophyta]]{{sfn|Mauseth|2012|p=509}} |''[[Lycopodium]]''-like plants<br> Wolf plants | Clubmosses & spikemosses |[[Microphyll]] [[leaf|leaves]], vascular system | {{nts|1290}} extant |- style="background: #cbfdcb" | [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | ''[[Magnolia]]''-like plants | Flowering plants, angiosperms | Flowers and fruit, vascular system with vessels | {{nts|300000}} |- style="background: #cbfdcb" | [[Marchantiophyta]],<ref name="Stotlers 2000">{{cite book | last1=Crandall-Stotler | first1=Barbara | last2=Stotler | first2=Raymond E. | year=2000 | chapter=Morphology and classification of the Marchantiophyta | page=21 |editor1=A. Jonathan Shaw |editor2=Bernard Goffinet | title=Bryophyte Biology | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-66097-6 }}</ref><br> Hepatophyta<ref name = Mauseth489/> | ''[[Marchantia]]''-like plants<br> Liver plants | Liverworts | Ephemeral unbranched [[sporophyte]]s, no vascular system | {{nts|9000|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #cbfdcb" |'''[[Fern|Polypodiophyta]]''', [[Monilophyta]] |''[[Polypodium]]''-like plants<br> |Ferns |[[Megaphyll]] [[leaf|leaves]], vascular system | {{nts|10560|prefix=approx.&nbsp;}} |- style="background: #cbfdcb" | [[Pinophyta]],<ref name="Cronquist 1966 129–134"/><br> Coniferophyta{{sfn|Mauseth|2012|p=535}} |''[[Pinus]]''-like plants<br> Cone-bearing plant | Conifers | Cones containing seeds and wood composed of tracheids | {{nts|629}} extant |- style="background: #bebebe" |[[Rhodophyta]] |Rose plants |Red algae |Use [[phycobiliprotein]]s as [[accessory pigment]]s. |{{nts|7000|prefix=approx.&nbsp;}} |- wowowowk |'''Total: 14''' | | | |} === Fungi === {{Main|Fungi}} {|class="wikitable sortable" !Dibisyon!!Kahulugan!!Karaniwang pangalan!!Natatanging katangian!!Inilalarawang espesye |- | [[Ascomycota]] | Bladder fungus<ref name="K&D" />{{rp|396}} | Ascomycetes,<ref name="K&D" />{{rp|396}} sac fungi |Tend to have fruiting bodies (ascocarp).<ref>{{Cite journal|title=Advances in Applied Microbiology Chapter 2 - Fungal Spores for Dispersion in Space and Time|journal=Advances in Applied Microbiology|volume=85|pages=43–91|last=Wyatt, T., Wosten, H.|first=Dijksterhuis, J.|doi = 10.1016/B978-0-12-407672-3.00002-2|pmid=23942148|year=2013}}</ref> Filamentous, producing hyphae separated by septa. Can reproduce asexually.<ref>{{Cite web|url=https://courses.lumenlearning.com/boundless-biology/chapter/classifications-of-fungi/|title=Classifications of Fungi {{!}} Boundless Biology|website=courses.lumenlearning.com|access-date=2019-05-05}}</ref> |30,000 |- | [[Basidiomycota]] | Small base fungus<ref name="K&D" />{{rp|402}} | Basidiomycetes,<ref name="K&D" />{{rp|402}} club fungi |Bracket fungi, toadstools, smuts and rust. Sexual reproduction.<ref name="courses.lumenlearning.com">{{cite web |title=Archaeal Genetics {{!}} Boundless Microbiology |url=https://courses.lumenlearning.com/boundless-microbiology/chapter/archaeal-genetics/ |website=courses.lumenlearning.com}}</ref> | 31,515 |- | [[Blastocladiomycota]] | Offshoot branch fungus<ref>{{cite web | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/blastocladiomycota/default.htm | title = Blastocladiomycota | last1 = Holt | first1 = Jack R. | last2 = Iudica | first2 = Carlos A. | date = 1 October 2016 | website = Diversity of Life | publisher = Susquehanna University | access-date = 29 December 2016 | archive-date = 30 Disyembre 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161230230213/http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/blastocladiomycota/default.htm | url-status = dead }}</ref> | Blastoclads | | Less than 200 |- | [[Chytridiomycota]] | Little cooking pot fungus<ref>{{cite web | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/chytridiomycota/default.htm | title = Chytridiomycota | last1 = Holt | first1 = Jack R. | last2 = Iudica | first2 = Carlos A. | date = 9 January 2014 | website = Diversity of Life | publisher = Susquehanna University | access-date = 29 December 2016 | archive-date = 19 Marso 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170319031638/http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/chytridiomycota/default.htm | url-status = dead }}</ref> | Chytrids |Predominantly Aquatic [[Saprotrophic nutrition|saprotrophic]] or parasitic. Have a posterior [[flagellum]]. Tend to be single celled but can also be multicellular.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Chytridiomycota|title=Chytridiomycota {{!}} phylum of fungi|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-05-05}}</ref><ref>{{Cite book|title=Physical Chemical Properties of Fungi|last=McConnaughey|first=M|doi = 10.1016/B978-0-12-801238-3.05231-4|year = 2014|isbn = 9780128012383}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Fossil Fungi Chapter 4 - Chytridiomycota|last=Taylor, Krings and Taylor|first=Thomas, Michael and Edith|doi=10.1016/b978-0-12-387731-4.00004-9|year=2015|journal=Fossil Fungi|pages=41–67}}</ref> |1000+ |- | [[Glomeromycota]] | Ball of yarn fungus<ref name="K&D" />{{rp|394}} | Glomeromycetes, {{abbr|AM|arbuscular mycorrhizal}} fungi<ref name="K&D" />{{rp|394}} |Mainly arbuscular mycorrhizae present, terrestrial with a small presence on wetlands. Reproduction is asexual but requires plant roots.<ref name="courses.lumenlearning.com"/> |284 |- | [[Microsporidia]] | Small seeds<ref>{{cite web | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/microsporidia/default.htm | title = Microsporidia | last1 = Holt | first1 = Jack R. | last2 = Iudica | first2 = Carlos A. | date = 12 March 2013 | website = Diversity of Life | publisher = Susquehanna University | access-date = 29 December 2016 | archive-date = 30 Disyembre 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161230160226/http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/microsporidia/default.htm | url-status = dead }}</ref> | Microsporans<ref name="K&D" />{{rp|390}} | | 1400 |- | [[Neocallimastigomycota]] | New beautiful whip fungus<ref>{{cite web | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/neocallimastigomycota/default.htm | title = Neocallimastigomycota | last1 = Holt | first1 = Jack R. | last2 = Iudica | first2 = Carlos A. | date = 23 April 2013 | website = Diversity of Life | publisher = Susquehanna University | access-date = 29 December 2016 | archive-date = 20 Hunyo 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160620114513/http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/neocallimastigomycota/default.htm | url-status = dead }}</ref> | Neocallimastigomycetes |Predominantly located in digestive tract of herbivorous animals. Anaerobic, terrestrial and aquatic.<ref name="Types of Fungi">{{Cite web|url=https://biologywise.com/types-of-fungi|title=Types of Fungi|website=BiologyWise|date=22 May 2009|language=en-US|access-date=2019-05-05|archive-date=2019-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505132504/https://biologywise.com/types-of-fungi|url-status=dead}}</ref> | approx. 20 <ref name="Phylogeny of anaerobic fungi (phylum Neocallimastigomycota), with contributions from yak in China">{{cite journal |last1=Wang |first1=Xuewei |last2=Liu |first2=Xingzhong |last3=Groenewald |first3=Johannes Z. |title=Phylogeny of anaerobic fungi (phylum Neocallimastigomycota), with contributions from yak in China |journal=Antonie van Leeuwenhoek |date=2017 |volume=110 |issue=1 |pages=87–103 |doi=10.1007/s10482-016-0779-1 |pmid=27734254 |pmc=5222902 }}</ref> |- | [[Zygomycota]] | Pair fungus<ref name="K&D" />{{rp|392}} | Zygomycetes<ref name="K&D" />{{rp|392}} |Most are saprobes and reproduce sexually and asexually.<ref name="Types of Fungi"/> | aprox. 1060 |-class="sortbottom" |'''Total: 8''' | | | |} === Protista === {{Main|Protista}} {| class="wikitable" |- | style="background: #cbfdcb" width="30%"| | [[Harosa]] |- | style="background: #ffe0e0"| | [[Protozoa]] |} {|class="wikitable sortable" !Phylum/Dibisyon!!Kahulugan!!Karaniwang pangalan!!Natatanging katangian!!Halimbawa!!Inilalarawang espesye |- style="background: #ffe0e0" | [[Amoebozoa]] | Amorphous animal | Amoebas | Presence of [[pseudopodia]] | ''[[Amoeba (genus)|Amoeba]]'' | 2400 |- style="background: #cbfdcb" | [[Bigyra]] | Two rings | | | | |- style="background: #cbfdcb" | [[Cercozoa]] | | | | | |- style="background: #ffe0e0" | [[Choanozoa]] | Funnel animal | | | Presence of a colar of microvilli surrounding a [[flagellum]] |125 |- style="background: #cbfdcb" | [[Ciliophora]] | Cilia bearer | Ciliates | Presence of multiple cilia and a [[cytostome]] | ''Paramecium'' |4500 |- style="background: #cbfdcb" | [[Cryptista]] | Hidden | | | | |- style="background: #ffe0e0" | [[Euglenozoa]] | True eye animal | | | ''Euglena'' |800 |- style="background: #cbfdcb" | [[Foraminifera]] | Hole bearers | Forams | Complex shells with one or more chambers | Forams |10000, 50000 extinct |- style="background: #cbfdcb" | [[Haptophyta]] | | | | | |- style="background: #ffe0e0" | [[Loukozoa]] | Groove animal | | | | |- style="background: #ffe0e0" | [[Metamonada]] | Middle single-celled organisms | | | | ''Giardia'' |- style="background: #ffe0e0" | [[Microsporidia]] | Small spore | | | | |- style="background: #cbfdcb" | [[Myzozoa]] | Suckling animal | | | |1555+ |- style="background: #cbfdcb" | [[Ochrophyta]] | Yellow plant | | | | Diatoms |- style="background: #cbfdcb" | [[Oomycota]] | Egg fungus<ref name="K&D" />{{rp|184}} | Oomycetes | | | |- style="background: #ffe0e0" | [[Percolozoa]] | | | | | |- style="background: #cbfdcb" | [[Radiozoa]] | Ray animal | Radiolarians | | | |- style="background: #ffe0e0" | [[Sarcomastigophora]] | Flesh and whip bearer | | | | |- style="background: #ffe0e0" | [[Sulcozoa]] | | | | | |-class="sortbottom" |'''Total: 19''' | | | |} The Catalogue of Life includes [[Rhodophyta]] and [[Glaucophyta]] in kingdom Plantae,<ref name="CoLtree" /> but other systems consider these phyla part of Protista.<ref>{{cite journal| last = Corliss| first = John O.| date = 1984| title = The Kingdom Protista and its 45 Phyla| url = https://archive.org/details/bio-systems_1984_17_2/page/87| journal = BioSystems| volume = 17| issue = 2| pages = 87–176|doi=10.1016/0303-2647(84)90003-0| pmid = 6395918}}</ref> === Bacteria === {{main|Bacterial phyla}} <!--COPY-PASTE FROM THERE--> Currently there are bacterial 40 phyla (not including "[[Cyanobacteria]]") that have been validly published according to the [[Bacteriological Code]]<ref name="LPSN phyla">{{cite web | vauthors = Euzéby JP, ((Parte AC.)) | url = https://lpsn.dsmz.de/text/names-of-phyla | title = Names of phyla | access-date = April 3, 2022 | publisher = [[List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature]] (LPSN)}}</ref> # [[Acidobacteriota]], phenotypically diverse and mostly uncultured # [[Actinomycetota]], High-G+C Gram positive species # [[Aquificota]], deep-branching # [[Armatimonadota]] # [[Atribacterota]] # [[Bacillota]], Low-G+C Gram positive species, such as the spore-formers [[Bacilli]] (aerobic) and [[Clostridia]] (anaerobic) # [[Bacteroidota]] # [[Balneolota]] # [[Bdellovibrionota]] # [[Caldisericota]], formerly candidate division OP5, ''Caldisericum exile'' is the sole representative # [[Calditrichota]] # [[Campylobacterota]] # [[Chlamydiota]] # [[Chlorobiota]], green sulphur bacteria # [[Chloroflexota]], green non-sulphur bacteria # [[Chrysiogenota]], only 3 genera (''Chrysiogenes arsenatis'', ''Desulfurispira natronophila'', ''Desulfurispirillum alkaliphilum'') # [[Coprothermobacterota]] # [[Deferribacterota]] # [[Deinococcota]], ''Deinococcus radiodurans'' and ''Thermus aquaticus'' are "commonly known" species of this phyla # [[Dictyoglomota]] # [[Elusimicrobiota]], formerly candidate division Thermite Group 1 # [[Fibrobacterota]] # [[Fusobacteriota]] # [[Gemmatimonadota]] # [[Ignavibacteriota]] # [[Kiritimatiellota]] # [[Lentisphaerota]], formerly clade VadinBE97 # [[Mycoplasmatota]], notable genus: ''[[Mycoplasma]]'' # [[Myxococcota]] # [[Nitrospinota]] # [[Nitrospirota]] # [[Planctomycetota]] # [[Pseudomonadota]], the most well-known phylum, containing species such as ''[[Escherichia coli]]'' or ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' # [[Rhodothermota]] # [[Spirochaetota]], species include ''[[Borrelia burgdorferi]]'', which causes Lyme disease # [[Synergistota]] # [[Thermodesulfobacteriota]] # [[Thermomicrobiota]] # [[Thermotogota]], deep-branching # [[Verrucomicrobiota]] === Archaea === {{main|Archaea}} Currently there are 2 phyla that have been validly published according to the [[Bacteriological Code]]<ref name="LPSN phyla" /> # [[Nitrososphaerota]] # [[Thermoproteota]], second most common archaeal phylum Other phyla that have been proposed, but not validly named, include: # "[[Euryarchaeota]]", most common archaeal phylum # "[[Korarchaeota]]" # "[[Nanoarchaeota]]", ultra-small symbiotes, single known species ==Tingnan din== *[[Kladistiko]] *[[Pilohenetiko]] *[[Sistematiko]] *[[Taksonomiya]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga ugnayang panlabas== *[http://waynesword.palomar.edu/trnov01.htm Mga Pangunahin Sangahay ng mga Hayop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716113027/http://waynesword.palomar.edu/trnov01.htm |date=2006-07-16 }} [[Etimolohiya]]: *[http://www.bartleby.com/61/54/P0275400.html American Heritage Dictionary (Diksiyunaryo ng Pamanang Amerikano)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210155812/http://www.bartleby.com/61/54/P0275400.html |date=2007-02-10 }}: ''Phylum'', bagong salitang Latin, mula sa Griyegong ''phūlon'' (klase). *[http://www.etymonline.com/index.php?l=p&p=15 Diksiyunaryong pang-Etimolohiya sa internet]: mula sa Griyegong ''phylon'' (lahi, lipi, kasapi, pinagmulan); na kaugnay ng ''phyle'' (tribo, angkan), at ''phylein'' (dalhin dito) ng ''physikos'' (tumutukoy sa kalikasan); mula sa ''physis'' (kalikasan) {{Taxonomic ranks}} [[Kategorya:Pagtitipun-tipong pang-agham]] [[Kategorya:Pagpapangalang pang-botanika]] [[Kategorya:Taksonomiya ng halaman]] [[Kategorya:Lapi]] 8izw5g5w7iz5g5wsrcxaiblwnpnex4a 0 43919 2212937 2212545 2026-06-23T08:02:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212937 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skyscraper |image=[[Talaksan:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|150px]] Ang Toreng Eiffel sa [[bukang-liwayway]], kapag pinagmamasdan mula sa ''Place du Trocadero''. |building_name=Ang Toreng Eiffel |location=[[Paris]], [[Pransiya]] |roof={{convert|300.65|m|ft|0}} |antenna_spire={{convert|324|m|ft|0}} |built=1887 – 1889 |engineer=[[Gustave Eiffel]] |architect=[[Gustave Eiffel]] |use=''Toreng pangmasid ng mga tanawin''<br />''Toreng gamit sa pagsasahimpapawid ng mga palatuntunang pang-radyo'' }} [[File:Eiffel Tower Drone 4k-Qx c1X3zfEc-313-251.webm|thumb|Toreng Eiffel]] Ang '''Toreng Eiffel''' ([[wikang Ingles|Ingles]]: ''Eiffel Tower'', {{lang-fr|Tour Eiffel}}, {{IPA|/tuʀ ɛfɛl/}}<!--Note: French does not have tonic accents, so do not add stress marks to this pronunciation-->) ay isang toreng bakal na itinayo sa ''Champ de Mars'' sa tabi ng [[Ilog Sena]] sa [[Paris]]. Naging isang sagisag na pagkakakilanlang pandaigdig ito ng [[Pransiya]] at isa sa mga tanyag na gusali sa mundo. Isa rin ito sa mga pinakamataas na tore sa buong mundo. Simbolo ito ng atraksiyong panturista, dayuhan man o mula rin sa Pransiya. == Pagpapakilala == Isa sa mga pinakamatayog na gusali sa Paris ang pook pasyalang ito at isa sa agad-agarang nakikilalang kayarian sa mundo<ref>{{Cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/tour_monde.html |title=Ang Toreng Eiffel bilang Pandaigdigang bantayog<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-03-24 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206014320/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/tour_monde.html |url-status=dead }}</ref> na ipinangalan sa kaniyang manlilikha ng disenyong si [[Gustave Eiffel]], isang [[inhinyeriya|inhinyero]]. May {{formatnum:6719200}}&nbsp;na mga mamamayang pumasyal dito noong 2006<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/structure/page/chiffres.html Ilang mga [[estadistika]]<!-- Bot generated title -->]</ref> at mahigit sa {{formatnum:500000000}} magmula pa noong itayo ito.<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/frequentation.html Bilang ng mga bisita mula pa noong 1889<!-- Bot generated title -->]</ref> Samakatuwid, ang toreng ito ang pinakapapasyalang bantayog na may-bayad sa mundo.<ref>[http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3232,36-938349,0.html LeMonde.fr : Tour Eiffel et souvenirs de Paris<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kabilang ang 24&nbsp;m&nbsp;(79&nbsp;talampakan) na mga antena, umaabot ang istruktura sa 325&nbsp;m&nbsp;({{formatnum:1063}}&nbsp;talampakan) taas (mula pa noong 2000), na katumbas ng mga 81 palapag sa isang pangkaraniwang gusali. [[Talaksan:Eiffel Tower 20051010.jpg|thumb|200px|left|Ang Toreng Eiffel habang tinatanaw mula sa [[Champ-de-Mars]].]] Nang makumpleto ang tore noong 1889, napalitan nito ang [[Washington Monument|Bantayog ng Washington]] bilang pinakamataas na tore sa buong mundo — isang pamagat na inangkin nito hanggang 1930 kung kailan natapos ang pagtatayo ng [[Chrysler Building|Gusaling Chrysler]] ng [[Lungsod ng New York]] (319&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;{{formatnum:1047}}&nbsp;talampakang taas).<ref name=ThinkQuest>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/J001664/EiffelTower.html |title=Artikulo ng Toreng Eiffel mula sa ThinkQuest |access-date=2008-03-24 |archive-date=2008-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328064629/http://library.thinkquest.org/J001664/EiffelTower.html |url-status=dead }}</ref> Sa ngayon, ito ang ika-limang pinakamatarik na kayarian sa Pransiya at ang siyang pinakamataas na istruktura sa Paris; pumapangalawang pinakamataas ang ''[[Tour Montparnasse]]'' (210&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;689&nbsp;talampakan), bagaman malalampasan na iyon ng ''[[Tour AXA]]'' ({{formatnum:225.11}}&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;{{formatnum:738.36}}&nbsp;talampakan). May timbang na {{formatnum:7300}}&nbsp;tonelada ang istruktura ng Toreng Eiffel. Depende sa temperaturang pangkapaligiran, maaaring umiwas mula sa araw ang tuktok ng tore hanggang sa mga 18&nbsp;sentimetro (7&nbsp;pulgada) dahil sa paglobo o paglawig bakal sa bandang gilid ng araw. Umuugoy din ang toreng pasunod sa hangin ng may 6-7&nbsp;sentimetro (2-3&nbsp;pulgada).<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/structure/page/chiffres.html Ilang estadistika<!-- Bot generated title -->]</ref> Mapupuntahan ang una at ikalawang palapag sa pamamagitan ng mga hagdan at mga [[elebeytor]]. May bilihan ng bilyete sa katimugang paanan ng tore kung saan matatagpuan din ang hagdanang papanik sa tore. Sa unang plataporma, nagpapatuloy ang mga hagdan pataas mula sa silangan ng tore; mararating lamang ang ikatlong palapag sa pamamagitan ng asensor. Kapag narating mo na ang una o ikalawang plataporma, bukas ang mga hagdanan para sa sinumang ibig pumaitaas o pumaibaba, na hindi sinisiyasat kung ang bayad ng turista ay para sa isang tiket na pang-elebeytor o panghagdan. Kabilang sa kabuang bilang ng mga hagdan ang 9&nbsp;na mga hakbang patungo sa tindahan ng tiket sa paanan ng tore, 328&nbsp;mga hakbang papunta sa unang palapag, 340&nbsp;mga hakbang parating sa ikalawang antas at 18 mga hakbang patungo sa plataporma ng elebeytor na nasa ikalawang baitang. Kapag lalabas mula sa elebeytor sa ikatlong antas, may dagdag na 15&nbsp; pang mga hakbang para makapanik sa pang-itaas na platapormang pangmasid. Palagiang nakaukit ang bilang ng hakbang sa gilid ng mga hagdanan upang makapagulat ng progreso sa taong pumapanik. Walang balakid sa pagtingin sa lokasyon na dagliang nasa ilalim at nasa paligid ng tore ang kabuoang iginugugol na panahon sa pagakyat, maliban na lamang sa mga ilang saglit na panahon kung saan nalulukuban ang mga bahagi ng hagdanan. Kinabibilangan ang pangangalaga ng tore ng pagpapahid ng mga 50 hanggang 60&nbsp;toneladang pintura bawat pitong taon upang mapananggalang ito mula sa [[kalawang]]. Para mapanatili ang iisang anyo nito para sa mga tumatanaw mula sa lupa, tatlong magkakahiwalay na timpla ng pintura ang ginagamit para sa tore, na ang pinakamadilim na timpla para sa ibaba, at ang pinakamapanglaw para sa itaas. Kung minsan binabago ang kulay ng pintura - sa ngayon pinintahan ito ng kulay na kayumangging-abo.<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/peinture.html Pagpipinta ng Toreng Eiffel<!-- Bot generated title -->]</ref> Sa unang palapag, may mga aparatong interaktibo na humihingi ng mga mungkahing boto upang malaman kung ano ang gagamiting kulay para sa mga susunod na panahon ng pagpipinta rito. Kabilang sa mga naglingkod bilang arkitekto ng Toreng Eiffel sina Emile Nouguier, Maurice Koechlin at Stephen Sauvestre.<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/invention.html Pagbubungang-diwa at disenyo ng Toreng Eiffel<!-- Bot generated title -->]</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Tour Eiffel, July 1888.jpg|thumb|200px|Ang Toreng Eiffel habang ginagawa noong Hulyo 1888.]] Binuo ang kayarian ng Eiffel sa pagitan ng 1887 at 1889 bilang isang arkong pasukan para sa [[Exposition Universelle (1889)|Pansandaigdigang Pagtatanghal]] ng 1889 (''Exposition Universelle''), isang [[World's Fair|Peryang Pandaigdig]] (''World's Fair''), na sumasagisag sa pagdiriwang na pang-sentenaryo (sentenyal) ng [[French Revolution|Rebolusyong Pransesa]]. Unang binalak ni Eiffel ang pagtatayo nito sa [[Barcelona]], para sa Pansandaigdigang Pagtatanghal ng 1888, ngunit inisip ng mga nangangasiwa ng kaganapan, na nasa lungsod ng Barcelona, na isang kakaibang kayarian ang tore na hindi angkop para sa lungsod, at inisip din nilang magastos ang pagpapagawa ng tore. Matapos ang pagtangging ito ng mga tagapangasiwang nasa Barcelon, iniharap ni Eiffel ang kaniyang mungkahi sa mga namamahala ng Pansandaigdigang Pagtatanghal ng Paris, kung saan itatayo niya ang tore makaraan ang isang taon, noong 1889. Pinasinayaan ang tore noong 31 Marso 1889, at nagbukas noong 6 Mayo 1889. Tatlong daang mga manggagawa ang lumahok sa paglalapat ng 18,038 mga piraso ng mga bakal (isang uri ng purong anyo ng bakal na ginagamit sa mga istrukturang katulad ng Eiffel), na ginagamitan ng dalawa't kalahating milyong mga [[sabat]], ayon sa disenyo ni [[Maurice Koechlin]]. Malaki ang pagkakataon na magkaroon ng mga aksidente sapagkat, hindi katulad ng mga modernong kayarian, isang nakalantad na balangkas ang tore ni Eiffel na wala ni anumang namamagitang mga palapag maliban na lamang sa dalawang baitang (platapormang tuntungan). Subalit dahil sa gumamit si Eiffel ng mga paniniguro laban sa mga sakuna kabilang na ang mga naigagalaw na mga palapag, mga rehas na bakal, at mga lambat o engkahe, isang tao lamang ang namatay. Nagkamit ng mga pagtuligsa mula sa publiko ang tore nang mabuo ito, karamihan sa mga ito ang tumatawag na hindi kahalihalina sa mga mata ang tore. Sinasabing araw-araw na kumakain ng pananghalian ang nobelistang si [[Guy de Maupassant]] - na umaming kinamumuhian niya ang tore - sa bahay-kainan ng tore. Sa ngayon, itinuturing ito bilang isang kabighabighaning piyesa ng sining na pang-gusali. Isa sa mga pangunahing kataga sa mga pelikulang pang-''[[Hollywood]]'' ang nagsabi na laging kabilang sa tanawin mula sa bintanang Parisyano ang tore. Sa katotohanan, dahil sa mga limitasyong pang-sona para sa mga taas ng mga gusali, halos lahat ng mga gusali sa Paris ay hanggang pitong palapag lamang, kung kaya't ang mga iilan lamang na mga mas mataas sa pitong palapag ang may malinaw na tanawin ng tore. May permiso si Eiffel para mapanatiling nakatayo ang tore sa loob ng 20 mga taon, na nangangahulugang maaaring buwagin ito pagdating ng 1909, kapag mabalik ang pagmamay-ari nito sa [[Lungsod ng Paris]]. Binalak buwagin ito ng Lungsod ng Paris (bilang bahagi ng isang orihinal na patakaran para sa ganitong mga uri ng tore) subalit naging lubhang mahalaga ang tore bilang isang kasangkapan sa pakikipagugnayan, kung kaya't pinayagan itong manatili kahit man lampas na sa taning ng permiso. Ginamit ito ng militar sa paglulunsad ng mga taksing Parisyano patungo sa mga pook na pinangyayarihan ng [[First Battle of the Marne|Unang Labanan ng Marne]], kung kaya't naging mahalagang bantayog ito ng tagumpay ng labanang iyon. == Mga himpilang pampalatuntunan == === Radyong FM === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc;" !Palatuntunan !''Frequency'' !ERP |- | ''[[France Inter]]'' || |- | ''[[Regional]]'' || 90,35 [[MHz]] || 3&nbsp;kW |- | ''[[France Culture]]'' || 93,35 [[MHz]] || 3&nbsp;kW |- | ''[[France Musique]]'' || 97,6 [[MHz]] || 3&nbsp;kW |} === Telebisyon === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc;" !Palatuntunan !Takdang bilang sa pihitan (''channel'') !''Frequency'' !ERP |- | ''[[Canal+]]'' ||<center> 6 </center>|| 182,25&nbsp;MHz || 100&nbsp;kW |- | ''[[France 2]]'' ||<center> 22 </center>|| 479,25&nbsp;MHz || 500&nbsp;kW |- | ''[[TF1]]'' ||<center> 25 </center>|| 503,25&nbsp;MHz || 500&nbsp;kW |- | ''[[France 3]]'' ||<center> 28 </center>|| 527,25&nbsp;MHz || 500&nbsp;kW |- | ''[[France 5]]'' ||<center> 30 </center>|| 543,25&nbsp;MHz || 100&nbsp;kW |- | ''[[Métropole Télévision|M6]]'' ||<center> 33 </center>|| 567,25&nbsp;MHz || 100&nbsp;kW |} == Ibang istruktura na dinadala ang pangalang Toreng Eiffel == * ''Eiffel Tower Co-op'' sa [[New Jersey|Hackensack, New Jersey]], [[Estados Unidos]].<ref name=Sky>{{Cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=19207 |title=SkyscraperPage.com |access-date=2008-03-24 |archive-date=2022-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709193033/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=19207 |url-status=dead }}</ref> == Mga mungkahing babasahin == * [[Dominique Frémy|Frémy, Dominique]], ''Quid de la Tour Eiffel,'' Robert Lafont, Paris (1989) == Tingnan din == * [[Statue of Liberty|Estatuwa ng Kalayaan]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talaugnayang panlabas == {{commons|Eiffel Tower}} <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> <!--| DO NOT ADD MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA IS NOT A COLLECTION OF |--> <!--| LINKS. If you think that your link might be useful, do not add it here, |--> <!--| but put it on this article's discussion page first or submit your link |--> <!--| to the appropriate category at the Open Directory Project (www.dmoz.org)|--> <!--| and link back to that category using the {{dmoz}} template. |--> <!--| |--> <!--| Links that have not been verified WILL BE DELETED. |--> <!--| See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details |--> <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> * [http://www.tour-eiffel.fr/ Opisyal na websayt ng Toreng Eiffel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205121142/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ |date=2010-12-05 }} {{in lang|Fr}} * [http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ Bersyong Ingles ng opisyal na websayt] {{in lang|En}} * {{Structurae|id=s0000021|title=Toreng Eiffel}} * [http://www.memagazine.org/backissues/membersonly/feb05/departments/news_notes/news_note.html ''Mechanical Engineering Magazine: Deconstructing Eiffel''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707100723/http://www.memagazine.org/backissues/membersonly/feb05/departments/news_notes/news_note.html |date=2009-07-07 }} * [http://eiffel-tower-catia.com/ ''Reconstructing the Eiffel Tower'' sa CATIA ,talaksang 3DXML na makukuha at mga larawang CG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912182117/http://eiffel-tower-catia.com/ |date=2017-09-12 }} * [http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php/Cat/0/Number/268868/an/0/page/3#268868 3D anyo ng Toreng Eiffel na ginagamit sa ''Google Earth''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201011413/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php/Cat/0/Number/268868/an/0/page/3#268868 |date=2008-12-01 }} * [http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm Mga unang aparatong pang-transmite ng Toreng Eiffel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609061147/http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm |date=2007-06-09 }} (credits to: Shane, Queen, Solenn, and Marcus) {{start box}} {{succession box| before=[[Washington Monument|Monumentong Washington]]| title=[[World's tallest structure|Pinakamatataas na mga istruktura sa mundo]]| years=1889—1931<br /><small>300.24m</small> | after=[[Chrysler Building|Gusaling Chrysler]]}} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Toreng Eiffel}} [[Kategorya:Pransiya]] [[Kategorya:Paris]] 4lb9hhn9igf7uan3o95b3n3alg7jfr7 0 47963 2212674 2208666 2026-06-22T17:19:38Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212674 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name = Tuberkulosis |synonym = |image = Tuberculosis-x-ray-1.jpg |image_size = |alt = |caption = [[X-ray]] ng isang taong may malubhang TB. Pinapakita ng mga marka ng puting palaso ang impeksiyon sa magkabilang baga, at ang pagkabuo ng lukab ay markang itim na palaso. |pronounce = |specialty = |symptoms = |complications = |onset = |duration = |types = |causes = |risks = |diagnosis = |differential = |prevention = |treatment = |medication = |prognosis = |frequency = |deaths = }} Ang '''tuberkulosis''', '''sakit sa tuyo''', '''MTB,''' o '''TB''' o '''tuberculosis''' sa Ingles (daglat ng ''tubercle bacillus'') ay isang nakamamatay, at nakahahawang karamdaman. Ang karamdaman na ito ay sanhi ng iba't ibang uri ng mycobacteria, na karaniwan ay ''Mycobacterium na tuberkulosis''.<ref name=Robbins>{{cite book |author=Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=516–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref> Ang TB ay kadalasang lumulusob sa mga [[baga]], ngunit maaari ring makadamay sa ibang bahagi ng katawan. Ang TB ay naikakalat sa pamamagitan ng hangin kapag ang mga taong may aktibong TB ay umubo, bumahing, o dinala ang kanilang laway sa hangin.<ref name=AP>{{cite journal|author=Konstantinos A |year=2010|title=Testing for tuberculosis |journal=Australian Prescriber |volume= 33 |issue=1|pages=12–18 |url= http://www.australianprescriber.com/magazine/33/1/12/18/}}</ref> Karamihan sa mga [[impeksiyon|pagsakop]] ay asymptomatic o walang hudyat at hindi aktibo. Ngunit ang halos isa sa sampung hindi aktibong impeksiyon ay kalaunang magiging aktibong karamdaman din. Kung hindi gagamutin ang TB, ito ay ikamamatay ng mahigit sa 50% ng mga taong mayroon nito. Ang mga karaniwang hudyat ng impeksiyon ng TB ay pangmatagalang [[ubo]] na may [[plema]]ng may bahid ng dugo, [[lagnat]], pagpapawis sa gabi, at pangangayayat. Ang TB ay dating tinatawag na “consumption” dahil sa pangangayayat ng mga taong mayroon nito. Ang pagsakop sa ibang mga [[organ]] ay nagsasanhi ng sari-saring hudyat. Ang [[pagkilala]] ng aktibong TB ay umaasa sa radiology (na kilala bilang chest X-ray) pati na rin ang mikroskopikong pagsusuri at microbiological na pag-culture ng mga likido ng katawan. Ang pagkilala ng hindi aktibong TB ay umaasa sa tuberculin na pagsuri sa balat (tuberculin skin test o TST) at mga pagsusuri sa dugo. Ang paggamot ay mahirap at nangangailangan ng maraming [[antibayotik]] na ipapainom sa mahabang panahon. Ang mga nakikisalamuha sa ibang tao ay sinusuri at ginagamot rin kung kinakailangan. Ang paglaban sa antibayotik ay patuloy na lumalaking suliranin sa TB na hindi tinatablan ng maraming gamot (multiple drug-resistant tuberculosis o MDR-TB) na mga impeksiyon. Para maiwasan ang TB, ang mga tao ay dapat na masuri sa sakit at dapat na maturukan ng bacillus na [[bakuna]]. Ang mga dalubhasa ay naniniwalang ang ikatlong bahagi ng populasyon ng mundo ay mayroong ''M. tuberculosis'',<ref name=WHO2012data>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html|title=Tuberculosis Fact sheet N°104|publisher=World Health Organization|date=November 2010|access-date=26 July 2011}}</ref> at ang mga bagong pagkalat ay nagaganap sa bilis na isa kada segundo<ref name=WHO2012data/> Noong 2007, ang tinatayang 13.7 milyon na matagal nang kaso ay naging aktibo sa buong mundo.<ref name=WHO2009-Epidemiology>{{cite book |title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing |author=World Health Organization |year=2009 |isbn=978-92-4-156380-2 |chapter=Epidemiology |chapterurl=http://who.int/entity/tb/publications/global_report/2009/pdf/chapter1.pdf |access-date=12 November 2009 |pages=6–33 }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong 2010, nagkaroon ng tinatayang 8.8&nbsp; milyong bagong kaso at 1.5&nbsp;milyon na kaugnay na pagkamatay ang naganap, ang karamihan ay nasa [[developing countries|mahirap na mga bansa]].<ref name=WHO2011>{{cite web|title=The sixteenth global report on tuberculosis|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011}}</ref> Ang buong bilang ng mga kaso ng TB ay bumababa simula noong 2006, at ang mga bagong kaso ay bumababa mula noong 2002.<ref name=WHO2011/> Ang TB ay hindi naikalat nang pantay-pantay sa kabuuan ng mundo. Humigit-kumulang 80% ng populasyon sa maraming bansa sa Asya at Africa sinuri na positibo sa pagsusuri sa tuberculin, subalit ang 5–10% lamang ng populasyon ng Estados Unidos ang sinuri na positibo.<ref name=Robbins/> Maraming tao sa mahirap na daigdig ang nadadapuan ng TB dahil sa mahinang panangga. Kadalasan, ang mga taong ito ay nadapuan ng TB dahil nahawaan sila ng [[HIV/AIDS]] na nagpapahina ng [[immune system|panangga ng katawan]].<ref name=Lancet11/> == Mga palatandaan at sintomas == [[Talaksan:Tuberculosis symptoms.svg|thumb|Ang mga pangunahing sintomas ng mga pagkakaiba-iba at yugto ng tuberkulosis ay ibinigay.<ref>{{cite web|url=http://www.emedicinehealth.com/tuberculosis/page3_em.htm|title=Tuberculosis Symptoms|publisher=[[eMedicine]]Health|author=Schiffman G|date=15 January 2009}}</ref> Marami sa mga sintomas ay sumasama sa ibang pagkakaiba-ba habang ang iba ay mas (ngunit di ganap) ang mas partikular para sa ilang mga pagkakaiba-iba. Ang maraming pagkakaiba-iba ay maaaring nagkakasabay.]] Ang humigit-kumulang na 5&ndash;10% ng mga taong walang HIV ngunit nahawaan ng tuberkulosis ay nagkaroon na ng aktibong sakit sa panahon ng kanilang mga buhay.<ref name=Pet2005>{{cite book|editor=Peter G. Gibson; Michael Abramson |title=Evidence-based respiratory medicine|year=2005|publisher=Blackwell|location=Oxford|isbn=978-0-7279-1605-1|pages=321|url=http://books.google.ca/books?id=sDIKJ1s9wEQC&pg=PA321|edition=1. publ.}}</ref> Sa kaibahan, ang 30% ng mga taong nakawaan ng HIV at tuberculosis ay nagkakaroon ng aktibong sakit.<ref name=Pet2005/> Ang tuberkulosis ay maaaring humawa sa anumang bahagi ng katawan, ngunit karaniwan lumalabas sa mga baga (na kilala bilang pulmonary tuberculosis).<ref name=ID10/> Ang Extrapulmonary TB ay lumalabas kapag ang tuberculosis ay nagkakaroon sa labas ng mga baga.Ang Extrapulmonary TB ay maaari ring sumama sa pulmonary TB.<ref name=ID10/> Kabilang sa mga pangkalahatang palatandaan at sintomas ang [[lagnat]],[[matindi (gamot)|panginginig]], [[mga pagpapawis sa gabi]], [[appetite loss|kawalan ng ganang kumain]], [[pagbawas ng timbang]], at [[fatigue (medical)|pagkahapo]].<ref name=ID10/> Significant [[pagdeporma ng mga daliri at kuko]] ay maaari ring lumabas.<ref name=Pet2005/> === May Kaugnayan sa Baga === Kung ang impeksiyon ng tuberculosis ay magiging aktibo, kasama ang mga baga sa humigit-kumulang na 90% ng tao.<ref name=Lancet11/><ref>{{cite book|last=Behera|first=D.|title=Textbook of pulmonary medicine|year=2010|publisher=Jaypee Brothers Medical Pub.|location=New Delhi|isbn=978-81-8448-749-7|pages=457|url=http://books.google.ca/books?id=0TbJjd9eTp0C&pg=PA457|edition=2nd ed.}}</ref> Maaaring kasama sa mga sintomas ang [[pananakit ng dibdib]] at pangmatagalang ubo na may plema. <!-- <ref name=Lancet11/> --> Ang humigit-kumulang na 25% ng mga tao ay walang anumang sintomas (iyan ay nananatili silang "walang mga sintomas").<ref name=Lancet11/> Paminsan-minsan, ang mga tao ay [[hemoptysis|nag-uubo ng dugo]] ng mailiit na dami. Sa mga pambihirang kaso, maaaring masira ng impeksiyon ang [[arterya ng baga]], na nagdudulot ng matinding pagdurugo na tinatawag na [[Rasmussen's aneurysm]].<!-- <ref name=ID10/> --> Ang tuberkulosis ay maaaring maging phindi gumagaling na sakit at maaaring magdulot ng matinding pagpeklat sa itaas na lobe sa mga baga.<!-- <ref name=ID10/> --> Ang bandang itaas ng baga ang mas madalas na naaapektuhan.<ref name=ID10/> Ang dahilan ay hindi ganap na malinaw.<ref name="Robbins" /> Siguro dahil sa ang bandang itaas ng mga baga ay mas naapektuhan dahil sa mas mabuting daloy ng hangin<ref name="Robbins" /> o mahinang daluyan sa [[lymph]].<ref name=ID10/> === Extrapulmonary (Nasa labas ng baga) === Sa 15&ndash;20% ng aktibong mga kaso, ang impeksiyon ay kumakalat sa labas ng mga respiratory organ, na nagiging sanhi ng ibang uri ng TB.<ref>{{cite book|last=Jindal|first=editor-in-chief SK|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|pages=549|url=http://books.google.ca/books?id=EvGTw3wn-zEC&pg=PA549}}</ref> Ang TB na nangyayari sa labas ng mga respiratory organ ay tinatawag na "extrapulmonary tuberculosis".<ref name=Extra2005>{{cite journal|pmid=16300038|year=2005|author=Golden MP, Vikram HR|title=Extrapulmonary tuberculosis: an overview|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2005-11-01_72_9/page/1760|volume=72|issue=9|pages=1761–8|journal=American family physician}}</ref> Ang Extrapulmonary TB ay mas madalas na lumalabas sa [[immunosuppressed o mahinang resistensiya ng katawan]] na mga tao at mga bata. Nangyayari ang Extrapulmonary TB sa mas mahigit sa 50% ng mga taong mayroong HIV.<ref name=Extra2005/> Kasama sa mga kapansin-pansin na lugar ng extrapulmonary impeksiyon ay ang [[pleura o ang saplot ng baga]] (sa tuberculous pleurisy), ang [[central nervous system]] (sa tuberculous [[meningitis]]), at ang [[lymphatic system]] (sa [[scrofula]] ng leeg). Ang Extrapulmonary TB ay nangyayari din sa [[genitourinary system]] (sa [[urogenital na tuberkulosis]]) at sa mga buto at kasu-kasuan (sa [[Pott's disease]] ng gulugod), ang ilan lang sa mga ibang lugar. Kapag ito ay kumalat sa mga buto, ito rin ay kilala bilang "osseous tuberculosis",<ref>{{cite book|last=Kabra|first=[edited by] Vimlesh Seth, S.K.|title=Essentials of tuberculosis in children|year=2006|publisher=Jaypee Bros. Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-81-8061-709-6|pages=249|url=http://books.google.ca/books?id=HkH0YbyBHDQC&pg=PA249|edition=3rd ed.}}</ref> na isang uri ng [[osteomyelitis o pamamaga ng utak ng buto na dulot ng impeksiyon]] .<ref name="Robbins" /> Ang potensiyal na mas malala, mas malaganap na anyo ng TB ay tinatawag na "disseminated" TB, karaniwang kilala bilang [[miliary na tuberkulosis]].<ref name=ID10/> Ang Miliary TB ay bumubuo ng humigit-kumulang na 10% ng mga kaso ng extrapulmonary.<ref name=Gho2008/> == Mga Sanhi == === Mycobacteria === [[Talaksan:Mycobacterium tuberculosis.jpg|thumb|[[Scanning electron micrograph]] ng ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'']] Ang pangunahing sanhi ng TB ay ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'', isang maliit, [[aerobic organism|aerobic (nabubuhay ng may oxygen)]] hindi gumagalaw na [[bacillus]].<ref name=ID10>{{cite book|last=Dolin|first=[edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-443-06839-3|pages=Chapter 250|edition=7th}}</ref> Marami sa mga katangi-tanging klinikal na katangian ng pathogen na ito ay dulot ng mataas na [[lipid]] na taglay nito.<ref>{{cite book |author=Southwick F |title=Infectious Diseases: A Clinical Short Course, 2nd ed. |publisher=McGraw-Hill Medical Publishing Division |date=10 December 2007 |chapter=Chapter 4: Pulmonary Infections |page=104 |url=http://pharma-books.blogspot.com/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |isbn=0-07-147722-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513183905/http://pharma-books.blogspot.com/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |archive-date=13 May 2009 |access-date=31 January 2014 |url-status=live }}</ref> [[cell division|Naghahati-hati]] ito sa bawat 16 &ndash;20 na oras. Ang bilis nito ay mabagal kumpara sa ibang bakteriya, na karaniwang naghahati ng mababa sa isang oras.<ref>{{cite book|last=Jindal|first=editor-in-chief SK|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|pages=525|url=http://books.google.ca/books?id=rAT1bdnDakAC&pg=PA525}}</ref> Ang Mycobacteria ay may [[Bacterial cell structure|panlabas na membrane]] lipid bilayer.<ref name=Niederweis2010>{{cite journal |author=Niederweis M, Danilchanka O, Huff J, Hoffmann C, Engelhardt H |title=Mycobacterial outer membranes: in search of proteins |journal=Trends in Microbiology |volume=18 |issue=3 |pages=109–16 |year=2010 |month=March |pmid=20060722 |pmc=2931330|doi=10.1016/j.tim.2009.12.005 }}</ref> Kung isasagawa ang [[Gram stain]], ang MTB ay maaaring magmantsa na napakahinang "Gram-positive" o hindi nagpapanatili ng dye dahil ang cell wall ay mayroong mataas na [[lipid]] at [[mycolic acid]] .<ref name=Madison_2001>{{cite journal |author=Madison B |title=Application of stains in clinical microbiology |journal=Biotech Histochem |volume=76 |issue=3 |pages=119–25 |year=2001 |pmid=11475314 |doi=10.1080/714028138}}</ref> Makakayanan ng MTB ang mga mahinang mga [[pandisimpekta]] at maaring buhay sa [[Endospore|tuyong kalagayan]] nang ilang linggo. Sa sariling katangian, ang bacterium o mikrobiyo ay maaari lamang lumaki sa loob ng mga selyula ng isang[[host (biology)|host o nagbibigay sustansiya]] na organismo, ngunit maaring paramihin ang ''M. tuberculosis'' [[in vitro|sa laboratoryo]].<ref name=Parish_1999>{{cite journal |author=Parish T, Stoker N |title=Mycobacteria: bugs and bugbears (two steps forward and one step back) |journal=Molecular Biotechnology |volume=13 |issue=3 |pages=191–200 |year=1999| pmid=10934532 |doi = 10.1385/MB:13:3:191}}</ref> Sa paggamit ng mga [[histology|histological]] na bahid na nasa mga [[idinurang]]sampol mula sa [[plema]], matutukoy ng mga siyentipiko ang MTB sa ilalim ng regular (light) na miskroskopyo. (Ang plema at tinatawag ring “sputum.”) Pinapanatili ng MTB ang ilang partikular na bahid kahit na pagkatapos na gamutin ng acidic solution, kaya ito ay inihanay na [[acid-fast bacillus]] (AFB).<ref name=Robbins/><ref name="Madison_2001"/> Ang dalawang paraan ng acid-fast staining ang pinakakaraniwan: ang [[Ziehl&ndash;Neelsen stain]], na minamantsahan ang mga AFB ng makingkad na pula na lumalabas na malinaw labansa asul na background,<ref name=Stain2000>{{cite book |author= |title=Medical Laboratory Science: Theory and Practice|publisher=Tata McGraw-Hill |location=New Delhi |year=2000 |pages=473 |isbn=0-07-463223-X|url=http://books.google.ca/books?id=lciNs3VQPLoC&pg=PA473}}</ref> at ang [[auramine-rhodamine stain]] na kasunod ng[[Fluorescence microscope|fluorescence microscopy]].<ref>{{cite book|last=Piot|first=editors, Richard D. Semba, Martin W. Bloem; foreword by Peter|title=Nutrition and health in developing countries|year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-934115-24-4|pages=291|url=http://books.google.ca/books?id=RhH6uSQy7a4C&pg=PA291|edition=2nd ed.}}</ref> Ang ''M. tuberculosis'' complex (MTBC) kabilang ang apat na iba pang nagdudulot ng TB, [[mycobacterium|mycobacteria]]: “[[Mycobacterium bovis|M. bovis]],” “[[Mycobacterium africanum|M. africanum]],” “[[Mycobacterium canetti|M. canetti]],” at “[[Mycobacterium microti|M. microti]].”<ref>{{cite journal |author=van Soolingen D |title=A novel pathogenic taxon of the Mycobacterium tuberculosis complex, Canetti: characterization of an exceptional isolate from Africa |journal=International Journal of Systematic Bacteriology |volume=47 |issue=4 |pages=1236–45 |year=1997 |pmid=9336935|doi=10.1099/00207713-47-4-1236 |author-separator=, |display-authors=1 |last2=Hoogenboezem |first2=T. |last3=De Haas|first3=P. E. W. |last4=Hermans |first4=P. W. M. |last5=Koedam |first5=M. A. |last6=Teppema |first6=K. S. |last7=Brennan|first7=P. J. |last8=Besra |first8=G. S. |last9=Portaels |first9=F.}}</ref> “M. africanum” ay hindi laganap, pero ito mahalagang sanhi ng tuberkulosis sa mga bahagi ng Africa.<ref>{{cite journal |author=Niemann S |title=Mycobacterium africanum Subtype II Is Associated with Two Distinct Genotypes and Is a Major Cause of Human Tuberculosis in Kampala, Uganda|journal=J. Clin. Microbiol. |volume=40 |issue=9 |pages=3398–405 |year=2002 |pmid=12202584 |pmc=130701|doi=10.1128/JCM.40.9.3398-3405.2002 |author-separator=, |display-authors=1 |last2=Rusch-Gerdes |first2=S. |last3=Joloba|first3=M. L. |last4=Whalen |first4=C. C. |last5=Guwatudde |first5=D. |last6=Ellner |first6=J. J. |last7=Eisenach|first7=K. |last8=Fumokong |first8=N. |last9=Johnson |first9=J. L.}}</ref><ref>{{cite journal |author=Niobe-Eyangoh SN|title=Genetic Biodiversity of Mycobacterium tuberculosis Complex Strains from Patients with Pulmonary Tuberculosis in Cameroon |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=41 |issue=6 |pages=2547–53 |year=2003 |pmid=12791879 |pmc=156567|doi=10.1128/JCM.41.6.2547-2553.2003 |author-separator=, |display-authors=1 |last2=Kuaban |first2=C. |last3=Sorlin|first3=P. |last4=Cunin |first4=P. |last5=Thonnon |first5=J. |last6=Sola |first6=C. |last7=Rastogi |first7=N.|last8=Vincent |first8=V. |last9=Gutierrez |first9=M. C.}}</ref> Ang “M. bovis” ay isa karaniwangsanhi ng tuberkulosis, ngunit ang pagpapakilalang [[pasteurisation|pasteurized na gatas]] inalis ng malaki ang mycobacterium na ito bilang isang pampublikong problema sa kalusugan sa mga mahirap na mga bansa.<ref name=Robbins/><ref>{{cite journal |author=Thoen C, Lobue P, de Kantor I |title=The importance of''Mycobacterium bovis'' as a zoonosis |journal=Vet. Microbiol. |volume=112 |issue=2–4 |pages=339–45 |year=2006|pmid=16387455 |doi=10.1016/j.vetmic.2005.11.047}}</ref> Ang “M. canetti” ay bihira at parang limitado sa [[Horn of Africa]], bagaman may ilang mga kaso ang nakita sa mga African na migrante.<ref>{{cite book|last=Acton|first=Q. Ashton|title=Mycobacterium Infections: New Insights for the Healthcare Professional|year=2011|publisher=ScholarlyEditions|isbn=978-1-4649-0122-5|pages=1968|url=http://books.google.ca/books?id=g2iFfV6uEuAC&pg=PA1968}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pfyffer|first=GE|author2=Auckenthaler, R, van Embden, JD, van Soolingen, D|title=Mycobacterium canettii, the smooth variant of M. tuberculosis, isolated from a Swiss patient exposed in Africa.|journal=Emerging infectious diseases|date=1998 Oct-Dec|volume=4|issue=4|pages=631-4|pmid=9866740}}</ref> Ang “M. microti” ay pambihira rin at kadalasan ay nakikita sa mga taong mahina ang resistensiya, ngunit ang pathogen na ito ay maaaring mas karaniwan kaysa sa inaakala natin.<ref>{{cite journal|last=Panteix|first=G|author2=Gutierrez, MC, Boschiroli, ML, Rouviere, M, Plaidy, A, Pressac, D, Porcheret, H, Chyderiotis, G, Ponsada, M, Van Oortegem, K, Salloum, S, Cabuzel, S, Bañuls, AL, Van de Perre, P, Godreuil, S|title=Pulmonary tuberculosis due to Mycobacterium microti: a study of six recent cases in France.|journal=Journal of medical microbiology|date=2010 Aug|volume=59|issue=Pt 8|pages=984-9|pmid=20488936}}</ref> Ang ibang kilalang mga pathogenic mycobacteria kabilang ang“[[Mycobacterium leprae|M. leprae]],” “[[Mycobacterium avium complex|M. avium]],” at “[[Mycobacterium kansasii|M. kansasii]].” Ang dalawang huling nabanggit na klase ay inuuri bilang "[[nontuberculous mycobacteria]]" (NTM). Ang NTM ay hindi nagdudulot ng TB o [[ketong]], ngunit nagdudulot ito ng sanhi ng mga sakit sa baga na nahahawig sa TB.<ref name=ALA_1997>{{cite journal |title=Diagnosis and treatment of disease caused by nontuberculous mycobacteria. This official statement of the American Thoracic Society was approved by the Board of Directors, March 1997. Medical Section of the American Lung Association |journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=156 |issue=2 Pt 2 |pages=S1–25 |year=1997 |pmid = 9279284 |author=American Thoracic Society }}</ref> === Mga salik ng panganib === May ilang mga salik na ang mga tao ay mas madaling magkaroon ng mga impeksiyon ng TB. Ang pinakamahalagang salik ng panganib na pandaigdigan ay [[HIV]]; 13% ng lahat ng mga kaso ng TB ay nahawaan ng HIV virus.<ref name=WHO2011/> Ito ay karaniwang problema sa [[sub-Saharan Africa]], kung saan ang bilang ng HIV ay mataas.<ref>{{cite web|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/index.html|title=Global tuberculosis control–surveillance, planning, financing WHO Report 2006|access-date=13 October 2006}}</ref><ref>{{cite journal|last=Chaisson|first=RE|author2=Martinson, NA|title=Tuberculosis in Africa--combating an HIV-driven crisis|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-03-13_358_11/page/1089|journal=The New England Journal of Medicine|date=13 March 2008|volume=358|issue=11|pages=1089–92|pmid=18337598|doi=10.1056/NEJMp0800809}}</ref> Ang Tuberculosis ay malapit na iniuugnay sa pagsisikip ng mga tao at [[kakulangan sa nutrisyon]]. Ang link na ang TB ang isa sa mga pangunahing [[sakit ng kahirapan]].<ref name=Lancet11/> Ang mga uri ng taong mas nanganganib na mahawaan ng impeksiyon sa TB: mga taong nagtuturok ng mga labag sa batas na droga, mga naninirahan at empleyado ng mga lugar kung saan nagtitipon-tipon ang mga taong madaling mahawa ng impeksiyon (halimbawa, mga piitan at silungan ng mga walang tinitirhan), mga taong maralita at walang sapat na pangangalagang medikal, mga minoryang etniko na mas nanganganib mahawa, mga batang may malapit na pakikipag-ugnayan sa mga tao, at mga health provider na naglilingkod sa mga kliyenteng ito.<ref name=Griffith_1996>{{cite journal |author=Griffith D, Kerr C|title=Tuberculosis: disease of the past, disease of the present |journal=J Perianesth Nurs |volume=11 |issue=4|pages=240–5 |year=1996|pmid = 8964016|doi = 10.1016/S1089-9472(96)80023-2}}</ref> Ang pabalik-balik na sakit sa baga ay isa pang mahakagang dahilan ng panganib. Ang [[Silicosis]] ay pinapataas ang panganib ng 30 na beses.<ref name=table3>{{cite journal |title=Targeted tuberculin testing and treatment of latent tuberculosis infection. American Thoracic Society |journal=MMWR Recomm Rep |volume=49 |issue=RR–6|pages=1–51|year=200|month=June|pmid=10881762|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr4906a1.htm#tab3|author1=ATS/CDC Statement Committee on Latent Tuberculosis Infection}}</ref> Mga taong [[naninigarilyo]] ay may halos dobleng nanganganib ng TB kaysa sa mga hindi naninigarilyo.<ref>{{cite journal|last=van Zyl Smit|first=RN|author2=Pai, M, Yew, WW, Leung, CC, Zumla, A, Bateman, ED, Dheda, K|title=Global lung health: the colliding epidemics of tuberculosis, tobacco smoking, HIV and COPD.|journal=The European respiratory journal : official journal of the European Society for Clinical Respiratory Physiology|date=2010 Jan|volume=35|issue=1|pages=27-33|pmid=20044459|quote=These analyses indicate that smokers are almost twice as likely to be infected with TB and to progress to active disease (RR of ∼1.5 for latent TB infection (LTBI) and RR of ∼2.0 for TB disease). Smokers are also twice as likely to die from TB (RR of ∼2.0 for TB mortality), but data are difficult to interpret because of heterogeneity in the results across studies.}}</ref> Ang ibang estado ng sakit ay maaari ring tumaas ang panganib ng pagkakaroon ng tuberculosis, kabilang ang [[alcoholism o pagkalulong sa alak]]<ref name=Lancet11/> at ang [[diabetes mellitus]] (tatlong beses ang panganib).<ref>{{cite journal|last=Restrepo|first=BI|title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: renewal of old acquaintances|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=15 August 2007|volume=45|issue=4|pages=436–8|pmid=17638190|doi=10.1086/519939|pmc=2900315}}</ref> Ang mga partikular na gamot, tulad ng[[corticosteroids]] at [[infliximab]] (isang anti-αTNF monoclonal antibody) ay mga tumataas na mahalagang salik ng panganib, lalong-lalo sa the [[mahirap na bansa]].<ref name=Lancet11/> At, ang isang [[genetic susceptibility o genetikong madaling mahawa]]<ref>{{cite journal|last=Möller|first=M|author2=Hoal, EG|title=Current findings, challenges and novel approaches in human genetic susceptibility to tuberculosis|url=https://archive.org/details/sim_tuberculosis_2010-03_90_2/page/71|journal=Tuberculosis (Edinburgh, Scotland)|date=2010 Mar|volume=90|issue=2|pages=71–83|pmid=20206579|doi=10.1016/j.tube.2010.02.002}}</ref> na umiiral, ngunit hindi pa natukoy ng mga siyentipiko kung gaano mahalaga ito.<ref name=Lancet11/> == Mekanismo == [[Talaksan:TB poster.jpg|thumb|Mga pampublikong kampanyang pangkalusugan noong 1920s na sumubok na pigilan ang pagkalat ng TB.]] === Pagkakahawa === Kapag ang mga taong may aktibong TB sa baga ay umubo, bumabahin, nagsasalita, kumkanta, dumudura, sila ay naglalabas ng mga nakakahawang [[particulate|aerosol]] na maliit na patak na 0.5 to 5 [[µm]] sa diyametro. Ang isang bahin ay maaaring makapaglabas ng 40,000&nbsp;ng maliit na patak.<ref name=Cole_1998>{{cite journal|author=Cole E, Cook C |title=Characterization of infectious aerosols in health care facilities: an aid to effective engineering controls and preventive strategies |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-infection-control_1998-08_26_4/page/453 |journal=Am J Infect Control |volume=26 |issue=4 |pages=453–64 |year=1998|pmid=9721404|doi = 10.1016/S0196-6553(98)70046-X}}</ref> Ang bawat patak ay maaaring ilipat ang sakit dahil sa ang dosis ng impeksiyon ng tuberkulosis ay napakababa. (Ang isang tao na lumalanghap ng mas kaunti sa 10 bakterya ay maaaring mahawa).<ref>{{cite journal |author=Nicas M, Nazaroff WW, Hubbard A |title=Toward understanding the risk of secondary airborne infection: emission of respirable pathogens |journal=J Occup Environ Hyg |volume=2 |issue=3 |pages=143–54 |year=2005|pmid=15764538|doi = 10.1080/15459620590918466}}</ref> Ang mga taong may pangmatagalan, madalas, o malapitang pakikipag-ugnayan sa mga taong may TB ay nanganganib na mahawaan, na may tinatayang 22% ng pagahawa.<ref name=Ahmed_2011>{{cite journal |author=Ahmed N, Hasnain S |title=Molecular epidemiology of tuberculosis in India: Moving forward with a systems biology approach |url=https://archive.org/details/sim_tuberculosis_2011-09_91_5/page/407 |journal=Tuberculosis |volume=91|issue=5 |pages=407–3 |year=2011|pmid = 21514230|doi = 10.1016/j.tube.2011.03.006}}</ref> Ang isang taong may patuloy ngunit hindi nagagamot na tuberkulosis ay maaring makahawa ng 10-15 (o mahigit pa) na ibang tao bawat taon.<ref name="WHO2012data"/> Sa karaniwan, ang mga tao lamang na may aktibong TB ang inililipat ang sakit. Ang mga tao na may nakatagong impeksiyon ay hindi naisip na nakakahawa.<ref name=Robbins/> Ang bagay na maaring mangyari ng paglilipat sa isang tao sa isa pa ay nababatay sa mga ilang salik. Kabilang ang mga salik na ito ang bilang ng mga nakakahawang maliliit na patak na inilalabas ng nagdadala ng sakit, ang pagiging mabisa ng bentilasyon sa paligid ng mga tao, ang tagal ng pagkakalantad, ang [[pagkakadulot ng sakit o virulence]] ng''M. tuberculosis'' [[strain (biology)|strain]], at ang antas ng resistensiya ng hindi nahawaan na tao.<ref name=CDCcourse>{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC), Division of Tuberculosis Elimination|url=http://www.cdc.gov/tb/education/corecurr/pdf/corecurr_all.pdf|title=Core Curriculum on Tuberculosis: What the Clinician Should Know|page=24|edition=5th|year=2011}}</ref> Para maiwasan ang lakas ng pagkakahawa tao sa tao, ihiwalay ang mga taong may aktibo ("overt" o lantad) na TB at ilagay sila sa mga paggamot sa kontra-TB na gamot. Pagkalipas ng mga dalawang linggo ng mabisang paggamot, ang mga taong may [[Antibiotic resistance|non-resistant]] na mga aktibong impeksiyon ay karaniwan hindi nananatiling nakakahawa sa iba.<ref name="Ahmed_2011"/> Kung ang isang tao ay nahawaan, karaniwang tatagal ito ng tatlo hanggang apat na linggo bago ang bagong nahawaan na tao ay magkakaroon ng impeksiyon sapat na para mailipat ang sakit sa iba.<ref>{{cite web | url=http://www.mayoclinic.com/health/tuberculosis/DS00372/DSECTION=3|title=Causes of Tuberculosis|access-date=19 October 2007|date=21 December 2006|publisher=[[Mayo Clinic]]}}</ref> === Pathogenesis === Ang mga 90% ng mga taong nahawaan ng ''M. tuberculosis'' ay may [[walang palatandaan o sintomas]], mga hindi aktibong TB impeksiyon (kung minsan ay tinatawag na LTBI).<ref name=Book90>{{cite book|last=Skolnik|first=Richard|title=Global health 101|year=2011|publisher=Jones & Bartlett Learning|location=Burlington, MA|isbn=978-0-7637-9751-5|pages=253|url=http://books.google.ca/books?id=sBQRpj4uWmYC&pg=PA253|edition=2nd ed.}}</ref> Ang mga taong ito ay may 10% na pagkakataon sa buong buhay na ang hindi aktibong impeksiyon ay magpapatuloy sa maliwanag, aktibong sakit na tuberkulosis.<ref name=Arch2009>{{cite book|last=editors|first=Arch G. Mainous III, Claire Pomeroy,|title=Management of antimicrobials in infectious diseases : impact of antibiotic resistance.|year=2009|publisher=Humana|location=Totowa, N.J.|isbn=978-1-60327-238-4|pages=74|url=http://books.google.ca/books?id=hwVFAPLYznsC&pg=PA74|edition=2nd rev. ed.}}</ref> Para sa mga taong may HIV, ang panganib na sila ay magkakaroon ng aktibong TB ay tumataas sa halos 10% sa isang taon.<ref name=Arch2009/> Kung hindi mabibigyan ng mabisang paggamot, ang dami ng kamatayan para sa kaso ng aktibong TB ay hanggang sa 66%.<ref name=WHO2012data/> Nagsisimula ang impeksiyon sa TB kapag naarrating ng mycobacteria ang [[Pulmonary alveolus|pulmonary alveoli]], kung saan sila ay namiminsala at dumarami sa loob ng [[endosomes]] ng alveolar [[macrophages]].<ref name=Robbins/><ref name=Houben>{{cite journal |author=Houben E, Nguyen L, Pieters J | title=Interaction of pathogenic mycobacteria with the host immune system |journal=Curr Opin Microbiol | volume=9 | issue=1 | pages=76–85 | year=2006 | pmid=16406837 | doi=10.1016/j.mib.2005.12.014}}</ref> Ang pangunahing lugar ng impeksiyon sa baga, na kilala na "[[Ghon focus]]", ay nasa itaas na bahagi ng ibabang lobe, o ang ibabang bahagi ng [[lung|bandang itaas na lobe]].<ref name=Robbins/> Ang tuberculosis sa mga baga ay maaari ring maganap sa pamamagitan ng impeksiyon mula sa daloy ng dugo, na kilala bilang isang[[Simon focus]]. Ang Simon focus na impeksiyon ay karaniwang nakikita sa itaas na bahagi ng baga.<ref>{{cite book|last=Khan|title=Essence Of Paediatrics|year=2011|publisher=Elsevier India|isbn=978-81-312-2804-3|pages=401|url=http://books.google.ca/books?id=gERCc6KTxwoC&pg=PA401}}</ref> Itong nagmumula sa dugo na paglillipat ay maaari ring magkalat ng impeksiyon sa mas malalayong bahagi tulad ng sa mga kulani, bato, ang utak, at mga buto.<ref name=Robbins/><ref name=Herrmann_2005>{{cite journal |author=Herrmann J, Lagrange P |title=Dendritic cells and ''Mycobacterium tuberculosis'': which is the Trojan horse? |journal=Pathol Biol (Paris) |volume=53 |issue=1|pages=35–40 |year=2005|pmid = 15620608 |doi=10.1016/j.patbio.2004.01.004}}</ref> Naapektuhan ng tuberkulosis ang lahat ng bahagi ng katawan, ngunit sa hindi mga malamang kadahilanan bihira itong maapektuhan ang [[puso]], mga [[skeletal muscle]], [[lapay]], o [[thyroid]].<ref>{{cite journal |author=Agarwal R, Malhotra P, Awasthi A, Kakkar N, Gupta D |pmc=1090580 |title=Tuberculous dilated cardiomyopathy: an under-recognized entity? |journal=BMC Infect Dis |volume=5 |issue=1 |page=29 |year=2005|pmid=15857515 |doi=10.1186/1471-2334-5-29}}</ref> Ang tuberkulosis ay inuring bilang isa sa mga sakit na pamamaga ng mga [[granuloma]]. Ang mga [[macrophage]], [[T cell|T lymphocytes]], [[B cell|B lymphocytes]], at [[fibroblast]] ay ilan sa mga selyula na sama-samang bumubuo ng mga [[granuloma]]. Ang mga [[lymphocytes]] ang pumapaligid sa mga may impeksiyon na mga macrophage. Ang granuloma ang pumipigil sa pagkalat ng mycobacteria at nagbibigay ng lokal na kapaligiran para sa interaksiyon ng mga selyula para sa sistema ng resistensiya sa sakit. Ang bakterya sa loob ng granuloma ay maaaring maging hindi aktibo, na nagreresulta sa isang natatagong impeksiyong. Ang iba katangian ng mga granuloma ay ang pagkakaroon ng abnormal na kamatayan ng selyula ([[necrosis]]) sa gitna ng [[Tubercle (anatomy)|tubercles]]. Sa tingin, ang necrosis na ito ay may karakter na malambot, mala-puting keso at tinawag na [[caseous]] [[necrosis]].<ref name=Grosset>{{cite journal |author=Grosset J |title=Mycobacterium tuberculosis in the Extracellular Compartment: an Underestimated Adversary |journal=Antimicrob Agents Chemother |volume=47|issue=3 |pages=833–6 |year=2003|pmid = 12604509|doi = 10.1128/AAC.47.3.833-836.2003 |pmc=149338}}</ref> Ang bakterya ng TB ay maaaring makapasok sa daloy ng dugo mula sa bahagi ng napinsalang tisyu. Maaaring kumalat ang mga ito sa buong katawan at bumuo ng maraming sentro ng impeksiyon, na lilitaw na maliit, puting tubercle sa mga tisyu.<ref>{{cite book|last=Crowley|first=Leonard V.|title=An introduction to human disease : pathology and pathophysiology correlations|year=2010|publisher=Jones and Bartlett|location=Sudbury, Mass.|isbn=978-0-7637-6591-0|pages=374|url=http://books.google.ca/books?id=TEiuWP4z_QIC&pg=PA374|edition=8th ed.}}</ref> Ang malubhang uri ito ng sakit na TB ay tinatawag na [[miliary na tuberkulosis]]. Ang uring ito ng TB ay pinakaraniwan sa mga bata at taong may HIV.<ref>{{cite book|last=Anthony|first=Harries|title=TB/HIV a Clinical Manual.|year=2005|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-154634-8|pages=75|url=http://books.google.ca/books?id=8dfhwKaCSxkC&pg=PA75|edition=2nd }}</ref> Ang mga taong mayroon nitong naihawang TB ay may mataas na bilang ng namatay kahit na paggamot (mga 30%).<ref name=Gho2008>{{cite book|last=Ghosh|first=editors-in-chief, Thomas M. Habermann, Amit K.|title=Mayo Clinic internal medicine : concise textbook|year=2008|publisher=Mayo Clinic Scientific Press|location=Rochester, MN|isbn=978-1-4200-6749-1|pages=789|url=http://books.google.ca/books?id=YJtodBwNxokC&pg=PA789}}</ref><ref>{{cite journal|last=Jacob|first=JT|author2=Mehta, AK, Leonard, MK|title=Acute forms of tuberculosis in adults.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2009-01_122_1/page/12|journal=The American journal of medicine|date=2009 Jan|volume=122|issue=1|pages=12-7|pmid=19114163}}</ref> Sa maraming tao, ang impeksiyon ay lumalaki at lumiliit. Ang pagkakapinsala ng tisyu at necrosis ay madalas na binabalanse ng pagpapagaling at [[fibrosis]].<ref name=Grosset/> Ang naapektuhan na tisyu ay napapalitan ng pagpepeklat at mga cavity na may caseous necrotic na materyal. Sa panahon ng aktibong sakit, ang ilan sa mga cavity na ito ay naisasama sa mga daan ng hangin na [[bronchi]] at ang material na ito ay maaaring mai-ubo. Ang materyal na ito ay nagtataglay ng bakterya at maaaring magkalat ng impeksiyon. Ang paggamot na may naaangkop na mga [[antibyotiko]] ang pumapatay sa bakterya at nagbibigay kakayahan para gumaling. Kapag nagamot na ang sakit, ang mga nadamay na bahagi ay napapalitan ng peklat ng [[himaymay]].<ref name=Grosset/> == Pagkilala == [[Talaksan:TB in sputum.png|thumb|''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' ([[Ziehl-Neelsen stain|may mantsang pula]]) sa [[dura]]]] === Aktibong tuberkulosis === Mahirap na matukoy ang aktibong tuberculosis na batay lamang sa mga palatandaan at hudyat.<ref name=DiagP2011>{{cite journal|last=Bento|first=J|author2=Silva, AS, Rodrigues, F, Duarte, R|title=[Diagnostic tools in tuberculosis].|journal=Acta medica portuguesa|date=2011 Jan-Feb|volume=24|issue=1|pages=145–54|pmid=21672452}}</ref> Mahirap ring matukoy ang sakit sa mga taong [[immunosuppressed]].<ref name=Clinic2009>{{cite journal|last=Escalante|first=P|title=In the clinic. Tuberculosis.|journal=Annals of internal medicine|date=2009 Jun 2|volume=150|issue=11|pages=ITC61-614; quiz ITV616|pmid=19487708}}</ref> Gayun pa man, ang mga taong may mga palatandaan ng sakit sa baga o [[constitutional symptoms]] na tumatagal sa mahigit sa dalawang linggo ay maaring may TB.<ref name=Clinic2009/> Ang [[chest X-ray]] at sari-saring mga [[pag-culture sa laway at plema]] para sa [[acid-fast bacilli]] ay karaniwang bahagi ng simula ng pagsusuri.<ref name=Clinic2009/> Ang Interferon-γ ay naglalabas ng assays (o mga IGRA) at ang tuberculin na mga pagsusuri sa balat ay kapaki-pakinabang sa mahirap na mundo.<ref>{{cite journal|last=Metcalfe|first=JZ|author2=Everett, CK, Steingart, KR, Cattamanchi, A, Huang, L, Hopewell, PC, Pai, M|title=Interferon-γ release assays for active pulmonary tuberculosis diagnosis in adults in low- and middle-income countries: systematic review and meta-analysis.|journal=The Journal of infectious diseases|date=2011 Nov 15|volume=204 Suppl 4|pages=S1120-9|pmid=21996694}}</ref><ref name="Sester 100-11">{{cite journal|last=Sester|first=M|author2=Sotgiu, G, Lange, C, Giehl, C, Girardi, E, Migliori, GB, Bossink, A, Dheda, K, Diel, R, Dominguez, J, Lipman, M, Nemeth, J, Ravn, P, Winkler, S, Huitric, E, Sandgren, A, Manissero, D|title=Interferon-γ release assays for the diagnosis of active tuberculosis: a systematic review and meta-analysis.|journal=The European respiratory journal : official journal of the European Society for Clinical Respiratory Physiology|date=2011 Jan|volume=37|issue=1|pages=100-11|pmid=20847080}}</ref> Ang mga IGRA ay may mga katulad na limitasyon sa mga taong may HIV.<ref name="Sester 100-11"/><ref>{{cite journal|last=Chen|first=J|author2=Zhang, R, Wang, J, Liu, L, Zheng, Y, Shen, Y, Qi, T, Lu, H|title=Interferon-gamma release assays for the diagnosis of active tuberculosis in HIV-infected patients: systematic review and meta-analysis.|journal=The Journal of infectious diseases|date=2011 Nov 15|volume=204 Suppl 4|pages=S1120-9|pmid=21996694}}</ref> Ang tiyak na pagkakatukoy ng TB ay nagagawa kapag ang “M. tuberculosis” ay natukoy sa isang klinikal na sampol (halimbawa, [[laway at plema]], [[nana]], o ang [[biopsy]] [[tisyu]]). Gayunpaman, ang mahirap na culture process para sa mabagal na lumaking organismo na maaring tumagal ng dalawa hanggang anim na linggo para sa culture ng dugo o dura.<ref>{{cite book|last=Diseases|first=Special Programme for Research & Training in Tropical|title=Diagnostics for tuberculosis : global demand and market potential.|year=2006|publisher=World Health Organization on behalf of the Special Programme for Research and Training in Tropical Diseases|location=Geneva|isbn=978-92-4-156330-7|pages=36|url=http://books.google.ca/books?id=CFPpcCef4yQC&pg=PA36}}</ref> Kaya ang paggamot ay madalas na nasisimulan bago pa matiyak ng mga culture.<ref name=NICE2011/> Ang mga [[Nucleic acid amplification na pagsusuri]] at [[adenosine deaminase]]na pagsusuti ay mabilis na makatukoy ng TB.<ref name=DiagP2011/> Gayun pa man, ang mga pagsusuring ito ay hindi karaniwang inirerekomenda dahil bihira nitong binabago kung paano ginagamot ang isang tao.<ref name=NICE2011/> Ang mga pagsusuri ng dugo para matukoy ang mga antibody ay hindi [[sensitivity and specificity|tiyak]] o [[sensitivity and specificity|sensitibo]], kaya hindi inirerekomenda ang mga ito.<ref>{{cite journal|last=Steingart|first=KR|author2=Flores, LL, Dendukuri, N, Schiller, I, Laal, S, Ramsay, A, Hopewell, PC, Pai, M|title=Commercial serological tests for the diagnosis of active pulmonary and extrapulmonary tuberculosis: an updated systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS medicine|date=2011 Aug|volume=8|issue=8|pages=e1001062|pmid=21857806|doi=10.1371/journal.pmed.1001062|pmc=3153457}}</ref> === Hindi aktibong tuberkulosis === [[Talaksan:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|[[Mantoux test|Mantoux tuberculin skin test]]]] Ang [[Mantoux test|Mantoux tuberculin skin test]] ay madalas na ginagamit para suriin ang mga taong mataas ang panganib para sa TB.<ref name=Clinic2009/> Ang mga taong dati nang nabakunahan ay maaaring magkaroon ng isang resulta na positibong mali na pagsuri.<ref name=Rothel_2005>{{cite journal|author=Rothel J, Andersen P |title=Diagnosis of latent ''Mycobacterium tuberculosis'' infection: is the demise of the Mantoux test imminent?|journal=Expert Rev Anti Infect Ther |volume=3 |issue=6 |pages=981–93 |year=2005|pmid = 16307510|doi = 10.1586/14787210.3.6.981}}</ref> Ang pagsusuri ay maaring negatibong mali sa mga taong may [[sarcoidosis]], [[Hodgkin's lymphoma]], at [[malnutrisyon]]. Ang mahalaga, ang pagsusuri ay maaring maging negatibong mali para sa mga taong may aktibong tuberkulosis. Ang<ref name=Robbins/>[[mga interferon gamma release assay]] (o mga IGRA) sa isang sampol ng dugo ay inirerekomenda para sa mga taong positibo sa pagpapasuri ng Mantoux.<ref name=NICE2011>{{NICE|117|Tuberculosis|2011}}</ref> Ang mga IGRA ay hindi apektado ng pagpapabakuna o karamihan ng [[mycobacteria sa kapaligiran]], kaya ang mga ito ay lumilikha ng mga resulta na[[maling tinukoy bilang tama]] <ref>{{cite journal|author=Pai M, Zwerling A, Menzies D|title=Systematic Review: T-Cell–based Assays for the Diagnosis of Latent Tuberculosis Infection: An Update |journal=Ann. Intern. Med. |volume=149 |issue=3 |pages=1–9 |year=2008 |pmid=18593687 |pmc=2951987}}</ref> Gayun pa man, ang ito ay apektado ng “M. szulgai,” “M. marinum,” at “M. kansasii.”<ref>{{cite book|last=Jindal|first=editor-in-chief SK|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|pages=544|url=http://books.google.ca/books?id=rAT1bdnDakAC&pg=PA544}}</ref> Ang mga IGRA ay maaaring palakihin ng pagiging sensitibo kapag ang mga ito ay ginamit sa karagdagan sa dagdag sa pagsusuri ng balat. Ngunit ang mga IGRA ay maaaring mas mababa ang pagiging sensitibo nito kaysa sa sa pagsusuri ng balat kapag ang mga ito ay solong ginagamit.<ref>{{cite journal|last=Amicosante|first=M|author2=Ciccozzi, M, Markova, R|title=Rational use of immunodiagnostic tools for tuberculosis infection: guidelines and cost effectiveness studies.|journal=The new microbiologica|date=2010 Apr|volume=33|issue=2|pages=93-107|pmid=20518271}}</ref> == Pag-iwas == Ang mga pagsisikap para maiwasan at mapamahalaan ang tuberculosis ay batay sa pagpapabakuna ng mga sanggol at ang pagtukoy at naaangkop na paggamot ng mga aktibong tagpo.<ref name=Lancet11/> Ang [[World Health Organization]] ( WHO) ay nagtamo ng ilang tagumpay sa pinahusay na balak ng paggamot. May kaunting pagbaba ang nakita sa mga dami ng tagpo.<ref name=Lancet11/> === Mga Bakuna === Sa 2011, ang magagamit lamang na [[bakuna]] ay ang [[bacillus Calmette-Guérin|bacillus Calmette&ndash;Guérin]] (BCG). Ang BCG ay mabisa laban sa pagkahawa ng sakit sa pagkabata, ngunit ito ay nagbibigay ng pabagu-bagong proteksiyon laban sa pagkakahawa ng TB sa baga.<ref>{{cite journal|last=McShane|first=H|title=Tuberculosis vaccines: beyond bacille Calmette–Guérin|journal=Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences|date=12 October 2011|volume=366|issue=1579|pages=2782–9|pmid=21893541|doi=10.1098/rstb.2011.0097|pmc=3146779}}</ref> Gayunpaman, ito ay malawakang ginagamit na bakuna sa buong mundo, na may mahigit sa 90% ng lahat ng mga bata ang [[nabakunahan]].<ref name=Lancet11/> Gayunpaman, ang panangga ay humihina pagkalipas ng mga sampung taon.<ref name=Lancet11/> Ang tuberkulosis ay hindi karaniwan sa karamihan ng lugar sa Canada, United Kingdom, at sa Estados Unidos, kaya ang BCG ay ibinibigay lamang sa mga taong mataas ang panganib.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/tb/topic/vaccines/|title=Vaccine and Immunizations: TB Vaccine (BCG)|publisher =Centers for Disease Control and Prevention|year=2011|access-date=26 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=BCG Vaccine Usage in Canada -Current and Historical|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/tbpc-latb/bcgvac_1206-eng.php|work=Public Health Agency of Canada|access-date=30 December 2011|year=2010|month=September|archive-date=30 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330042719/http://www.phac-aspc.gc.ca/tbpc-latb/bcgvac_1206-eng.php|url-status=dead}}</ref><ref name=UK06>{{cite journal|last=Teo|first=SS|author2=Shingadia, DV|title=Does BCG have a role in tuberculosis control and prevention in the United Kingdom?|journal=Archives of Disease in Childhood|date=2006 Jun|volume=91|issue=6|pages=529–31|pmid=16714729|pmc= 2082765|doi=10.1136/adc.2005.085043 }}</ref> Ang isang dahilan na hindi gamitin ang bakuna ay ginagawa itong positibong mali ang [[tuberculin na pagsusuri sa balat]] na ginagawa ang pagsuri ito na walang silbi upang i-screen ang sakit.<ref name=UK06/> Ang mga bagong bakuna ay kasakuluyang nililikha.<ref name=Lancet11/> === Kalusugan ng Publiko === Itinatag ng World Health Organization ang TB na isang “pandaigdigang emerhensiya sa kalusugan” noong 1993.<ref name=Lancet11/> Noong 2006, binuo ng Stop TB Partnership ang [[Pandaigdigang Plano para Pigilan ang Tuberkulosis]] na naglalayon na iligtas ang 14 milyong buhay sa 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.stoptb.org/global/plan/|title=The Global Plan to Stop TB|publisher=[[World Health Organization]]|year=2011|access-date=13 June 2011|archive-date=12 Hunyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612030924/http://www.stoptb.org/global/plan/|url-status=dead}}</ref> Ang ilang mga layunin na kanilang itinalaga ay malamang na hindi na makakamit sa 2015, karamihan dahil pagtaas ng HIV na kaugnay sa tuberculosis at ang paglitaw ng maraming tuberkulosis na di tinatablan ng gamot o multiple drug-resistant tuberculosis (MDR-TB).<ref name=Lancet11/> Ang sistema ng [[pag-uuri ng tuberkulosis]] na ginawa ng [[American Thoracic Society]] ay ginagamit sa mga programa sa kalusugan ng publiko.<ref>{{cite book|last=Warrell|first=ed. by D. J. Weatherall ... [4. + 5. ed.] ed. by David A.|title=Sections 1 - 10.|year=2005|publisher=Oxford Univ. Press|location=Oxford [u.a.]|isbn=978-0-19-857014-1|pages=560|url=http://books.google.ca/books?id=EhjX517cGVsC&pg=PA560|edition=4. ed., paperback.}}</ref> == Pangangasiwa == Ang paggamot ng TB ay gumagamit ng mga [[antibayotik]] upang puksain ang bakterya. Ang mabisang paggamot ng TB ay mahirap dahil sa hindi karaniwang kayarian at kemikal na pagkakabuo ng mycobacterial cell wall. Ang cell wall ay pinipigilan ang mga gamot at ginagawang hindi mabisa ang maraming antibayotik.<ref>{{cite journal |author=Brennan PJ, Nikaido H |title=The envelope of mycobacteria|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1995_64/page/29 |journal=Annu. Rev. Biochem. |volume=64 |pages=29–63 |year=1995 |pmid=7574484|doi=10.1146/annurev.bi.64.070195.000333}}</ref> Ang dalawang antibayotik na karaniwang ginagamit ay ang [[isoniazid]] at [[rifampicin]], at ang mga paggamot ay maaring tumagal ng maraming buwan.<ref name=CDCcourse/> Ang paggamot ng hindi tuluyang TB ay kadalasan ay gumagamit ng isang antibayotik.<ref name=Latent2011/> Ang tuluyang sakit na TB ay pinakabisang magagamot gamit ang mga kumbinasyon ng maraming antibayitik para mabawasan ang panganib na ang bakterya ay makakagawa ng [[paglaban sa antibayotik]].<ref name=Lancet11/> Ang mga tao na may hindi aktibong [[impeksiyon|pagsakop]] ay ginagamot din para pigilan ang mga itong magkaroon ng tuluyang sakit na TB kalaunan sa buhay.<ref name=Latent2011>{{cite journal|last=Menzies|first=D|author2=Al Jahdali, H, Al Otaibi, B|title=Recent developments in treatment of latent tuberculosis infection.|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Mar|volume=133|pages=257-66|pmid=21441678}}</ref> Inirerekomenda ng WHO ang [[terapewtika na direktang binabantayan]]. Sa terapwetikang ito, binabantayan ng health care provider na iniinom ng tao ang kaniyang mga gamot. Ang layunin ay bawasan ang bilang ng mga taong hindi wasto ang pag-inom ng mga [[antibayotik]].<ref>{{cite book |author=Arch G., III Mainous |title=Management of Antimicrobials in Infectious Diseases: Impact of Antibiotic Resistance |publisher=Humana Pr |location= |year=2010 |pages=69 |isbn=1-60327-238-0 |oclc=|url=http://books.google.ca/books?id=hwVFAPLYznsC&pg=PA69}}</ref> Gayupaman, ang ebidensiyang tumataguyod sa terapwetika tuwirang pagmasid ay mahina.<ref>{{cite journal |author=Volmink J, Garner P |title=Directly observed therapy for treating tuberculosis |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=4 |pages=CD003343 |year=2007|pmid=17943789 |doi=10.1002/14651858.CD003343.pub3 |url=}}</ref> Mabisa ang mga pamamaraan na nagpapaalala sa mga tao na ang paggamot ay mahalaga.<ref>{{cite journal|last=Liu|first=Q|author2=Abba, K; Alejandria, MM; Balanag, VM; Berba, RP; Lansang, MA|title=Reminder systems and late patient tracers in the diagnosis and management of tuberculosis.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2008 Oct 8|issue=4|pages=CD006594|pmid=18843723}}</ref> === Bagong pagsimula === Nitong 2010, ang iminumungkahing paggamot ng bagong pagsimula ng tuberkulosis sa baga ay ang kumbinasyon ng antibayotik para sa anim na buwan. Para sa unang dalawang buwan, magbigay ng rifampicin, isoniazid, [[pyrazinamide]], at [[ethambutol]]. Para sa huling apat na buwan, mabigay ng rifampicin at isoniazid.<ref name=Lancet11/> Kung saan malakas ang paglaban sa isoniazid, magagamit sa halip na ethambutol para sa huling apat na buwan.<ref name=Lancet11/> === Pabalik-balik na sakit === Kung babalik ang tuberkulosis, magsagawa ng mga pagsusuri upang matukoy kung aling mga antibayotik ito maselan bago tukuyin ang paggamot.<ref name=Lancet11/> Kung matutukoy ang [[multi-drug-resistant tuberculosis|multiple drug-resistant TB o ang TB na di tinatablan ng maraming gamot]] (MDR-TB), iminumungkahi ang paggamot sa hindi bababa sa apat na mabisang antibayotik na para sa 18–24&nbsp;na buwan.<ref name=Lancet11/> === Paglaban sa Gamot === Ang pangunahing paglaban ay nagaganap kapag ang isang tao ay nahawa ng resistant strain ng TB. Ang taong lubos na madaling tablan ng TB ay maaring magkaroon ng pangalawang (nakuha) na paglaban sa panahon ng paggamot. Ang isang tao ay maaring magkaroon ng pangalawang paglaban dahil sa kakulangan ng paggamot, kung hindi nila iniinom ang iniresetang naaangkop na balak (kakulangan ng pagsunod), o kung gamit nila ang mababang kalidad na gamot.<ref name=OBrien>{{cite journal |author=O'Brien R |title=Drug-resistant tuberculosis: etiology, management and prevention |journal=Semin Respir Infect |volume=9 |issue=2|pages=104–12 |year=1994|pmid = 7973169}}</ref> Ang TB na may paglaban sa gamot ay isang seryosong problema sa kalusugan ng madla sa maraming mahirap na bansa. Ang paggamot ng TB na may paglaban sa gamot ay mas matagal at mangangailangan ng mas mahal na mga gamot. Binibigyang-kahulugan ang MDR-TB bilang paglaban sa dalawang pinakamabisang nangungunang gamot sa TB: rifampicin at isoniazid. [[Extensively drug-resistant tuberculosis|TB na malawakang lumalaban sa gamot]] ay ang paglaban sa tatlo o higit pa sa anim na klase ng pumapangalawang mga gamot.<ref name="MMWR2006">{{cite journal |title=Emergence of ''Mycobacterium tuberculosis'' with extensive resistance to second-line drugs—worldwide, 2000–2004 |journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep |volume=55 |issue=11 |pages=301–5 |year=2006|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5511a2.htm|pmid = 16557213 |author=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> [[Totally drug-resistant tuberculosis|TB na ganap na lumalaban sa gamot]] ay paglaban sa lahat ng mga gamot na kasalukuyang ginagamit. Ang ganap na paglaban ng gamot sa TB ay unang namalasan noong 2003 sa Italya, ngunit hindi ito malawakang naiulat hanggang noong 2012.<ref>{{cite web|title=Totally Resistant TB: Earliest Cases in Italy |url=http://www.wired.com/wiredscience/2012/01/tdr-first-italy/|author=Maryn McKenna|date=12 January 2012|access-date=12 January 2012|publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref> == Kahihinatnan ng sakit == Ang pagpapatuloy mula sa [[impeksiyon|pagsakop]] ng TB sa malinaw na sakit na TB ay nagaganap kapag malabanan ng bacilli ang mga panlaban ng sistema ng panangga at magsisimulang dumami. Sa pangunahing sakit na TB (mga 1–5% ng mga kaso), ang pagpapatuloy na ito ay nagaganap sa pagkatapos ng panimulang [[impeksiyon|pagsakop]].<ref name=Robbins/> Gayon pa man, sa kadalasan, ang [[Latent tuberculosis|hindi aktibong impeksiyon]] ay nagaganap nang walang halatang sintomas.<ref name=Robbins/> Ang mga hindi aktibong bacilli ay gumagawa ng aktibong tuberculosis sa 5&ndash;10% ng mga hindi aktibong kaso, at madalas ay nagaganap ito maraming taon pagkalipas ng [[impeksiyon|pagsakop]].<ref name=Pet2005/> Ang panganib ng muling pag-aktiba ay tumataas na may immunosuppression, tulad ng idinulot ng impeksiyon ng HIV. Sa mga taong sabayang nahawa ng “M. tuberculosis” at HIV, ang panganib ng muling pag-aktiba aktibo ay tumataas sa 10% kada taon.<ref name=Robbins/> Ang mga pag-aaral na gumagamit ng mga DNA fingerprint ng mga “M. tuberculosis” strain ay nagpapakita na ang muling pagkakaroon ng impeksiyon ay nagdudulot ng pagbabalik ng TB nang mas madalas kaysa sa dating inakala.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S1473-3099(03)00607-8 |title=Recurrence in tuberculosis: relapse or reinfection? |year=2003 |author=Lambert M |journal=Lancet Infect Dis |volume=3 |page=282 |pmid=12726976 |issue=5|author-separator=, |display-authors=1 |last2=Hasker |first2=Epco |last3=Deun |first3=Armand Van |last4=Roberfroid|first4=Dominique |last5=Boelaert |first5=Marleen |last6=Van Der Stuyft |first6=Patrick}}</ref> Ang muling pagkakaroon ng impeksiyon ang maaaring basehan para sa mahigit na 50% ng muling pagiging aktibong kaso sa mga lugar kung saan karaniwan ang TB.<ref>{{cite journal|last=Wang|first=JY|author2=Lee, LN, Lai, HC, Hsu, HL, Liaw, YS, Hsueh, PR, Yang, PC|title=Prediction of the tuberculosis reinfection proportion from the local incidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2007-07-15_196_2/page/281|journal=The Journal of infectious diseases|date=15 July 2007|volume=196|issue=2|pages=281–8|pmid=17570116|doi=10.1086/518898}}</ref> Ang taya{{efn|tantsa}} ng pagkamatay mula sa tuberculosis ay mga 4% simula ng 2008, bumaba mula sa 8% noong 1995.<ref name=Lancet11/> == Epidemiyolohiya == [[Talaksan:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|thumb|alt=Ang mapa ng mundo sa [[sub-Saharan Africa]] sa iba’t-ibang klase ng kulay ng dilaw, pagmamarka ng paglaganap na mataas ng 300 kada 100,000 na mga tao, at kasama ang Estados Unidos, Canada, Australya, at hilagang Europa sa mga klase ng kulay asul, pagmamarka ng paglaganap na humigit-kumulang 10 kada 100,000 na mga tao. Ang Asya ay dilaw ngunit hindi lubos na maliwanag, pagmamarka ng paglaganap na humigit-kumulang na 200 kada 100,000 na hanay. Ang Timog Amerika ay isang mas madilim na dilaw. Noong 2007, ang pagtatakda ng paglaganap ng TB kada 100,000 na mga tao ay pinakamataas sa sub-Saharan Africa, at halos mataas din sa Asya.<ref name=WHO2009-Burden>{{cite book|title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing|author=World Health Organization|year=2009|isbn=978-92-4-156380-2|chapter=The Stop TB Strategy, case reports, treatment outcomes and estimates of TB burden|chapterurl=http://who.int/tb/publications/global_report/2009/annex_3/en/index.html|access-date=14 November 2009|pages=187–300|archive-date=19 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091119022738/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2009/annex_3/en/index.html|url-status=dead}}</ref>]] Halos isang-katlo ng populasyon ng mundo ay nagkaroon ng “M. tuberculosis.” Ang isang bagong impeksiyon ay nagaganap bawat segundo sa isang pandaigdigang sukatan.<ref name=WHO2012data/> Gayunpaman, karamihan sa impeksiyon na may “M. tuberculosis” ay hindi nagdudulot ng sakit na TB,<ref name=CDC>{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control]]|url=http://www.cdc.gov/tb/publications/factsheets/general/LTBIandActiveTB.htm|title=Fact Sheets: The Difference Between Latent TB Infection and Active TB Disease|date=20 June 2011|access-date=26 July 2011}}</ref> at 90&ndash;95% ng mga impeksiyon ay nanatiling walang hudyat.<ref name=Book90/> Noong 2007, mayroong tinatayang 13.7 milyun na pabalik-balik na aktibong mga tagpo.<ref name=WHO2009-Epidemiology/> Noong 2010, mayroon 8.8 milyong mga bagong tagpo ng sinuring TB, at 1.45 milyong pagkamatay, karamihan sa mga ito ay nagaganap sa [[mahihirap na nasyon|mga mahihirap na bansa]].<ref name=WHO2011/> Sa mga 1.45 milyon na pagkamatay, humigit-kumulang 0.35&nbsp;milyon ang nagaganap sa mga tao na kasamang nagkaroon ng HIV.<ref name=WHO2011Control>{{cite web|title=Global Tuberculosis Control 2011|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_full.pdf|work=World Health Organization|access-date=15 April 2012|archive-date=17 Hunyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617064025/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_full.pdf|url-status=dead}}</ref> Ang tuberkulosis ay ang pangalawang pinaka karaniwang sanhi ng kamatayan mula sa sakit na nakahahawa (matapos mamatay dahil sa HIV o AIDS).<ref name=ID10/> Ang Ang aktwal na bilang ng mga kaso ng tuberkulosis ("[[Paglaganap (epidemilohiya)|paglaganap]]") ay bumababa simula pa noong 2005. Ang mga bagong kaso ng tuberkulosis ("[[Pangyayari (epidemilohiya)|pangyayari]]") ay bumama simula pa noong 2002.<ref name=WHO2011/> Nakamit ng Tsina ang pagtiyak na pagsulong. Nabawasan ng Tsina ang bilang ng namamatay sa TB ng mga 80% sa pagitan ng 1990 at 2010.<ref name=WHO2011Control/> Ang tuberkulosis pinakakaraniwan sa mga mahihirap na bansa. Humigit-kumulang 80% ng populasyon sa maraming taga-Asya at taga-Africa na mga bansa ang positibo sa pagsusuri sa mga pagsusuri ng tuberculin, ngunit 5–10% lamang ng populasyon ng Estados Unidos na sinuring positibo.<ref name=Robbins/> Umaasa ang mga eksperto na ang TB ay maaring makontrol ng ganap. Gayunpaman, maraming dahilan ang bumubuo kabuuang pagkontrol ng TB na malamang hindi. Ang mabisang bakuna ay mahirap likhain. Ito ay mahal at matagal para masuri ang sakit. Tumatagal ng mga buwan ang paggamot. Mas maraming mga tao na may HIV ang nahahawa ng TB. Ang mga paglaban sa gamot sa TB ay lumabas noong mga 1980.<ref name=Lancet11/> [[Talaksan:TB incidence.png|thumb|left|Taunang bilang ng bagong ulat na kaso ng TB. Mga datos mula [[World Health Organization|WHO]].<ref>{{cite web|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2008/annex_3/en/index.html|title=WHO report 2008: Global tuberculosis control|access-date=13 April 2009}}</ref>]] Noong 2007, ang bansang may pinakamataas na tinantiyang bilang ng itinalang mga tagpo ng TB ay [[Swaziland]], may 1,200 na tagpo sa bawat 100,000 na mga tao. Ang India ang may pinakamalaking kabuuan ng paglaganap, na may tinatantiyang 2.0 milyon ng mga bagong tagpo.<ref name=WHO2009-Epidemiology/> Sa mga mahihirap na mga bansa, ang tuberkulosis ay hindi gaanong karaniwan at pangunahing makikita sa mga lugar ng lungsod. Noong 2010, ang bilang ng TB sa kada 100,000 na mga tao sa iba’t ibang lugar sa mundo ay: pandaigdigan 178, Africa 332, ang mga Amerika 36, Silangang Mediterranea 173, Europa 63, Timong Silangang Asya 278, at Kanlurang Pasipiko 139.<ref name=WHO2011Control/> Sa Canada at Australya, ang tuberkulosis ay mas maraming beses na mas karaniwan sa mga [[Aboriginal peoples|katutubong tao]], lalong-lalo na sa malalayong pook.<ref>{{cite journal|last=FitzGerald|first=JM|author2=Wang, L, Elwood, RK|title=Tuberculosis: 13. Control of the disease among aboriginal people in Canada.|journal=CMAJ : Canadian Medical Association journal = journal de l'Association medicale canadienne|date=2000 Feb 8|volume=162|issue=3|pages=351-5|pmid=10693593}}</ref><ref>{{cite book |author=Quah, Stella R.; Carrin, Guy; Buse, Kent; Kristian Heggenhougen |title=Health Systems Policy, Finance, and Organization |publisher=Academic Press |location=Boston |year=2009 |pages=424 |isbn=0-12-375087-3 |oclc= |url=http://books.google.ca/books?id=IEXUrc0tr1wC&pg=PA424}}</ref> Sa Estados Unidos, ang mga Katutubo ay may limang beses na mas mataas ang bilang ng mga namatay mula sa TB.<ref>{{cite book |author= Anne-Emanuelle Birn |title= Textbook of International Health: Global Health in a Dynamic World |year=2009|pages=261 |isbn= 9780199885213 |url=http://books.google.ca/books?id=2XBB4-eYGZIC&pg=PT261 |doi= |access-date=}}</ref> Ang paglaganap ng TB ay nagbabago ayon sa edad. Sa Africa, ito ay pangunahing dumadamay sa mga taong nasa pagitan ng 12 hanggang 18 taong gulang at mga batang nasa tamang gulang.<ref>{{cite web|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2006/pdf/full_report_correctedversion.pdf|title=Global Tuberculosis Control Report, 2006 – Annex 1 Profiles of high-burden countries|format=PDF|access-date=13 October 2006}}</ref> Gayun pa man, sa mga bansang ang bilang ng paglaganap ay malaki ang ibinaba (tulad ng Estados Unidos), ang TB ay pangunahing sakit ng matatandang tao at mga taong may kahinaan ng panangga ng katawan.<ref name=Robbins/><ref>{{cite web|author=Centers for Disease Control and Prevention|url=http://www.cdc.gov/nchstp/tb/pubs/slidesets/surv/surv2005/default.htm|title=2005 Surveillance Slide Set|date=12 September 2006|access-date=13 October 2006}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Mummy at British Museum.jpg|thumb|Egyptian [[mummy]] sa [[Museo ng Britanya]] - ang tubercular decay ay nakita sa mga gulugod ng taga-[[Ehipto]] na mga [[mummy]].]] Ang tuberkulosis ay naroroon na sa mga tao mula ng [[Ancient history|panahong sinauna]].<ref name=Lancet11>{{cite journal|last=Lawn|first=SD|author2=Zumla, AI|title=Tuberculosis|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-2-8-2011_378_9785/page/57|journal=Lancet|date=2 July 2011|volume=378|issue=9785|pages=57–72|pmid=21420161|doi=10.1016/S0140-6736(10)62173-3}}</ref> Ang pinakamaagang hindi malinaw na pagkatuklas ng “M. tuberculosis” ay napalolooban ng ebidensiya ng sakit sa mga labi ng bison na may petsa na humigit-kumulang noong nakalipas na mga 17,000 taon.<ref>{{cite journal |author=Rothschild BM |title=Mycobacterium tuberculosis complex DNA from an extinct bison dated 17,000 years before the present |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=33 |issue=3 |pages=305–11 |year=2001 |month=August |pmid=11438894 |doi=10.1086/321886 |url=http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?CID001531 |author-separator=, |author2=Martin LD |author3=Lev G |display-authors=3 |last4=Bercovier |first4=Helen |last5=Bar‐Gal |first5=Gila Kahila |last6=Greenblatt |first6=Charles |last7=Donoghue |first7=Helen |last8=Spigelman |first8=Mark |last9=Brittain |first9=David |access-date=2014-01-31 |archive-date=2019-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325085112/https://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?CID001531 |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, hindi malinaw kung ang tuberkulosis ay nanggaling sa mga baka, at pagkatapos ay nailipat sa mga tao, o kung ito ay nailipat mula sa isang karaniwang ninuno.<ref>{{cite journal |author=Pearce-Duvet J |title=The origin of human pathogens: evaluating the role of agriculture and domestic animals in the evolution of human disease|url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2006-08_81_3/page/369 |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=81 |issue=3 |pages=369–82 |year=2006|pmid = 16672105|doi=10.1017/S1464793106007020}}</ref> Pinaniwalaan minsan ng mga dalubhasa na nakuha ng mga tao ang MTBC mula sa mga hayop sa panahon ng pagsasanay ng mga hayop. Gayunpaman, ang mga [[gene]] ng “M. tuberculosis” complex (MTBC) sa mga tao ay ihinambing sa MTBC ng mga hayop, at ang teoryang iyon ay napatunayang mali. Ang parehong strain ng tuberkulosis bakterya ay may magkahalintulad na ninuno, na maaring nailalin sa mga tao na mas maaga sa [[Neolithic Revolution]].<ref>{{cite journal|last=Comas|first=I|author2=Gagneux, S|title=The past and future of tuberculosis research.|journal=PLoS pathogens|date=2009 Oct|volume=5|issue=10|pages=e1000600|pmid=19855821}}</ref> Ang mga labi ng buto ay ipinakikita na ang mga sinaunang tao na (4000 [[Common Era|BC]]) nagkaroon ng TB. Nakita ng mga mananaliksik na may tubercular decay ang mga gulugod ng taga-[[Ehipto]] na mga [[mummy]] na may petsang mula 3000&ndash;2400 BC.<ref>{{cite journal |author=Zink A, Sola C, Reischl U, Grabner W, Rastogi N, Wolf H, Nerlich A |title=Characterization of Mycobacterium tuberculosis Complex DNAs from Egyptian Mummies by Spoligotyping |journal=J Clin Microbiol |volume=41 |issue=1 |pages=359–67 |year=2003 |pmid=12517873|doi=10.1128/JCM.41.1.359-367.2003 |pmc=149558}}</ref> Ang "Phthisis" ay isang Griyegong salita para sa “consumption,” na isang lumang katawagan para sa pulmonary tuberculosis.<ref>{{cite book|title=The Chambers Dictionary.|year=1998|publisher=Allied Chambers India Ltd.|location=New Delhi|isbn=978-81-86062-25-8|pages=352|url=http://books.google.ca/books?id=pz2ORay2HWoC&pg=RA1-PA352}}</ref> Mga 460 BC, natukoy ni [[Hippocrates]] ang phthisis bilang pinakalaganap na sakit ng panahong iyon. Ang mga taong may phthisis ay nagkaroon ng mga lagnat at umuubo ng dugo. Halos lahat ng phthisis noon ay nakamamatay. <ref>Hippocrates.[https://web.archive.org/web/20050211173218/http://classics.mit.edu/Hippocrates/aphorisms.mb.txt Aphorisms.] Accessed 7 October 2006.</ref> Ayon sa mga pag-aaral sa Genetic na nagmumungkahi na nagkaroon ng TB sa [[America]] mula ng mga taong 100 AD.<ref>{{cite journal |author=Konomi N, Lebwohl E, Mowbray K, Tattersall I, Zhang D |title=Detection of Mycobacterial DNA in Andean Mummies |journal=J Clin Microbiol |volume=40 |issue=12 |pages=4738–40 |year=2002 |pmid=12454182|doi=10.1128/JCM.40.12.4738-4740.2002 |pmc=154635}}</ref> Bago ang [[Industrial Revolution]], ayon sa alamat ay laging nauugnay ang tuberculosis sa mga [[bampira]]. Kapag ang isang langkap ng mag-anak ay namatay mula dito, ang ibang nahawang langkap ay unti-unting hihina ang kalusugan. Naniniwala ang mga taong ang original na taong may TB ang sumasaid ng buhay ng mga ibang langkap ng mag-anak.<ref name=sledzik>{{cite journal |last=Sledzik |first=Paul S. |author2=Nicholas Bellantoni |month=June |year=1994 |title=Bioarcheological and biocultural evidence for the New England vampire folk belief |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=94 |issue=2 |pages=269–274|doi=10.1002/ajpa.1330940210 |url=http://www.ceev.net/biocultural.pdf |format=PDF|pmid=8085617 |issn=0002-9483}}</ref> Ang pulmunaryong anyo na nauugnay sa [[tubercle (anatomy)|tubercles]] ay naitatag bilang isang patolohiya ni [[Dr Richard Morton]] noong 1689.<ref name="WhoNamedIt-Calmette">{{WhoNamedIt|doctor|2413|Léon Charles Albert Calmette}}</ref><ref name="MedHist1970-Trail">{{cite journal |author=Trail RR |title=Richard Morton (1637-1698) |journal=Med Hist |volume=14|issue=2 |pages=166–74 |year=1970 |month=April |pmid=4914685 |pmc=1034037 }}</ref> Gayunpaman, ang TB ay may mga iba’t-ibang hudyat, kaya ang TB ay hindi natukoy bilang isang sakit hanggang noong 1820. Hindi ito napangalanang tuberculosis hanggang noong 1839 ni [[Johann Lukas Schönlein|J. L. Schönlein]].<ref>Zur Pathogenie der Impetigines. Auszug aus einer brieflichen Mitteilung an den Herausgeber. [Müller’s] ''Archiv für Anatomie, Physiologie und wissenschaftliche Medicin''. 1839, page 82.</ref> Noong mga taong 1838–1845, dinala ni Dr. John Croghan, ang may-ari ng [[Mammoth Cave]], ang mga taong may tuberculosis sa yungib sa pag-asang ng paggamot ng sakit sa patuloy temperatura at kalinasan ng hangin sa yungib: sila ay namatay sa loob ng isang taon.<ref>[http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html Kentucky: Mammoth Cave long on history.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813140746/http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html |date=2006-08-13 }} ''[[CNN]]''. 27 February 2004. Accessed 8 October 2006.</ref> Binuksan ni Hermann Brehmer ang unang TB [[sanatorium]]noon 1859 sa [[Sokołowsko|Sokołowsko, Poland]].<ref name =sanatoria>{{cite journal |author=McCarthy OR |title=The key to the sanatoria |journal=J R Soc Med |volume=94 |issue=8 |pages=413–7 |year=2001 |month=August |pmid=11461990 |pmc=1281640 |url=http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11461990 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://archive.today/20120803180504/http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11461990 |url-status=dead }}</ref> [[Talaksan:RobertKoch.jpg|upright|thumb|left|Natuklasan ni Dr. Robert Koch ang tuberculosis bacilli.]] Ang bacillus na sanhi ng tuberculosis, ang “Mycobacterium tuberculosis,” ay natukoy at nailarawan noong 24 Marso 1882 ni [[Robert Koch]]. Natanggap niya ang [[Nobel Prize sa physiology o medisina]] noong 1905 para sa pagtuklas nito.<ref>[[Nobel Foundation]]. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905.] Accessed 7 October 2006.</ref> Si Koch ay hindi naniniwala na ang bovine (baka) at ang sakit na tuberculosis sa tao ay magkatulad. Ang paniniwalang ito ang umantala sa pagkakilala na ang nahawaan na gatas ang pinagmulan ng [[impeksiyon|pagsakop]]. Kinalaunan, ang panganib ng pagdadala mula sa pinagmulang ito ay biglaang bumaba dahil sa pagkalalang ng takbo ng [[pasteurization]]. Tinalumpati ni Koch na ang isang katas ng [[glycerine]] ng tubercle bacilli bilang isang "lunas" para sa tuberkulosis noong 1890. Tinawag niya itong “tuberculin.” Kahit na ang “tuberculin” ay hindi mabusa, binago ito bilang isang screening test kung may pagkakaroon ng presymptomatic na tuberkulosis.<ref>{{cite journal|author=Waddington K |title=To stamp out "So Terrible a Malady": bovine tuberculosis and tuberculin testing in Britain, 1890–1939 |journal=Med Hist |volume=48 |issue=1 |pages=29–48 |year=2004 |month=January |pmid=14968644 |pmc=546294 }}</ref> Sina [[Albert Calmette]] at [[Camille Guérin]] ang unang nagtamo ng tagumpay sa pagbabakuna laban sa tuberkulosis noong 1906. Gumamit sila ng attenuated bovine-strain tuberculosis, at tinawag nila ang bakuna na BCG ([[Bacillus Calmette-Guérin|bacillus of Calmette and Guérin]]). Ang bakuna na BCG ay unang ginamit sa mga tao noong 1921 sa [[France]].<ref name=Bonah>{{cite journal |author=Bonah C|title=The 'experimental stable' of the BCG vaccine: safety, efficacy, proof, and standards, 1921–1933 |journal=Stud Hist Philos Biol Biomed Sci |volume=36 |issue=4 |pages=696–721 |year=2005 |pmid=16337557|doi=10.1016/j.shpsc.2005.09.003}}</ref> Gayun pa man, ang bakuna na BCG ay nakatanggap ng malawakang pagttanggap lamang samalawakang natanggap lang ng marami ang BCG na bakuna sa [[Estados Unidos|USA]], [[Great Britain]], at [[Germany]] pagkatapos ng Ikalawang Pandaigdigang Digmaan.<ref name=Comstock>{{cite journal |author=Comstock G |title=The International Tuberculosis Campaign: a pioneering venture in mass vaccination and research |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_1994-09_19_3/page/528 |journal=Clin Infect Dis |volume=19 |issue=3 |pages=528–40 |year=1994|pmid=7811874|doi=10.1093/clinids/19.3.528}}</ref> Ang tuberkulosis ang naging sanhi ng pinakamalawak na pagkabahala ng publiko noong ika-19 at unang bahagi ng ika-20 na dekada bilang isang [[endemic (epidemiology)|endemic o laganap]] na sakit ng mahihirap na lunsod. Noong 1815, isa sa apat na namamatay sa Inglatera ay dahil sa "consumption." Pagdating ng 1918, ang TB ang naging dahilan sa isa sa anim na pagkamatay sa Pransiya. Pagkatapos matukoy ng mga dalubhasa na ang sakit ay nakahahawa noong mga 1880, ang TB ay inilagay sa isang [[Talaan ng mga anumang sakit na dapat i-report sa awtoridad|notifiable disease]] na talaan sa Britanya. Nagsimula ang mga pag-usig na nagpapahinto sa mga tao na dumura sa mga pampublikong lugar at ang mga nahawaang mahihirap ay “hinikayat” na pumasok sa [[sanatorium|sanatoria]] na kahintulad ng mga kulungan. (Ang sanatoria para sa mga middle at upper class ay nag-aalok ng napakagandang pangangalaga at palagiang medikal na pangangalaga.)<ref name =sanatoria/> Ang sanatoria ay dapat sanang nagbigay ng benepisyo ng "sariwang hangin" at pagtatrabaho. Ngunit kahit pa nasa pinakamagagandang kondisyon, ang 50% ng mga tao na pumasok ay namamatay sa loob ng limang taon (“ca.” 1916).<ref name =sanatoria/> Sa Europa, ang bilang ng tuberkulosis ay nagsimulang tumaas noong mga unang bahagi ng 1600. Ang TB ay umabot sa pinakatuktok na antas sa Europa noong mga 1800 noong naging sanhi ito ng halos 25% ng lahat ng pagkamatay.<ref>{{cite book|last=Bloom|first=editor, Barry R.|title=Tuberculosis : pathogenesis, protection, and control|year=1994|publisher=ASM Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-1-55581-072-6}}</ref> Ang dami ng pagkamatay ay bumaba sa halos 90% noong mga 1950.<ref>{{cite book|last=Persson|first=Sheryl|title=Smallpox, Syphilis and Salvation: Medical Breakthroughs That Changed the World|year=2010|publisher=ReadHowYouWant.com|isbn=978-1-4587-6712-7|pages=141|url=http://books.google.ca/books?id=-W7ch1d6JOoC&pg=PA141}}</ref> Ang pagbuti ng kalusugan ng publiko ay lubos na nagpababa ng bilang ng tuberkulosis kahit bago pa dumating ang [[streptomycin]] at ng iba pang mga antibayotik ang ginamit. Gayunpaman, ang sakit ay nanatiling isang malubhang banta sa kalusugan ng madla. Noong ang [[Medical Research Council (UK)|Medical Research Council]] ay nabuo sa Britanya noong 1913, ang pangunahing nasa nito ay ang pagsasaliksik ng tuberkulosis.<ref>{{cite book|last=editor|first=Caroline Hannaway,|title=Biomedicine in the twentieth century: practices, policies, and politics|year=2008|publisher=IOS Press|location=Amsterdam|isbn=978-1-58603-832-8|pages=233|url=http://books.google.ca/books?id=o5HBxyg5APIC&pg=PA233}}</ref> Noong 1946, ang pagkakabuo ng antibiotic na [[streptomycin]] ang nagpatotoo ng mabisang paggamot at lunas ng TB. Bago inilabas ang gamot na ito, ang tanging paggamot (bukod sa sanatoria) ay ang operasyon.. Ang "[[pneumothorax]] na pamamaraan" ay pinapaimpis ang isang nahawang baga upang "ipahinga" ito at hayaan ang sugat ng tuberkulosis na gumaling.<ref>{{cite book|last=Shields|first=Thomas|title=General thoracic surgery|year=2009|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-7982-1|pages=792|url=http://books.google.ca/books?id=bVEEHmpU-1wC&pg=PA792|edition=7th ed.}}</ref> Ang paglabas ng MDR-TB ang muling nagpakilala sa operasyon bilang isang opsyon sa loob ng katanggap-tanggap na pamantayan ng pangangalaga sa paggamot ng mga impeksiyon sa TB. Ang kasalukuyang mga operasyon ay kabilang ang pagtanggal ng pathological chest cavities ("bullae") sa baga upang mabawasan ang bilang ng bacteria at dagdagan ang pagkakalantad ng natitirang bakterya sa mga gamot na nasa daluyan ng dugo. Ang paraang ito ay sabay-sabay na binabawasan ang kabuuang laman ng mga bakterya at dinadagdagan ang pagiging mabisa ng terapwetika ng systemic antibiotic.<ref>{{cite journal |author=Lalloo UG, Naidoo R, Ambaram A |title=Recent advances in the medical and surgical treatment of multi-drug resistant tuberculosis |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=179–85 |year=2006 |month=May |pmid=16582672 |doi=10.1097/01.mcp.0000219266.27439.52 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1070-5287&volume=12&issue=3&spage=179 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095840/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1070-5287&volume=12&issue=3&spage=179 |url-status=dead }}</ref> Kahit pa umaasa ang mga dalubhasa na ganap na maalis ang TB (''cf.'' [[bulutong]]), ang pagtaas ng mga [[Antibiotic resistant|drug-resistant]] strain (o di tinatablan ng gamot na strain) noon mga 1980 ay nagpahirap sa pagpuksa ng TB. Ang muling paglabas ng tuberkulosis ay naghinatnan sa deklarasyon ng isang pandaigdigang emerhensiya sa pangkalusugan ng WHO noong 1993.<ref>{{cite web|title=Frequently asked questions about TB and HIV|url=http://www.who.int/tb/hiv/faq/en/index.html|work=World Health Organization|access-date=15 April 2012}}</ref> == Ang lipunan at kultura == Ang [[World Health Organization]] at ang [[Bill and Melinda Gates Foundation]] ay nabibigay ng taguyod sa isang bagong mabisang diagnostic test upang magamit ng low- at middle-income na mga bansa.<ref name=Xpert2011>{{cite journal|last=Lawn|first=SD|author2=Nicol, MP|title=Xpert® MTB/RIF assay: development, evaluation and implementation of a new rapid molecular diagnostic for tuberculosis and rifampicin resistance.|journal=Future microbiology|date=2011 Sep|volume=6|issue=9|pages=1067-82|pmid=21958145}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6B71RF20101208 |title=WHO says Cepheid rapid test will transform TB care|work= Reuters | date=8 December 2010}}</ref> Simula 2011, marami mga mahihirap ang mayroon daan sa microscopy sputum.<ref>{{cite journal|last=Lienhardt|first=C|author2=Espinal, M, Pai, M, Maher, D, Raviglione, MC|title=What research is needed to stop TB? Introducing the TB Research Movement.|journal=PLoS medicine|date=2011 Nov|volume=8|issue=11|pages=e1001135|pmid=22140369|doi=10.1371/journal.pmed.1001135|pmc=3226454}}</ref> Noong 2010, ang India ang may pinakamataas na kabuuang bilang ng mga tagpo ng TB sa buong daigdig. Isa sa dahilan ang hindi magandang pamamahala ng karamdaman ng pribadong sektor na nangangalaga ng kalusugan. Ang mga programang tulad ng [[Revised National Tuberculosis Control Program]] ang tumutulong upang mabawasan ang mga antas ng TB sa mga taong nakatatanggap ng pampublikong pangangalaga ng kalusugan.<ref name="Bhargava">{{cite journal |author=Anurag Bhargava, Lancelot Pinto, Madhukar Pai |title=Mismanagement of tuberculosis in India: Causes, consequences, and the way forward |journal=Hypothesis |volume=9 |issue=1 |pages=e7 |year=2011 |url=http://www.hypothesisjournal.com/?p=989 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2020-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112192507/http://www.hypothesisjournal.com/?p=989 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|last=Amdekar|first=Y|title=Changes in the management of tuberculosis.|journal=Indian journal of pediatrics|date=2009 Jul|volume=76|issue=7|pages=739-42|pmid=19693453}}</ref> Ang [[:en:World Tuberculosis Day|World Tuberculosis Day]] ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing [[Marso 24]]. == Pananaliksik == Ang BCG na bakuna ay may mga hanggan{{efn|limitasyon}}, at pananaliksik upang gumawa ng mga bakuna sa TB ay patuloy.<ref name=VacRes2011>{{cite journal|last=Martín Montañés|first=C|author2=Gicquel, B|title=New tuberculosis vaccines.|journal=Enfermedades infecciosas y microbiologia clinica|date=2011 Mar|volume=29 Suppl 1|pages=57–62|pmid=21420568|doi=10.1016/S0213-005X(11)70019-2}}</ref> May mga ilang potensiyal na kandidato ay kasalukuyang nasa [[clinical trial|phase I at II na klinikal na pagsubok]].<ref name=VacRes2011/> Ang dalawang pangunahing paraan ay sinusubukan upang gawin mapabuti pagiging mabisa ng mga magagamit na bakuna. Ang isang paraan ay may kinalaman sa pagdagdag ng sub-unit na bakuna sa BCG. Ang ibang pamamaraan ay sinusubukang gumawa ng bago at lalong mabisang mga live vaccine.<ref name=VacRes2011/> Ang [[MVA85A]] ay isang halimbawa ng isang sub-unit na bakuna na kasalukuyang sinusubukan sa Timog Africa. Ang MVA85A ay batay sa genetically na binagong [[vaccinia]] virus.<ref name=Ibanga_2006>{{cite journal |author=Ibanga H, Brookes R, Hill P, Owiafe P, Fletcher H, Lienhardt C, Hill A, Adegbola R, McShane H |title=Early clinical trials with a new tuberculosis vaccine, MVA85A, in tuberculosis-endemic countries: issues in study design |journal=Lancet Infect Dis |volume=6 |issue=8|pages=522–8 |year=2006 |doi= 10.1016/S1473-3099(06)70552-7| pmid = 16870530}}</ref> Ang pag-asa na ang mga bakuna ay magkakaroon ng isang makabuluhang papel sa paggamot ng mga hindi aktibo at aktibong sakit.<ref>{{cite journal|author=Kaufmann SH|title=Future vaccination strategies against tuberculosis: Thinking outside the box|journal=Immunity|year=2010|volume=33|pages=567–77|pmid = 21029966|doi=10.1016/j.immuni.2010.09.015|issue=4}}</ref> Upang humikayat ng karagdagang pagtuklas, ang mga mananaliksik at gumagawa ng patakaran ay nagsusulong ng bagong pang-ekonomiyang huwaran ng paglikha ng bakuna, kabilang ang mga gantimpala, mga dagdag sa buwis, at [[mga advance market commitment]](o paunang pangako na pamilihan).<ref>{{cite journal|author=Webber D, Kremer M|url=http://www.who.int/bulletin/archives/79(8)735.pdf |title=Stimulating Industrial R&D for Neglected Infectious Diseases: Economic Perspectives |journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=79|issue=8|year=2001|pages=693–801}}</ref><ref>{{cite journal|author=Barder O, Kremer M, Williams H|url=http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1|title=Advance Market Commitments: A Policy to Stimulate Investment in Vaccines for Neglected Diseases|journal=The Economists' Voice|volume=3|year=2006|issue=3|doi=10.2202/1553-3832.1144|access-date=2014-01-31|archive-date=2006-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105083659/http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1|url-status=dead}}</ref> May mga ilang grupo na kabilang sa pananaliksik, pati na ang [[Stop TB Partnership]],<ref>{{cite book|last=Economic|first=Department of|title=Achieving the global public health agenda : dialogues at the Economic and Social Council|year=2009|publisher=United Nations|location=New York|isbn=978-92-1-104596-3|pages=103|url=http://books.google.ca/books?id=VeF9dv74C4MC&pg=PA103|author2=Affairs, Social}}</ref> ang South African Tuberculosis Vaccine Initiative, at ang [[Aeras Global TB Vaccine Foundation]].<ref>{{cite book|last=Jong|first=[edited by] Jane N. Zuckerman, Elaine C.|title=Travelers' vaccines|year=2010|publisher=People's Medical Pub. House|location=Shelton, CT|isbn=978-1-60795-045-5|pages=319|url=http://books.google.ca/books?id=BKRpWFEy66wC&pg=PA319|edition=2nd ed.}}</ref> Ang Aeras Global TB Vaccine Foundation ay nakatanggap ng isang regalo na higit sa $280 milyon (US) mula sa [[Bill and Melinda Gates Foundation]] upang gumawa at magbigay ng lisensya ng pinabuting bakuna laban sa tuberkulosis para gamitin sa mga bansang may problema.<ref>{{Cite web|last=Bill and Melinda Gates Foundation Announcement|title=Gates Foundation Commits $82.9 Million to Develop New Tuberculosis Vaccines|date=2004-02-12|url=http://www.globalhealth.org/news/article/4134|access-date=2014-01-31|archive-date=2009-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091010163118/http://www.globalhealth.org/news/article/4134|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Nightingale|first=Katherine|title=Gates foundation gives US$280 million to fight TB|date=2007-09-19|url=http://www.scidev.net/en/news/gates-foundation-gives-us280-million-to-fight-tb.html}}</ref> == Sa ibang mga hayop == Nahahawahan ng mycobacteria ang maraming iba’t-ibang hayop, kabilang ang mga ibon,<ref>{{cite journal|last=Shivaprasad|first=HL|author2=Palmieri, C|title=Pathology of mycobacteriosis in birds.|journal=The veterinary clinicas of North America. Exotic animal practice|date=2012 Jan|volume=15|issue=1|pages=41-55, v-vi|pmid=22244112}}</ref> mga daga,<ref>{{cite journal|last=Reavill|first=DR|author2=Schmidt, RE|title=Mycobacterial lesions in fish, amphibians, reptiles, rodents, lagomorphs, and ferrets with reference to animal models.|journal=The veterinary clinics of North America. Exotic animal practice|date=2012 Jan|volume=15|issue=1|pages=25-40, v|pmid=22244111}}</ref> at mga reptilya.<ref>{{cite journal|last=Mitchell|first=MA|title=Mycobacterial infections in reptiles.|journal=The veterinary clinics of North America. Exotic animal practice|date=2012 Jan|volume=15|issue=1|pages=101-11, vii|pmid=22244116}}</ref> Ang mga subspecie na “Mycobacterium tuberculosis” ay bihira sa mga mabangis na hayop.<ref>{{cite book|last=Wobeser|first=Gary A.|title=Essentials of disease in wild animals|year=2006|publisher=Blackwell Publ.|location=Ames, Iowa [u.a.]|isbn=978-0-8138-0589-4|pages=170|url=http://books.google.ca/books?id=JgyS6fxVasYC&pg=PA170|edition=1st ed.}}</ref> Isang pagsisikap upang lipulin ang bovine tuberculosis na dulot ng “[[Mycobacterium bovis]]” galing sa mga tipon ng baka at usa ng [[New Zealand]] ay naging gaanong matagumpay. <ref>{{cite journal|last=Ryan|first=TJ|author2=Livingstone, PG, Ramsey, DS, de Lisle, GW, Nugent, G, Collins, DM, Buddle, BM|title=Advances in understanding disease epidemiology and implications for control and eradication of tuberculosis in livestock: the experience from New Zealand.|journal=Veterinary microbiology|date=2006 Feb 25|volume=112|issue=2-4|pages=211-9|pmid=16330161}}</ref> Ang mga pagsisikap sa Britanya ay hindi masiyadong naging matagumpay.<ref>{{cite journal|last=White|first=PC|author2=Böhm, M, Marion, G, Hutchings, MR|title=Control of bovine tuberculosis in British livestock: there is no 'silver bullet'.|journal=Trends in microbiology|date=2008 Sep|volume=16|issue=9|pages=420-7|pmid=18706814}}</ref><ref>{{cite journal|last=Ward|first=AI|author2=Judge, J, Delahay, RJ|title=Farm husbandry and badger behaviour: opportunities to manage badger to cattle transmission of Mycobacterium bovis?|journal=Preventive veterinary medicine|date=2010 Jan 1|volume=93|issue=1|pages=2-10|pmid=19846226}}</ref> == Mga Sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Nakahahawang sakit]] [[Kategorya:Sakit]] [[Kategorya:Karamdaman]] eaffyn1qcucfhomviard5qvkhp63e20 0 52083 2212826 1753464 2026-06-22T19:01:07Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212826 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = Western philosophy | era = [[20th century philosophy]] | image = Bertrand Russell transparent bg.png | caption = | name = Bertrand Russell | birth_date = {{birth date|df=yes|1872|5|18}} | birth_place = [[Trellech]], [[Monmouthshire (historic)|Monmouthshire]],<!--Whether Monmouthshire was in Wales in 1872 is debatable. Please leave this alone; this page is not the place for this debate--> UK | death_date = {{Death date and age|df=yes|1970|2|2|1872|5|18}} | death_place = [[Penrhyndeudraeth]], Wales, UK | residence = United Kingdom | nationality = [[British people|British]] | school_tradition = [[Analytic philosophy]] | main_interests = {{plainlist| * [[Metaphysics]], * [[epistemology]], * [[logic]], * [[mathematics]], * [[philosophy of language]], * [[philosophy of mathematics]], * [[philosophy of science]], * [[ethics]], * [[philosophy of religion]], * [[history of philosophy]] }} |awards = [[Nobel Prize in Literature]] (1950) |influences = [[John Stuart Mill|Mill]]{{·}}[[Giuseppe Peano|Peano]]{{·}}[[Gottlob Frege|Frege]]{{·}}[[George Santayana|Santayana]]{{·}}[[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]]{{·}}[[David Hume|Hume]]{{·}}[[John Locke|Locke]]{{·}}[[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]]{{·}}[[Baruch Spinoza|Spinoza]]{{·}}[[Alfred North Whitehead|Whitehead]]{{·}}[[G. E. Moore|Moore]]{{·}}[[Alexius Meinong|Meinong]]{{·}}[[Ernst Mach|Mach]]{{·}}[[William James|James]] |influenced = [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]]{{·}}[[A. J. Ayer|Ayer]]{{·}}[[Rudolf Carnap|Carnap]]{{·}}[[Kurt Gödel|Gödel]]{{·}}[[Karl Popper|Popper]]{{·}}[[W. V. Quine|Quine]]{{·}}[[Noam Chomsky|Chomsky]]{{·}}[[J. L. Austin|Austin]]{{·}}[[Saul Kripke|Kripke]]{{·}}[[Moritz Schlick|Schlick]]{{·}}[[Alfred Tarski|Tarski]]{{·}}[[Friedrich Waismann|Waismann]]{{·}}[[Donald Davidson (philosopher)|Davidson]]{{·}}[[A. S. Eddington|Eddington]]{{·}}[[Alan Turing|Turing]]{{·}}[[Frank P. Ramsey|Ramsey]]{{·}}[[Jules Vuillemin|Vuillemin]]{{·}}[[John McDowell|McDowell]]{{·}}[[Satish Kumar|Kumar]]{{·}}[[Albert Ellis]]{{·}}[[Richard Dawkins|Dawkins]]{{·}}[[A. C. Grayling|Grayling]]{{·}}[[Bryan Magee|Magee]] | notable_ideas = [[Analytic philosophy]]{{·}}[[logical atomism]]{{·}}[[theory of descriptions]]{{·}}[[knowledge by acquaintance]] and [[knowledge by description]]{{·}}[[Russell's paradox]]{{·}}[[Russell's teapot]] | signature = Bertrand Russell signature.svg }} Si '''Bertrand Arthur William Russell, ikatlong Earl Russell''', OM, FRS ([[Mayo 18]], [[1872]]–[[Pebrero 2]], [[1970]]), ay isang [[pilosopiya|pilosopo]], dalubhasa sa [[kasaysayan]], eksperto sa matematikal na [[lohika]], tagataguyod ng repormang panlipunan at pasipista. Bagaman kadalasang tinuturing bilang isang [[Mamamayang Ingles|Ingles]], ipinangnak siya sa [[Wales]]. Isang mabungang [[manununulat]], ginawa niyang tanyag ang [[pilosopiya]] at naging isang komentarista sa isang malawak na iba't ibang mga paksa. Pinagpapatuloy ang isang tradisyon ng pamilya sa mga bagay [[politika|pampolitika]], namamayani siya bilang isang [[aktibismo|aktibistang]] laban sa digmaan, pinagtatanggol ang malayang kalakalan sa pagitan ng mga [[bansa]] at [[kontra-imperyalismo]].<ref>{{cite journal|author=Richard Rempel|year=1979|title=''From Imperialism to Free Trade: Couturat, Halevy and Russell's First Crusade''|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_july-september-1979_40_3/page/423|journal=''Journal of the History of Ideas''|volume=40|issue=3|pages=423–443|doi=10.2307/2709246}}</ref><ref>{{cite book|author=Bertrand Russell|title=''Political Ideals''|publisher=Routledge|origyear=1917|year=1988|id=ISBN 0-415-10907-8}}</ref> sinulat niya ang sanaysay na ''[[On Denoting]]'' at kasamang may-akda (kasama si [[Alfred North Whitehead]]) ng ''[[Principia Mathematica]]'', isang pagsubok na ipako ang [[matematika]] sa mga batas ng [[lohika]]. May malaking impluwensiya sa [[lohika]], teoriyang tangka (''set theory''), [[linggwistika]] at pilosopiyang nagsusuri (''analytic philosophy''). == Mga sanggunian == {{reflist}} {{authority control}} {{BD|1872|1970|Russell, Bertrand}} [[Kategorya:Mga pilosopong Ingles]] [[Kategorya:Mga ateista]] [[Kategorya:Mga laureado ng Gantimpalang Nobel]] skte951kxpntpoljvbb9gjkghgttrvq 0 54993 2212793 2182122 2026-06-22T18:38:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212793 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name = Impeksiyong naipapasa sa pakikipagtalik | Image =SheMayLookCleanBut.jpg | Caption = U.S. propagandang poster na umaasinta sa mga sundalo ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] upang protektahan ang kanilang sarili. Ang teksto sa ilalim ay mababasang "You can't beat the Axis if you get VD."(Hindi mo matatalo ang [[Kapangyarihang aksis]] kung makukuha mo ang VD). | DiseasesDB = 27130 | ICD10 = {{ICD10|A|64||a|50}} | ICD9 = {{ICD9|099.9}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D012749 }} Ang mga '''Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik''' o mga '''sakit na nakukuha sa pakikipagtalik'''([[wikang Ingles|Ingles]]: '''''sexually transmitted infections''''' o '''STI'''<ref name=Teenfad/>, '''''sexually transmitted diseases''''' o '''STD'''<ref name=Health/>, o '''''venereal diseases''''' o '''VD''' <ref name=Health/>) <ref name=Teenfad>[http://www.teenfad.ph/NEWS/current/healthy_body_sti_hiv_aids.htm ''Sexually Transmitted Infection''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314124838/http://www.teenfad.ph/NEWS/current/healthy_body_sti_hiv_aids.htm |date=2008-03-14 }}, "Ano ang STI?", Healthy Body STI/HIV-AIDS, NEWS, Foundation for Adolescent Development/PATH Foundation Philippines, Inc./Kabalikat ng Pamilyang Pilipino Foundation, Inc., Teenfad.ph, 2000, (Tagalog), nakuha noong: 13 Marso 2008</ref><ref name=Health/> ay tumutukoy sa iba’t ibang uri ng mga impekisyon na naipapasa o nakukuha sa pamamagitan ng [[pakikipagtalik]] sa isang taong mayroong ganitong uri ng karamdaman. Nanggagaling ang mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik mula sa mga mikrobyong nasa ibabaw ng balat ng tao, at maging mula sa mga likido o pluido ng katawan, katulad ng [[semilya]] ng mga nahawaang lalake, pluwido sa mga ari ng mga nahawaang babae, o mula sa dugo ng parehong lalake at babae. Kumakalat ang mga mikrobyo mula sa isang taong may sakit sa pamamagitan ng sekswal na padidikit ng mga balat, dugo at iba pang mga pluido mula sa katawan. Pumapasok ang mikrobyo sa katawan ng tao sa pamamagitan ng pagpasok sa ari ng babae, sa bibig, sa butas ng puwit, sa mga sariwang sugat at mga hiwa. Hindi lumalaganap ang mga karamdamang nakukuha sa pagtatalik sa pamamagitan ng pangkaraniwan lamang o kaswal na paglalapit ng balat. Hindi rin ito natatanggap sa pamamagitan ng paliligo sa mga pampublikong languyan, at hindi rin nagmumula sa simpleng pag-upo sa isang kasilyas.<ref name=Health>[http://www.healthinfotranslations.com/pdfDocs/070670_Tag_Final_STD.pdf ''Sexually Transmitted Diseases/Mga Sakit na Nakukuha sa Pakikipagtalik''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829184528/http://healthinfotranslations.com/pdfDocs/070670_Tag_Final_STD.pdf |date=2008-08-29 }}, HealthInfo (PDF), Mount Carmel Health, Ohio State University Medical Center/OhioHealth, Columbus, Ohio, healthinfotranslations.org, healthinfotranslations.com (serbisyong pampubliko, walang restriksiyon sa kopirayt), Hulyo 2007 (Tagalog at Ingles), nakuha noong 8 Agosto 2008</ref> Ang salitang ''venereal'' ay isang hindi gaanong ginagamit na kataga para sa mga sakit na nakukuha dahil sa pakikipagtalik.<ref name=HS>Harmatz, Morton G. at Melinda A. Novak. Glossary, ''Human Sexuality'', Harper & Row Publishers, New York, 1983, pahina 570.</ref> ==Apektadong kasarian== Bagaman kapwa naapektuhan ang lalaki at babae ng mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik, mas madaling mahawa ang mga babae, at mas mataas rin ang tiyansa na magkaroon ng kumplikasyon sa mga babae, partikular na sa kapanahunan ng [[pagdadalang-tao]] at pagkalipas na mailuwal ang sanggol. Nanganganib din ang buhay ng isang sanggol dahil dito.<ref name=Teenfad/> Hindi rin kaagad na nalalaman kapag nagtataglay na ang isang tao ng ganitong uri ng sakit sapagkat madalas na walang sintomas na lumilitaw o matagal bago lumabas ang mga palatandaan. Nagkakaiba-iba rin ang mga nagiging palatandaan. Maaring malubha at maaaring hindi.<ref name=Teenfad/> Mayroon ring mga taong hindi nakikitaan ng mga sintomas bagaman meron na silang nakakahawang sakit, kaya maaari nilang mahawaan ang ibang tao nang hindi nila nalalaman o napapansin.<ref name=Health/> == Mga uri == === Bakteryal === * [[Chancroid]] (''[[Haemophilus ducreyi]]'') * [[Impeksiyong Chlamydia|Chlamydia]] (''[[Chlamydia trachomatis]]'') * [[Granuloma inguinale]] or (''[[Klebsiella granulomatis]]'') * [[Gonorrhea]] (''[[Neisseria gonorrhoeae]]'') o sa tagalog ay tulo. * [[Syphilis]] (''[[Treponema pallidum]]'') === Fungal === *[[Candidiasis]] (impeksiyon ng yeast) === Viral === *[[Viral hepatitis]] ([[Hepatitis B virus]]) naipapasa sa laway, mga pluido ng ari. <br />(Ang [[Hepatitis A]] at [[Hepatitis E]] ay naipapasa sa pamamagitan ng [[rutang dumi-bibig]] ; ang [[Hepatitis C]] ay bihirang naipapasa sa pakikipagtalik, <!-- --><ref name=Workowski>{{cite journal |author=Workowski K, Berman S |title=Sexually transmitted diseases treatment guidelines, 2006. |journal=MMWR Recomm Rep |volume=55 |issue=RR–11 |pages=1–94 |year=2006 |pmid=16888612 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/PDF/rr/rr5511.pdf}}</ref><!-- --> at ang ruta ng pagpasa ng [[Hepatitis D]] (tanging kung impektado ng B) ay hindi tiyak ngunit maaring kabilang ang pagpasa sa pakikipagtalik.<ref>{{cite journal |author=Wu J, Chen C, Sheen I, Lee S, Tzeng H, Choo K |title=Evidence of transmission of hepatitis D virus to spouses from sequence analysis of the viral genome |url=https://archive.org/details/sim_hepatology_1995-12_22_6/page/1656 |journal=Hepatology |volume=22 |issue=6 |pages=1656–60 |year=1995 | doi=10.1002/hep.1840220607 |pmid=7489970}}</ref><ref>{{cite journal |author=Farci P |title=Delta hepatitis: an update |journal=J Hepatol |volume=39 |issue=Suppl 1 |pages=S212–9 |year=2003 |pmid=14708706 |doi=10.1016/S0168-8278(03)00331-3}}</ref><ref>{{cite journal |author=Shukla N, Poles M |title=Hepatitis B virus infection: co-infection with hepatitis C virus, hepatitis D virus, and human immunodeficiency virus |journal=Clin Liver Dis |volume=8 |issue=2 |pages=445–60, viii |year=2004 |pmid=15481349 |doi=10.1016/j.cld.2004.02.005}}</ref>) *[[Herpes simplex]] ([[Herpes simplex virus]] 1, 2) balat at [[mucosal]], maipapasa ng meron o walang makikitang mga [[blister]] *[[HIV]] (''Human Immunodeficiency Virus'')—mga pluido ng ari, [[semilya]], [[gatas ng suso]], [[dugo]] *[[HPV]] (''Human Papillomavirus'')—pagdikit sa balat at mucosal. Ang ''mataas na panganib'' na mga uri ng HIP ay nagsasanhi ng lahat ng [[kanser sa cervix]] gayundin ng ilang mga [[kanser sa anus]], [[kanser sa titi]], at [[kanser sa vulva]]. Ang ibang mga uri ng HPV ay nagsasanhi ng [[kulugo sa ari]]. *[[Molluscum contagiosum]] ([[molluscum contagiosum virus]] MCV)—malapit na pagdidikit === Parasito === *[[Kutong alimango]] na kilala bilang "crab" sa Ingles o kutong pubiko (''[[Pthirus pubis]]'') *[[Scabies|Galis-aso]] (''[[Sarcoptes scabiei]]'') === Protozoal === *[[Trichomoniasis]] (''[[Trichomonas vaginalis]]'') ==Mga ruta ng pagpasa== {| class="wikitable" style = " margin-left:15px; text-align:center" ! colspan="4" style="background-color:lightgray;font-size:120%;" | Mga pagiging malamang ng pagpasa sa bawat hindi protektadong pakikipagtalik sa isang impektadong indibidwal |- | ! scope="col" | Mga alam na panganib ! scope="col" | Mga posible o hindi alam na mga panganib |- ! scope="row" | [[Fellatio|Nagbigay o gumamit ng bibig sa titi ng lalake (fellatio)]] | *[[Chlamydia infection|Chlamydia]] *[[Gonorrhea]](25-30%) *[[Herpes simplex|Herpes]] (bihira) *[[Human papillomavirus|HPV]] *[[Syphilis]] (1%)<ref name="Hoare">Hoare A (2010). [http://unsworks.unsw.edu.au/fapi/datastream/unsworks:9027/SOURCE02 models of HIV epidemics in Australia and Southeast Asia]</ref> Sa puwet tungo sa bibig na mga gawain: *[[Hepatitis A]] *[[Shigellosis|Shigella]] | *[[Hepatitis B]] (nabang panganib)<ref name=ashm /> *[[HIV]] (very low risk; 0.01%)<ref name="Varghese">{{ cite journal |author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW |title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-01_29_1/page/38 |journal=Sex. Transm. Dis. |year=2002 |pages=38–43 |volume=29 |issue=1 |pmid=11773877 |doi=10.1097/00007435-200201000-00007 }}</ref> *[[Hepatitis C]] (hindi alam) |- ! scope="row" | [[Cunnilingus|Nagbigay o gumamit ng bibig sa puke ng babae (Cunnilingus)]] | *[[Herpes simplex|Herpes]] (1%) | *[[Human papillomavirus|HPV]] |- ! scope="row" | [[Fellatio|Lalakeng tumanggap o ginamitan ng bibig sa titi nito]] | *[[Chlamydia infection|Chlamydia]] *[[Gonorrhea]] *[[Non-gonococcal urethritis]] *[[Herpes simplex|Herpes]] *[[Syphilis]] (1%)<ref name=Hoare /> | *[[Human papillomavirus|HPV]] |- ! scope="row" | [[Cunnilingus|Babaeng tumanggap o ginamitan ng bibig sa puke nito]] | *[[Herpes simplex|Herpes]] *[[MRSA]] | *[[Human papillomavirus|HPV]] |- ! scope="row" | [[Pakikipagtalik|Lalakeng ipinasok ang titi nito sa puke]] | *[[Chlamydia infection|Chlamydia]] (30-50%)<ref name="ashm">Australasian contact tracing manual. [http://ctm.ashm.org.au/Default.asp?PublicationID=6&ParentSectionID=694&SectionID=670 Specific infections where contact tracing is generally recommended] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301033928/http://ctm.ashm.org.au/Default.asp?PublicationID=6&ParentSectionID=694&SectionID=670 |date=2011-03-01 }}</ref><ref name="bryan">Bryan C (2011)[http://pathmicro.med.sc.edu/infectious%20disease/sexually%20transmitted%20diseases.htm INFECTIOUS DISEASE CHAPTER EIGHT SEXUALLY TRANSMITTED DISEASES]</ref> *[[Crab louse|Crabs]] *[[Scabies]] *[[Gonorrhea]] (20%)<ref name="bryan"/> *[[Hepatitis B]] *[[Herpes simplex|Herpes]] *[[HIV]] (0.05%)<ref name="Varghese" /> *[[Human papillomavirus|HPV]] (at least 5%)<ref name="Burchell_et_al">{{ cite journal |author=Burchell A ''et al.'' |title=Modeling the Sexual Transmissibility of Human Papillomavirus Infection using Stochastic Computer Simulation and Empirical Data from a Cohort Study of Young Women in Montreal, Canada|journal=American Journal of Epidemology |volume=169 |issue=3 |pages=534–543 |year=2006 |month=March|pmid= |doi= 10.1093/aje/kwj077 |pmc=}}</ref> *[[Non-gonococcal urethritis]] *[[Syphilis]] *[[Trichomoniasis]] | *[[Hepatitis C]] |- ! scope="row" | [[Sexual intercourse|Babaeng pinasukan ng titi sa puke nito]] | *[[Chlamydia infection|Chlamydia]] (30–50%)<ref name="ashm" /> *[[Crab louse|Crabs]] *[[Scabies]] *[[Gonorrhea]] (50 to 90%)<ref name="bryan" /> *[[Hepatitis B]](50-70%) *[[Herpes simplex|Herpes]] *[[HIV]] (0.1%)<ref name="Varghese" /> *[[Human papillomavirus|HPV]] (high;<ref name="ashm" /> hindi bababa sa 5%)<ref name="Burchell_et_al" /> *[[Syphilis]] *[[Trichomoniasis]] | *[[Hepatitis C]] |- ! scope="row" | [[Anal sex|Pumasok sa anus ng puwet (lalake sa lalake o lalake sa babae)]] | *[[Chlamydia infection|Chlamydia]] *[[Crab louse|Crabs]] *[[Scabies]](40%) *[[Gonorrhea]] *[[Hepatitis B]] *[[Herpes simplex|Herpes]] *[[HIV]] (0.62%)<ref name="Jin_et_al">{{ cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6|pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 |pmc=2852627 }}</ref> *[[Human papillomavirus|HPV]] *[[Non-gonococcal urethritis]] *[[Syphilis]] (14%)<ref name="Hoare" /> | *[[Hepatitis C]] |- ! scope="row" | [[Anal sex|Pinasukan sa anus ng puwet (lalake sa lalake o babae sa lalake)]] | *[[Chlamydia infection|Chlamydia]] *[[Crab louse|Crabs]] *[[Scabies]] *[[Gonorrhea]] *[[Hepatitis B]] *[[Herpes simplex|Herpes]] *[[HIV]] (1.7%)<ref name="Jin_et_al"/> *[[Human papillomavirus|HPV]] *[[Syphilis]] (1.4%) <ref name="Hoare" /> | *[[Hepatitis C]] |- ! scope="row" | [[Anilingus|Bibig-anus na pakikipagtalik (babae at lalake)]] | *[[Amebiasis]] *[[Cryptosporidiosis]](1%) *[[Giardiasis]] *[[Hepatitis A]](1%) *[[Shigellosis]](1%) | *[[Human papillomavirus|HPV]](1%) |- |} == Pag-iwas == [[File:Sanfranciscocityclinicnight.jpeg|thumb|right|Ang [[San Francisco City Clinic]], isang sentro ng pagsusuri ng sakit na nakukuha sa pakikipagtalik na nasa munisipalidad ng [[San Francisco, California]].]] {{Main|Ligtas na pagtatalik}} Ang pag-iwas (prevention) ang susi sa pagtugon sa mga hindi magagamot na STI gaya ng HIV at herpes. Ang mga klinika ng sekswal na kalusugan ay lumalaban upang itaguyod ang paggamit ng [[kondom]] at magbigay ng paglapît sa mga nasa panganib na pamayanan. Ang pinakepektibong paraan sa pag-iwas na mapasahan ng STI ay iwasan ang pagdidikit ng mga bahagi ng katawan o pluido na maaaring magdulot ng paglipat mula sa isang impektadong kasintahan o asawa. Hindi lahat ng mga gawaing sekswal ay kinasasangkutan ng pisikal na pagdidikit ng katawan gaya ng [[cybersex]], [[phonesex]] o [[masturbasyon]]. Ang tamang paggamit ng kondom ay bumabawas ng pagdikit at panganib ng pagpasa ng STI. Bagaman, ang kondom ay epektibo sa paglilimita ng pagkakalantad sa STI, ang ilang mga pagpasa ng STI ay maaaring mangyari kahit may kondom.<ref>{{cite web |last=Villhauer |first=Tanya |title=Condoms Preventing HPV? |publisher=University of Iowa Student Health Service/Health Iowa |date=2005-05-20 |url=http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |accessdate=2009-07-26 |archive-date=2010-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100314084306/http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |url-status=dead }}</ref> Sa mas kanais nais na paraan, ang parehong magkasintahan o mag-asawa ay dapat magpasubok(test) o magpasuri sa presensiya ng STI bago ang pakikipagtalik o kung ang kasintahan ay nakipagtalik sa iba pang indibidwal. Maraming mga impeksiyon ay hindi agada matutukoy pagkatapos ng pagkakalantad sa STI kaya ang sapat na panahon ay kailangang hayaan sa pagitan ng posibleng pagkakalantad at pagsubok upang maging tumpak ang resulta. Ang ilang mga STI partikular ang ilang mga patuloy na virus gaya ng HPV na nagsasanhi ng kulugo sa ari ay maaaring imposibleng makilala o matukoy sa kasalukuyang mga pamamaraang medikial. Maraming mga sakit na nagbibigay ng permanenteng mga impeksiyon ay maaaring sumakop sa sistemang imuno ng katawan na ang ibang pang mga sakit ay mas madaling maipasa. Ang likas na sistemang imuno na pinangungunahan ng defensin laban sa HIV ay maaaring mag-iwas ng pagpasa ng HIV kung ang bilang na viral(viral count) ay napakababa ngunit kung ito ay masyadong okupado sa ibang mga virus sa katawan o napanaigan, ang HIV ay mananaig. Ang ilang mga viral na STI ay malaking nagpapadagdag ng panganib ng kamatayan para sa mga impektado ng HIV na pasyente. ===Mga bakuna=== Ang mga bakuna ay makukuha na magpoprotekta laban sa ilang mga viral STI gaya ng [[Hepatitis A vaccine|Hepatitis A]], [[Hepatitis B vaccine|Hepatitis B]], at ilang uri ng [[HPV vaccine|HPV]]. Ang pagpapabakuna bago ang pagsisimula ng pakikipagtalik ay ipinapayo upang masiguro ang pinakamalaking proteksiyon. === Mga kondom=== [[Talaksan:CondomUse2 alternative.jpg|thumb|right|Tamang pagsusuot ng [[kondom]].]] Ang mga [[Condom]] at [[pambabaeng condom]] ay nagbibigay lamang ng proteksiyon laban sa STD kung ginagamit ng tama bilang harang at tanging sa at mula sa lugar na tinatakpan nito. Sa kaso ng [[HIV]], ang mga ruta ng pagpasa ng STI ay palaging kinasasangkutan ng titi dahil ang HIV ay hindi maaaring kumalat sa pamamagitan ng walang sugat o hiwang balat kaya ang ang tamang pagbabalot sa ipinapasok na titi na may tamang isinuot na kondom mula sa puke o anus ay epektibong humihinto ng pagpasa ng HIV. Ang isang impektadong pluido sa may hiwa o sugat na balat na nagdadala ng direktang pagpasa ng HIV ay hindi maituturing na naipasang sekswal ngunit teoretikal na umiral habang isinisagawa ang pakikipagtalik. Ito ay maiiwasan sa simpleng hindi pakikipagtalik kung may mga sugat sa balat. Ang ibang mga STI kahit ang mga impeksiyong viral ay maiiwasan sa paggamit ng condom na latex, polyurethane o polyisoprene bilang harang. Ang ilang mga [[virus]] ay sapat na maliit upang makadaan sa mga pore sa mga may natural na balat na kondom ngunit mas malaki pa rin upang dumaan sa latex o sintetikong kondom. Ang tamang paraan ng paggamnit ng kondom ay: *Hindi paglalagay ng kondom na sobrang sikip sa dulo at pag-iiwan ng 1.5&nbsp;cm (3/4&nbsp;inch) na espasyo sa dulo para sa [[ehakulasyon]]. Kung ilalagay ng mahigpit ang kondom ay palaging magdudulot ng pagkabigo sa pagpoprotekta nito. *Ang pagsusuot ng kondom na sobrang luwag ay maaaring tumalo sa pagharang nito. *Pag-iwas sa pagbaligtad at pagtatapon ng kondom na minsang isinuot kahit pa may [[semilya]] o wala. *Pag-iwas sa mga kondom na gawa sa mga substansiya na hindi gawa sa latex, polyisoprene or polyurethane dahil ang mga ito ay hindi pumoprotekta sa [[HIV]]. *Pag-iwas sa paggamit ng nakabase sa langis(oil) na mga [[lubrikante]](pampadulas) sa mga kondom na latex dahil ang langis ay maaaring kumain o lumikha ng butas dito. *Paggamit ng may lasang kondom para sa tanging [[fellatio|pakikipagtalik gamit ang bibig]] dahil ang asukal sa pampalasa ay maaring magdulot ng mga impeksiyon ng yeast kung gagamitin upang ipampasok. Upang mahusay na maprotektahan ang sarili at kasintahan sa STI o STD, ang lumang kondom at mga nilalaman nito ay dapat ipagpalagay na impektado. Kaya ang luma o ginamit na kondom ay dapat na tamang itapon. Ang bawat bagong kondom ang dapat gamitin sa bawat akto ng pakikipagtalik dahil ang paulit ulit na paggamit ng ginamit nang kondom ay nagdadagdag ng tsansa ng pagkasira na tumatalo sa pagiging epektibo nitong bilang harang o proteksiyon. == Pagpapasuri == ==== Panahon ng pagpapatingin ==== Kailangang magpatingin sa manggagamot ang isang tao kung nakipagtalik ito sa pamamagitan ng bibig, puwit, o kahit na sa normal na paraan subalit hindi gumamit ng kondom. Isa pang dahilan para magpasuri ay kung nakisalo ang isang indibidwal sa ibang tao sa paggamit ng mga karayom na pinanginiksiyon ng mga bawal na gamot. O kaya, kapag nakipagtalik ang isang tao sa isa pang tao na nalalamang gumagamit ng ganitong uri ng mga karayom para kumunsumo ng droga. Bilang pag-iingat, iminumungkahi rin na magpadoktor kapag naghihinala ang isang tao na nalantad siya sa ganitong mga uri ng karamdaman, o kapag nakaramdam ng mga sintomas ng mga ito.<ref name=Health/> ==== Lugar ng pagpapasuri ==== Isinasagawa ang pagsusuri ng isang pansariling doktor sa isang klinika o ospital, sa isang lokal na paggamutan, o sa isang kagawarang pangkalusugan.<ref name=Health/> ==== Mga gawi sa pagpapasuri ==== Karaniwang isinasagawa ang pagsusuri na hindi kinakailangan ang anumang katunayan ng pagkakakilanlan. May mga pasurian o paggamutan na sumisingil ng maliit na halaga lamang para sa pagpapatingin kung mayroong nakahahawang sakit na nakukuha sa pakikipagtalik, samantalang karaniwang wala namang bayad ang para sa pag-alam kung may HIV.<ref name=Health/> == Kapag nagkaroon ng sakit == Kung napag-alamang may sakit na nakuha sa pakikipagtalik, minamainam na ipagtapat at ipagbigay alam ito sa kapareha, para sa kapakanan ng bawat isa. At sapagkat hindi dapat ipagwalang-bahala ang mga ganitong uri ng karamdaman, mahalaga ang agad na pagpapakunsulta sa isang manggagamot, kahit na may napupunang palatandaan o wala man. Mahalaga rin ang pagkukumpleto sa pagkunsumo ng gamot ayon sa pagbibilin ng doktor. Malalaman lang kung nagamot nga ang sakit makaraan ang panahong itinakda para sa pag-inom ng mga niresetang gamot. Kapag hindi maiiwasan ang pakikipagtalik, minumungkahi ang paggamit ng kondom. Ipinagagawa ang mga bagay na ito upang huwag mapabayaang lumubha ang karamdaman.<ref name=Teenfad/> == Pangangalagang pangkalusugan == ==== Katangian ng mga sakit ==== Nagagamot ang karamihan sa mga karamdamang nakukuha dahil sa pakikipagtalik. Subalit mayroong mga uri na hindi nabibigyan ng kalunasan, pero may mga karampatang gamot na nakapagpapagaan sa mga nararandamang sintomas. Napipigil ng mga gamot na ito ang paglala ng mga sakit na hindi nalulunasan. ==== Habang ginagamot ==== Mahigpit na pinagsasabihan ng mga maiinam na mga mungkahi ang mga nagpapagamot na may mga nakahahawang sakit na ito. Kabilang dito ang pag-iwas sa paggawa ng anumang uri ng pakikipagtalik habang ginagamot pa. Ipinagbibilin din ang pag-inom ng mga antibiyotik na naaayon sa pinagbilin ng manggagamot hanggang sa wakas ng panahon ng gamutan. Dagdag pa rito ang pag-inom sa lahat ng mga gamot na inireseta ng doktor. Inuulit ang pagsusuri tatlong linggo matapos na maubos ang lahat ng mga gamot, partikular na ang pagkakunsumo ng mga antibiyotik. Ibinibilin sa taong nagpapagamot na makipagtipan at makipagtiyap sa manggagamot kapag umabot na sa panahon at kalagayang ito. Iminumungkahi ang mga dahilang ito sapagkat may mga nakaabang na mga panganib o suliranin kung hindi magagamot ang isang taong may nakahahawang sakit, o kung hindi makumpleto ang paggagamot.<ref name=Health/> Dahil mahalaga, nagsasagawa din ng pagsusuring bahid isang ulit kada buwan, at maging ang pagsusuring Papanicolau isang ulit bawat ikaanim na buwan.<ref name=Teenfad/> ==== Pagbabago sa kalusugan ==== Ibinibilin din sa nagpapagamot ang agad na pagbalik sa tanggapan ng duktor o ang pagpunta sa departamento ng emerhensiya kapag lumalala ang mga sintomas ng karamdaman, sa kabila ng pag-inom ng mga gamot. Partikular rin ang kung magkaroon ng lagnat na higit sa grado o degring 38 Centigrade (101 Fahrenheit). Nakahanda ang mga manggagamot at mga nars na tugunin ang mga katanungan at pag-aalala ng isang taong may karamdaman.<ref name=Health/> ==Pangangasiwa at paggamot== Bagaman ang ilan sa mga STD ay masakit(painful) at kinabibilangan ng mga makikitang [[Singaw (sakit)|singaw]] at nilalabas na pluido(''discharge''), ang iba ay maaaring hindi mapansin sa ilang panahon habang ang mga ito ay hindi sinasadyang naipapasa sa iba. Gayundin, bagaman ang ilan sa mga STD ay magagamot, ang iba ay hindi.<ref>http://www.cdc.gov/std/treatment/2010/default.htm</ref> ===Magagamot=== Kabilang sa mga STD na magagamot ang: *[[Chlamydia]]: Ito ay epektibong magagamot ng mga antibiotiko kapag ito ay natukoy. Ang kasalukuyang mga antibiotiko para dito ang azithromycin, doxycycline, erythromycin, o ofloxacin. Ang mga antibiotiko namang nirerekomiyenda para sa mga buntis na babae ay kinabibilangan ng erythromycin o amoxicillin. *[[Gonorrhea]]: Ang gonnorhea na hindi nagamot ay maaaring tumagal ng mga linggo hanggang buwan ng may mas mataas na panganib ng mga [[komplikasyon]].<ref name=CE07/> Mula 2010, ang itinuturok na [[ceftriaxone]] ay lumilitaw na isa sa ilang epektibong mga [[antibiotiko]] sa paggamot ng sakit na ito.<ref name="Japan10" /> Ang marami sa mga antibiotiko na minsang epektibo kabilang ang [[penicillin]], [[tetracycline]] at [[fluoroquinolones]] hindi na nirerekomiyenda dahil sa mataas na rate ng [[hindi pagtalab ng antibiotiko]] sa bacterium na [[Neisseria gonorrhoeae]] .<ref name="Japan10"/> Mula 2011, may mga ulat ng ilang [[strain]] ng gonorrhea na nagpapakita na [[Resistansiya sa antibiotiko|hindi ito tinatablan ng maraming ahenteng antibiotiko]] lalo na ng parehong [[cefixime]] at ceftriaxone.<ref>{{Cite journal | last1 = Bolan | first1 = GA | last2 = Sparling | first2 = PF | last3 = Wasserheit | first3 = JN | doi = 10.1056/NEJMp1112456 | title = The Emerging Threat of Untreatable Gonococcal Infection | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-02-09_366_6/page/484 | journal = New England Journal of Medicine | volume = 366 | issue = 6 | pages = 485–7 | year = 2012 | pmid = 22316442 }}</ref><ref>{{Cite journal | title = Cephalosporin susceptibility among Neisseria gonorrhoeae isolates--United States, 2000-2010 | journal = MMWR. Morbidity and mortality weekly report | publisher = Centers for Disease Control and Prevention (CDC) | volume = 60 | issue = 26 | pages = 873–7 | year = 2011 | month = July | pmid = 21734634 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/pdf/wk/mm6026.pdf | author1 = Centers for Disease Control and Prevention (CDC) }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Ohnishi | first1 = M | last2 = Saika | first2 = T | last3 = Hoshina | first3 = S | last4 = Iwasaku | first4 = K | last5 = Nakayama | first5 = S | last6 = Watanabe | first6 = H | last7 = Kitawaki | first7 = J | title = Ceftriaxone-Resistant Neisseria gonorrhoeae, Japan | doi = 10.3201/eid1701.100397 | journal = Emerging Infectious Diseases | publisher = Centers for Disease Control and Prevention (CDC) | volume = 17 | issue = 1 | pages = 148–9 | year = 2011 | month = January | pmid = 21192886 | pmc = 3204624 | url = http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/17/1/pdfs/10-0397.pdf | access-date = 2012-03-06 | archive-date = 2011-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111016215802/http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/17/1/pdfs/10-0397.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name=BrianAlexanderJuly11>Brian Alexander. [http://www.msnbc.msn.com/id/43689581/ns/health-sexual_health/ "Bad bug: Gonorrhea strain resists all antibiotics"]. [[msnbc.com]]. 11 Hulyo 2011.</ref> *[[Pelvic Inflammatory Disease]]: Ang mga antibiotikong ginagamit para magamot ito ay kinabibilangan ng cefoxitin o cefotetan na dinagdagan ng doxycycline, clindamycin na dinagdagan ng gentamicin, ampicillin at sulbactam na dinagdagan ng doxycycline, at ceftriaxone o cefoxitin na dinagdagan ng doxycycline. *[[Syphilis]]: Ang unang pinagpipiliang gamot sa hindi komplikadong syphilis ay nananatiling isang dosis ng intramuskular na [[penicillin G]] o isang dosis ng iniinom na [[azithromycin]]. Ang [[doxycycline]] at [[tetracycline]] ang mga alternatibong mapagpipiliang gamot ngunit ang mga ito ay hindi maaring gamitin sa mga buntis na babae. Ang [[hindi pagtalab ng antibiotiko]] ng [[Treponema pallidum]] ay nabuo sa ilang mga ahente kabilang ang macrolides, clindamycin, at rifampin. Ang Ceftriaxone na ikatlong henerasyong antibiotikong cephalosporin ay maaaring epektibo tulad ng paggamot gamit ang pennicilin. *[[Trichomoniasis]]: Ang paggamot sa parehong buntis at hindi buntis na mga pasyente ay karaniwang gumagamit ng [[metronidazole]] (Flagyl) na 2000&nbsp;mg na isang beses na iinumin ngunit may pag-iingat lalo sa mga simulang yugto ng [[pagbubuntis]] sa mga babae<ref name="pmid15489348">{{cite journal |author=Cudmore SL, Delgaty KL, Hayward-McClelland SF, Petrin DP, Garber GE |title=Treatment of infections caused by metronidazole-resistant Trichomonas vaginalis |journal=Clin. Microbiol. Rev. |volume=17 |issue=4 |pages=783–93, table of contents |year=2004 |month=October |pmid=15489348 |pmc=523556 |doi=10.1128/CMR.17.4.783-793.2004 |url=http://cmr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15489348 }}{{Dead link|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ang mga mag-katalik kahit pa walang sintomas ay dapat sabay na ginagamot nito.<ref name="gynekologie">{{cite book | last1= Rob | first1= Lukáš | last2= Martan | first2= Alois | last3= Citterbart | first3= Karel et al. | title = Gynekologie | publisher= Galen | location= Prague | year= 2008 | edition= 2nd | isbn = 978-80-7262-501-7 | page= 136| language=[[Czech language|Czech]]}}</ref> Bagaman ang parehong mga lalake at babae ay madaling mahawaan ng impeksiyon, ipinagpapalagay na higit sa kalahati ng mga lalake na nahawaan nito ay natural na mailalabas ang [[parasito]]ng ito sa loob ng 14 araw <ref>{{cite book | title =Scientists fighting STD with research, education | url=http://www.uthscsa.edu/mission/spring00/std.htm |author=Heather Feldman}}</ref> samantalang sa mga babae, ito ay magpapatuloy na umiral malibang ito ay magamot. *[[Kuto sa bulbol]]: Ang mga kutong ito ay maaaring magamot ng 1% permethrin na kremang panghugas at mga [[pyrethrin]]. ===Hindi magagamot=== Kabilang sa mga STD na hindi magagamot ang: *[[HIV]]: Hindi magagamot ngunit maaaring makontrol ang replikasyon(pagdami) ng virus na HIV sa pamamagitan ng kombinasyon ng mga drogang [[antiretroviral]], [[tagapigil ng protease]](''protease inhibitors'') at iba pa. *[[Herpes simplex]]: Walang paraan para malipol ang virus [[Herpes simplex virus]] mula sa katawan ngunit ang mga gamot na [[antiviral]] ay maaaring magbawas ng kadalasan, tagal at tindi ng paglitaw nito. Kabilang sa mga antiviral upang gamutin ang herpes simplex ang aciclovir (acyclovir), valaciclovir (valacyclovir), famciclovir, at penciclovir. Ang [[analhesiko]] gaya ng [[ibuprofen]] at [[acetaminophen]] ay maaaring magbawas ng sakit at [[lagnat]]. Ang mga [[topikal]](pang-balat) na [[anesthesia|anesthetiko]] gaya ng [[prilocaine]], [[lidocaine]], [[benzocaine]] o [[tetracaine]] ay maaaring makatulong upang maibsan ang pangangati at sakit.<ref name="pmid3147021">{{cite journal |author= |title=Local anesthetic creams |journal=BMJ |volume=297 |issue=6661 |page=1468 |year=1988 |month=December |pmid=3147021 |pmc=1835116 |doi= |url= |author1= <Please add first missing authors to populate metadata.>}}</ref><ref name="pmid10570387">{{cite journal |author=Kaminester LH |title=A double-blind, placebo-controlled study of topical tetracaine in the treatment of herpes labialis |journal=J. Am. Acad. Dermatol. |volume=41 |issue=6 |pages=996–1001 |year=1999 |month=December |pmid=10570387 |doi= 10.1016/S0190-9622(99)70260-4|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_1999-12_41_6/page/996|author-separator=, |author2=Pariser RJ |author3=Pariser DM |display-authors=3 |last4=Weiss |first4=Jonathan S. |last5=Shavin |first5=Joel S. |last6=Landsman |first6=Larry |last7=Haines |first7=Harold G. |last8=Osborne |first8=David W.}}</ref><ref name="Leung">{{cite journal |author=Leung DT, Sacks SL |title=Current treatment options to prevent perinatal transmission of herpes simplex virus |journal=Expert Opin Pharmacother |volume=4 |issue=10 |pages=1809–19 |year=2003 |month=October |pmid=14521490 |doi=10.1517/14656566.4.10.1809 |url=}}</ref> [[Talaksan:SOA-Herpes-genitalis-female.jpg|thumb|150px|right|Genital herpes sa babae.]] [[Talaksan:SOA-Herpes-genitalis-male.jpg|thumb|150px|right|Genital herpes sa lalake.]] *[[Herpes genitalis]](''Genital herpes''): Sa kasalukuyan ay walang gamot para sa herpes genitalis. Gayunpaman, mayroong ilang mga droga na maaaring magpaikli ng paglitaw at gawin itong mas hindi malubha na kinabibilangan ng acyclovir, valacyclovir and famciclovir *[[Human Papillomavirus]]: Sa kasalukuyan ay walang spesipikong gamot para sa impeksiyong HPV.<ref name="CDC-HPV-Fact" /><ref name=CDC_HPV_Vacc /><ref name="ACS CCRisk">{{cite web |url=http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_2X_What_are_the_risk_factors_for_cervical_cancer_8.asp |title=What Are the Risk Factors for Cervical Cancer? |author=American Cancer Society |accessdate=21 Pebrero 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219151934/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_2X_What_are_the_risk_factors_for_cervical_cancer_8.asp |archivedate=2008-02-19 |url-status=live }}</ref> Gayunpaman, ang impeksiyong ito ay karaniwang nawawala sa sarili nito.<ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/sexual-conditions/hpv-genital-warts/hpv-treatment-is-there-hpv-cure |title=Cure for HPV |publisher=Webmd.com |date= |accessdate=2010-08-29}}</ref> Ayon sa [[Centers for Disease Control and Prevention]] ng [[Estados Unidos]], ang [[sistemang immuno]] ng katawan ay natural na nag-aalis ng HPV sa loob ng dalawang taon sa mga 90% ng mga kaso.<ref name="CDC-HPV-Fact"/> Gayunpaman, ang mga eksperto ay magkakaayon sa kung ang virus ay kompletong naalis o nababawsan sa mga lebel na hindi matukoy at mahirap malaman kung ito ay nakakahawa.<ref name=Gilbert2003>{{cite journal| author=Gilbert LK, Alexander L, Grosshans JF, Jolley L| title=Answering frequently asked questions about HPV | journal=Sex Transm Dis | year= 2003 | volume= 30 | issue= 3 | pages= 193–4 | pmid=12616133| doi=10.1097/00007435-200303000-00002 |url=http://journals.lww.com/stdjournal/pages/articleviewer.aspx?year=2003&issue=03000&article=00002&type=fulltext}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{STD/STI}} {{Sex}} [[Kategorya:Sakit]] [[Kategorya:Kalusugan]] [[Kategorya:Seksuwalidad]] [[Kategorya:Mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik]] bb4w72cghksa5buc6yv2wkgbip1ghq5 0 54997 2212874 2208544 2026-06-22T19:29:32Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 8 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212874 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Suicide | Image = Edouard Manet - Le Suicidé.jpg| Caption = ''[[Le Suicidé|The Suicide]]'' ni [[Édouard Manet]] 1877–1881 | ICD10 = {{ICD10|X|60||x|60}}–{{ICD10|X|84||x|60}} |ICD9 = {{ICD9|E950}} |MedlinePlus = 001554 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 288598 | MeshName = Suicide | MeshNumber = F01.145.126.980.875 }} <!--Depinisyon at Mga Sanhi ng Panganib --> '''Pagpapakamatay''' ([[Latin]] ''suicidium'', mula sa ''sui caedere'', "patayin ang sarili") ay pagkilos ng sinasadyang pagsasagawa ng sariling ikamamatay. Ang pagpapakamatay ay madalas na ginagawa dahil sa [[Despair (damdamin)|kawalan ng pag-asa]], ang sanhi nito ay madalas na inuugnay sa [[sakit sa pag-iisip]] tulad ng [[major depressive disorder|depresyon]], [[bipolar disorder]], [[schizophrenia]], pagkalulong sa alak, o [[Substance abuse|pagkalulon sa droga]].<ref name=Hawton2009>{{cite journal |author=Hawton K, van Heeringen K |title=Suicide|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372 |journal=Lancet |volume=373 |issue=9672 |pages=1372–81 |year=2009 |month=April |pmid=19376453 |doi= 10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref> Ang mga salik ng stress na tulad ng [[problemang pinansiyal]] o mga problema sa mga [[interpersonal relationship o pakikipag-ugnayan sa kapwa]] ang madalas na inuugnay dito. Kasama sa mga pagsisikap para maiwasan ang pagpapakamatay ang paglilimita ng pagkakaroon ng baril, paggamot sa mga pangkaisipang karamdaman at pagkakalulong sa droga, at pagpapahusay ng pag-unlad ng ekonomiya. <!--Pamamaraan at Epidemiyolohiya--> Ang pinaka-karaniwang pamamaraang ginagamit sa pagpapakamatay ay nag-iiba ayon sa bansa at bahagyang nauugnay sa pagkakaroon nito. Kasama sa mga karaniwang pamamaraan ang: [[pagbigti]], [[pag-inom ng pestisidiyo]], at mga baril. Ang humigit-kumulang na 800,000 hanggang sa isang milyong tao ang namamatay sa pamamagitan ng pagpapakamatay taun-taon, na siyang dahilan kaya ito ang ika-10 sa mga pangunahing sanhi ng pagkamatay sa buong mundo.<ref name=Hawton2009/><ref name=Var2012/> Ang mga bilang ay mas mataas sa mga lalake kaysa sa mga babae, kung saan ang mga lalake ay tatlo hanggang apat na beses na mas malamang na magpakamatay kaysa sa mga babae.<ref>{{cite book|last=Meier|first=Marshall B. Clinard, Robert F.|title=Sociology of deviant behavior|year=2008|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-81167-1|page=169|url=http://books.google.co.uk/books?id=VB3OezIoI44C&pg=PA169|edition=14th ed.}}</ref> May mga tinatantiyang 10 hanggang 20&nbsp;milyong [[Failed suicide attempt|mga hindi nakakamatay na pagsubok ng pagpapakamatay]] taun-taon.<ref>{{cite journal|author=Bertolote JM, Fleischmann A |title=Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective |journal=World Psychiatry|volume=1 |issue=3 |pages=181–5 |year=2002 |month=October |pmid=16946849 |pmc=1489848 }}</ref> Ang mga pagsubok na pagpapakamatay ay mas karaniwan sa mga kabataan at mga babae. <!--Kasaysayan, lipunan at kultura --> Ang mga pananaw sa pagpapakamatay ay naiimpluwensiyahan ng malawak na mga kasalukuyang paksa tulad ng relihiyon, [[dangal]], at ang [[kahulugan ng buhay]]. Ang [[mga relihiyong nag-uugat kay Abraham]] ang nagtuturing sa pagpapakamatay ayon sa tradisyon na [[sin|isang kasalanan sa Diyos]] dahil sa paniniwala sa [[kabanalan ng buhay]]. Noong panahon ng [[samurai]] sa [[Hapon]], ang [[seppuku]] ay iginagalang noon bilang alay ng para sa kabiguan o bilang isang anyo ng protesta. Ang [[Sati (kaugalian)|Sati]], na isa na ngayong ipinagbabawal ng batas na kaugalian ng [[Hindu]] sa paglilibing, ang nag-uutos sa [[Widow#Widows sa kultura ng India|biyuda]] na [[self-immolation|pagkitil sa sarili bilang alay]] ng kanyang sarili sa funeral pyre o pagsunog ng bangkay ng kanyang asawa bilang paghatid sa huling hantungan, nang kusa o sa pagpuwersa ng pamilya o ng lipunan.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml|title=Indian woman commits sati suicide |publisher=Bbc.co.uk |date=2002-08-07 |access-date=2010-08-26}}</ref> Ang pagpapakamatay o pagsubok ng pagpapakamatay, na dating krimeng pinaparusahan, ay hindi na sa karamihan ng mga bansa sa Kanluran. Ito ay nananatiling isang kasalanang kriminal sa karamihan ng mga bansang Islam. Sa ika-20 at ika-21 siglo, ang pagpapakamatay sa isang anyo ng [[pagkitil sa sarili bilang alay]] ay ginagawa bilang isang pamamaraan ng pagprotesta, at ang [[kamikaze]] at mga [[suicide bombing o pagpapakamatay sa pagpapasabog]] ay isinasagawa bilang isang militar o teroristang taktika.<ref>{{cite journal|last=Aggarwal|first=N|title=Rethinking suicide bombing.|journal=Crisis|year=2009|volume=30|issue=2|pages=94–7|pmid=19525169|doi=10.1027/0227-5910.30.2.94}}</ref> {{TOC limit|3}} ==Depinisyon== Ang pagpapakamatay, na kilala rin bilang isang matagumpay na pagkitil sa sarili, ay "hakbang na pagkitil ng sariling buhay".<ref>{{cite book|title=Stedman's medical dictionary|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3390-8|edition=28th ed.}}</ref> Ang pagsubok o hindi nakakamatay na pagpapakamatay ay [[self-harm|pananakit ng sarili]] na may pagnanais na wakasan ang buhay nguni’t hindi nagbubunga ng kamatayan.<ref name=Krug2002>{{cite book|last=Krug|first=Etienne|title=World Report on Violence and Health (Vol. 1)|year=2002|publisher=World Health Organization|location=Genève|isbn=978-92-4-154561-7|page=185|url=http://books.google.ca/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA185}}</ref> Ang [[Assisted suicide o tinulungang pagpapakamatay]] ay kapag tinulungan ng isang indibiduwal ang isang tao para hindi direktang kitilin ang kanilang sariling buhay sa pamamagitan ng pagbibigay ng payo o sa pamamagitan ng pagbigay ng paraan para ito’y maisakatuparan.<ref name=Gullota2002>{{cite book|last=Gullota|first=edited by Thomas P.|title=The encyclopedia of primary prevention and health promotion|year=2002|publisher=Kluwer Academic/Plenum|location=New York|isbn=978-0-306-47296-1|page=1112|url=http://books.google.ca/books?id=Elx37xzO0bsC&pg=PA1112|author2=Bloom, Martin}}</ref> Ito ay salungat sa [[euthanasia]] kung saan ang ibang tao ang aktibong kumikilos para sa pagsasakatuparan ng kamatayan ng isang tao.<ref name=Gullota2002/> Ang [[suicidal ideation o pagbuo ng imahinasyon ng pagpapakamatay]] ay ang pag-iisip ng pagkitil sa sariling buhay.<ref name=Krug2002/> ==Mga Salik ng Panganib== [[File:Suicide cases from 16 American states (2008).png|thumb|upright=1.35|Ang mga bungang sitwasyon sa pagpapakamatay mula sa 16 na estado ng Amerika noong 2008.<ref>{{cite journal|last=Karch|first=DL|author2=Logan, J; Patel, N; Centers for Disease Control and Prevention, (CDC)|title=Surveillance for violent deaths—National Violent Death Reporting System, 16 states, 2008.|journal=Morbidity and mortality weekly report. Surveillance summaries (Washington, D.C. : 2002)|date=2011 Aug 26|volume=60|issue=10|pages=1–49|pmid=21866088}}</ref>]] Kasama sa mga bagay na nakakaapekto sa panganib ng pagpapakamatay ang [[Mental disorder|karamdaman sa kaisipan]], [[pagkalulong sa droga]], kalagayang sikolohikal, kultura, mga sitwasyon sa pamilya at lipunan, at mga genetic.<ref name=Hawton2012/> Ang mga [[Mental disorder|karamdamang pangkaisipan]] at maling paggamit ng substansiya (droga o alak) ay kadalasang magkasabay na nagaganap.<ref name=Drug2011/> Kasama sa mga ibang salik na nagdudulot ng panganib ang pagkakaroon ng dating pagsubok na magpakamatay,<ref name=EB2011/> ang pagkakaroon ng mga paraan para maisakatuparan ang pagkilos, kasaysayan ng pagpapakamatay sa pamilya, o ang pagkakaroon ng [[traumatikong pinsala sa utak]].<ref>{{cite journal|last=Simpson|first=G|author2=Tate, R|title=Suicidality in people surviving a traumatic brain injury: prevalence, risk factors and implications for clinical management.|journal=Brain injury : [BI]|date=2007 Dec|volume=21|issue=13–14|pages=1335–51|pmid=18066936|doi=10.1080/02699050701785542}}</ref> Halimbawa, ang bilang ng mga pagpapakamatay ay napag-alamang mas mataas sa mga sambahayan na may mga baril kaysa sa mga wala nito.<ref name="Miller 393–408">{{cite journal|last=Miller|first=M|author2=Azrael, D; Barber, C|title=Suicide mortality in the United States: the importance of attending to method in understanding population-level disparities in the burden of suicide.|journal=Annual review of public health|date=2012 Apr|volume=33|pages=393–408|pmid=22224886|doi=10.1146/annurev-publhealth-031811-124636}}</ref> Ang mga [[panlipunan at pangkabuhayan]] na mga salik tulad ng kawalan ng trabaho, kahirapan, [[kawalan ng tirahan]], at diskriminasyon ay maaaring makapagsimula ng pag-iisip ng pagpapakamatay.<ref>{{cite journal |author=Qin P, Agerbo E, Mortensen PB |title=Suicide risk in relation to socioeconomic, demographic, psychiatric, and familial factors: a national register-based study of all suicides in Denmark, 1981–1997 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-04_160_4/page/765 |journal=Am J Psychiatry |volume=160 |issue=4 |pages=765–72|year=2003 |month=April |pmid=12668367 |doi=10.1176/appi.ajp.160.4.765}}</ref> Humigit-kumulang 15–40% ng mga tao ay nag-iiwan ng [[suicide note o sulat ng pagpapakamatay]].<ref>{{cite book|last=Gilliland|first=Richard K. James, Burl E.|title=Crisis intervention strategies|publisher=Brooks/Cole|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-18677-7|page=215|url=http://books.google.ca/books?id=E2sKf-sexZwC&pg=PA215|edition=7th ed.}}</ref> Ang mga genetic ay lumilitaw na siyang bumubuo sa pagitan ng 38% hanggang 55% ng mga pagpapakamatay.<ref name=Brent2008>{{cite journal|last=Brent|first=DA|author2=Melhem, N|title=Familial transmission of suicidal behavior.|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2008-06_31_2/page/157|journal=The Psychiatric clinics of North America|date=2008 Jun|volume=31|issue=2|pages=157–77|pmid=18439442|doi=10.1016/j.psc.2008.02.001|pmc=2440417}}</ref> Ang mga [[beterano sa digmaan]] ay may mas mataas na panganib na magpakamatay dahil sa bahaging mas mataas ang bilang ng mga karamdamang pangkaisipan at problema sa pisikal na kalusugan na may kaugnayan sa [[digmaan]].<ref name=Martyr2009>{{cite journal|last=Rozanov|first=V|author2=Carli, V|title=Suicide among war veterans.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Jul|volume=9|issue=7|pages=2504–19|pmid=22851956|doi=10.3390/ijerph9072504|pmc=3407917}}</ref> ===Mga karamdamang pangkaisipan=== Kadalasan, may mga [[karamdamang pangkaisipan]] sa panahon ng pagpapakamatay na tinatantiyang nasa hanay na mula 27%<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk">{{cite web|last=University of Manchester Centre for Mental Health and Risk|title=The National Confidential Inquiry into Suicide and Homicide by People with Mental Illness|url=http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|access-date=25 Hulyo 2012|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116021945/http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116021945/http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> hanggang sa mahigit sa 90%.<ref name=EB2011/> Sa mga nananatili sa psychiatric unit, ang panganib ng kanilang pagsasakatuparan ng pagpapakamatay sa buong buhay nila ay humigit-kumulang 8.6%.<ref name=EB2011/> Ang kalahati ng lahat ng taong namamatay sa pagpapakamatay ay may [[major depressive disorder o masyadong malubhang karamdamang depresyon]]; ang pagkakaroon nito o ng isa sa ibang mga [[mood disorder]] tulad ng [[bipolar disorder]] ang nagpapataas ng panganib ng pagpapakamatay ng 20 beses.<ref name=Che2012>{{cite book|last=Chehil|first=Stan Kutcher, Sonia|title=Suicide Risk Management A Manual for Health Professionals.|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-119-95311-1|pages=30–33|year=2012|url=http://books.google.ca/books?id=fV8_1u0c7l0C&pg=PA31|edition=2nd ed.}}</ref> Kasama sa ibang mga kondisyong nauugnay ang [[schizophrenia]] (14%), mga [[karamdaman sa pagkatao]] (14%),<ref>{{cite journal|last=Bertolote|first=JM|author2=Fleischmann, A; De Leo, D; Wasserman, D|title=Psychiatric diagnoses and suicide: revisiting the evidence.|journal=Crisis|year=2004|volume=25|issue=4|pages=147–55|pmid=15580849}}</ref> [[bipolar disorder]],<ref name=Che2012/> at [[posttraumatic stress disorder]].<ref name=EB2011/> Ang humigit-kumulang 5% ng taong may [[schizophrenia]] ang namamatay sa pagpapakamatay.<ref name=Lancet09>{{vcite journal |author=[[Jim van Os|van Os J]], Kapur S |title=Schizophrenia |journal=Lancet |volume=374 |issue=9690 |pages=635–45 |year=2009 |month=August |pmid=19700006 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60995-8 |url=http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |access-date=2014-01-31 |archive-date=2013-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623065810/http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf }}</ref> Ang mga [[karamdamang may kaugnayan sa pagkain o eating disorder]] ay ibang kondisyong may mataas na panganib.<ref name=Tint2010/> Ang kasaysayan ng nakalipas na pagsubok na magpakamatay ang pinakamalaking palatandaan ng malamang na pagsasakatuparan ng pagpapakamatay.<ref name=EB2011>{{cite journal|last=Chang|first=B|author2=Gitlin, D; Patel, R|title=The depressed patient and suicidal patient in the emergency department: evidence-based management and treatment strategies.|journal=Emergency medicine practice|date=2011 Sep|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–4|pmid=22164363}}</ref> Ang humigit-kumulang na 20% ng mga pagpapakamatay ay nagkaroon na ng mga dating pagsubok at sa mga sumubok na magpakamatay, 1% ang nagtagumpay sa pagpapakamatay sa loob ng isang taon<ref name=EB2011/> at mahigit sa 5% ang sumubok na magpakamatay makalipas ang 10&nbsp;taon.<ref name=Tint2010/> Habang ang mga pagsasagawa ng [[pananakit sa sarili]] ay itinuturing na hindi pagsubok na magpakamatay, ang pagkakaroon ng ugali ng pananakit sa sarili ay nauugnay sa tumaas na panganib ng pagpapakamatay.<ref>{{cite journal | pmid = 17606825 | doi=10.1001/archpedi.161.7.634 | volume=161 | issue=7 | title=The relationship between self-injurious behavior and suicide in a young adult population | year=2007 |month=July | author=Whitlock J, Knox KL | journal=Arch Pediatr Adolesc Med | pages=634–40}}</ref> Sa humigit-kumulang na 80% ng matagumpay na pagpapakamatay, ang indibidwal ay nagpatingin sa isang doktor sa taon bago ang kanilang pagkamatay,<ref name=Pir1998/> kasama na ang 45% sa loob ng naunang buwan.<ref>{{cite journal|last=Luoma|first=JB|author2=Martin, CE; Pearson, JL|title=Contact with mental health and primary care providers before suicide: a review of the evidence.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2002-06_159_6/page/909|journal=The American Journal of Psychiatry|date=2002 Jun|volume=159|issue=6|pages=909–16|pmid=12042175}}</ref> Ang humigit-kumulang na 25–40% ng mga matagumpay na nagpakamatay ay nagkaroon ng pakikipag-ugnayan sa mga serbisyo para sa kalusugan ng isipan sa nakaraang taon.<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk"/><ref name=Pir1998>{{cite journal|last=Pirkis|first=J|author2=Burgess, P|title=Suicide and recency of health care contacts. A systematic review.|journal=The British journal of psychiatry : the journal of mental science|date=1998 Dec|volume=173|pages=462–74|pmid=9926074}}</ref> ===Paggamit ng droga o alak=== [[File:The Drunkard's Progress 1846.jpg|thumb|upright=1.35|"The Drunkard's Progress", 1846 ipinapakita kung paano nahahantong sa pagpapakamatay ang pagkalulong sa alak]] Ang [[pag-abuso sa droga o alak]] ang ikalawang pinaka-karaniwang [[salik ng panganib]] para sa pagpapakamatay pagkatapos ng [[malubhang depresyon]] at [[bipolar disorder]].<ref>{{cite book|last=Perrotto|first=Jerome D. Levin, Joseph Culkin, Richard S.|title=Introduction to chemical dependency counseling|year=2001|publisher=Jason Aronson|location=Northvale, N.J.|isbn=978-0-7657-0289-0|pages=150–152|url=http://books.google.com/?id=felzn3Ntd-cC&pg=RA1-PA151}}</ref> Ang kapwa pabalik-balik na pag-abuso ng alak o droga pati na rin ang [[Substance intoxication|malubhang paglalasing]] ay nauugnay.<ref name=Drug2011/><ref name=Fadem2004/> Kapag naisabay sa personal na pagdadalamhati, tulad ng [[Grief|pagluluksa]], ang panganib ay mas lalo pang tumataas.<ref name=Fadem2004>{{cite book|last=Fadem|first=Barbara|title=Behavioral science in medicine|year=2004|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3669-5|page=217|url=http://books.google.ca/books?id=KB-g-oBfApsC&q=217}}</ref> At saka dagdag pa rito, ang maling paggamit ng substansiya (droga o alak) ay nai-uugnay sa mga pangkaisipang karamdaman.<ref name=Drug2011/> <!--Mga pampakalma (EtOH, benzodiazepines, opioids--> Karamihan sa mga tao ay nasa impluwensiya ng [[sedative|mga pampakalmang gamot na may pampatulog]] (tulad ng alak o mga benzodiazepines) noong sila ay nagpakamatay<ref name=Youssef2008>{{cite journal |author=Youssef NA, Rich CL |title=Does acute treatment with sedatives/hypnotics for anxiety in depressed patients affect suicide risk? A literature review |journal=Ann Clin Psychiatry |volume=20 |issue=3|pages=157–69 |year=2008|pmid=18633742 |doi=10.1080/10401230802177698 |url=}}</ref> na mayroong pagkalulong sa alak sa pagitan ng 15% hanggang 61% ng mga kaso.<ref name=Drug2011/> Ang mga bansang may mataas na bilang ng umiinom ng alak at may mas maraming bilang ng mga bar ay karaniwang may mas mataas na bilang ng pagpapakamatay <ref name=ETOH2006/> at ang pagkakaugnay na ito ay ang pangunahing nai-uugnay sa pag-inom ng [[distilled spirit]] kaysa sa talagang pag-inom ng alak.<ref name=Drug2011/> Ang humigit-kumulang na 2.2–3.4% ng mga ginamot sa pagkakalulong sa alak sa ilang punto ng kanilang buhay ay namatay sa pagpapakamatay.<ref name=ETOH2006>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=Alcohol consumption and suicide.|journal=QJM : monthly journal of the Association of Physicians|date=2006 Jan|volume=99|issue=1|pages=57–61|pmid=16287907|doi=10.1093/qjmed/hci146}}</ref> Ang mga lasenggo na sumubok na magpakamatay ay karaniwang lalake, mas matanda, at sumubok nang magpakamatay noon.<ref name=Drug2011/> Ang 3 hanggang 35% ng mga namatay na kabilang sa mga gumagamit ng heroin ay sanhi ng pagpapakamatay (humigit-kumulang na 14 na beses na mas mataas kaysa sa hindi gumagamit).<ref>{{cite journal |author=Darke S, Ross J |title=Suicide among heroin users: rates, risk factors and methods|journal=Addiction |volume=97 |issue=11 |pages=1383–94 |year=2002|month=November |pmid=12410779 |doi= 10.1046/j.1360-0443.2002.00214.x|url=http://onlinelibrary.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0965-2140&date=2002&volume=97&issue=11&spage=1383}}</ref> <!--Mga Stimulant (Pampasigla)--> Ang pagkalulong sa [[cocaine]] at mga [[methamphetamine]] ay may mataas na kaugnayan sa pagpapakamatay.<ref name=Drug2011/><ref>{{cite journal|last=Darke|first=S|author2=Kaye, S; McKetin, R; Duflou, J|title=Major physical and psychological harms of methamphetamine use.|journal=Drug and alcohol review|date=2008 May|volume=27|issue=3|pages=253–62|pmid=18368606|doi=10.1080/09595230801923702}}</ref> Sa mga gumagamit ng cocaine, pinakamalaki ang panganib sa withdrawal phase.<ref>{{cite book|last=Jr|first=Frank J. Ayd,|title=Lexicon of psychiatry, neurology, and the neurosciences|year=2000|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia [u.a.]|isbn=978-0-7817-2468-5|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=256|edition=2nd ed.}}</ref> Ang mga gumamit ng [[pag-abuso sa inhalant|sinisinghot]] ay nasa malaking panganib rin na may humigit-kumulang na 20% na sumubok na magpakamatay sa ilang punto at ang mahigit sa 65% ang nag-iisip nito.<ref name=Drug2011/> Ang [[Paninigarilyo ng tabako|Paninigarilyo]] ay nai-ugnay sa panganib ng pagpapakamatay.<ref name=Hughes2008>{{cite journal|last=Hughes|first=JR|title=Smoking and suicide: a brief overview.|url=https://archive.org/details/sim_drug-and-alcohol-dependence_2008-12-01_98_3/page/n3|journal=Drug and alcohol dependence|date=2008 Dec 1|volume=98|issue=3|pages=169–78|pmid=18676099|doi=10.1016/j.drugalcdep.2008.06.003}}</ref> May maliit na katibayan kung bakit nagkaroon ng ganitong pag-uugnay; gayunpaman, teorya na ang mga paghilig sa paninigarilyo ay may kalamangan sa pagpapakamatay, na ang paninigarilyo ay nagiging sanhi ng mga problema sa kalusugan na sa dakong huli ay nagdudulot sa mga tao ng pagnanais na wakasan ang kanilang buhay, at na ang paninigarilyo ay nakakaapekto sa chemistry ng utak na nagdudulot ng kalamangan para magpakamatay.<ref name=Hughes2008/> Gayunpaman ang [[Cannabis]] ay hindi lumilitaw na tanging pinapataas nito ang panganib.<ref name=Drug2011/> ===Problema sa Pagsusugal=== Ang [[problema sa pagsugal]] ay nauugnay sa pinatinding [[imahinasyon ng pagpapakamatay]] at mga pagsubok nito kumpara sa pangkalahatang populasyon.<ref>{{cite book |first1=Stefano |last1=Pallanti |first2=Nicolò Baldini |last2=Rossi|first3=Eric |last3=Hollander |chapter=11. Pathological Gambling |editor1-first=Eric|editor1-last=Hollander |editor2-first=Dan J. | editor2-last=Stein |title=Clinical manual of impulse-control disorders |url=http://books.google.com/books?id=u2wVP8KJJtcC&pg=PA253 |year=2006|publisher=American Psychiatric Pub |isbn=978-1-58562-136-1 |page=253}}</ref> Sa pagitan ng 12 hanggang 24% ng mga sugarol ang sumubok na magpakamatay.<ref name=Oliv2008/> Ang bilang ng pagpapakamatay sa kanilang mga asawang babae ay tatlong beses na mas mataas kaysa sa pangkalahatang populasyon.<ref name=Oliv2008>{{cite journal|last=Oliveira|first=MP|author2=Silveira, DX; Silva, MT|title=[Pathological gambling and its consequences for public health].|journal=Revista de saude publica|date=2008 Jun|volume=42|issue=3|pages=542–9|pmid=18461253}}</ref> Kabilang sa mga ibang salik na nagpapataas ng panganib sa mga problemang sugarol ang pangkaisipang karamdaman, pagkalulong sa alak at droga.<ref>{{cite journal|last=Hansen|first=M|author2=Rossow, I|title=[Gambling and suicidal behaviour].|journal=Tidsskrift for den Norske laegeforening : tidsskrift for praktisk medicin, ny raekke|date=2008 Jan 17|volume=128|issue=2|pages=174–6|pmid=18202728}}</ref> ===Mga medikal na kondisyon=== May kaugnayan sa pagitan ng posibilidad na magpakamatay at mga problema sa pisikal na kalusugan kasama ang:<ref name=Tint2010/>[[hindi gumagaling na pananakit]],<ref>{{cite journal|last=Manthorpe|first=J|author2=Iliffe, S|title=Suicide in later life: public health and practitioner perspectives.|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-geriatric-psychiatry_2010-12_25_12/page/1230|journal=International journal of geriatric psychiatry|date=2010 Dec|volume=25|issue=12|pages=1230–8|pmid=20104515|doi=10.1002/gps.2473}}</ref> [[pinsala sa utak sanhi ng bagay na tumama sa ulo (traumatic brain injury)]],<ref>{{cite journal |author=Simpson GK, Tate RL |title=Preventing suicide after traumatic brain injury: implications for general practice |journal=Med. J. Aust. |volume=187|issue=4 |pages=229–32 |year=2007 |month=August|pmid=17708726|url=http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html}}</ref> kanser,<ref name=Ang2012>{{cite journal|last=Anguiano|first=L|author2=Mayer, DK; Piven, ML; Rosenstein, D|title=A literature review of suicide in cancer patients.|journal=Cancer nursing|date=2012 Jul–Aug|volume=35|issue=4|pages=E14-26|pmid=21946906|doi=10.1097/NCC.0b013e31822fc76c}}</ref> mga sumasailalim sa [[hemodialysis]], [[HIV]], [[systemic lupus erythematosus]], ang ilan lamang dito.<ref name=Tint2010/> Ang pagkakatukoy sa kanser ay halos dinodoble ang mga naunang panganib ng pagpapakamatay.<ref name=Ang2012/> Ang pangingibabaw ng mas malaking posibilidad ng pagpapakamatay ang nanatili pagkatapos ng pagbabago sa karamdamang nagdudulot ng depresyon at pagkakalulong sa alak. Sa mga taong may mahigit sa isang medikal na kondisyon, ang panganib ay partikular na mataas. Sa Hapon, ang mga problema sa kalusugan ay nakalista bilang pangunahing dahilan sa pagpapakamatay.<ref>{{cite book|last=Yip|first=edited by Paul S.F.|title=Suicide in Asia : causes and prevention|url=https://archive.org/details/suicideinasiacau0000unse|year=2008|publisher=Hong Kong University Press|location=Hong Kong|isbn=9789622099432|page=[https://archive.org/details/suicideinasiacau0000unse/page/11 11]}}</ref> Ang mga sagabal sa pagtulog tulad ng [[insomnia]]<ref>{{cite journal|last=Ribeiro|first=JD|author2=Pease, JL; Gutierrez, PM; Silva, C; Bernert, RA; Rudd, MD; Joiner TE, Jr|title=Sleep problems outperform depression and hopelessness as cross-sectional and longitudinal predictors of suicidal ideation and behavior in young adults in the military.|journal=Journal of Affective Disorders|date=2012 Feb|volume=136|issue=3|pages=743–50|pmid=22032872|doi=10.1016/j.jad.2011.09.049}}</ref> at [[sleep apnea]] ay mga salik na nagdudulot ng depresyon at pagpapakamatay. Sa ilang mga sitwasyon, ang mga sagabal sa pagtulog ay maaaring salik na makapagdudulot ng panganib na hindi kasama ang depresyon.<ref>{{cite journal|last=Bernert|first=RA|author2=Joiner TE, Jr; Cukrowicz, KC; Schmidt, NB; Krakow, B|title=Suicidality and sleep disturbances.|journal=Sleep|date=2005 Sep|volume=28|issue=9|pages=1135–41|pmid=16268383}}</ref> Ang ilang bilang ng ibang mga medikal na kondisyon ay maaaring magdulot ng mga sintomas na tulad ng mood disorder kabilang ang: [[hypothyroidism]], [[Alzheimer's disease|Alzheimer's]], [[tumor sa utak]], [[systemic lupus erythematosus]], at mga hindi kanais-nais na epekto ng gamot (tulad ng mga[[beta blocker]] at [[mga steroid]]).<ref name=EB2011/> ===Pangkaisipan at ukol sa pakikisalamuha na mga kondisyon=== Ang ilang pangkaisipan at ukol sa pakikisalamuha na mga kondisyon ang nagpapalaki ng panganib ng pagpapakamatay kabilang ang: [[kawalan ng pag-asa]], kawalan ng ligaya sa buhay, [[depresyon]] at pagkabagabag.<ref name=Che2012/> Ang kakulangan ng kakayahan para lutasin ang mga problema, kawalan ng kakayahan na dating mayroon ang isang tao, at kakulangan ng kakayahan para kontrolin ang bugso ay mayroon ring papel.<ref name=Che2012/><ref name=Joiner2005>{{cite journal|last=Joiner TE|first=Jr|author2=Brown, JS; Wingate, LR|title=The psychology and neurobiology of suicidal behavior.|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_2005_56/page/287|journal=Annual review of psychology|year=2005|volume=56|pages=287–314|pmid=15709937|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070320}}</ref> Sa mga mas nakakatanda, ang pag-iisip na pagiging pasanin sa iba ay mahalaga.<ref name=Van2011>{{cite journal|last=Van Orden|first=K|author2=Conwell, Y|title=Suicides in late life.|journal=Current psychiatry reports|date=2011 Jun|volume=13|issue=3|pages=234–41|pmid=21369952|doi=10.1007/s11920-011-0193-3|pmc=3085020}}</ref><ref name=Van2011/> Ang mga kamakailan na mga stress sa buhay tulad ng pagkawala ng isang kapamilya o kaibigan, kawalan ng trabaho, o pag-iisa (tulad ng pamumuhay nang mag-isa) ay dinadagdagan ang panganib.<ref name=Che2012/> Ang mga kailanman ay hindi nag-asawa ay nasa mas mataas na panganib rin.<ref name=EB2011/> Ang pagiging relihiyoso ay maaaring makabawas sa panganib ng pagpapakamatay ng isang tao.<ref name=Religion2009>{{cite journal|last=Koenig|first=HG|title=Research on religion, spirituality, and mental health: a review.|journal=Canadian journal of psychiatry. Revue canadienne de psychiatrie|date=2009 May|volume=54|issue=5|pages=283–91|pmid=19497160}}</ref> Ito ay iniuugnay sa negatibong pananaw ng maraming relihiyon laban sa pagpapakamatay at sa mas maraming ugnayan na idinudulot ng relihiyon.<ref name=Religion2009/> Ang mga[[Muslim]], sa mga relihiyosong tao, ang lumilitaw na may mas mababang bilang.<ref name=Islam2006>{{cite journal|last=Lester|first=D|title=Suicide and islam.|journal=Archives of suicide research : official journal of the International Academy for Suicide Research|year=2006|volume=10|issue=1|pages=77–97|pmid=16287698|doi=10.1080/13811110500318489}}</ref> Ang mga ilan ay maaaring magpakamatay para takasan ang [[pang-aapi o bullying]] o [[wala sa katwirang panghuhusga]].<ref name=Cox2012>{{cite journal |last1= Cox |first1= William T. L. |last2= Abramson |first2= Lyn Y. |last3= Devine |first3= Patricia G. |last4= Hollon |first4= Steven D. |year= 2012 |title= Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective |journal= [[Perspectives on Psychological Science (journal)|Perspectives on Psychological Science]] |volume= 7 |issue= 5 |pages= 427–449 |publisher= |doi= 10.1177/1745691612455204 |url= http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |access-date= |archive-date= 2012-10-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121020230619/http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020230619/http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |date=2012-10-20 }}</ref> Ang kasaysayan ng [[sekswal na pang-aabuso]] sa pagkabata<ref>{{cite journal|last=Wegman|first=HL|author2=Stetler, C|title=A meta-analytic review of the effects of childhood abuse on medical outcomes in adulthood.|url=https://archive.org/details/sim_psychosomatic-medicine_2009-10_71_8/page/805|journal=Psychosomatic Medicine|date=2009 Oct|volume=71|issue=8|pages=805–12|pmid=19779142|doi=10.1097/PSY.0b013e3181bb2b46}}</ref> at ang panahong inilagi sa [[foster care]] ay mga salik rin ng panganib.<ref>{{cite journal|last=Oswald|first=SH|author2=Heil, K; Goldbeck, L|title=History of maltreatment and mental health problems in foster children: a review of the literature.|journal=Journal of pediatric psychology|date=2010 Jun|volume=35|issue=5|pages=462–72|pmid=20007747|doi=10.1093/jpepsy/jsp114}}</ref> Ang sekswal na pang-aabuso ay pinapaniwalaang nakakadagdag sa humigit-kumulang na 20% ng pangkalahatang panganib.<ref name=Brent2008/> Ang isang [[evolutionary psychology|unting-unting nababago]] na paliwanag sa pagpapakamatay ay na maaari nitong mapabuti ang [[inclusive fitness (pagiging akma para mag-anak)]]. Ito ay maaaring maganap kung ang isang taong magpapakamatay ay hindi na magkakaanak pa at kinukuha nito ang mga ikakabuhay ng mga kamag-anak para mabuhay. Ang isang pagsalungat ay na ang mga kamatayan ng mga malulusog na kabataan ay malamang na hindi dumadagdag sa inclusive fitness (pagiging akma para mag-anak). Ang [[pag-akma o adaptation]] sa isang labis na naiibang kapaligiran ng pinagmulang lahi ay maaaring hindi nababagay sa kasalukuyan.<ref name=Joiner2005/><ref>{{cite journal|last=Confer|first=Jaime C.|author2=Easton, Judith A.; Fleischman, Diana S.; Goetz, Cari D.; Lewis, David M. G.; Perilloux, Carin; Buss, David M.|title=Evolutionary psychology: Controversies, questions, prospects, and limitations.|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_february-march-2010_65_2/page/110|journal=American Psychologist|date=1 Enero 2010|volume=65|issue=2|pages=110–126|doi=10.1037/a0018413|pmid=20141266}}</ref> Ang kahirapan ay nauugnay sa panganib ng pagpapakamatay.<ref name=Stark2011>{{cite journal|last=Stark|first=CR|author2=Riordan, V; O'Connor, R|title=A conceptual model of suicide in rural areas.|journal=Rural and remote health|year=2011|volume=11|issue=2|page=1622|pmid=21702640}}</ref> Ang pagtindi ng kahirapan ng kamag-anak kumpara sa mga nakapaligid sa tao ay nagpapataas ng panganib ng pagpapakamatay.<ref>{{cite journal|last=Daly|first=Mary|title=Relative Status and Well-Being: Evidence from U.S. Suicide Deaths|journal=Federal Reserve Bank of San Francisco Working Paper Series|date=Sept 2012|url=http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|access-date=2014-01-31|archive-date=2012-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019134902/http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|url-status=dead}}</ref> Mahigit sa 200,000 mga magsasaka sa [[India]] ang nagsagawa ng [[Pagpapakamatay ng mga magsasaka sa India|nagpakamatay]] mula noong 1997 na bahagyang dahil sa mga problema ng [[pagkakautang]].<ref>{{cite news|last=Lerner|first=George|title=Activist: Farmer suicides in India linked to debt, globalization|url=http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM:WORLD|access-date=13 Pebrero 2013|newspaper=CNN World|date=Jan 5,2010|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116020225/http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM%3AWORLD|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116020225/http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM%3AWORLD |date=2013-01-16 }}</ref> Sa China, ang pagpapakamatay ay tatlong beses na mas malamang na mangyari sa mga rehiyong probinsiya kaysa sa mga lungsod na bahagyang pinaniniwalaan na dahil sa mga problemang pinansiyal sa bahaging ito ng bansa.<ref>{{cite journal|last=Law|first=S|author2=Liu, P|title=Suicide in China: unique demographic patterns and relationship to depressive disorder.|journal=Current psychiatry reports|date=2008 Feb|volume=10|issue=1|pages=80–6|pmid=18269899}}</ref> ===Media=== Ang media, kasama na ang internet, ay may mahalagang papel.<ref name=Hawton2012/> Ang paglalarawan nito ng pagpapakamatay ay maaaring may negatibong epekto na may maraming bilang, lantad at paulit-ulit na pag-uulat na pumupuri o dumadakila sa pagpapakamatay bilang ang siyang may pinakamalaking epekto.<ref name=Boh2012>{{cite journal|last=Bohanna|first=I|author2=Wang, X|title=Media guidelines for the responsible reporting of suicide: a review of effectiveness.|journal=Crisis|year=2012|volume=33|issue=4|pages=190–8|pmid=22713977|doi=10.1027/0227-5910/a000137}}</ref> Kapag ang detalyadong paglalarawan kung paano magpakamatay sa pamamagitan ng isang partikular na pamamaraan ay isinasadula o isinasalarawan, ang pamamaraan ng pagpapakamatay na ito ay maaaring dumami sa buong populasyon.<ref name=Yip2012/> Ang pagsisimulang ito ng pagkalat ng pagpapakamatay o [[panggagayang pagpapakamatay o copycat suicide]] ay kilala bilang [[Werther na epekto]], na ipinangalan ayon sa kalaban na nasa ''[[The Sorrows of Young Werther]]'' ni [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] na nagpakamatay.<ref name=Sia2012/> Ang panganib ay mas mataas sa mga kabataan na dumadakila sa kamatayan.<ref>{{cite journal |author=Stack S |title=Suicide in the media: a quantitative review of studies based on non-fictional stories |url=https://archive.org/details/sim_suicide-life-threatening-behavior_2005-04_35_2/page/121 |journal=Suicide Life Threat Behav |volume=35 |issue=2 |pages=121–33|year=2005 |month=April |pmid=15843330 |doi=10.1521/suli.35.2.121.62877 }}</ref> Lumilitaw na habang ang media ng balita ay may malaking epekto, ang sa media ng aliwan naman ay kaduda-duda.<ref>{{cite journal |author=Pirkis J |title=Suicide and the media |journal=Psychiatry |volume=8 |issue=7 |pages=269–271 |date=Hulyo 2009 |doi=10.1016/j.mppsy.2009.04.009 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1476179309000 72X }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang kabaliktaran ng Werther na epekto ay ang iminumungkahing Papageno na epekto kung saan ang saklaw ng mabisang mga mekanismo sa pagharap sa hinihingi ng sitwasyon, ay maaaring magkaroon ng pamprotektang epekto. Ang termino ay ibinatay sa katauhan sa opera ni [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] na ''[[The Magic Flute]]'' na sa takot na mawala ng isang minamahal ay magpapakamatay sana nguni’t tinulungan siya ng mga kaibigan.<ref name=Sia2012>{{cite journal|last=Sisask|first=M|author2=Värnik, A|title=Media roles in suicide prevention: a systematic review.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Jan|volume=9|issue=1|pages=123–38|pmid=22470283|doi=10.3390/ijerph9010123|pmc=3315075}}</ref> Kapag sinunod ng media ang mga naaangkop na alituntunin sa pag-uulat, ang panganib ng pagpapakamatay ay bababa.<ref name=Boh2012/> Ang pagkuha ng suporta mula sa industriya gayunpaman, ay maaaring maging mahirap lalung-lalo na sa pangmatagalan.<ref name=Boh2012/> ===Makatwiran=== Ang [[makatwiran na pagpapakamatay]] ay ang makatwirang pagkitil sa sariling buhay,<ref name=Loue2008>{{cite book|last=Loue|first=Sana|title=Encyclopedia of aging and public health : with 19 tables|year=2008|publisher=Springer|location=New York, NY|isbn=978-0-387-33753-1|page=696|url=http://books.google.ca/books?id=rTMrB0AutLwC&pg=PA696}}</ref> kahit na naniniwala ang iba na ang pagpapakamatay ay hinding-hindi makatwiran.<ref name=Loue2008/> Ang pagkitil ng sariling buhay para sa kapakanan ng iba ay kilala bilang [[pagpapakamatay para sa kapakanan ng iba o altruistic suicide]].<ref name=Moody2010>{{cite book|last=Moody|first=Harry R.|title=Aging : concepts and controversies|year=2010|publisher=Pine Forge Press|location=Los Angeles|isbn=978-1-4129-6966-6|page=158|url=http://books.google.ca/books?id=qj8GS77QAgwC&pg=PA158|edition=6th ed.}}</ref> Ang halimbawa nito ay ang pagkitil ng isang nakakatanda sa kanyang buhay para makapag-iwan ng mas maraming pagkain para sa mga mas batang tao sa komunidad.<ref name=Moody2010/> Sa ilang kultura ng [[Eskimo]], ito ay itinuturing na isang kilos ng paggalang, lakas ng loob, o karunungan.<ref name=Hales2012/> Ang [[pagpapakamatay sa pamamagitan ng pag-atake o suicide attack]] ay isang pampolitikang pagkilos kung saan isasakatuparan ng isang umaatake ang isang karahasan laban sa iba na alam nilang magdudulot ito ng kanilang sariling kamatayan.<ref>{{cite book|last=editor|first=Tarek Sobh,|title=Innovations and advances in computer sciences and engineering|year=2010|publisher=Springer Verlag|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-3658-2|page=503|url=http://books.google.ca/books?id=B-Zf1sQZapMC&pg=PA503|edition=Online-Ausg.}}</ref> Ang ilan sa mga nagpapakamatay na mga nambobomba ay bilang pagsusumikap na makamtan ang [[pagiging martir]].<ref name=Martyr2009/> Ang mga misyong [[kamikaze]] ay isinasagawa bilang isang katungkulan para sa isang mas mataas na ipinaglalabang layunin o moral na obligasyon.<ref name=Hales2012>{{cite book|last=Hales|first=edited by Robert I. Simon, Robert E.|title=The American Psychiatric Publishing textbook of suicide assessment and management|publisher=American Psychiatric Pub.|location=Washington, DC|isbn=978-1-58562-414-0|page=714|url=http://books.google.ca/books?id=H8tigTjBCRkC&pg=PA714|edition=2nd ed.}}</ref> Ang [[pagpatay na pagpapakamatay]] ay isang pagkilos na [[homicide o pagpatay sa kapwa]] kasunod ng pagpapakamatay ng taong gumawa nito sa loob ng isang linggo.<ref>{{cite journal|last=Eliason|first=S|title=Murder-suicide: a review of the recent literature.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-academy-of-psychiatry-and-the-law_2009_37_3/page/371|journal=The journal of the American Academy of Psychiatry and the Law|year=2009|volume=37|issue=3|pages=371–6|pmid=19767502}}</ref> Ang mga [[pagpapakamatay ng grupo ng tao nang sabay-sabay o mass suicide]] ay madalas na isinasagawa dahil sa [[peer pressure|pamimilit ng lipunan]] kung saan isinusuko ng mga miyembro ang kalayaan nang buo sa isang pinuno.<ref>{{cite book|last=Smith|first=William Kornblum in collaboration with Carolyn D.|title=Sociology in a changing world|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-30157-6|page=27|url=http://books.google.ca/books?id=DtKcG6qoY5AC&pg=PT51|edition=9e [9th ed].}}</ref> Ang mga pagpapakamatay ng grupo ng tao nang sabay-sabay o mass suicide ay maaaring isagawa ng kasing kaunti ng dalawang tao, na madalas na tinutukoy bilang [[kasunduang magpakamatay o suicide pact]].<ref>{{cite book|last=Campbell|first=Robert Jean|title=Campbell's psychiatric dictionary|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-515221-0|page=636|url=http://books.google.ca/books?id=Vrlsos_O13UC&pg=PA636|edition=8th ed.}}</ref> Sa mga hindi masyadong malalang sitwasyon kung saan ang pagpapatuloy na mabuhay ay di kayang matiis, ginagamit ng ilang mga tao ang pagpapakamatay bilang paraan ng pagtakas.<ref>{{cite book|last=Veatch|first=ed. by Robert M.|title=Medical ethics|year=1997|publisher=Jones and Bartlett|location=Sudbury, Mass. [u.a.]|isbn=978-0-86720-974-7|page=292|url=http://books.google.ca/books?id=UCOT4sj-DwUC&pg=PA292|edition=2. ed.}}</ref> Ang ilan sa mga nakakulong sa [[Nazi Germany|Nazi]] na [[mga concentration camp]] ay kilala bilang kinitil ang kanilang sariling buhay sa pamamagitan ng sadyang paghawak sa mga de-kuryenteng bakod.<ref>{{cite book|last=Gutman|first=Yisrael|title=Anatomy of the Auschwitz death camp|year=1998|publisher=Publ. in association with the United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C. by Indiana University Press|location=Bloomington|isbn=978-0-253-20884-2|page=400|edition=1st pbk. ed.|author2=editors, Michael Berenbaum,}}</ref> ==Mga Pamamaraan== [[File:SuicideCFR.png|thumb|upright=1.35|Ang bilang ng kaso sa Estados Unidos na namatay sa pamamagitan ng pagpapakamatay .<ref name="Miller 393–408"/>]] Ang pangunahing pamamaraan ng pagpapakamatay ay nag-iiba sa mga bansa. Kasama sa mga nangungunang pamamaraan sa mga iba’t-ibang rehiyon ang [[suicide by hanging|pagbibigti]], [[pag-inom ng pestisidiyo]], at mga [[baril]].<ref>{{cite journal|author=Ajdacic-Gross V |title=Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database |journal=Bull. World Health Organ. |volume=86 |issue=9 |pages=726–32 |year=2008|month=September |pmid=18797649 |pmc=2649482 |doi=10.2471/BLT.07.043489 |author-separator=,|author2=Weiss MG |author3=Ring M |display-authors=3 |last4=Hepp |first4=U |last5=Bopp |first5=M|last6=Gutzwiller |first6=F |last7=Rössler |first7=W}}</ref> Ang mga kaibhang ito ay pinaniniwalaan na medyo dahil sa pagkakaroon ng mga iba’t-ibang pamamaraan.<ref name=Yip2012/> Sa isang pag-aaral sa 56 na bansa, napag-alaman na ang pagbibigti ang pinaka-karaniwang paraan sa karamihan ng mga bansa,<ref>Ajdacic-Gross, Vladeta, ''et al''.{{PDFlink|[http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf "Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database"]|267&nbsp;KB}}. ''[[Bulletin of the World Health Organization]]'' '''86''' (9): 726–732. Setyembre 2008. Accessed 2 Agosto 2011.[https://web.archive.org/web/20110920054902/http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf Archived] 2 Agosto 2011. See [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/07-043489/en/index.html html version]. The data can be seen here [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/0042-9686_86_07-043489-table-T1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923003222/http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/0042-9686_86_07-043489-table-T1.html|date=2011-09-23}}</ref> na bumubuo sa 53% ng mga lalaking nagpapakamatay at 39% ng mga babaeng nagpapakamatay.<ref>{{cite book |editor1-first=Rory C.|editor1-last=O'Connor |editor2-first=Stephen |editor2-last=Platt |editor3-first=Jacki|editor3-last=Gordon |title=International Handbook of Suicide Prevention: Research, Policy and Practice|url=http://books.google.com/books?id=3fDGLWQtwFkC&pg=PA34 |date=1 Hunyo 2011 |publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-1-119-99856-3|page=34}}</ref> Ang 30% ng mga nagpapakamatay sa buong mundo ay dahil sa pestisidiyo. Gayunpaman, ang. paggamit ng pamamaraan na ito ay nag-iiba nang malaki mula 4% sa Europa hanggang sa mahigit sa 50% sa rehiyong Pasipiko.<ref>{{cite journal |author=Gunnell D, Eddleston M, Phillips MR, Konradsen F |title=The global distribution of fatal pesticide self-poisoning: systematic review |journal=BMC Public Health |volume=7 |page=357 |year=2007 |pmid=18154668 |pmc=2262093|doi=10.1186/1471-2458-7-357}}</ref> Karaniwan rin ito sa [[Latin America]] dahil madaling makuha ito sa populasyon ng mga magsasaka.<ref name=Yip2012/> Sa maraming bansa, ang mga pag-overdose ng gamot ay binubuo ng 60% ng mga nagpapakamatay sa mga babae at 30% sa mga lalake.<ref>{{cite book|last=Geddes|first=John|title=Psychiatry|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-923396-0|page=62|url=http://books.google.ca/books?id=F4THKWvbAPEC&pg=PA62|edition=4th ed.|author2=Price, Jonathan; Gelder, Rebecca McKnight ; with Michael; Mayou, Richard}}</ref> Karamihan ay hindi naplano at nagaganap sa loob ng panahon ng isang talamak na panahon ng kawalang-katiyakan ng damdamin.<ref name=Yip2012/> Ang bilang ng namamatay ay nag-iiba ayon sa pamamaraan: mga baril 80-90%, pagkakalunod 65-80%, pagbibigti 60-85%, exhaust ng sasakyan 40-60%, pagtalon 35-60%, [[Charcoal-burning suicide|pagpapakamatay sa pamamagitan ng pagsusunog ng uling]] 40-50%, pestisidiyo 6-75%, pag-overdose ng gamot 1.5-4%.<ref name=Yip2012/> Ang mga pinaka-karaniwang pamamaraan ng pagsubok ng pagpapakamatay ay naiiba mula sa pinaka-karaniwang matagumpay na pamamaraan na may hanggang 85% ng pagsubok sa pamamagitan ng pag-overdose ng gamot sa maunlad na bansa.<ref name=Tint2010/> Sa Estados Unidos, ang 57% ng mga pagpapakamatay ay kinasasangkutan ng paggamit ng baril kung saan ang pamamaraang ito ay medyo mas karaniwan sa mga lalake kaysa sa mga babae.<ref name=EB2011/> Ang susunod na pinaka-karaniwang sanhi ay ang pagbibigti sa mga lalake at pag-inom ng lason sa mga babae.<ref name=EB2011/> Kung pagsasamahin ang mga pamamaraang ito, bubuo ang mga ito ng humigit-kumulang sa 40% ng mga pagpapakamatay sa Estados Unidos.<ref name=USStats2005>{{cite web|url=http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |title=U.S. Suicide Statistics (2005) |access-date=2008-03-24}}</ref> Sa Switzerland, kung saan halos ang bawa’t isa ay may nagmamay-ari ng baril, ang pinakamataas na bilang ng mga pagpapakamatay ay sa pamamagitan ng pagbibigti.<ref>{{cite book|last=Eshun|first=edited by Sussie|title=Culture and mental health sociocultural influences, theory, and practice|year=2009|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, U.K.|isbn=9781444305814|page=301|url=http://books.google.ca/books?id=Y6uUDBBGqF4C&pg=PA301|author2=Gurung, Regan A.R.}}</ref> Ang pagtalon para mamatay ay kapwa karaniwan sa [[Hong Kong]] at [[Singapore]] sa 50% at 80% ayon sa pagkasunud-sunod nito.<ref name=Yip2012/> Sa China, ang pag-inom ng pestisidiyo ang pinaka-karaniwang pamamaraan.<ref name=WRVp196>{{cite book|last=Krug|first=Etienne|title=World Report on Violence and Health, Volume 1|year=2002|publisher=World Health Organization|location=Genève|isbn=9789241545617|page=196}}</ref> Sa Hapon, ang pagsaksak ng sariling tiyan na kilala rin bilang [[seppuku]] o hara-kiri ay nagaganap pa rin,<ref name=WRVp196/> gayunpaman, ang pagbibigti ang pinaka-karaniwan.<ref>{{cite book|last= (editor)|first=Diego de Leo|title=Suicide and euthanasia in older adults : a transcultural journey|url= https://archive.org/details/suicideeuthanasi0000unse|year=2001|publisher=Hogrefe & Huber|location=Toronto|isbn=9780889372511|page=[https://archive.org/details/suicideeuthanasi0000unse/page/121 121]}}</ref> ==Pathophysiology (ukol sa mga pagbabago sa paggana)== Walang alam na iisang batayan ayon sa [[pathophysiology o ukol sa mga pagbabago sa paggana]] para sa alinman sa pagpapakamatay o depresyon.<ref name=EB2011/> Nguni’t ito ay pinaniniwalaan na bunga ng interaksiyon ng ugali, mga panlipunan at kapaligiran, at pangkaisipiang salik.<ref name=Yip2012/> Ang mga mabababang antas ng [[brain-derived neurotrophic factor]] (BDNF) ay parehong direktang inuugnay sa pagpapakamatay<ref>{{cite journal|last=Pjevac|first=M|author2=Pregelj, P|title=Neurobiology of suicidal behaviour.|journal=Psychiatria Danubina|date=2012 Oct|volume=24 Suppl 3|pages=S336-41|pmid=23114813}}</ref> at di direktang inuugnay sa papel nito sa malubhang depresyon, posttraumatic stress disorder, schizophrenia at [[obsessive–compulsive disorder]].<ref>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=The role of brain-derived neurotrophic factor in the pathophysiology of adolescent suicidal behavior.|journal=International journal of adolescent medicine and health|year=2011|volume=23|issue=3|pages=181–5|pmid=22191181}}</ref> Natuklasan ng mga pag-aaral ng [[Autopsiya|post-mortem o pagsisiyasat ng namatay]] ang bumabang antas ng BDNF sa [[hippocampus]] at [[prefrontal cortex]], sa mga mayroon at walang kondisyong pangkaisipan.<ref>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=Brain-derived neurotrophic factor and suicidal behavior.|journal=QJM : monthly journal of the Association of Physicians|date=2011 May|volume=104|issue=5|pages=455–8|pmid=21051476|doi=10.1093/qjmed/hcq207}}</ref> Ang [[serotonin]], isang [[neurotransmitter]] ng utak, ay pinaniniwalaang mababa sa mga nagpapakamatay. Ito ay bahagyang ibinatay sa katibayan ng tumaas na antas ng mga [[5-HT2A receptor]] na nakita pagkatapos mamatay.<ref name=Dwi2012>{{cite book|last=Dwivedi|first=Yogesh|title=The neurobiological basis of suicide|year=2012|publisher=Taylor & Francis/CRC Press|location=Boca Raton, FL|isbn=978-1-4398-3881-5|page=166|url=http://books.google.ca/books?id=5hcOf_SM-U0C&pg=PA166}}</ref> Ang iba pang katibayan ay kinabibilangan ng bumabang antas ng produkto ng pagkakahiwalay o breakdown ng serotonin, [[5-Hydroxyindoleacetic acid]], sa [[cerebral spinal fluid]].<ref>{{cite book|last=Stein|first=edited by George|title=Seminars in general adult psychiatry|year=2007|publisher=Gaskell|location=London|isbn=978-1-904671-44-2|page=145|url=http://books.google.ca/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA145|edition=2. ed.|author2=Wilkinson, Greg}}</ref> Gayunpaman, ang direktang katibayan ay mahirap makalap.<ref name=Dwi2012/> Ang [[epigenetics]], ang pag-aaral ng mga pagbabago sa genetic expression bilang pagtugon sa mga salik na may kaugnayan sa kapaligiran na hindi binabago ang nasa ilalim na [[DNA]], ay pinaniniwalaan ding may papel sa patukoy ng panganib na pagpapakamatay.<ref>{{cite journal|last=Autry|first=AE|author2=Monteggia, LM|title=Epigenetics in suicide and depression.|journal=Biological Psychiatry|date=2009 Nov 1|volume=66|issue=9|pages=812–3|pmid=19833253|doi=10.1016/j.biopsych.2009.08.033|pmc=2770810}}</ref> ==Pag-iwas== [[File:suicidemessageggb01252006.JPG|thumb|Bilang pagsisikap para maiwasan ang pagpapakamatay, ang senyales na ito ang nagtataguyod ng natatanging teleponong nasa [[Golden Gate Bridge]] na kumokonekta sa isang [[hotline para sa krisis]].]] Ang pag-iwas ng pagpapakamatay ay terminong ginagamit para sa magkakasamang pagsisikap para mabawasan ang insidente ng pagpapakamatay sa pamamagitan ng mga hakbang na pang-iwas. Ang pagbawas sa pagkakaroon ng daan para sa ilang mga pamamaraan tulad ng mga baril o lason ay binabawasan ang panganib.<ref name=Yip2012/><ref name=WHO2012/> Kabilang sa ibang mga hakbang ang pagbawas sa daan para sa uling at mga harang sa mga tulay at mga platform sa subway.<ref name=Yip2012/> Ang paggamot sa pagkalulong sa droga at alak, depresyon, at ang mga sumubok na magpakamatay noon ay maaari ring maging epektibo.<ref name=WHO2012/> Iminungkahi ng ilan na bawasan ang daan para sa alak bilang isang estratehiyang pang-iwas (tulad ng pagbawas ng bilang ng mga bar).<ref name=Drug2011>{{cite journal|last=Vijayakumar|first=L|author2=Kumar, MS; Vijayakumar, V|title=Substance use and suicide.|journal=Current opinion in psychiatry|date=2011 May|volume=24|issue=3|pages=197–202|pmid=21430536|doi=10.1097/YCO.0b013e3283459242}}</ref> Kahit na karaniwan ang mga [[hotline para sa krisis]], may kaunting katibayan para suportahan o kontrahin ang pagiging epektibo nito .<ref>{{cite journal|last=Sakinofsky|first=I|title=The current evidence base for the clinical care of suicidal patients: strengths and weaknesses|journal=Canadian Journal of Psychiatry|date=2007 Jun|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|pmid=17824349}}</ref><ref>{{cite web|title=Suicide|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter3/sec5_1.html|work=The United States Surgeon General|access-date=4 Setyembre 2011}}</ref> Sa mga nakakabatang nasa hustong gulang na nag-isip na magpakamatay, lumilitaw na ang [[paggamot sa mga negatibong saloobin o iniisip (cognitive behavioral therapy)]] ay pinabubuti ang mga kinalabasan.<ref>{{cite journal|last=Robinson|first=J|author2=Hetrick, SE; Martin, C|title=Preventing suicide in young people: systematic review.|journal=The Australian and New Zealand journal of psychiatry|date=2011 Jan|volume=45|issue=1|pages=3–26|pmid=21174502|doi=10.3109/00048674.2010.511147}}</ref> Ang [[pag-unlad ng ekonomiya]] sa pamamagitan ng kakayahan nitong bawasan ang kahirapan ay maaaring makapagbawas ng bilang ng pagpapakamatay.<ref name=Stark2011/> Ang mga pagsisikap para mapalakas ang pakikipag-ugnayan ng mga tao lalung-lalo na sa mga matatandang lalake ay maaaring maging epektibo.<ref>{{cite journal|last=Fässberg|first=MM|author2=van Orden, KA; Duberstein, P; Erlangsen, A; Lapierre, S; Bodner, E; Canetto, SS; De Leo, D; Szanto, K; Waern, M|title=A systematic review of social factors and suicidal behavior in older adulthood.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=722–45|pmid=22690159|doi=10.3390/ijerph9030722|pmc=3367273}}</ref> ===Pagsusuri (Screening)=== May kaunting data tungkol sa mga epekto ng pagsusuri sa pangkalahatang populasyon sa tunay na bilang ng pagpapakamatay.<ref>{{cite journal|last=Williams|first=SB|author2=O'Connor, EA; Eder, M; Whitlock, EP|title=Screening for child and adolescent depression in primary care settings: a systematic evidence review for the US Preventive Services Task Force.|journal=Pediatrics|date=2009 Apr|volume=123|issue=4|pages=e716-35|pmid=19336361|doi=10.1542/peds.2008-2415}}</ref> Dahil sa may mataas na bilang ng tao na positibo sa pagsusuri sa pamamagitan ng mga kagamitan na ito na hindi nanganganib na magpakamatay, may mga alalahanin na ang pagsusuri (screening) ay maaaring magpataas ng paggamit ng magagamit para sa pangangalaga ng kalusugang pangkaisipan.<ref>{{cite journal|last=Horowitz|first=LM|author2=Ballard, ED; Pao, M|title=Suicide screening in schools, primary care and emergency departments.|journal=Current Opinion in Pediatrics|date=2009 Oct|volume=21|issue=5|pages=620–7|pmid=19617829|doi=10.1097/MOP.0b013e3283307a89|pmc=2879582}}</ref> Gayunpaman, inirerekomenda ang pagtatasa sa mga taong mataas ang panganib.<ref name=EB2011/> Ang pagtatanong tungkol sa kakayahan ng isang taong magpakamatay ay hindi lumilitaw na nagpapataas ng panganib.<ref name=EB2011/> ===Karamdamang pangkaisipan=== Sa mga taong may mga problema sa kalusugang pangkaisipan, ang ilang bilang ng mga paggamot ang maaaring magpababa ng panganib ng pagpapakamatay. Ang mga taong aktibong malamang na magpakamatay ay maaaring ipasok sa pangkaisipang pangangalaga (psychiatric care) , ito man ay boluntaryo o hindi.<ref name=EB2011/> Ang mga pagmamay-ari na maaaring magamit para saktan ang kanilang sarili ay karaniwang inaalis.<ref name=Tint2010>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)) |publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010|pages=1940–1946|isbn=0-07-148480-9 |oclc= |doi= |access-date=}}</ref> Ang ilang mga manggagamot ay pinapapirma ang mga pasyente ng mga [[kasunduan para sa pag-iwas sa pagpapakamatay]] kung saan kanilang sinasang-ayunan na hindi nila sasaktan ang kanilang mga sarili kung palalayain.<ref name=EB2011/> Gayunpaman, ang katibayan ay hindi sumusuporta sa malaking epekto mula sa hakbang na ito.<ref name=EB2011/> Kung mababa ang panganib ng isang tao, maaaring isaayos ang out-[[patient]] na paggamot ng kalusugang pangkaisipan.<ref name=Tint2010/> Ang maikling panahon ng pagkakaospital ay hindi pa napag-alamang mas epektibo kaysa sa pangangalaga ng komunidad para sa pagpapabuti na kalalabasan sa mga taong may [[borderline personality disorder]] na pabalik-balik ang pagpapakamatay.<ref>{{Cite journal|last=Paris|first=J|title=Is hospitalization useful for suicidal patients with borderline personality disorder?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-disorders_2004-06_18_3/page/240|journal=Journal of personality disorders|date=Hunyo 2004|volume=18|issue=3|pages=240–7|pmid=15237044|doi=10.1521/pedi.18.3.240.35443}}</ref><ref>{{cite journal|last=Goodman|first=M|author2=Roiff, T; Oakes, AH; Paris, J|title=Suicidal risk and management in borderline personality disorder.|journal=Current psychiatry reports|date=2012 Feb|volume=14|issue=1|pages=79–85|pmid=22113831|doi=10.1007/s11920-011-0249-4}}</ref> May hindi pa tiyak na katibayan na ang [[psychotherapy]], partikular ang [[dialectical behaviour therapy]], ang nagpapababa ng pagpapakamatay sa mga kabataan<ref name=Can2010>{{cite journal|last=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|first= (CADTH)|title=Dialectical behaviour therapy in adolescents for suicide prevention: systematic review of clinical-effectiveness.|journal=CADTH technology overviews|year=2010|volume=1|issue=1|pages=e0104|pmid=22977392|pmc=3411135}}</ref> pati na rin ang mga nasa [[borderline personality disorder]].<ref>{{cite journal|last=Stoffers|first=JM|author2=Völlm, BA; Rücker, G; Timmer, A; Huband, N; Lieb, K|title=Psychological therapies for people with borderline personality disorder.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Aug 15|volume=8|pages=CD005652|pmid=22895952|doi=10.1002/14651858.CD005652.pub2}}</ref> Nguni’t ang katibayan ay hindi nagpakita ng pagbaba ng mga ganap na pagpapakamatay.<ref name=Can2010/> May kontrobersiya tungkol sa pakinabang laban sa pinsala ng mga [[kontra-depresyon (antidepressant)]].<ref name=Hawton2012/> Sa mga nakakabatang tao mas bago ang mga kontra-depresyon (antidepressant) tulad ng [[Selective serotonin reuptake inhibitor|SSRIs]] ay lumilitaw na nagpapataas ng panganib ng pagpapakamatay mula 25 sa bawa’t 1000 hanggang 40 sa bawa’t 1000.<ref>{{cite journal|last=Hetrick|first=SE|author2=McKenzie, JE; Cox, GR; Simmons, MB; Merry, SN|title=Newer generation antidepressants for depressive disorders in children and adolescents.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Nov 14|volume=11|pages=CD004851|pmid=23152227|doi=10.1002/14651858.CD004851.pub3}}</ref> Nguni’t para mga mas nakakatanda, maaari nilang mapababa ang panganib.<ref name=EB2011/> Ang [[Lithium]] ay lumilitaw na epektibo sa pagpapababa ng panganib sa mga may bipolar disorder at unipolar depression sa halos parehong antas ng pangkalahatang populasyon.<ref>{{cite journal|last=Baldessarini|first=RJ|author2=Tondo, L; Hennen, J|title=Lithium treatment and suicide risk in major affective disorders: update and new findings.|journal=The Journal of clinical psychiatry|year=2003|volume=64 Suppl 5|pages=44–52|pmid=12720484}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cipriani|first=A|author2=Pretty, H; Hawton, K; Geddes, JR|title=Lithium in the prevention of suicidal behavior and all-cause mortality in patients with mood disorders: a systematic review of randomized trials.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2005-10_162_10/page/1805|journal=The American Journal of Psychiatry|date=2005 Oct|volume=162|issue=10|pages=1805–19|pmid=16199826|doi=10.1176/appi.ajp.162.10.1805}}</ref> ==Epidemiyolohiya== [[File:Self-inflicted injuries world map - Death - WHO2004.svg|thumb|left|Mga pagkamatay sa pamamagitan ng pananakit sa sarili sa bawat 100,000&nbsp; na mga naninirahan noong 2004.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2009 |work=World Health Organization}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|hindi alam}} {{legend|#ffff65|<3}} {{legend|#fff200|3–6}} {{legend|#ffdc00|6–9}} {{legend|#ffc600|9–12}} {{legend|#ffb000|12–15}} {{legend|#ff9a00|15–18}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|18–21}} {{legend|#ff6e00|21–24}} {{legend|#ff5800|24–27}} {{legend|#ff4200|27–30}} {{legend|#ff2c00|30–33}} {{legend|#cb0000|>33}} {{Multicol-end}}]] Ang humigit-kumulang sa 0.5% hanggang 1.4% ng mga tao ang kumikitil ng kanilang buhay sa pamamagitan ng pagpapakamatay.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> Sa buong daigdig, hanggang noong 2008/2009, ang pagpapakamatay ang ikasampung pangunahing sanhi ng kamatayan<ref name=Hawton2009/> na ang mga 800,000 hanggang sa isang milyong tao ang namamatay taun-taon, na nagdudulot ng [[bilang ng namamatay]] na 11.6 sa bawa’t 100,000 mga tao sa bawa’t taon.<ref name=Var2012/> Ang mga bilang ng pagpapakamatay ay tumaas ng 60% mula 1960s hanggang 2012,<ref name=WHO2012>{{cite web |title=Suicide prevention |publisher=World Health Organization|date=Aug 31,2012|work=WHO Sites: Mental Health|url=http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/|access-date=2013-01-13}}</ref> ang mga pagtaas na ito ay pangunahing nakikita sa [[developing country|mahirap na bansa]].<ref name=Hawton2009/> Para sa bawa’t pagpapakamatay na magreresulta sa kamatayan, mayroong 10 hanggang 40 pagsubok ng pagpapakamatay.<ref name=EB2011/> Malaki ang iniba ng mga bilang ng pagpapakamatay sa mga bansa at sa paglipas ng panahon.<ref name=Var2012>{{cite journal|last=Värnik|first=P|title=Suicide in the world.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=760–71|pmid=22690161|doi=10.3390/ijerph9030760|pmc=3367275}}</ref> Bilang porsiyento ng mga pagkamatay noong 2008 ito ay: sa Africa 0.5%, sa South-East Asia 1.9%, sa Amerika 1.2% at sa Europa 1.4%.<ref name=Var2012/> Ang mga bilang sa bawa’t 100,000 kung saan sa: Australia 8.6, Canada 11.1, China 12.7, India 23.2, United Kingdom 7.6, Estados Unidos 11.4.<ref>{{cite web|title=Deaths estimates for 2008 by cause for WHO Member States|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|publisher=World Health Organization|access-date=10 Pebrero 2013}}</ref> Ito ay itinuring na ika-10 nangungunang [[death|sanhi ng kamatayan]] sa Estados Unidos noong 2009 sa humigit-kumulang na 36,000 mga kaso sa isang taon.<ref>{{cite journal|last=Haney|first=EM|author2=O'Neil, ME; Carson, S; Low, A; Peterson, K; Denneson, LM; Oleksiewicz, C; Kansagara, D|title=Suicide Risk Factors and Risk Assessment Tools: A Systematic Review|date=2012 Mar|pmid=22574340}}</ref> At ang humigit-kumulang na 650,000 katao ang nakikita sa emergency department taun-taon dahil sa pagsubok na magpakamatay. Ang <ref name=EB2011/> [[Lithuania]], Hapon at [[Hungary]] ang may pinakamataas na bilang.<ref name=Var2012/> Ang mga bansang lubos na may pinakamataas na bilang ng mga nagpapakamatay ay ang China at India na bumubuo sa halos lampas sa kalahati ng kabuuan.<ref name=Var2012/> Sa China, ang pagpapakamatay ang ika-5 pangunahing sanhi ng pagkamatay.<ref name=China2009/> ===Kasarian=== {{Double image|right|Suicide world map - 2009 Male.svg|200|Suicide world map - 2009 Female,2.svg|200|Suicide rate per 100,000 males (left) and female (right) (data from 1978–2008). {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|walang data}} {{legend|#ffff65|< 1}} {{legend|#fff200|1–5}} {{legend|#ffdc00|5–5.8}} {{Multicol-break}} {{legend|#ffc600|5.8–8.5}} {{legend|#ffb000|8.5–12}} {{legend|#ff9a00|12–19}} {{legend|#ff8400|19–22.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff6e00|22.5–26}} {{legend|#ff5800|26–29.5}} {{legend|#ff4200|29.5–33}} {{legend|#ff2c00|33–36.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#cb0000|>36.5}} {{Multicol-end}} ||}} Sa mga Kanluraning bansa, ang mga lalaki ay tatlo hanggang apat na beses na mas madalas namamatay ang mga lalaki sa pamamagitan ng pagpapakamatay kaysa sa mga babae, bagaman ang mga babae ay sinusubukang magpakamatay nang apat na beses na mas madalas.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> Ito ay iniugnay sa paggamit ng mas maraming nakakapatay na paraan ng mga lalake para kitlin ang kanilang mga buhay.<ref name=Sue2012>{{cite book|last=Sue|first=David Sue, Derald Wing Sue, Diane Sue, Stanley|title=Understanding abnormal behavior|publisher=Wadsworth/Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-83459-3|page=255|url=http://books.google.ca/books?id=mTs--Kt-9a0C&pg=PA255|edition=Tenth ed., [student ed.]}}</ref> Ang kaibhang ito ay mas kapansin-pansin sa mga mas mahigit sa edad na 65 na may sampung beses na mas marami ang lalaking nagpapakamatay kaysa sa mga babae.<ref name=Sue2012/> Ang [[Pagpapakamatay sa People's Republic of China|China]] ang isa sa may pinakamataas na bilang ng mga babaeng nagpakamatay sa mundo at ito lamang ang bansa kung saan ito ay mas mataas kaysa sa mga lalake (proporsiyon ng 0.9).<ref name=Var2012/><ref name=China2009>{{cite journal|last=Weiyuan|first=C|title=Women and suicide in rural China.|url=https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2009-12_87_12/page/888|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=2009 Dec|volume=87|issue=12|pages=888–9|pmid=20454475|doi=10.2471/BLT.09.011209|pmc=2789367}}</ref> Sa [[Silangang Mediterranean]], ang bilang ng nagpapakamatay ay halos magkatumbas sa mga lalake at mga babae.<ref name=Var2012/> Para sa mga babae, ang pinakamataas na bilang ng pagpapakamatay ay makikita sa [[Timog Korea]] sa 22 sa bawat 100,000, na may pinakamataas na bilang sa Timog-Silangang Asya at sa Kanlurang Pasipiko sa pangkalahatan.<ref name=Var2012/> ===Edad=== Sa maraming bansa, ang bilang ng nagpapakamatay ay pinakamataas sa kalagitnaang edad hanggang 60<ref name=Pit2012>{{cite journal|last=Pitman|first=A|author2=Krysinska, K; Osborn, D; King, M|title=Suicide in young men.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2383|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2383–92|pmid=22726519|doi=10.1016/S0140-6736(12)60731-4}}</ref> o sa nakakatanda.<ref name=Yip2012>{{cite journal|last=Yip|first=PS|author2=Caine, E; Yousuf, S; Chang, SS; Wu, KC; Chen, YY|title=Means restriction for suicide prevention.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2393|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2393–9|pmid=22726520|doi=10.1016/S0140-6736(12)60521-2}}</ref> Gayunpaman, ang absolute number o tiyak na bilang ng nagpapakamatay ay pinakamataas sa pagitan ng 15 hanggang 29 na taong gulang dahil sa bilang ng mga taong nasa grupo ng edad na ito.<ref name=Var2012/> Sa Estados Unidos, ito ay pinakamataas sa [[lahi ng mga amerikano|amerikano]] na lalakeng mas matanda sa 80 taong gulang, kahit na ang mga kabataan ay mas madalas na sumubok na magpakamatay.<ref name=EB2011/> Ito ang pangalawang pinaka-karaniwang sanhi ng pagkamatay sa [[adolescence|mga kabataan o adolescents]]<ref name=Hawton2012>{{cite journal|last=Hawton|first=K|author2=Saunders, KE; O'Connor, RC|title=Self-harm and suicide in adolescents.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2373|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2373–82|pmid=22726518|doi=10.1016/S0140-6736(12)60322-5}}</ref> at sa mga batang lalake ay pangalawa lamang sa aksidente ang ikinamatay.<ref name=Pit2012/> Sa mga kabataang lalake sa mahirap na bansa, ito ang sanhi ng halos 30% ng mga pagkamatay.<ref name=Pit2012/> Sa mga mahirap na bansa, ang mga bilang ay magkapareho nguni’t ito ay bumubuo ng mas maliit na bahagi ng kabuuang pagkamatay dahil sa mas mataas na bilang ng mga namatay mula sa ibang mga uri ng [[trauma (sa medisina)|trauma]].<ref name=Pit2012/> Sa Timog-Silangang Asya, kung ihahambing sa ibang bahagi ng mundo, ang mga pagkamatay dahil sa pagpapakamatay ay nagaganap sa mas malaking bilang sa mga batang babae kaysa sa mga nakakatandang babae.<ref name=Var2012/> ==Kasaysayan== [[Image:106 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel CVI.jpg|thumb|right|200px|Ang pagkamatay ni Decebalus dahil sa pagpapakamatay, mula sa [[Trajan's Column]]]] Sa [[Classical Athens|sinaunang Athens]], ang isang taong nagpakamatay nang walang pahintulot ng estado ay pinagkakaitan ng karangalan ng isang normal na paglibing. Ang tao ay ililibing nang mag-isa, sa malayong lugar ng lungsod, nang walang lapida o palatandaan.<ref>{{cite book|last=Szasz|first=Thomas|title=Fatal freedom : the ethics and politics of suicide|year=1999|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-96646-1|page=11|url=http://books.google.ca/books?id=5AqzlMdurkcC&pg=PA11}}</ref> Sa [[Sinaunang Greece]] at [[Sinaunang Roma|Roma]], ang pagpapakamatay ay itinuring na isang katanggap-tanggap na pamamaraan ng pagharap ng pagkatalo sa militar.<ref name=Maris2000/> Sa Sinaunang Roma, kahit na dati nang pinapahintulutan ang pagpapakamatay, sa kalaunan ito ay itinuring na isang krimen laban sa estado dahil sa mga pang-ekonomiyang gastos nito.<ref>{{cite book|last=Dickinson|first=Michael R. Leming, George E.|title=Understanding dying, death, and bereavement|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-81018-6|page=290|url=http://books.google.ca/books?id=L8ETDRsB8ZYC&pg=PA290|edition=7th ed.}}</ref> Ang isang ordinansa para sa krimen na ginawa ni [[Louis XIV ng Pransiya]] noong 1670 ang mahigit sa mas grabe na parusa na ito: ang bangkay ng isang tao ay hinihila sa mga kalsada, nang nakadapa, at pagkatapos ay ibibigti o itatapon sa tambak ng basura. Dagdag pa rito, ang lahat ng ari-arian ng taong iyon ay kukumpiskahin.<ref>{{cite book|first=ed. by W.S.F. Pickering|title=Durkheim's Suicide : a century of research and debate|year=2000|publisher=Routledge|location=London [u.a.]|isbn=978-0-415-20582-5|page=69|url=http://books.google.ca/books?id=9KQO6dGY1cwC&pg=PA69|edition=1. publ.}}</ref><ref name=Maris540>{{cite book|last=Maris|first=Ronald|title=Comprehensive textbook of suicidology|year=2000|publisher=Guilford Press|location=New York [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|page=540|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA540}}</ref> Ayon sa kasaysayan, ang mga tao sa simbahang Kristiyano na sumubok na magpakamatay ay [[excommunication|pinaparusahan ng pagtiwalag sa relihiyon]] at ang mga namatay sa pamamagitan ng pagpapakamatay ay inililibing sa labas ng mga sagradong libingan.<ref name=McL2007/> Sa huling bahagi ng ika-19 na siglo ng Great Britain, ang pagtatangkang magpakamatay ay itinuring na katumbas ng [[pagtangkang pumatay]] at maaaring parusahan ng pagbitay.<ref name=McL2007/> Sa ika-19 na siglo sa Europa, ang pagpapakamatay ay nag-iba ang pagturing mula sa sanhi ng [[kasalanan]] sa sanhi ng [[pagkabaliw]].<ref name=Maris540/> ==Lipunan at kultura== ===Pagsasabatas=== [[File:Wakisashi-sepukku-p1000699.jpg|thumb|Isang ''[[tantō]]'' na kutsilyo na inihahanda para sa''[[seppuku]]''.]] Sa karamihan ng mga Kanluraning bansa, ang pagpapakamatay ay hindi na isang krimen,<ref>{{cite book|last=White|first=Tony|title=Working with suicidal individuals : a guide to providing understanding, assessment and support|year=2010|publisher=Jessica Kingsley Publishers|location=London|isbn=978-1-84905-115-6|page=12|url=http://books.google.ca/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12}}</ref> gayunpaman, ito ay krimen sa karamihan ng mga bansa sa karamihan sa Kanlurang bahagi ng Europa mula noong Middle Ages hanggang sa 1800s.<ref>{{cite book|last=Paperno|first=Irina|title=Suicide as a cultural institution in Dostoevsky's Russia|year=1997|publisher=Cornell university press|location=Ithaca|isbn=978-0-8014-8425-4|page=60|url=http://books.google.ca/books?id=m3pqf8f-6bMC&pg=PA60}}</ref> Marami sa mga bansang Islam ang binabansagan ito na isang kriminal na kasalanan.<ref name="Islam2006"/> Sa Australya, ang pagpapakamatay ay hindi isang krimen.<ref>{{cite book|last=al.|first=David Lanham&nbsp;...et|title=Criminal laws in Australia|year=2006|publisher=The Federation Press|location=Annandale, N.S.W.|isbn=978-1-86287-558-6|page=229|url=http://books.google.ca/books?id=D97doQ1iZx4C&pg=PA229}}</ref> Gayunpaman, ito ay isang krimen para pagpayuhan, [[incitement|udyukan]], o tulungan at hikayatin ang isa pa para subukang magpakamatay, at malinaw na pinapahintulutan ng batas ang sinumang tao na gamitin ang “naturang puwersa na tulad ng makatwirang kinakailangan” para maiwasan ang pagpapakamatay ng iba.<ref>{{cite book|last=Duffy|first=Michael Costa, Mark|title=Labor, prosperity and the nineties : beyond the bonsai economy|year=1991|publisher=Federation Press|location=Sydney|isbn=978-1-86287-060-4|page=315|url=http://books.google.ca/books?id=TqZqTHwvCH8C&pg=PA315|edition=2nd ed.}}</ref> Ang Hilagang Teritoryo ng Australya sa maikling panahon ay nagkaroon ng legal na tinulungan ng manggagamot na pagpapakamatay mula 1996 hanggang 1997.<ref>{{cite book|last=Quill|first=Constance E. Putnam ; foreword by Timothy E.|title=Hospice or hemlock? : searching for heroic compassion|year=2002|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-89789-921-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=GmFwa3I7vqMC&pg=PA143}}</ref> Walang bansa sa Europa ang kasalukuyang itinuturing ang pagpapakamatay o pagsubok na magpakamatay na isang krimen.<ref name=McL2007/> Inalis ng Inglatera at Wales ang kaparusahan sa pagpapakamatay sa pamamagitan ng [[Suicide Act 1961 0 Batas sa Pagpapakamatay ng 1961]] at ang Republika ng Ireland noong 1993.<ref name=McL2007/> Ang salitang "commit (o pagsasagawa)" ay ginamit bilang pagtukoy nito bilang labag sa batas gayunapaman, marami sa mga organisasyon ang pumigil dito dahil sa negatibong pakahulugan nito.<ref>Holt, Gerry.[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-14374296 "When suicide was illegal"]. [[BBC News]]. 3 Agosto 2011. Accessed 11 Agosto 2011.</ref><ref name=guardian_style>{{cite web|title=Guardian & Observer style guide|url=http://www.guardian.co.uk/styleguide/s|work=Guardian website|publisher=The Guardian|access-date=29 November 2011}}</ref> Sa India, ang pagpapakamatay ay labag sa batas at ang naiwanang pamilya ay maaaring maharap sa mga legal na problema.<ref>{{cite book|last=Srivastava|first=editors, Nitish Dogra, Sangeet|title=Climate change and disease dynamics in India|publisher=The Energy and Resources Institute|location=New Delhi|isbn=978-81-7993-412-8|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=UGrUgX-nKTIC&pg=PA256}}</ref> Sa Germany, ang aktibong euthanasia o pagpatay ng isang tao dahil sa awa ay labag sa batas at ang sinumang nandoon sa oras ng pagpapakamatay ay maaaring mahatulan para sa kabiguang magbigay ng tulong sa isang emerhensiya.<ref>"German politician Roger Kusch helped elderly woman to die"[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4251894.ece Times Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601051855/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4251894.ece |date=2010-06-01 }} 2 Hulyo 2008</ref> Ang [[Switzerland]] ay kamakailang gumawa ng mga hakbang para gawing legal ang [[tinulungang pagpapakamatay o assisted suicide]] para sa may hindi gumagaling na pangkaisipang karamdaman. Ang mataas na hukuman sa [[Lausanne]], sa pagbigay ng hatol ng hukom noong 2006, ay ipinagkaloob sa isang hindi pinangalanang tao na may matagal nang patuloy na problema sa isipan ang karapatan na kitlin ang kanyang sariling buhay.<ref name=pmid17649899>{{cite journal|author=Appel, JM |title=A Suicide Right for the Mentally Ill? A Swiss Case Opens a New Debate|url=https://archive.org/details/sim_hastings-center-report_may-june-2007_37_3/page/n43 |journal=Hastings Center Report |volume=37 |issue=3 |pages=21–23 |year=2007 |pmid=17649899|doi=10.1353/hcr.2007.0035 |month=May }}</ref> Sa Estados Unidos, ang pagpapakamatay ay hindi labag sa batas nguni’t maaaring samahan ng mga kaparusahan para sa mga susubok nito.<ref name=McL2007>{{cite book|last=McLaughlin|first=Columba|title=Suicide-related behaviour understanding, caring and therapeutic responses|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, England|isbn=978-0-470-51241-8|page=24|url=http://books.google.ca/books?id=I2FJRbekdC8C&pg=PA24}}</ref> Legal ang pagpapakamatay na tinutulungan ng manggagamot sa estado ng Oregon <ref>{{cite web|url=http://www.leg.state.or.us/ors/127.html|title=Chapter 127.800–995 The Oregon Death with Dignity Act|publisher=[[Oregon State Legislature]]|access-date=2014-01-31|archive-date=2013-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916065501/http://www.leg.state.or.us/ors/127.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916065501/http://www.leg.state.or.us/ors/127.html |date=2013-09-16 }}</ref> at sa Washington.<ref>{{cite news|title=Chapter 70.245 RCW, The Washington death with dignity act|url=http://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?cite=70.245|work=[[Washington State Legislature]]}}</ref> ===Mga panrelihiyong pananaw=== [[File:A Hindoo Widow Burning Herself with the Corpse of her Husband.jpg|thumb|Isang nabiyudang [[Hindu]] na sinusunog ang sarili kasama ng bangkay ng kanyang asawa, noong 1820s.]] Sa karamihan ng mga anyo ng Kristiyanismo, ang pagpapakamatay ay itinuturing na [[kasalanan]], na pangunahing ibinabatay sa mga isinulat ng mga maimpluwensiyang tagapag-isip na Kristiyano ng [[Middle Ages]], tulad nina [[St. Augustine]] at [[St. Thomas Aquinas]]; nguni’t ang pagpapakamatay ay hindi itinuring na kasalanan sa ilalim ng [[Byzantine]] ang [[alitintunin ng Justinian]] na Kristiyano, halimbawa.<ref>{{cite web|author=Dr. Ronald Roth, D.Acu.|url=http://www.acu-cell.com/suicide.html|title=Suicide & Euthanasia&nbsp;– a Biblical Perspective|publisher=Acu-cell.com|access-date=2009-05-06|archive-date=2009-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090418073913/http://acu-cell.com/suicide.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418073913/http://acu-cell.com/suicide.html |date=2009-04-18 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm|title=Norman N. Holland, Literary Suicides: A Question of Style|publisher=Clas.ufl.edu|access-date=2009-05-06|archive-date=2009-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528090133/http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528090133/http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |date=2009-05-28 }}</ref> Sa doktrina ng simbahang Katolika, ang argumento ay ibinatay sa [[Sampung Kautusan|kautusan]] "Huwag kang pumatay" (na ginawang naaangkop sa ayon sa [[Bagong Tipan]] ni Hesus sa [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo 19:18]]), pati na rin ang ideyang, ang buhay ay regalong kaloob ng Diyos na hindi dapat tanggihan nang may pagkamuhi, at na ang pagpapakamatay ay laban sa "likas na kaayusan" at kaya humahadlang sa kabuuang plano ng Diyos para sa mundo.<ref>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2280 |title=Catechism of the Catholic Church&nbsp;– PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01|access-date=2009-05-06}}</ref> Gayunpaman, pinaniniwalaan na ang karamdamang pangkaisipan o labis na takot sa pagdurusa ang nagpapaliit sa pananagutan ng nagpapakamatay.<ref>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2282|title=Catechism of the Catholic Church&nbsp;– PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5 |publisher=Scborromeo.org|date=1941-06-01 |access-date=2009-05-06}}</ref> Kabilang sa mga pangontra sa argumento ang sumusunod: na ang [[Sampung Kautusan|ikaanim na kautusan]] ay mas wastong naisalin bilang “huwag pumatay”, na hindi kinakailangang tumukoy sa sarili; na ang Diyos ay nagkaloob ng kalayaang magpasiya sa mga tao; na ang pagkitil sa sariling buhay ay hindi hihigit sa paglabag sa Batas ng Diyos kaysa sa paggamot ng sakit; at na ang ilang bilang ng mga pagpapakamatay ng mga sumasampalataya sa Diyos ay nakatala sa Bibliya nang wala kahit man lamang kaunting pag-uusig.<ref>{{cite web |url=http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |title=The Bible and Suicide |publisher=Religioustolerance.org |access-date=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063310/http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |url-status=dead }}</ref> Nakatuon ang Judaism sa kahalagahan ng pagbibigay halaga sa buhay na ito, at kaya naman, ang pagpapakamatay ay katumbas ng pagtanggi sa kabutihan ng Diyos sa mundo. Sa kabila nito, sa ilalim ng malalang sitwasyon kung saan wala nang pagpipilian kundi ang mamatay o sapilitang pagtaksilan ang kanilang relihiyon, ang mga Hudyo ay indibiduwal na nagpakamatay o [[sabay-sabay na nagpakamatay]] (tingnan ang [[Masada]], [[Kasaysayan ng mga Hudyo sa Pransiya#Unang pag-uusig sa mga Hudyo|Ang Unang Pag-uusig ng Pranses sa mga Hudyo]], at [[York Castle]] para sa mga halimbawa) at bilang kasuklam-suklam na paalaala, mayroon pang dasal sa liturya ng Hudyo para sa “kapag ang kutsilyo ay nasa lalamunan”, para sa mga namamatay "para gawing sagrado ang Pangalan ng Diyos" (tingnan ang [[Pagiging Martir]]). Ang mga kilos na ito ay nakatanggap ng mga magkakahalong pagtugon ng mga awtoridad ng Hudyo, itinuring ng ilan bilang mga halimbawa ng pagiging martir na nagpapakita ng kabayanihan, habang ang iba ay nagpahayag na mali para sa kanila na kitlin ang kanilang sariling buhay sa pag-asa ng pagiging martir.<ref>{{cite web |url=http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |title=Euthanasia and Judaism: Jewish Views of Euthanasia and Suicide |access-date=2008-09-16 |publisher=ReligionFacts.com}}</ref> Ang pagpapakamatay ay hindi pinahihintulutan sa Islam.<ref name="Islam2006"/> Sa [[Hinduismo]], ang pagpapakamatay ay hindi katanggap-tanggap sa pangkalahatan at itinuturing na katumbas ng pagiging makasalanan katulad ng pagpatay sa kapwa sa makabagong lipunan ng Hindu. Isinasaad sa [[Mga teksto ng Hindu|Mga Banal na Kasulatan ng Hindu]] na ang isang taong nagpakamatay ay magiging bahagi ng espirituwal na mundo, na pagala-gala sa daigdig hanggang sa oras na siya’y nakatakdang mamatay kung hindi siya nagpakamatay.<ref>Hindu Website. [http://www.hinduwebsite.com/hinduism/h_suicide.asp Hinduism and suicide]</ref> Gayunpaman, tinatanggap ng Hinduismo ang [[karapatang mamatay|karapatan ng isang taong kitlin ang sariling buhay]] sa pamamagitan ng hindi marahas na kaugalian ng pag-aayuno hanggang kamatayan na tinatawag na ''[[Prayopavesa]]''.<ref name="hindu">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/euthanasia.shtml|title= Hinduism&nbsp;–Euthanasia and Suicide|date= 2009-08-25|publisher= BBC}}</ref> Nguni’t ang Prayopavesa ay limitado lamang sa mga taong wala nang natitirang hinahangad o ambisyon, at wala nang tungkuling natitira sa buhay na ito.<ref name="hindu" /> Ang [[Jainism]] ay may katulad na kaugalian na tinatawag na ''[[Santhara]]''. Ang [[sati (kaugalian)|Sati]], o ang pagpapakamatay sa pamamagitan ng pagsunog sa sarili ng mga biyuda ay naging talamak sa lipunan ng Hindu sa panahon ng Middle Ages. ===Pilosopiya=== [[File:The way out.jpg|thumb|''The Way Out, or [[Suicidal ideation|Ang Imahinasyong Pagpapakamatay]]'': [[George Grie]], 2007.]] Ilang mga katanungan ang itinatanong sa loob ng pilosopiya ng pagpapakamatay, kasama na kung ano ang bumubuo sa pagpapakamatay, makatwirang pagpili ba o hindi ang pagpapakamatay, at ang moral na pagpapahintulot sa pagpapakamatay.<ref name="StanfordSuicide">{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/suicide/ |title=Suicide (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |publisher=Plato.stanford.edu |access-date=2009-05-06}}</ref> Ang pilosopikal na argumento ayon sa kung ang pagpapakamatay ay maaaring maging moral na katanggap-tanggap o hindi ay nahahanay mula sa malakas na pagtutol (pagturing sa pagpapakamatay bilang hindi etikal at imoral), hanggang sa mga pananaw sa pagpapakamatay bilang isang [[sacrosanct]] na karapatan para sa kahit na sino (maging siya man ay bata at malusog na tao) na naniniwala na makatwiran at matapat na pinagpasyahan nila na kitlin ang kanilang buhay. Kasama sa mga tumututol sa pagpapakamatay ang mga Kristiyanong dalubhasa sa pilosopiya tulad nina [[Augustine ng Hippo]] at [[Thomas Aquinas]],<ref name="StanfordSuicide" /> [[Immanuel Kant]]<ref>Kant, Immanuel. (1785) ''Kant: The Metaphysics of Morals'', M. Gregor (trans.), Cambridge: Cambridge University Press, 1996. ISBN 978-0-521-56673-5. p177.</ref> at, sa pangangatwiran laban dito, si [[John Stuart Mill]]&nbsp;– ang pagtuon ni Mill sa kahalagahan ng [[kalayaan]] at [[awtonomiya]] ay nangangahulugan na kanyang tinanggihan ang mga pagpipilian na pipigil sa isang taong gumawa ng mga nagsasariling desisyon.<ref>{{cite journal | author = Safranek John P | year = 1998 | title = Autonomy and Assisted Suicide: The Execution of Freedom | url =https://archive.org/details/sim_hastings-center-report_july-august-1998_28_4/page/n34| journal = The Hastings Center Report |volume = 28 | issue = 4| page = 33 }}</ref> Itinuturing ng iba ang pagpapakamatay bilang isang lehitimong bagay ng personal na pagpili. Ang mga tagasuporta ng posisyong ito ay pinapanindigan na walang sinuman ang dapat na piliting magdusa nang labag sa kanilang kalooban, partikular na mula sa mga kondisyon na tulad ng mga hindi na magagamot na karamdaman, karamdamang pangkaisipan, at katandaan na wala nang pag-asang bumuti pa. Kanilang tinatanggihan ang paniniwala na ang pagpapakamatay ay palaging hindi makatwiran, ikinakatwirang ito ay maaaring wastong huling kalutasan para sa mga nagdudusa sa malalang pananakit o trauma.<ref>Raymond Whiting: A natural right to die: twenty-three centuries of debate, pp. 13–17; Praeger (2001) ISBN 0-313-31474-8</ref> Ang mas malakas na paninindigan ay nangangatwiran na ang mga tao ay kailangang mapahintulutan na sariling piliin para mamatay maging sila man ay nagdudusa o hindi. Ang mga kilalang sumusuporta sa [[paniniwala]] na ito ay sina Scottish empiricist na si [[David Hume]]<ref name="StanfordSuicide" /> at ang Amerikanong bioethicist na si [[Jacob M. Appel|Jacob Appel]].<ref name=pmid17649899 /><ref>[[Wesley J. Smith]], Death on Demand: The assisted-suicide movement sheds its fig leaf, ''The Weekly Standard'', 5 Hunyo 2007</ref> ===Pagtatanggol=== [[Image:Alexandre-Gabriel Decamps - The Suicide - Walters 3742.jpg|thumb|Sa ipinintang ito ni Alexandre-Gabriel Decamps, ang palette, pistol, at ang sulat na nakalatag sa sahig ay nagmumungkahing may naganap na isang trahedya; isang pintor na kumitil sa kanyang sariling buhay.<ref>{{cite web|publisher= [[The Walters Art Museum]] |url=http://art.thewalters.org/detail/1589 |title= The Suicide}}</ref>]] Ang pagtatanggol ng pagpapakamatay ay naganap sa maraming kultura at [[pumapangalawang kultura]]. Ang [[Militar na Hapon]] sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay hinikayat at dinakila ang [[kamikaze]] na pag-atake, na mga pagpapakamatay na pag-atake ng mga pilotong militar mula sa [[Imperyo ng Hapon]] laban sa mga sasakyang-pandagat ng Magkaalyadong hukbong-dagat sa mga panahon ng pagwawakas ng kampanya ng Pasipiko para sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang lipunan ng Hapon sa pangkalahatan ay inilarawan bilang "konsintidor" ng pagpapakamatay<ref name="ozawa-desilva">{{cite journal|last=Ozawa-de Silva|first=C|title=Too lonely to die alone: internet suicide pacts and existential suffering in Japan.|url=https://archive.org/details/sim_culture-medicine-and-psychiatry_2008-12_32_4/page/516|journal=Culture, medicine and psychiatry|date=2008 Dec|volume=32|issue=4|pages=516–51|pmid=18800195|doi=10.1007/s11013-008-9108-0}}</ref> (tingnan ang [[Pagpapakamatay sa Hapon]]). Ang [[Pagpapakamatay at ang Internet|Mga paghahanap sa internet ng impormasyon tungkol sa pagpapakamatay]] ay nagbibigay ng mga webpage na 10-30% ng panahon na hinihikayat o pinapadali ang mga pagsubok ng pagpapakamatay.<!-- <ref name=Dur2011/> --> May ilang mga alalahanin na ang mga naturang site ay maaaring udyukan ang mga posibleng magpakamatay.<!-- <ref name=Dur2011/> --> Ang ilang mga tao ay bumubuo ng mga [[suicide pact o kasunduan sa pagpapakamatay]] sa online, ito man ay sa mga dating kaibigan o sa mga taong nakilala lamang kamakailan sa mga [[chat room]] o [[Internet forum|mga message board]].<!-- <ref name=Dur2011/> --> Gayunpaman, ang Internet ay maaari ring makatulong iwasan ang pagpapakamatay sa pamamagitan ng pagbibigay ng grupong panlipunan para sa mga taong nag-iisa.<ref name=Dur2011>{{cite journal|last=Durkee|first=T|author2=Hadlaczky, G; Westerlund, M; Carli, V|title=Internet pathways in suicidality: a review of the evidence.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2011 Oct|volume=8|issue=10|pages=3938–52|pmid=22073021|doi=10.3390/ijerph8103938|pmc=3210590}}</ref> ===Mga Lokasyon=== Ang ilang mga landmark ay naging kilala para sa mga mataas na bilang ng mga tangkang pagpapakamatay.<ref name=Robinson2012/> Kasama na dito ang [[Tulay ng Golden Gate]] ng [[San Francisco, California|San Francisco]], [[Aokigahara|Kagubatang Aokigahara]] ng Hapon,<ref>{{cite book|last=Robinson|first=ed. by Peter|title=Research themes for tourism|year=2010|publisher=CABI|location=Oxfordshire [etc.]|isbn=978-1-84593-684-6|page=172|url=http://books.google.ca/books?id=219aFMSRPqgC&pg=PA172|author2=Heitmann, Sine; Dieke, Peter}}</ref> [[Beachy Head]] ng Inglatera<ref name=Robinson2012>{{cite book|last=Robinson|first=edited by David Picard, Mike|title=Emotion in motion : tourism, affect and transformation|publisher=Ashgate|location=Farnham, Surrey|isbn=978-1-4094-2133-7|page=176|url=http://books.google.ca/books?id=PjuY_4Vy_UUC&pg=PT176}}</ref> at [[Bloor Street Viaduct]] ng [[Toronto]].<ref name=Dennis2008>{{cite book|last=Dennis|first=Richard|title=Cities in modernity : representations and productions of metropolitan space, 1840&nbsp;– 1930|year=2008|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-46841-1|page=20|url=http://books.google.ca/books?id=Gq9_uNNkmKUC&pg=PA20|edition=Repr.}}</ref> Hanggang noong 2010, ang Golden Gate Bridge ay nagkaroon ng mahigit sa 1,300 na pagpapakamatay sa pamamagitan ng pagtalon simula nang ito ay naipatayo noong 1937.<ref name=McDougall2010>{{cite book|last=McDougall|first=Tim|title=Helping children and young people who self-harm : an introduction to self-harming and suicidal behaviours for health professionals|year=2010|publisher=Routledge|location=Abingdon, Oxon|isbn=978-0-415-49913-2|page=23|url=http://books.google.ca/books?id=2VfP1-o0BgcC&pg=PA23|author2=Armstrong, Marie; Trainor, Gemma}}</ref> Ang maraming lugar kung saan karaniwang nangyayari ang pagpapakamtay ay gumawa ng mga harang para iwasan ito.<ref name=Bateson2008>{{cite book|last=Bateson|first=John|title=Building hope : leadership in the nonprofit world|year=2008|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-313-34851-8|page=180|url=http://books.google.ca/books?id=GUzq5qNegkYC&pg=PA180}}</ref> Kasama dito ang [[Luminous Veil]] sa Toronto,<ref name=Dennis2008/> at mga harang sa [[Eiffel Tower]] sa Paris at [[Empire State Building]] sa New York.<ref name=Bateson2008/> Hanggang noong 2011, ang isang harang ay ginagawa para sa Golden Gate Bridge.<ref name=Miller2011>{{cite book|last=Miller|first=David|title=Child and Adolescent Suicidal Behavior: School-Based Prevention, Assessment, and Intervention|year=2011|isbn=978-1-60623-997-1|page=46|url=http://books.google.ca/books?id=bAHcIUDoVEoC&pg=PA46}}</ref> Ang mga ito ay tila napakabisa sa pangkalahatan.<ref name=Miller2011/> ==Iba pang uri== Dahil ang pagpapakamatay ay nangangailangan ng kusang pagsubok na mamatay, sa pakiwari ng iba hindi ito masasabing magaganap sa mga hindi tao.<ref name=Maris2000>{{cite book|last=Maris|first=Ronald|title=Comprehensive textbook of suicidology|year=2000|publisher=Guilford Press|location=New York [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|pages=97–103|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA97}}</ref> Ang mga pagkilos ng pagpapakamatay ay naobserbahan sa [[salmonella]] na naghahangad na malabanan ang kakumpetensiyang bakterya sa pamamagitan ng pagsisimula ng isang pagtugon sa [[immune system o sistema ng resistensiya]] laban sa mga ito.<ref>{{Cite journal|url=http://www.nytimes.com/2008/08/26/science/26obsalm.html?ref=science|title=In Salmonella Attack, Taking One for the Team|author=Chang, Kenneth|date=25 Agosto 2008|publisher=New York Times|postscript=<!--None-->}}</ref> Ang mga pagpapakamatay bilang pangdepensa ng mga manggagawa ay nakita rin sa langgam sa Brazil na ''Forelius pusillus'' kung saan ang isang grupo ng mga langgam ay iniwan ang seguridad ng pugad pagkatapos tinakpan ang pasukan mula sa labas bawa’t gabi.<ref>{{cite journal|title=Preemptive Defensive Self-Sacrifice by Ant Workers|url=http://www.cyf-kr.edu.pl/~rotofils/Tofilski_etal_2008.pdf|format=PDF|author=Tofilski,Adam; Couvillon, MJ;Evison, SEF; Helantera, H; Robinson, EJH; Ratnieks, FLW|year=2008|volume=172|pmid=18928332|issue=5|journal=The American Naturalist|doi=10.1086/591688|pages=E239–E243}}</ref> Ang mga [[Pea aphid]], kapag nanganganib sa isang [[ladybug]], ay maaaring pasabugin ang kanilang sarili, na naghihiwalay sa isa’t-isa at pinoprotekhan ang kanilang mga kauri at kung minsan pa ay pinapatay ang ladybug.<ref>{{Cite journal|url=http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|title=Animal Suicide Sheds Light on Human Behavior|author=Larry O'Hanlon|date=Mar 10, 2010|publisher=Discovery News|postscript=<!--None-->|access-date=31 Enero 2014|archive-date=25 Hulyo 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725200146/http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725200146/http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html |date=25 Hulyo 2010 }}</ref> Ang ilang uri ng mga [[anay]] ay may mga sundalo na sumasabog, na tumatakip sa kanilang mga kaaway ng malagkit na goo.<ref>{{Cite journal|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/10_october/20/life_horrors.shtml|title=Life In The Undergrowth|publisher=BBC|postscript=<!--None-->|author1=<Please add first missing authors to populate metadata.>}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Suicidal defensive behaviour by frontal gland dehiscence in Globitermes sulphureus Haviland soldiers (Isoptera)|first4=A.|last4=Peppuy|first3=V.|last3=Van Tuyen|volume=44|first2=A.|issue=3|journal=Insectes Sociaux|date=August, 1997|last2=Robert|page=289|doi=10.1007/s000400050049|url=http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|publisher=Birkhäuser Basel|author=Bordereau, C|postscript=<!--None-->|access-date=2014-01-31|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/ |date=2020-04-18 }}</ref> Nagkaroon ng mga ulat batay sa mga naobserbahan sa mga aso, kabayo at dolphin na nagpapakamatay, nguni’t may napakaliit na katibayan para maging batayan.<ref>{{Cite journal|title=Do Animals Commit Suicide? A Scientific Debate|date=Mar. 19, 2010|author=Nobel, Justin|publisher=Time|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|postscript=<!--None-->|access-date=2014-01-31|archive-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817103106/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817103106/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html |date=2013-08-17 }}</ref> Nagkaroon lamang ng napakaliit na siyentipikong pag-aaral hinggil sa pagpapakamatay ng hayop.<ref>{{Cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1997.tb52352.x|title=Suicide Research|first2=J. John|last2=Mann|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|author=Stoff, David|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|publisher=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=836|issue=Neurobiology of Suicide, The : From the Bench to the Clinic|year=1997|pages=1–11|postscript=<!--None-->|bibcode=1997NYASA.836....1S|access-date=2014-01-31|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract |date=2020-04-18 }}</ref> ==Mga Kilalang Kaso== Ang isang halimbawa ng sabay-sabay na pagpapakamatay o mass suicide ay ang 1978 na "[[Jonestown]]" [[pagpapakamatay ng kulto]], kung saan ang 918 miyembro ng [[Peoples Temple]], isang Amerikanong [[kulto]] na pinamunuan ni [[Jim Jones]], ang nagwakas ng kanilang buhay sa pamamagitan ng pag-inom ng ubas na [[Flavor Aid]] na may halong [[Potassium cyanide|cyanide]].<ref>Hall 1987, p.282</ref><ref name="tape">[http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html "Jonestown Audiotape Primary Project."]''Alternative Considerations of Jonestown and Peoples Temple''. San Diego State University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518030445/http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html |date=2013-05-18 }}</ref><ref>"1978:[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/18/newsid_2540000/2540209.stmMassSuicide Leaves 900 Dead]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Retrieved 9 November 2011.</ref> Ang mahigit sa 10,000 mga Hapong sibilyan ang nagpakamatay sa mga huling araw ng [[Digmaan ng Saipan]] noong 1944, ang ilan ay tumalon sa "Suicide Cliff" at "Banzai Cliff".<ref>John Toland, ''The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire 1936–1945'', Random House, 1970, p. 519</ref> Ang [[2008 Irish hunger strike|1981 protesta sa pamamagitan ng hindi pagkain]], na pinamunuan ni [[Bobby Sands]], ay nagbunga ng 10 namatay. Ang sanhi ng kamatayan ay naitala ng [[coroner]] bilang “gutom na kusang ginawa,” sa halip na pagpapakamatay; ito ay binago para lamang maging "gutom" sa mga katibayan ng pagkamatay pagkatapos ng protesta mula sa mga pamilya ng mga namatay na nagprotesta.<ref name="Philosophy59OKeeffe">[http://www.jstor.org/pss/3750951 Suicide and Self-Starvation], Terence M. O'Keeffe, [[Philosophy (journal)|''Philosophy'']], Vol. 59, No. 229 (Jul., 1984), pp. 349–363</ref> Si [[Erwin Rommel]] sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay natuklasang may nalalaman sa simula pa lamang ng [[20 July plot|Hulyo 20 Plot]] sa buhay ni Hitler at pinagbantaan ng [[public trial o paghatol ng publiko]], paghatol ng kamatayan at mga marahas na paghihiganti sa kanyang pamilya maliban na lamang kung kikitlin niya ang sarili niyang buhay.<ref>{{cite book |last=Watson |first=Bruce|title=Exit Rommel: The Tunisian Campaign, 1942–43 |url=https://archive.org/details/exitrommeltunisi0000wats |publisher=Stackpole Books |year=2007|page=[https://archive.org/details/exitrommeltunisi0000wats/page/170 170]|isbn=978-0-8117-3381-6}}</ref> [[Talaksan:Akashi Gidayu writing his death poem before committing Seppuku.jpg|thumb|right|Si Heneral [[Akashi Gidayu]] habang naghahanda sa pagsasagawa ng ''[[seppuku]]'' makaraang matalo sa isang digmaang para sa kapakanan ng kaniyang panginoon noong 1552. Isang uri ng pagpapatiwakal sa Sinaunang Hapon ang ''seppuku''. Sa dibuho, katatapos pa lamang isilat ng heneral ang kaniyang tulang pangkamatayan, na makikita sa gawing mataasa na kanan.]] Ang '''pagpapatiwakal''' o '''pagpapakamatay''' ay ang intensiyonal na pagkitil ng isang tao sa kanyang sariling buhay. Ang pagpapatiwakal ay maaaring dulot ng maraming bagay gaya ng [[depresyon]], kahihiyan, pagdurusa, kahirapan sa buhay, o mga di kanais nais na sitwasyon sa buhay ng isang tao. Halos isang milyon kada taon ang namamatay sa pagpapatiwakal na isa sa pangunahing dahilan ng kamatayan ng tao sa buong mundo. Halos 10 hanggang 20 milyon naman ang nagtatangkang magpakamatay kada taon. == Bilang == === Pambansa === Talaan ng mga bansang may pinakamataas na insidente ng pagpapatiwakal: {| class="prettytable sortable" align="center" style="margin-left:1em; margin-right: 0px;" |+ '''Pagpapatiwakal bawat 100,000 tao kada taon'''<ref>[http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/country_reports/en/index.html Country reports and charts available], [[World Health Organization]], accessed on 16 Marso 2008.</ref> |- bgcolor="#ececec" !Ranggo!!Bansa!!Lalake!!Babae!!Kabuuan!!Taon |- | 1 || align="left" | {{flag|Lithuania}} || 70.1 || 14.0 || 40.2 || 2004 |- | 2 || align="left" | {{flag|Belarus}} || 63.3 || 10.3 || 35.1 || 2003 |- | 3 || align="left" | {{flag|Russia}} || 61.6 || 10.7 || 34.3 || 2004 |- | 4 || align="left" | {{flag|Kazakhstan}} || 51.0 || 8.9 || 29.2 || 2003 |- | 5 || align="left" | {{flag|Hungary}} || 44.9 || 12.0 || 27.7 || 2003 |- | 6 || align="left" | {{flag|Guyana}} || 42.5 || 12.1 || 27.2 || 2003 |- | 7 || align="left" | {{flag|South Korea}}<ref>[http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?at_code=390145 Suicide in South Korea Case of Too Little, Too Late] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080830054115/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?at_code=390145 |date=2008-08-30 }}, OhmyNews KOREA</ref><ref>[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/158160.html S. Korea has top suicide rate among OECD countries], Seoul, 18 Setyembre 2006 Yonhap News</ref>|| N/A || N/A || 26.1 || 2005 |- | 8 || align="left" | {{flag|Slovenia}} || 37.9 || 13.9 || 25.6 || 2004 |- | 9 || align="left" | {{flag|Latvia}} || 42.9 || 8.5 || 24.3 || 2004 |- | 10 || align="left" | {{flag|Japan}} || 35.6 || 12.8 || 24.0 || 2004 |} == Mga klasipikasyon ng pagpapatiwakal == *[[Eutanasya]]: Ito ang pagpapatiwakal ng isang indibidwal na nagnanais ng wakasan ang sariling buhay sa tulong ng ibang tao. Ito ay maaaring makatulong sa isang indibidwal na wala ng pisikal na kapasidad na isagawa ang pagpapakamatay dahil sa matinding karamdaman. Ang karaniwang tumutulong sa pagsasagawa ng isang euthanasia ay isang miyembro ng pamilya o doktor (kung ito ay legal sa isang bansa). Ang euthanasia ay isang moral at pampolitikang isyu sa maraming bansa, tulad ng kinasangkutang iskandalo ng doktor na si Dr. Jack Kevorkian, isang doktor na tagapagtaguyod ng karapatan ng mga taong nagnanais magpakamatay sa pamamagitan ng euthanasia. Dahil sa pagsasagawa ni Dr. Kevorkian ng euthanasia sa ilang pasyente, siya ay nahatulang mabilanggo sa kulungan. Ang ilang bansa na may batas na pumapayag sa euthanasia ang [[Switzerland]] kung saan ang klinikang ''Dignitas'' sa bansang ito ang dinadayo ng mga indibidwal mula sa ibang bansa na nagnanais magpakamatay sa pamamagitan ng euthanasia. *Murder suicide: Isang pagpatay-pagpapatiwakal kung saan ang isang indibidwal ay pumatay ng isa o higit pang mga tao bago patayin ang kanyang sarili. Ang ilang akto na kabilang sa murder-suicide ang: **Pagpapakamatay ng mga suicide bomber: Ito ang papagpapatiwakal kung saan ang isang indibidwal ay isinakripisyo ang kanyang buhay alang alang sa isang ideolohiya kabilang na ang relihiyon o politika. Ito ay maaring bunsod ng paghihiganti o pagpoprototesta sa mga kalaban ng ideolohikal na ito. **Pagpatay ng mga miembro ng sariling pamilya. Ito ang pagpapatiwakal na ang layunin ay pigilan ang sakit at paghihirap na haharapin ng mga miyembro ng pamilya, tulad ng asawa at mga anak na nakasalaylay lamang sa taong nagpatiwakal. Ang problemang pinansiyal ang karaniwang motibasyon ng mga magulang na pumatay ng kanilang sariling mga anak bago nagpatiwakal. Kabilang din dito ang pagpatay ng isang asawa sa sariling mga anak bilang paghihiganti sa naiwang asawa dulot ng diborsiyo o pangangaliwa ng isang asawa. **Krimen ng pag-ibig: Isang pagpapatiwakal na ginawa ng isang indibidwal matapos patayin ang kanyang kasintahan o asawa bunsod ng biglaang simbuyo ng pagseselos, galit o dalamhati sa taong ito. **Pambabaril sa paaralan: Ito ang pagpapatiwakal ng isa o maraming estudyante pagkatapos isagawa ang pamamaril sa loob ng paaralan. Ito ay karaniwang resulta ng "bullying" (pang aabuso o panliligalig) sa mga estudyante ng iba pang estudyante at ang hindi pagaksiyon ng paaralan dito na naging dahilan upang ang mga estudyanteng ito ay mapoot sa kanyang paaralan at sa mga estudyante nito. Ilang halimbawa nito ang [[Columbine highschool massacre]] noong 1999 at pambabaril-pagpapatiwakal ng estudyanteng si [[Seung-Hui Cho]] sa Virginia Tech noong 2007. **Kasunduang Pagpatiwakal (suicide pact): Isang kasunduan sa pagitan ng dalawa o higit na indibidwal na isagawa ang pagpakamatay ng sama sama sa isang lugar, o hiwalay na lugar ngunit parehong oras. Ang gawaing ito ay karaniwang nangyayari sa Hapon at [[Korea]] kung saan ang mga indibidwal ay naghahanap sa internet o forum ng ilang indibidwal na nagnanais din magpakamatay. Ang karaniwang paraan ng suicide pact ay ang pagpapakamatay ng mga nagkasundong indibidwal sa pamamagitan ng paglanghap ng nakakalasong gas gaya ng Carbon Monoxide o Hydrogen Sulfide sa isang saradong sasakyan o kwarto. *Mass suicide o Pagpapatiwakal sa isang kulto: ito ay pagpapatiwakal kung saan ang isang malaking bilang ng mga tao ay sabay sabay na nagpakamatay dahil sa parehong paniniwalang ideolohikal kabilang na ang relihiyon at politika. Ang isa sa natalang pinakamalaking mass suicide sa kasaysayan ang ginawang pagpapakamatay ng 909 miembro ng kulto ng mangangaral na si [[Jim Jones]] sa Jonestown, [[Guyana]] noong 18 Nobyembre 1978. *Pagpapatiwakal upang takasan ang isang parusa: Ito ang pagpapatiwakal na karaniwang ginagawa ng mga kriminal sanhi ng pagsisisi sa kanilang nagawa o takasan ang pagkakulong sa bilangguan ng mahabang panahon. == Mga Dahilan == Ang ilan sa mga dahilan ng pagpapatiwakal ng isang tao: *[[Sakit sa pag-iisip]]: Ito ay madalas na matatagpuan o umiiral sa 87% hanggang 98% ng mga taong nagpatiwakal. Kabilang sa mga sakit sa pagiisip na makikita sa mga nagpatiwakal ang [[bipolar disorder]] na makikita sa 30% ng mga taong nagpatiwakal, pag-abuso ng mga ilegal na droga sa 18%, [[schizophrenia]] sa 14%, at sa may [[diperensiya ng personalidad]] sa 13% ng mga nagpapatiwakal. Ang panganib sa pagsasagawa ng pagpapatiwakal ng mga taong may karamdamang [[depresyon]] ay humigit-kumulang 15 porsiyento. Ang mga droga at gawain na maaring magsanhi sa isang indibidwal na magpatiwakal ang pagggamit ng drogang [[cocaine]], [[benzodiazepine]], alak, [[methamphetamine]], [[heroin]], paninigarilyo, at pagsusugal. *[[Genetiks]]: Ayon sa pananaliksik, ang mga indibidwal na may magulang o kamag-anak na nagpatiwakal ay nangaganib na magsagawa rin ng pagpapatiwakal. Kung ang magulang ay may sakit sa pag-iisip na maaaring naging sanhi ng pagpapatiwakal nito, ito ay maaaring mamana ng isang anak. *Pagdurusa: Ang pagkakaroon ng sakit na walang lunas tulad ng [[kanser]] at ang kaakibat na pisikal, emosyonal (gaya ng kahihiyan sa kaso ng mga may [[HIV]]), at pinansiyal na pagdudursang idudulot nito ang nagtutulak sa ibang tao na magpatiwakal na lamang. Kabilang din sa pagdurusa ang kahirapan sa buhay, pagkakalubog sa utang at iba pa. *Problema sa paaralan gaya ng pagbagsak sa pagsusulit *Problema sa pag-ibig: Ang hindi kayang pagtanggap sa pakikipaghiwalay ng isang kasintahan o asawa, kawalang interes ng isang minamahal sa taong nagmamahal sa kanya o pagtanggi ng isang indibidwal na maging kasintahan ng isa pang indibidwal ang nagtutulak sa iba na magpatiwakal na lamang. *Diskriminasyon: Ang diskriminasyon na nararanasan ng isang indibidwal batay sa kanyang [[etnisidad]], [[kasarian]], [[Homosekswalidad|orientasyong sekswal]], estado sa buhay ay maaaring magdulot sa mga ito ng kawalan ng kompiyansa (confidence) sa sarili, [[depresyon]] at kawalan ng pag-asa. *Pang aabuso: Ang pang aabuso ay maaring tumukoy sa karahasan, emosyonal, o sekswal na pang aabuso sa isang indibidwal katulad ng mga asawa at mga bata. Ang mga inaabusong indibidwal ay maaaring makaramdam ng kawalan ng kompiyansa sa sarili at [[depresyon]]. == Paraan == Ilan sa karaniwang paraan ng pagpapatiwakal ay: *Pagbaril sa sarili: Ito ang pagpapatiwakal gamit ang isang baril na itinutok sa sentido (temple) o puso ng isang tao. Ito ang karaniwang paraan ng pagpapatiwakal sa Estados Unidos. Ang hindi matagumpay na pagbaril sa sarili ay maaaring maging resulta ng pagkawasak ng mukha, pagkalumpo, coma o paralisis na sanhi ng pagkawala ng ilang bahagi ng utak. [[Talaksan:Giotto - Scrovegni - -47- - Desperation.jpg|upright|200px|thumb|Pagpapatiwakal sa pamamagitan ng pagbibigti]] *Pagbibigti: Ito ang pinakakaraniwang paraan ng pagpapatiwakal dahil sa madaling aksesibilidad ng mga bagay na ginagamit sa pagbibigti gaya ng nylon cord, sinturon, damit at iba pa. Ang mga bagay na ito ay ikinakabit sa leeg upang pigilan ang pagdaloy ng dugo sa utak ng isang tao. Ito ay nagreresulta ng cerebral hypoxia o kawalan ng oxygen sa utak ng tao. Ang kawalan ng malay (unconsciouness) ay maaaring maganap sa loob ng labinlamang segundo o mas matagal pa. Ang kamatayan ay magaganap sa loob ng 15 minuto o mas matagal pa. Ito ang isa sa pinakamatagumpay na paraan ng pagpapatiwakal at halos 70% ng nagbibigti ay nagtatagumpay na makamit ang kamatayan. *Pagtalon mula sa matataas na gusali: Ang paraang ito ang karaniwang paraan ng pagpapatiwakal na ginagawa sa Hongkong. Ang Centre for Suicide Research and Prevention ng Universid ng Hong Kong ay naniniwala na ito ay sanhi ng madaling paghahanap ng mga nagnanais magpakamatay ng mga matataas na gusali na pagtatalunan. Ang hindi matagumpay na pagpapakamatay sa paraang ito ay maaaring magsanhi ng permanenteng pagkalumpo ng isang tao. *Paglalaslas ng pulso o leeg: Isang paraan na ang layunin ay mamatay sa pamamagitan ng pagkaubos ng dugo. Ito ay karaniwang hindi matagumpay na paraan ng pagpapakamatay at ang layunin ng mga gumagawa nito ay marahil isa lamang pagsigaw ng paghingi ng tulong sa kanilang mga problema sa buhay. *Pagpapakalunod: Isang paraan na nagreresulta sa cerebral hypoxia o kawalan ng oxygen sa utak ng tao. *Paglanghap ng nakakalasong gas: Ito ang karaniwang paraan ng pagpapatiwakal sa Hapon ng ilang indibidwal na nagkasundong sabay sabay na magpakamatay. Ang pagpapapatiwakal ay ginagawa sa loob ng isang selyadong sasakyan gamit ang isang hibachi (banga o lutuan na nilalagyan ng uling). Ang bagong paraan ng pagpapatiwakal sa Hapon na pinapaniwalaang mas epektibo at mas mabilis kesa sa carbon monoxide ang hydrogen sulfide sa pamamagitan ng paghahalo ng detergent (panlabang kemikal) at sulfur (bath salts). *Pag inom ng lason: Ang bilis ng pagkamit ng kamatayan sa paraang ito ay depende sa kemikal na ginamit ng isang indibidwal. Sa Pilipinas, ang karaniwang kemikal na iniinom ng mga nagpapakamatay ay "silver cleaner".<ref>{{Cite web |title=Rise in suicides involving silver cleaners alarms cops |url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/metro/view/20091104-234249/Rise-in-suicides-involving-silver-cleaners-alarms-cops |access-date=2011-09-22 |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731082259/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/metro/view/20091104-234249/Rise-in-suicides-involving-silver-cleaners-alarms-cops |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731082259/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/metro/view/20091104-234249/Rise-in-suicides-involving-silver-cleaners-alarms-cops |date=2013-07-31 }}</ref> *Pagpapasagasa sa tren: Ito ang paraan ng pagpapakamatay kung saan ang isang indibidwal ay humihiga sa riles ng papadating na tren o pagpapabangga sa tumatakbong tren. Ang hindi matagumpay na pagpapakamatay sa paraang ito ay maaaring magresulta ng permanenteng pagkalumpo sa isang tao. *Drug overdose: Ito ang paraan ng pagpapakamatay sa pamamagitan ng paginom ng droga sa sobrang bilang na nagreresulta sa pagkalason ng katawan. == Liham ng nagpatiwakal == Ang liham ng nagpatiwakal (suicide note) ay mensahe na iniwan ng isang nagpatiwakal upang ipaalam ang dahilan ng kanyang pagpapakamatay o ang mga kahilingan sa mga mga naiwang kamag-anak o kakilala. Tinatayang may 12–20% o isa sa bawat anim ng mga pagpapatiwakal ay nag-iiwan ng liham.. == Legalidad ng pagpapatiwakal == May iba't ibang batas ang mga bansa tungkol sa pagpapatiwakal. Sa estado ng Victoria sa Australia, ang isang nakaligtas sa pagpapakamatay ay maaaring kasuhan ng kasong pagpatay (manslaughter). Bukod sa Victoria, ang mga bansang Netherlands at Russia ay may batas na maaaring magkaso ng manslaugther sa isang indibidwal na nagpayo, nagsulsol o nagdulot sa iba na magpatiwakal. Sa India at Singapore, ang pagtatangkang magpakamatay ay isang krimen. Ang mga bansa o estado kung saan legal ang euthanasia ay kinabibilangan ng Oregon, Washington at Switzerland. == Mga pananaw == === Pilosopikal === ==== Mga pabor sa pagpapatiwakal ==== *[[Idealismo]]: Ayon sa historyan na si [[Herodotus]], "Kapag ang buhay ay naging mabigat, ang kamatayan ay nagiging hinahanap na kanlungan ng isang tao". Ito ay inayunan ng pilosopong si [[Arthur Schopenhauer]], "sabihin nila sa amin na ang pagpapakamatay ay isang pinakadakilang pagsasagawa ng kaduwagan...na ang pagpapatiwakal ay mali, gayung maliwanag na walang bagay sa mundo na higit sa kanyang pag-aari kundi ang kanyang buhay at pagkatao. Bukod dito, naniniwala rin si Schopenhauer na ang pagpapakamatay ay hindi isang bagay na imoral ngunit ito'y isang karapatan ng tao na kitilin ang kanyang sariling buhay. Sa isang paghahalintulad, kanyang inahalintulad ang pagtatapos ng sariling buhay ng isang tao sa paggising nito kung ito ay nakararanas ng isang bangungot. *[[Liberalismo]]: Ang Liberalismo ay naghahayag na ang buhay ng isang tao ay pag-aangkin lamang nila, at walang ibang tao ang may karapatan na ipilit ang kanilang mga paniniwala sa ibang tao na ang buhay ng isang tao ay para ipamuhay ito. Sa halip, ang isang indibidwal na nasasangkot dito ang gagawa ng gayung desisyon at ito ay dapat respetuhin. Ayon sa pilosopo at sikayatrist na si Thomas Szasz, ang pagpapakamatay ang pinaka pundamental na karapatan ng lahat ng tao. Kung ang kalayaan ay ang pag-aari ng sariling buhay at katawan, ang pagkitil ng sariling buhay ang pinakapundamental sa lahat ng bagay. Kung ikaw ay pinupuwersang mabuhay ng ibang tao, kung gayun, hindi ikaw ang nabubuhay at hindi mo ito pag-aari kundi pag-aari ng iba. *[[Stoisismo]]: Bagama't ayon kay George Lyman Kittredge ang mga "stoiko ay naniniwalang ang pagpapatiwakal ay kaduwagan at mali", ang mga pinakakilalang stoiko gaya ni Seneca Ang Nakababata, Epictetus, at Marcus Aurelius — ay naniniwala na ang pagpapakamatay ng isang indibidwal ay palaging isang opsiyon at sa maraming pagkakataon ay mas kagalang galang pa kesa sa buhay na puno ng kasawian. *[[Confucianismo]]: Ihinahayag ng Confucianismo na ang pagkabigong sundin ang mahahalagang prinsipyo ay mas masahol pa kaysa kamatayan, kaya ang pagpapakamatay ay maaaring payagan at ito ay kapuri-puri kung ito ay ginawa para sa kapakanan ng mga prinsipyong ito. Ang pagdidiin ng Confucianismo sa katapatan, pagsasakripisyo ng sarili, at karangalan ay parang naghihimok sa isang altruistikong (alang alang sa kapakanan ng iba) papagpakamatay. *[[Libertarianismo]]: Para sa mga libertariano, ang karapatan ng pag-aari ng sarili ay nagbibigay karapatan sa isang tao na wasakin ang kanyang katawan kung kanyang nanaisin. Ang platapormang pampolitika ng U.S. Libertarian Party's noong 1996 ay nagtataguyod na "ipawalang bisa ang lahat ng batas na naghahadlang sa karapatan ng isang indibidwal na kitilin ang sariling buhay at ito ay panghihimasok sa pangunahing karapatan ng isang indibidwal na kitilin ang kanyang sariling buhay." ==== Mga pagtutol sa pagpapatiwakal ==== *[[Plato]]: Ayon sa pilosopong Griego na si [[Plato]], ang pagpapatiwakal ay hindi mali kapag ang pagpapatiwakal ng isang tao ay isang utos ng estado, dulot ng matinding kasawian, nagdurusa ng matinding kahihiyan. Gayunpaman, naniniwala si Plato na ang pagpapatiwakal ay dapat parusahan kung ito ay sanhi ng "kawalan ng pagtitiyaga at kaduwagan". *[[Albert Camus]]: Ang Pranses-Alheryanong absurdistang pilosopo na si Albert Camus ay nakita ang layunin ng [[absurdismo]] sa pangangatwiran kung ang pagpapakamatay ay kinakailangan sa isang mundo na walang Diyos. Para kay Camus, ang pagpapakamatay ay ang pagtanggi ng kalayaan. Ayon kay Camus, ang pagtakas sa kahangalan ng realidad tungo sa relihiyon, mga ilusyon o kamatayan ay hindi ang paraan ng pagtakas dito. Sa halip na takasan ang kahangangalan ng kawalang kahulugan ng buhay, ayon kay Camus, ito ay dapat yakapin ng buong puso. *[[Immanuel Kant]]: Ang pagtutol ng pilosopong si Immanuel Kant sa pagpapakamatay ay mababasa sa kanyang aklat na ''Fundamental Principles of The Metaphysic of Morals'' (Pangunahing Prinsipyo ng metapisiko ng mga moral). Ayon kay Kant, "Siya na nag-iisip magpakamatay ay dapat itanong sa kanyang sarili kung ang kanyang gagawing aksiyon ay alinsunod sa ideya ng sangkatauhan bilang layunin nito. Ang teoryang ito ni Kant ay tumitingin lamang sa pagsasagawa nito at hindi sa kalalabasan at resulta. Para kay Kant, ang isang tao ay nararapat, alinsunod sa etiko na suriin kung ang isang tao ay handang lahatin ang gawaing ito: na ang ang lahat ng tao ay dapat gawin ito. Ikinatwiran ni Kant na ang pagpili ng isang tao na kitilin ang sariling buhay ay nagpapataw sa isang tao na ituring ang kanyang sarili na layunin nito, na itinatakwil ni Kant. Ayon kay Kant, ang tao ay hindi lang dapat maging instrumento ngunit ang lahat ng aksiyon nito ay palaging ituring na layunin nito. Sa gayun hindi etikal na kitilin ng tao ang kanyang buhay para lamang bigyan kasiyahan ang kanyang sarili. *[[Liberalismong Klasiko]]: Ikinatwiran ni John Stuart Mill na dahil ang "sine qua non ng kalayaan" ang kapangyarihan ng isang indibidwal na gumawa ng mga desisyon, ang anumang desisyon na magpipigil sa isang tao na gumawa ng marami pang desisyon ay dapat pigilan. *[[Kontratang Panlipunan]]: Ang kontratang soyal ayon kay Jean-Jacques Rousseau, ay kung saan ang bawat tao ay may karapatang ipanganib ang kanyang buhay upang panatilihin ito. Ayon kay Hobbes at Locke, ang natural na batas ay nagbabawal sa bawat tao na "gawin ang isang bagay na ikawawasak ng kanyang sariling buhay o alisin ang isang bagay na magpapanatili nito". === Relihiyon === ==== Tutol ==== Kabilang ang Hudaismo, Budhismo, Kristiyanismo, Islam sa mga relihiyon na tumuturing sa pagpapatiwakal bilang isang kasalanan. Ayon sa doktrina ng Katolisismo, ang pagpapatiwakal ay isang matinding kasalanan, ngunit sa katekismo ng katoliko numero 2283 ang nakasaad ay: "Hindi tayo dapat mawalan ng pag-asa sa kaligtasan ng mga taong kumitil ng kanilang sariling buhay. Sa pamamagitan ng mga paraan na siya lang ang nakakaalam, ang Diyos ay maaaring magbigay ng pagkakataon sa mga ito para sa pagsisisi. Ang simbahan ay nananalangin para sa mga taong kumitil ng kanilang sariling buhay." Ayon sa Obispong Katoliko ng Westminster sa Inglatera na si Bernard Longley: "Ang pagpapatiwakal ay matinding kasalanan ngunit ang isang indibidwal ay dapat mayroong malusog na pag-isip upang malaman na ang kanyang ginagawa ay kasalanan. Ang mga taong nagpapatiwakal ay karaniwang nababalutan ng kaguluhan sa pag-iisip at kawalang pag-asa na nawawalan ng kontrol sa kanilang pag-iisip. Ang Diyos ay hindi humahatol sa mga taong hindi alam ang kanilang ginagawa. Ang kanyang habag ay walang katapusan." <ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/mental_health/article6673319.ece Catholic Church shifts stance on suicides]{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Pabor ==== Ang [[Jainismo]] ay isang relihiyon na nagbibigay permisyon sa tao na magpakamatay ngunit may mga mahigpit na kondisyon. Ang mga Jain munis at nakakatanda ay kilala sa papapagutom sa kanilang sarili hanggang sa makamit ang kamatayan. Ang paraang ito ay tinatawag na Santhara. Ang ibang marahas na paraan ng pagpapatiwakal ay hindi pinapayagan. Ito ay marahil sa aral ng Jainismo ng "hindi paggamit ng karahasan". Ang ilang mga relihiyong kulto ay hindi lamang pinahihintulutan ang pagpapakamatay ngunit kanilang aktibo pang hinihikayat ang kanilang mga miyembro na magpatiwakal dahil sa paniniwalang ang pagapapatiwakal ay paraan ng pagtakas ng kaluluwa sa isang mas mabuting mundo. Ang mga kilalang halimbawa ng pagpapatiwakal sa kulto ang Peoples Temple, Solar Temple at Heaven's Gate. == Silipin din == *[[Buhay]] == Talasangguian == {{reflist}} <!-- Hinihikayat ko po ikaw na maglagay ng mga sanggunian. Kundi mo alam kung paano tanungin mo lamang ako: User:Felipe Aira --> [[Kategorya:Lipunan]] [[Kategorya:Pagpapatiwakal]] 0b1k461h92obqksmk3axf3h8648u0m8 0 58010 2212706 2008400 2026-06-22T17:42:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212706 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = ''Homo erectus'' | fossil_range = {{Fossil range|1.9|0.1}}<small>[[Pliocene]]–[[Pleistocene]]</small> | image = Homme de Tautavel 01-08.jpg | image_width = 200px | image_caption = Reconstruction of a specimen from Tautavel, France | taxon = Homo erectus | authority = ([[Eugène Dubois|Dubois]], 1892) | synonyms = *† ''[[Java Man|Pithecanthropus erectus]]'' *† ''[[Sinanthropus pekinensis]]'' *† ''Javanthropus soloensis'' *† ''Meganthropus paleojavanicus'' *† ''Telanthropus capensis *† ''[[Homo ergaster]]''? }} [[Talaksan:Homo erectus.jpg|thumb|right|''Homo erectus'', [[Natural History Museum|Museo ng Likas na Kasaysayan]], Ann Arbor, Michigan.]] Ang '''Homo erectus''' (mula sa [[wikang Latin|Latin]]: nangangahulugang "taong nakatindig") ay isang species ng genus na ''[[Homo]]''. Unang nilarawan ito ng [[anatomista]]ng [[Olandes]] na si [[Eugene Dubois]] noong mga 1890 bilang ''Pithecanthropus erectus'', batay sa takip o putong ng [[bungo]] at sa tila makabagong-panahong itsura ng buto ng hitang natuklasan sa baybayin ng [[Ilog Solo]] sa [[Trinil]], [[Java]]. Ngunit salamat sa unang paglalarawan ng Kanadyanong anatomistang si [[Davidson Black]]'s noong 1921 sa isang mababang [[molar]], na tinaguriang ''[[Sinanthropus pekinensis]]'', sapagkat naganap sa [[Zhoukoudian]] sa [[Tsina]] ang halos lahat ng mga maaga at ispektakular na mga pagtuklas ng [[takson]]g ito. Ibinigay ng Alemang anatomistang si [[Franz Weidenreich]] ang karamihan sa mga detalyadong paglalarawan sa materyal na ito sa ilang mga monograpong inilathala sa diyaryong ''Palaeontologica Sinica'' (Serye D)<ref>''Paleontologica Sinica'' (Serye D).</ref> Natagpuan ang mga labing [[fossil]] sa [[Java]] noong mga 1890 at sa [[Tsina]] noong 1921. Noong kaagahan ng ika-20 daantaon, nakaraang pinaniniwalaan na namuhay ang mga unang modernong tao sa [[Asya]]. Ngunit noong mga 1950 at mga 1970, maraming mga natagpuang fossil mula sa [[Kenya]] ng [[Silangang Aprika]] na nagpakitang nagmula ang mga pinakamatandang modernong tao mula doon. Pinaniniwalaan na ngayong ninuno ng mga ''Homo erectus'' ang mga mas sinaunang mga taong katulad ng ''[[Australopithecus]]'' na [[ebolusyon|nag-ebolb]] sa henus na ''[[Homo]]''. Ang species ng [[Homo]] na ''[[Homo habilis]]'' ay pinaniwalaan na ninuno ng [[Homo Ergaster]] na nagpalitaw naman sa Homo erectus. Gayunpaman, may mga bagong tuklas noong 2007 na nagpapahiwatig na namuhay sa magkaparehong panahon ang ''[[Homo habilis]]'' at ang ''Homo erectus'' at maaaring nagmula sa nagiisang [[ninuno]].<ref>{{cite journal | title = Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-09_448_7154/page/688 | author = F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey | journal = Nature | issue = 448 | pages = 688-691 | date = Agosto 9, 2007 | doi = 10.1038/nature05986}}</ref> Gayunpaman, ito ay maaaring nagpapakita na ang anumang mga kaugnayang pang ninuno ng H. habilis sa H. erectus ay isang [[kladohenesis|kladohenetiko]] sa halip na [[anahenesis|anahenetiko]] na nangangahulugang kahit ang isang hiwalay na subgrupong populasyon ng H. habilis ay naging karaniwang ninuno ng natitirang genus, ang ibang mga subgrupo ay nanatili bilang hindi nagbagong H. habilis hanggang sa kanilang mas kalaunang [[ekstinksiyon]].<ref>{{cite journal|title=Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-09_448_7154/page/688|author=F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey|journal=Nature|issue= 7154|pages= 688–691|date=2007-08-09|doi=10.1038/nature05986|volume=448|pmid=17687323}} "A partial maxilla assigned to H. habilis reliably demonstrates that this species survived until later than previously recognized, making an ''anagenetic'' relationship with H. erectus unlikely" (Emphasis added).</ref> Ang ''Homo erectus'' ang nananatiling ang pinakamatagal na nabuhay na species ng [[Homo]] na nabuhay sa higit sa isang milyong taon. Ang [[Homo sapiens]](modernong tao) ay umiiral pa lamang sa loob ng 200,000 taon. ==Klasipikasyon== Pinagdedebatihan pa rin ng mga siyentipiko ang klasipikasyon, angkan, at inapo ng ''H. erectus''. May dalawang mga pangunahing klasipikasyon: ang H. erectus ay maaaring isa pang pangalan ng ''[[Homo ergaster]]'' at kaya ay direktang ninuno ng mga kalaunang hominid gaya ng ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'', at ''[[Homo sapiens]]''; o ito ay maaaring ang Asyanong species na natatangi mula sa Aprikanong [[Homo ergaster]].<ref name="Hazarika">{{cite news|last=Hazarika|first=Manji|title=''Homo erectus/ergaster'' and Out of Africa: Recent Developments in Paleoanthropology and Prehistoric Archaeology|date=16–30 June 2007}}</ref><ref>See overview of theories on [[human evolution]].</ref><ref>Klein, R. (1999). ''The Human Career: Human Biological and Cultural Origins''. Chicago: University of Chicago Press.</ref> Itinuturing ng ilang mga paleoantroplogo ang ''H. ergaster'' na simpleng uring Aprikano ng ''H. erectus''. Ito ay humahantong sa paggamit ng terminong "''Homo erectus [[sensu stricto]]''" para sa Asyanong ''H. erectus'', at "''Homo erectus [[sensu lato]]''" para sa mas malaking species na bumubuo ng parehong maagang mga populasyong Aprikano (''H. ergaster'') at mga populasyong Asyano.<ref>Antón, S. C. (2003), Natural history of Homo erectus. Am. J. Phys. Anthropol., 122: 126–170. {{doi|10.1002/ajpa.10399}} "By the 1980s, the growing numbers of H. erectus specimens, particularly in Africa, led to the realization that Asian H. erectus (H. erectus sensu stricto), once thought so primitive, was in fact more derived than its African counterparts. These morphological differences were interpreted by some as evidence that more than one species might be included in H. erectus sensu lato (e.g., Stringer, 1984; Andrews, 1984; Tattersall, 1986; Wood, 1984, 1991a, b; Schwartz and Tattersall, 2000)." ... "Unlike the European lineage, in my opinion, the taxonomic issues surrounding Asian vs. African H. erectus are more intractable. The issue was most pointedly addressed with the naming of H. ergaster on the basis of the type mandible KNM-ER 992, but also including the partial skeleton and isolated teeth of KNM-ER 803 among other Koobi Fora remains (Groves and Mazak, 1975). Recently, this specific name was applied to most early African and Georgian H. erectus in recognition of the less-derived nature of these remains vis à vis conditions in Asian H. erectus (see Wood, 1991a, p. 268; Gabunia et al., 2000a). It should be noted, however, that at least portions of the paratype of H. ergaster (e.g., KNM-ER 1805) are not included in most current conceptions of that taxon. The H. ergaster question remains famously unresolved (e.g., Stringer, 1984; Tattersall, 1986; Wood, 1991a, 1994; Rightmire, 1998b; Gabunia et al., 2000a; Schwartz and Tattersall, 2000), in no small part because the original diagnosis provided no comparison with the Asian fossil record."</ref><ref>Suwa, Gen, Yohannes Haile-Selassie, Tim White, Shigehiro Katoh, Giday Woldegabriel, William K. Hart, Hideo Nakaya, Yonas Beyene. 2007. ''Early Pleistocene Homo erectus fossils from Konso, southern Ethiopia.'' Anthropological Science Vol. 115 No. 2 p 133-151 {{doi|10.1537/ase.061203}} joi:JST.JSTAGE/ase/061203</ref> Iminungkahi ng ilang siyentipiko na ang [[Homo ergaster]] ang direktang ninunong Aprikano ng Homo erectus na nagmumungkahing ang Homo ergaster ay lumisan sa Aprika at lumipat sa Asya na nagsanga sa isang natatanging species.<ref>{{cite book|last=Tattersall|first=Ian and Jeffrey Schwartz|title=Extinct Humans|url=https://archive.org/details/extincthumans0000tatt|year=2001|isbn=0-8133-3482-9|place=Boulder, Colorado|publisher= Westview/Perseus}}</ref> ==Mga subspecies ng Homo erectus== * ''[[Homo erectus erectus]]'' (''Taong Java'') * ''[[Yuanmou Man|Homo erectus yuanmouensis]]'' (''Taong Yuanmou'') * ''[[Lantian Man|Homo erectus lantianensis]]'' (''Taong Lantian'') * ''[[Nanjing Man|Homo erectus nankinensis]]'' (''Taong Nanjing'') * ''[[Peking Man|Homo erectus pekinensis]]'' (''Taong Peking'') * ''[[Homo erectus soloensis]]'' (''Taong Solo'') * ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' (''Taong Tautavel'') * ''[[Meganthropus|Homo erectus palaeojavanicus]]'' * ''Homo erectus georgicus'' ==Homo floresiensis== Ang [[Homo floresiensis]] na natuklasan sa kapuluang Flores sa Indonesia noong 2003 ay maaaring nag-ebolb mula sa Homo erectus ayon sa pag-aaral ng mga siyentipikong Hapones.<ref>http://royalsociety.org/news/2013/homo-floresiensis/</ref> Iminungkahi nina Brown et al. na ang Homo erectus ay nag-ebolb tungo sa isang mas maliit na katawan dahil sa kapaligiran na may limitadong pagkain sa pamamagitan ng [[insular dwarfism]]<ref name="Brown04">Brown ''et al.'' 2004</ref><ref name = "Morwood05">Morwood, Brown ''et al.'' 2005</ref> na isang anyo ng [[speciation]] na napagmasdan sa ibang mga species sa islang Flores kabilang ang ilang mga species ng proboscidean genus ''[[Stegodon]]''. ==Mga katangian== Ang ''Homo erectus'' ay malamang ang unang hominid na namuhay sa lipunang [[mangangaso-tagapagtipon]]. Naniniwala ang mga antroplogong gaya ni [[Richard Leakey]] na ito ay mas tulad ng mga modernong tao sa pakikisalamuha kesa sa tulad ng ''[[Australopithecus]]'' na species na nabuhay bago nito. Ang lumaking kapasidad ng bungo ay kasabay na mas sopistikadong mga kasangkapan na natagpuan kasama ng mga fossil nito. Ang ''H. erectus''/''ergaster'' ay pinaniniwalaang ang unang hominid na nag-aalaga sa mga kasama nitong may sakit o mahihina. Ang mga lugar na natuklasan sa Europa at Asya ay nagpapakita ng kontroladong paggamit ng apoy ng ''H. erectus'' noong mga 1 milyong taong nakakaraan.<ref name="pnas.org">[http://www.pnas.org/content/early/2012/03/27/1117620109.full.pdf]{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa - Francesco Berna et al. 2012 - PNAS</ref> Ang mga paghuhukay sa Israel na may petsang 790,000 taong nakakaraan ay nagmumungkahing ang Homo erectus ay hindi lamang kumontrol ng apoy kundi nakakalikha rin ng apoy.<ref name="huji.ac.il">[http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 Fire out of Africa: a key to the migration of prehistoric man, says Hebrew University archaeological researcher].</ref> Ang ''[[Homo ergaster]]'' ay gumamit ng iba iba at mas sopistikadong mga batong kasangkapan kesa sa mga nauna rito. Gayumpaman, ang homo erectus ay gumamit ng komparatibong primitibong mga kasangkapan. Ito ay posible dahil ang [[Homo ergaster|H. ergaster]] ang unang gumamit ng mga taon bago ang pangkalahatang pagpapakilala ng teknolohiyang Acheulean. Dahil dito, ang mga inapo ng ''H. ergaster'' na lumipat sa Asya ay hindi gumamit ng teknolohiyang [[Acheulean]]. Sa karagdagan, iminungkahi ring ang ''H. erectus'' ay maaaring ang unang hominid na gumamit ng mga [[balsa]] upang maglakbay sa mga karagatan.<ref>{{cite journal | title = Paleoanthropology: Ancient Island Tools Suggest Homo erectus Was a Seafarer | url = https://archive.org/details/sim_science_1998-03-13_279_5357/page/1635 | journal = Science | volume = 279 | issue = 5357 | pages = 1635–1637 | date = 13 March 1998 | author = Gibbons, Ann | doi = 10.1126/science.279.5357.1635}}</ref> == Tingnan din == * ''[[Homo ergaster]]'' *''[[Homo]]'' == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Human Evolution}} [[Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo]] gvrqhhztoqc9kcdwpqb486nmrgcqr7x 0 58226 2212950 2166366 2026-06-23T11:20:43Z Julius Santos III 139725 /* */ 2212950 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Palarong Olimpiko sa Tag-init | bodyclass = hlist nowraplinks | image1= [[File:Olympic rings without rims.svg|180px]] | image2= [[File:Vasque Olympique Jardin Tuileries - Paris I (FR75) - 2024-07-27 - 25.jpg|175px]] | caption2= Ang Olimpikong apoy sa [[Paris]] noong [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]] | headerstyle = border-top: 1px solid #aaa | header1 = Palaro | data2 = * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1896|1896]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900|1900]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1904|1904]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1908|1908]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1912|1912]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1920|1920]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1924|1924]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1928|1928]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1932|1932]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1936|1936]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1948|1948]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1952|1952]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1956|1956]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1960|1960]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1964|1964]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1968|1968]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1972|1972]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1976|1976]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1980|1980]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1984|1984]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1988|1988]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1992|1992]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1996|1996]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|2000]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|2012]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2016|2016]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020|2020]] * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024|2024]] | header3 = Sports {{nobold|([[Olympic sports|detalye]])}} | data4 = * [[Archery at the Summer Olympics|Archery]] * [[Artistic swimming at the Summer Olympics|Artistic swimming]] * [[Athletics at the Summer Olympics|Athletics]] * [[Badminton at the Summer Olympics|Badminton]] * [[Baseball at the Summer Olympics|Baseball]] * [[Basketball at the Summer Olympics|Basketball]] * [[Beach volleyball at the Summer Olympics|Beach Volleyball]] * [[Boxing at the Summer Olympics|Boxing]] * [[Canoeing at the Summer Olympics|Canoeing]] * [[Cycling at the Summer Olympics|Cycling]] * [[Diving at the Summer Olympics|Diving]] * [[Equestrian at the Summer Olympics|Equestrian]] * [[Field hockey at the Olympics|Field hockey]] * [[Fencing at the Summer Olympics|Fencing]] * [[Football at the Summer Olympics|Football]] * [[Gymnastics at the Summer Olympics|Gymnastics]] * [[Golf at the Summer Olympics|Golf]] * [[Handball at the Summer Olympics|Handball]] * [[Judo at the Summer Olympics|Judo]] * [[Lacrosse at the Summer Olympics|Lacrosse]] * [[Modern pentathlon at the Summer Olympics|Modern pentathlon]] * [[Rowing at the Summer Olympics|Rowing]] * [[Rugby sevens at the Summer Olympics|Rugby sevens]] * [[Sailing at the Summer Olympics|Sailing]] * [[Shooting at the Summer Olympics|Shooting]] * [[Skateboarding at the Summer Olympics|Skateboarding]] * [[Softball at the Summer Olympics|Softball]] * [[Sport climbing at the Summer Olympics|Sport climbing]] * [[Surfing at the Summer Olympics|Surfing]] * [[Swimming at the Summer Olympics|Swimming]] * [[Table tennis at the Summer Olympics|Table tennis]] * [[Taekwondo at the Summer Olympics|Taekwondo]] * [[Tennis at the Summer Olympics|Tennis]] * [[Triathlon at the Summer Olympics|Triathlon]] * [[Volleyball at the Summer Olympics|Volleyball]] * [[Water polo at the Summer Olympics|Water polo]] * [[Weightlifting at the Summer Olympics|Weightlifting]] * [[Wrestling at the Summer Olympics|Wrestling]] }}{{Palarong Olimpiko sidebar}} Ang '''[[Palarong Olimpiko]] sa Tag-init''' o ang '''Palaro ng Olimpiyada''' ay isang [[pandaigdig]]ang paligsahan sa pampalakasan, na karaniwang ginaganap tuwing apat na taon, at isinaayos ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]]. Iginagawad ang mga sumusunod na medalya sa bawat kaganapan, [[gintong medalya]] para sa unang puwesto, [[pilak na medalya|pilak]] para sa ikalawa at [[tansong medalya|tanso]] para sa ikatlo, isang kaugalian na sinimulan noong 1904. Ang [[Palarong Olimpiko sa Taglamig]] ay nilikha rin matapos ang tagumpay ng Palarong Olimpiko sa Tag-init. Lumawak ang Palaro mula sa paligsahan ng 42 kaganapan na may humigit kumulang sa 250 manlalarong lalaki sa paligsahan pampalakasan ng 300 kaganapan na may humigit sa 10,000 mananaligsa ng parehong kasarian mula sa 205 bansa. Inasahan ng mga tagapagsaayos ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] sa [[Beijing]] ang paglalahok ng mga 10,500 manlalaro sa mga 302 kaganapan sa programa ng Palaro.<ref name=2008program>{{cite news |url = http://olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=1797 |title = Beijing 2008: Ang programa ng Palaro nabuo na |publisher = Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko |date = [[2006-04-27]] |accessdate = 2006-05-10}}</ref> Ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]], kung saan inasahan din mga nagsaayos ang pagdalo ng 10,500 manlalaro, ay nagkaroon ng kabuuan ng 11,099 sa mga 301 kaganapan na inalok. Ang mga mananaligsa ay nakapasok sa pamamagitan ng [[Pambansang Lupon ng Olimpiko]] (NOC) upang kumatawan ng kanilang [[bansa]] ng pagkamamamayan. Ang mga [[pambansang awit]] at mga [[watawat]] ay umaalinsabay ng mga seremonyang pangmedalya, at ang mga talaan na ipinapakita ng bilang ng mga medalya na napanalunan ng bawat bansa ay malawakang ginagamit. Sa pangkalahatan ang mga kinikilalang bansa lamang ay kumakawatan, subali't mga iilang bansa na may pagtatalo sa higpuno ay pinayagang na maging bahagi. Ang [[Estados Unidos]] ay nakapagpunong-abala na ng apat na palarong Olimpiko sa Tag-init, na humigit kaysa sa mga ibang bansa. Ang [[United Kingdom]] ay makakapagpunong-abala ng tatlong palarong Olimpiko sa Tag-init (lahat sa [[Londres]]) nang bumalik sila sa Britanikong kabisera noong 2012. Nakapagpunong-abala nang dalawang beses ng Olimpikong Tag-init ang [[Alemanya]], [[Australia]], [[Gresya]] at [[Pransiya]]. Ang mga ibang bansa na nakapagpunong-abala na rin ng Olimpikong Tag-init ay [[Belhika]], [[Espanya]], [[Hapon]], [[Italya]], [[Canada]], [[Mehiko]], [[Olanda]], [[Pinlandiya]], [[Sweden|Suwesa]], [[Timog Korea]] at [[Unyong Sobyet]]. Ang [[Republikang Popular ng Tsina]] ay nagpunong-abala sa unang pagkakataon ng Olimpikong Tag-init sa [[Beijing]] sa taong 2008. Ang mga apat na lungsod ay nagpunong-abala ng dalawang Olimpikong Tag-init: [[Atenas]], [[Londres]], [[Los Angeles]], at [[Paris]]. Nakapagpunong-abala ng [[Stockholm|Estoklomo]], [[Sweden|Suwesa]], ng dalawang Palarong Olimpikong Tag-init, may pinamahalang palaro noong [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1912|1912]] at kaganapan ng pangangabayo sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1956]] - kung saan nakatala sila nang pangkaraniwan bilang pinagsanib na pagpupunong-abala.<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1956|title=Melbourne / Stockholm 1956|publisher=[[IOC]] |accessdate=2008-09-05}}</ref> Ang mga kaganapan sa Olimpikong Tag-init ay nakapagganap din sa [[Hong Kong]] at sa [[Olanda]] (parehong kinatawan ng kanilang mga [[NOC]]), sa [[Pangangabayo sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|mga kaganapan sa pangangabayo]] sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] na ginanap sa Hong Kong at [[Paglalayag sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1920|mga karerang paglalayag]] sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1920]] na ginanap sa Olanda. Ang mga limang bansa - Australia, Pransiya, Gran Britanya, Gresya, at Swesya - ay nakapagkatawan sa lahat ng Palarong Olimpiko sa panahon ng Tag-init. Ang Gresya ay nag-iisa lamang na nakapaglahok sa ilalim ng kanilang sariling watawat sa lahat ng mga Palaro. Ang bansang lamang na nakapanalo nang hindi bababa sa isang medalyang ginto sa bawat Palarong Olimpiko sa Tag-init ay ang United Kingdom, na nagraranggo mula isang gintong medalya noong 1904, 1952 at 1996 sa limampu't-anim na ginto noong 1908. == Kasaysayan == [[Talaksan:Summer olympics all cities.PNG|thumb|left|upright=1.8|Mapa ng mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko. Ang mga bansa na nakapunong-abala ng isang Palarong Olimpiko ay nakakulay ng lunti, habang ang mga bansa na nakapunong-abala ng dalawa o higit pa ay nakakulay na bughaw.]] === Mga unang taon === Itinatag ang makabagong [[Palarong Olimpiko]] noong 1894 nang naghanap si [[Pierre de Coubertin|Pierre Fredi, Baron de Coubertin]] upang iangat ang pandaigdigang pang-unawa sa pamamagitan ng paligsahang pamoalakasan. Binatay niya ang kanyang Olimpiko sa [[Taunang Palaro ng Olimpiyanong Lipunan ng Wenlock]], na nakapagpaligsahansa [[Much Wenlock]] mula 1850.<ref name=Wenlock>{{cite news |first=Ben |last=Jeffrey |url=http://www.bbc.co.uk/shropshire/features/2004/08/william_penny_brookes.shtml |title=Ama ng makabagong Olimpiko |publisher=British Broadcasting Corporation |accessdate=2006-05-06}}</ref> Ang unang edisyon ng palaro ni de Coubertin, ginanap sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1896|Atenas noong 1896]], ay nakahatak ng mga karampatang 245 mananaligsa, na binubuo nang karamihan ay 200 Griyego, at 14 na bansa lamang ay kumatawan. Bagama't walang pandaigdigang kaganapan ng laking ito ay nakapagsaayos noon. Ang mga babaeng manlalaro ay hindi pinapayagan na makipagpaligsahan, kahit na isang babae, [[Stamata Revithi]], na tumakbo sa karerang maraton sa kanyang sarili, nagsasabi "kung hindi ako pinapahintulutan ng lupon na makipagpaligsahan, sasama ako sa kanila sa kabila ng lahat.<ref name=Revithi>{{cite journal | author = Tarasouleas, Athanasios | year = 1993 | month = Tag-init | title = Ang Babaeng Spiridon Loues | journal = Citius, Altius, Fortius | volume = 1 | issue = 3 | pages = 11–12 | url = http://www.aafla.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n3/JOHv1n3e.pdf | access-date = 2008-09-16 | archive-date = 2007-12-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071202085515/http://www.aafla.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n3/JOHv1n3e.pdf | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202085515/http://www.aafla.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n3/JOHv1n3e.pdf |date=2007-12-02 }}</ref> Ang '''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1896]]''', na kinikilala nang opisyal bilang '''Palaro ng Unang Olimpiyada''', ay isang [[pandaigdig]]ang [[kaganapan ng palakasang pangmaramihan]] na ipinagdiwang sa [[Atenas]], [[Gresya]] mula Abril 6 hanggang 15 Abril 1896. Ito ay ang unang [[Palarong Olimpiko]] na ginanap sa [[Makabagong panahon]]. Ang [[Sinaunang Gresya]] ay ang lugar ng kapanganakan ng Palarong Olimpiko, kung gayon ang Atenas ay nahulo sa pagiging tumpak na pagpili upang ipalabas ang pampasinayang makabagong Palaro. Ito ay napagkaisahang pinili bilang punong-abalang lungsod sa konggreso na isinaayos ni [[Pierre de Coubertin]], isang Pranses na [[guro]] at mananaliksik ng kasaysayan, sa Paris, noong 23 Hunyo 1894. Ang [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] (IOC) ay itinatag din sa panahon ng pagpupulong ng konggreso. Sa kabila ng mga maraming sagwil at mga hadlang sa pagsulong, ang Olimpikong 1896 ay itinuring bilang malaking tagumpay. Ang Palaro ay may pinalaking pandaigdigang paglalahok ng anumang kaganapang pampalakasan sa petsang yaon. Ang [[Istadyum ng Panathinaiko]], ang unang malaking istadyum sa makabagong daigdig, ay sumasalawak ng pinakamalaking madla sa kasaysayan upang mapanood ang isang kaganapang pampalakasan.<ref name="Y153">Young (1996), 153</ref> Ang tampok na pangyayari para sa mga Griyego ay ang tagumpay ng [[maraton (palakasan)|maraton]] ng kanilang kababayan na si [[Spiridon Louis]]. Ang pinakamatagumpay na mananaligsa ay isang Aleman na [[Pambaguhang pagbubuno|mambubuno]] at [[himnastika|sirkero]] na si [[Carl Schuhmann]], na nanalo ng apat na gintong medalya. Pagkatapos ng Palaro, Si Coubertin at ang IOC ay napetisyunan ng maraming mahahalagang tao tulad nina [[George I ng Gresya|Haring George]] ng Gresya at ibang mananaligsang Amerikano sa Atenas, na ganapin ang lahat ng mga sumunod na Palaro sa Atenas. Gayumpaman, ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900]] ay naisaplano na para sa Paris at maliban sa [[Palarong Interkalado 1906]], hindi bumalik ang Olimpiko sa Gresya hanggang sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004]]. Pagkalipas ng apat na taon ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900]] sa [[Paris]] ay nakahatak nang apat na beses na maraming manlalaro, kabilang ang 11 babae, na pinayagang makipagpaligsahan nang opisyal sa unang pagkakataon, sa [[kroket]], [[golp]], [[paglalayag]], at [[tenis]]. Ang Palaro ay binuo kasama ang [[Exposition Universelle (1900)|Peryang Pandaigdig ng Paris]] at tumagal nang humigit sa 5 buwan. Ito ay tinatalakay na anong kaganapan ay ganap na ''Olimpiko'', mula kaunti o maaaring wala sa mga kaganapan ay ipinamalita sa panahong iyon. [[Talaksan:1896 Olympic marathon.jpg|thumb|left|Natapos ni Spiridon "Spiros" Louis ang unang makabagong maraton noong Palarong Olimpiko 1896.]] [[Talaksan:Dorando Pietri 1908.jpg|left|thumb|Natapos ni Dorando Pietri ang unang makabagong maraton sa kasalukuyang layo.]] Bumaba ang mga bilang para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1904|Palarong 1904]] sa [[St. Louis, Missouri|St. Louis]], [[Missouri]], [[Estados Unidos]], dahil sa bahagi sa mahabang paglalakbay sa [[Karagatang Atlantiko]] sa pamamagitan ng barko ng mga mananaligsang Europeo, at ng pagsasama sa [[Eksposisyon ng Pagbilhan ng Louisiana]] ng [[Peryang Pandaigdig]], kung saan mapapalaganap muli ang kaganapang sa humigit sa pinahabang panahon. Sa pagkakaiba sa Paris 1900, ang salitang Olimpiko ay ginagamit para sa bawat dako ng paligsahan, kabilang ang mga pantanging para sa paaralang panlalaki o para sa Irlandes-Amerikano. [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1906|Isang pagkakasunod-sunod ng mga maliliit na palaro]] ay ginanap sa Atenas noong 1906. Ito ay mga una ng nasa taong 1906 upang ipagdiwa ang "ikasampung kaarawan" ng palaro. Hindi kinilala ng IOC ang mga larong ito bilang pagiging opisyal na Palarong Olimpiko, bagama't maraming mananaliksik ng kasaysayan ay umangkop. Ang 1906 Atenas ay nagsasalit-salit ng mga pagkakasunod-sunod ng palaro na ginanap sa Atenas, nguni't ang pagkakasunod-sunod ay nabigong maisakatuparan. Ang palaro ay higit na matagumpay kaysa sa mga palarong 1900 at 1904, na may humigit na 900 manlalarong nananaligsa, at nag-ambag nang taha sa tagumpay ng mga susunod na palaro. Ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1908|Palarong Londres 1908]] ay nagkaroon ng pagtaas ng bilang muli, ganundin ang unang pagtakbo ng [[maraton (palakasan)|maraton]] sa kasalukuyang pamantayan ng 42.195&nbsp;km (26 milya 385 yarda). Ang nanalo ng unang Olimpikong Maraton noong 1896 (isang karerang panlalaki) ay si [[Spiridon Louis|Spiridon "Spiros" Louis]], isang Griyegong taga-igib ng tubig. Nanalo siya sa Olimpiko nang 2 oras 58 minuto at 50 segundo sa layo ng ng 40&nbsp;km (24 milya 85 yarda). Napili ang bagong layong pangmaraton ng 42.195&nbsp;km (26 milya 385 yarda) upang tiyakin na ang karera ay magtatapos sa harapan ng batalan na inuukupa ng pangharing pamilya ng Britanya. Kung kaya ang maraton ay may layo ng 40&nbsp;km para sa unang palaro noong 1896, subali't nadagdagan nang kasunod ng 2&nbsp;km dahil sa mga kalagayang pampook tulad ng kalsada at latag ng istadyum. Sa mga anim na palarong Olimpiko sa pagitan ng 1900 at 1920, ang maraton ay nakarera higit sa anim na mga iba't ibang layo. Sa huli ng maratong 1908 ang [[Italya]]nong mananakbong [[Dorando Pietri]] ay ang unang pumasok sa istadyum, nguni't malinaw na siya ay nasa pagkahapo, at tumupi dahil sa pagod bago nabuo niya ang kaganapan. Siya ay tinulungan upang makarating sa linya ng pagtatapos ng mga nag-aalalang opisyal ng karera, nguni't kinabukasan siya ay nadiskwalipika at ang medalyang ginto ay iginawad kay [[Johnny Hayes|John Hayes]], na sinundan siya sa halos na 30 segundo. Tuluy-tuloy ang paglaki ng Palaro, nakaganyak ng mga 2,504 na mananaligsa, sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1912|Estokolmo noong 1912]], kabilang ang tanyag na panlahatang [[Jim Thorpe]], na nanalo sa dekatlon at pentatlon. Nakapaglaro nang dati si Thorpe ng ilang laro ng beysbol na may bayad, at nakita ang kanyang mga medalyang naalisan ukol sa pagsuway ng [[palakasang pambaguhan|pagkabaguhan]] pagkatapos ng mga panimdim mula kay [[Avery Brundage]]. Ibinalik ang mga ito noong 1983, 30 taon pagkatapos ng kanyang kamatayan. Ang Palaro sa Estokolmo ay ang unang natupad ang likas na ideya ni Pierre de Coubertin. Sa unang pagkakataon mula nagsimula ang Palaro noong 1896 lahat ng mga lupalop ay kinatawan ng mga manlalaro na nagpapaligsahan sa parehong istadyum. Ang nakatakdang Palarong [[Berlin]] ng 1916 ay ipinagpaliban kasunod ang pagdaluhong ng [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. === Panahon ng pandaigdigang digmaan === Ang palarong [[Antwerp]] 1920 sa nasalantang [[Belhika]] ng digmaan ay isang pangyayaring napangibabawan, nguni't nakahatak muli ng nakatalang bilang ng mga mananaligsa. Ang tala ay tumindig lamang hanggang 1924, nang ibinilang sa Palarong [[Paris]] ang mga 3,000 mananaligsa, kung saan kabilang ang mananakbong Pinlades na si [[Paavo Nurmi]]. "[[Flying Finn (manlalaro)|Ang Flying Finn]]" ay nanalo ng tatlong pangkuponang medalyang ginto at mga pangisahang 1,500 at 5,000 metrong pangkarera, ang bandang huli ng araw ding iyon. Ang palarong [[Amsterdam]] 1928 ay pambihira bilang unang palaro kung saan pinahintulutang ang mga kababaihan na makipagpaligsahan sa atletika, nakinabang nang lubos mula sa pangkalahatang kaniguan ng paramihan sa kaagapay ng unang pagpapalabas ng [[pagtatangkilik (pangkalakal)|pagtatangkilik]] ng palaro, mula sa [[Coca-Cola]]. Ito ay tahasang magkaiba sa 1932 nang nadamay ang palarong [[Los Angeles]] dahil sa [[Matinding Kagipitan]], kung saan nagkaroon ng pinakakaunting mananaligsa mula ang palarong St. Louis. Ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1936|Palarong Berlin 1936]] ay nakita ng pamahalaang Aleman bilang isang ginintuang pagkakataon upang isulong ang kanilang ideyolohiya. Inatasan ng namumunong Lapiang [[Nasismo|Nasi]] ang manlilikha ng pelikula na si [[Leni Riefenstahl]] upang ipelikula ang palaro. Ang bunga, ang ''[[Olympia (pelikula)|Olympia]]'' ay isang obra maestra, sa kabila ng mga hinuha ni [[Adolf Hitler|Hitler]] ng pangingibabaw ng lahing [[Lahing Aryan|Aryan]] na inuulit na ipinapalabas sa mga manlalarong "di-Aryan." Lalong-lalo na, ang Aprikanong-Amerikanong mananakbong hagibis at malayuang malulundag na [[Jesse Owens]] ay nanalo ng 4 na gintong medalya. Ang kuwento ni Hitler na hindi pinapansin si Owens sa humantong na seremonyang pangmedalya ay isang kasinungalingan.<ref>{{cite web |url=http://german.about.com/library/blgermyth10.htm |title=German Myth: Hitler and Jesse Owens |work=[http://german.about.com/library/weekly/aa021024a.htm German Misnomers, Myths and Mistakes] |publisher=About, Inc |accessdate=2006-05-06 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513073947/http://german.about.com/library/blgermyth10.htm |url-status=dead }}</ref> Ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1936|Palarong Berlin 1936]] ay nakita rin ang muling pagpapakilala ng Pagpasa ng Sulo.<ref>{{cite web| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7330949.stm|title=The Olympic torch's shadowy past|publisher=BBC|accessdate=2008-08-04}}</ref> Dahil sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang Palaro ng 1940 (na gaganapin sana sa [[Tokyo]] at pansamantalang inilipat sa [[Helsinki]] sa biglang pagsabog ng digmaan) ay ipinagpaliban. Ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1944|Palaro ng 1944]] na dapat gaganapin sa [[Londres]] ay ipinagpaliban din; bagkus, namunong-abala ang Londres ang unang palaro pagkatapos ng digmaan, noong [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1948|1948]]. === Pagkatapos ng Ika-2 Digmaang Pandaigdig === Ang unang Palaro pagkatapos ng digmaan ay ginanap noong 1948 sa [[Londres]], kung saan hindi isinali ang [[Alemanya]] at [[Hapon]]. Ang mananakbong hagibis na [[Olanda|Olandesa]] na si [[Fanny Blankers-Koen]] ay nanalo ng apat na gintong medalya sa landas, na tinularan ang naisagawa ni Owens sa Berlin. Sa Palarong 1952 na ginanap sa [[Helsinki]] ang [[USRS sa Palarong Olimpiko|kuponang USRS]] ay nakipagpaligsahan sa unang pagkakataon at karaka-rakang naging isa sa mga namamayaning kuponan. Naglikha ng Pinlandiya ang isang katanyagan ng isang magiliw na tenyenteng panghukbong katihan na si [[Emil Zátopek]], na nakatuon sa paggigihin ng kanyang ginto at mga pilak na medalya mula 1948. Sa unang pagkapanalo ng mga karerang 10,000 at 5,000 metro, pumasok din siya sa maraton, sa kabila ng dating hindi nakapagkarera sa layong iyon. Humahakbang sa kanyang sarili sa pamamagitan ng pakikipagkuwentuhan sa mga ibang pinuno, namuno si Zátopek mula sa halos na kalahating daan, dahan-dahang bumabagsak ang mga natitirang humahamon upang manalo sa pamamagitan ng dalawa at kalahating minuto, at nabuo ang tatluhan ng mga panalo. Nakita ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1960|Palarong Roma 1960]] ang pagdating ng pandaigdigang tagpo ng batang timbang-bigat na magaang boksingero na ipinangalang Cassius Clay, kasunod na kinilala bilang [[Muhammad Ali]], na kinabukasang inihagis ang kanyang gintong medalya nang papalayo dahil sa pagkamuhi pagkatapos tinanggihan ang paglilingkod sa isang kainan ng mga [[Mga batas ni Jim Crow|puti lamang]] sa kanyang [[Louisville, Kentucky|bayang tinubuan]], Louisville, Kentucky.{{Fact|date=Pebrero 2007}} Ang mga kasapi ng pambabaeng kuponan ng [[makasining na himnastika]] mula sa Unyong Sobyet ay nanalo ng 15&nbsp;ng mga 16 na posibleng medalya. Ang mga ibang nagtanghal ng nakatala noong 1960 ay kabilang si [[Wilma Rudolph]], isang medalistang ginto sa mga kaganapang 100 metro, 200 metro at 4x100 metrong pagpasa ng baton. Ang Palarong 1964 na ginanap sa [[Tokyo]] ay kakaiba ukol sa pagpasok ng makabagong taon ng telekomunikasyon. Ang palarong ito ay ang unang isinahimpapawid sa buong daigdig sa pamamagitan ng telebisyon, na nagawa sa pamamagitan ng mga kasalukuyang pagdatal ng mga buntalang pangkomunikasyon. Samakatuwid ang Palarong 1964 ay isang antas ng pagtutok sa pandaigdigang pagpapakita at kasikatan ng Olimpiko. Ang Palarong 1964 na ginanap sa [[Tokyo]] ay kakaiba ukol sa pagpasok ng makabagong taon ng telekomunikasyon. Ang palarong ito ay ang unang isinahimpapawid sa buong daigdig sa pamamagitan ng telebisyon, na nagawa sa pamamagitan ng mga kasalukuyang pagdatal ng mga buntalang pangkomunikasyon. Samakatuwid ang Palarong 1964 ay isang antas ng pagtutok sa pandaigdigang pagpapakita at kasikatan ng Olimpiko. Ang mga pagsasagawa sa palarong [[Lungsod ng Mehiko|Lungsod Mehiko]] 1968 ay nadamay sa taas ng punong-abalang lungsod.<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1968 |title=Palaro ng Ika-XIX na Olimpiyada |work=[http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp Palarong Olimpiko] |publisher=Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko | language=Britanikong Inggles |accessdate=2006-05-06}}</ref> Walang kaganapan ay nadamay na humigit sa malayuang pagtalon.Ang [[Estados Unidos|Amerikanong]] manlalarong [[Bob Beamon]] ay tumalon nang 8.90 metro, nakatala sa bagong tala at, sa wika ng kapwa mananaligsa at ang kasunod na namumunong kampeon na si [[Lynn Davies]], "lumalabas ng iba sa amin ay parang hibang."{{Fact|date=Pebrero 2007}} Ang pandaigdigang tala ni Beamon ay nanatili sa 23 taon. Ang Palarong 1968 ay ipinakita ang pagpapakilala ng kasalukuyang-pandaigdigang [[hagutak ni Fosbury]], isang aghimo na nagpanalo sa Amerikanong malulundag ng mataasan na si [[Dick Fosbury]] ng gintong medalya. Nagkaroon ng kulay ng politika sa seremonya ng medalya para sa panlalaking takbuhang 200 metro, nang [[nakataas na kamao|ipinakita ang protesta]] nina [[Tommie C. Smith|Tommie Smith]] at [[John Carlos]] sa dais laban sa patakaran ng paghihiwalay sa Estados Unidos; ang kanilang kilos-pampolitika ay tinuligsa sa loob ng Kilusang Olimpiko, subali't ito ay pinuri ng [[Kilusan ng Karapatang Sibil ng Amerika (1955-1968)|Kilusan ng Karapatang Sibil ng Amerika]]. Nagkaroon muli ng kulay ng politika sa [[Munich|Myunik]] noong 1972, dahil sa mga [[Masaker sa Myunik|nakakamatay na kinahihinatnan]]. Ang Palestinong pangkat ng mga terorista na nagngangalang [[Itim na Setyembre (pangkat)|Itim na Setyembre]] na lumusob ang nayong Olimpiko at winasak patungong apartment ng delegasyon ng Israel. Pumaslang nila ng dalawang Israelita at tumangan ng 9 na iba pa bilang mga bihag. Hiningi ng mga terorista na palayain ng Israel ang mga mararaming bilanggo. Nang tumanggi ang pamahalaan ng Israel sa kanilang hiningi, isang maigting na amanos ay humantong habang tinutuloy ang mga pakikipag-usap. Sa panghuli ang mga nakahuli, na nananatiling humahawak ng mga bihag, ay inalok ng ligtas ba pagbagta at dinala sa paliparan, kung saan sila ay tinambangan ng mga hukbong pangkaligtasang Aleman. Sa sumunod na pamamaril na labanan, namatay ang mga 15 katao, kabilang ang mga siyam na manlalarong Israelita at lima sa mga terorista. Pagkatapos ng labis na pagtatalo, napasiyahan ito na ang Palaro ay dapat matuloy, subali't ang mga pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari ay nangingibabaw nang kapuna-puna ng mga kaganapang ito.<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1972 |title=Palaro ng Ika-XX Olimpiyada |work=[http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp Palarong Olimpiko] |publisher=Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko | language=Britanikong Inggles |accessdate=2006-05-06}}</ref> Ang mga ibang katangi-tanging tagumpay hinggil sa palakasan ay nangyayari sa mga Palarong ito, ang pambihira nito ay ang pagkapanalo nang kung gayong mga pitong medalyang ginto ng malalangoy mula sa [[Estados Unidos]] na si [[Mark Spitz]], [[Lasse Viren]] ng Pinlandiya, mga nauunang ginto sa mga 5,000 metro at 10,000 metro, na ginapi niya ang Amerikanong mananakbong pangmalayuan na si [[Steve Prefontaine]] sa tagapagbuo, at ang pagkapanalo ng tatlong gintong medalya ng 16-na-taong manlalarong Sobyet ng himnastika na si [[Olga Korbut]], na, gayumpaman nabigong manalo ng panlahatan sa kanyang kasama sa laro na si [[Ludmilla Tourischeva]]. Walang anumang trahedya na nagyari sa [[Montreal]] noong 1976, subali't nagkaroon ng gastusin na kung tutuusin lumampas sa badyet dahil sa imbing pagpaplano. Ang Palarong Montreal ay ang pinakamahal sa kasaysayan ng Olimpiko hanggang sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]], na naghahalaga ng humigit na $5 daplot (katumbas ng $20 daplot sa 2006). Sa panahong iyon, tila na ang Olimpiko ay baka hindi matatagal ang proposisyon pampananalapi na maisasakatuparan. Bukod pa riyan, nagkaroon ng boykoteo ng mga bansang Aprikano bilang pagtutol sa kamakailang pagliliwaliw ng [[Timog Aprika]] na kung saan lumalaganap ang [[apartheid]] ng isang panig panragbi ng [[New Zealand]]. Ang Rumanang manlalaro ng himnastika na si [[Nadia Comaneci]] ay nanalo ng panlahatang gintong medalya ng pambabaeng pangisahan na may dalawa sa apat na maaaring mangyari ng mga ganap na punto. Isa pang babaeng manlalaro ng himnastika na nagkaroon ng ganap na punto at tatlong gintong medalya ay si [[Nellie Kim]] ng USRS. Inulit ni [[Lasse Viren]] ang kanyang dalawahang ginto sa 5,000 metro at 10,000 metro, na naging kaisa-isang manlalaro na kailanman nanalo ng layong dalawahan nang dalawang beses. === Huling bahagi ng Ika-20 siglo === Kasunod ang pagsali ng [[Unyong Sobyet]] sa [[Apganong Digmaang Sibil]], nagboykoteo ng mga 66 na bansa, kabilang ang Estados Unidos, Canada, Kanlurang Alemanya at Hapon, ang palarong 1980 na ginanap sa [[Moscow|Moskow]]. Ang boykoteo ay nag-ambag sa Palarong 1980 sa pagiging di-gaanong naipapahayag at higit na kakaunti ang kompetitibong ugnayan, kung saan namamayani ang punong-abalang bansa. Noong 1984 ang Unyong Sobyet, at ang mga 13 Kapanalig ng Sobyet, ay gumanti sa pamamagitan ng pagboboykoteo ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1984]] sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]]. Ang palarong ito ay maaaring ang unang palaro ng bagong panahon na makakagawa ng subi. Ang palaro ay naisasakatuparan muli, nguni't nagiging komersiyal. Muli, dahil walang lumalahok mula sa mga bansa ng [[Silangang Europa]], ang Palarong 1984 ay pinamayani ng kanilang punong-abalang bansa. Ang palaro ay may unang pagkakataon na ang Pangunahing Kalupaan ng Tsina (Reublikang Popular) ay lumahok. Ang palarong 1988&nbsp;ng [[Seoul]] ay isinaayos nang lubos subali't ang palaro ay nabahiran nang marami sa mga manlalaro, lalo na ang pinakapambihirang manlalaro na si [[Ben Johnson (manlalaro)|Ben Johnson]], na nanalo ng panlalaking 100 metro, ay bumagsak sa mga sapilitang [[pagsususuri sa droga]]. Sa kabila ng mga kapuri-puring pagsasagawa ng mga pangisahan na walang paggamit ng droga, nilambungan ang bilang ng mga tao na bumagsak sa mga pagsususuri ukol sa mga kemikal na nagpapabuti ng pagsasagawa ang palaro. Sa maaliwalas na panig, ang mga pangasiwaan ng pagsususuri sa droga at sa alintuntunin ay nagsikmat ng mga nanadaya na naging laganap sa mga atletika sa mga ilang taon. Ang Palarong [[Barcelona|Barselona]] ng 1992 ay higit na malinis, bagama't may ilang pangyayari. Sa katunayan may lumaking propesyonalismo sa mga manlalarong Olimpiko, inahalimbawa ng "[[:en:United States men's national basketball team#1992 The Dream Team|Pangarap na Kuponan]]" ng basketbol ng Estados Unidos. Nakita ng Palarong 1992 ang muling pagpapakilala sa Palaro sa mga maraming maliliit na mga bansang Europa na naging kasanib sa [[Unyong Sobyet]] mula Ika-II Digmaang Pandaigdig. Ito rin ay may malawakang parali na ang [[Kompanyang Coca-Cola]], isang mahalagang tagapagtaguyod ng IOC, ay napakamaimpluwensiya sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1996]] na pinamunuang-abala ng tahanang lungsod ng [[Atlanta]].{{Fact|date=Pebrero 2007}} Sa istadyum noong 1996, ang tampok na pangyayari ay ang mananakbong [[hagibis (karera)|200 metrong]] [[Michael Johnson (manlalaro)|Michael Johnson]] na nanglilipol ng pandaigdigang tala sa harapan ng isang tahanang madla. Binigyan ng mga [[Canada|Kanadyano]] ng samyo sa takbong pangmedalyang ginto na may basag na tala na si [[Donovan Bailey]] sa takbuhang 100-metro. Ito ay nadama nang tanyag na maging tumpak na danyo para sa dating pambansang pagkalungi kadawit si Ben Johnson. Mayroon ding makabagbag-damdaming tagpo, tulad ng nang si [[Muhammad Ali]], malinaw na nagkaroon ng [[sakit ni Parkinson]], ay sinindihan ang Olimpikong sulo at nakatanggap ng kapalit na medalya para sa isa na iniwakli niya noong 1960. Ang huling kaganapan ay naganap hindi sa pook-pamboksing nguni't sa arena ng basketbol, sa hiling ng Amerikanong telebisyong. Ang agay-ay sa Palaro ay nasira gayumpaman nang [[:en:Centennial Olympic Park bombing|sumabog ang bomba]] sa panahon ng pagdiriwang sa Liwasang Sentenyal. Noong Hunyo 2003, nahuli ang pangunahing suspek sa pagbobomba na si [[Eric Robert Rudolph]]. === Isang bagong milenyo === [[Talaksan:Sydney olympic stadium track and field.jpg|left|thumb|250px|Ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000]] na ginanap sa [[Sydney]], [[Australia]], ay kilala bilang "Palaro ng Bagong Milenyo".]] Ang Palarong 2000 ay ginanap sa [[Sydney]], [[Australia]], at ipinakita ang mga pangisahang pagsasagawa ng pampook na kinalulugdan na si [[Ian Thorpe]] sa paglalangoy, ang Britanikong [[Steve Redgrave]] na nanalo ng medlayang ginto sa paglalayag sa isang huwarang ikalimang magkakasunod na Olimpiko, at si [[Cathy Freeman]], isang [[Mga Awstralyanong Taal|Awstralyanong Taal]] na ang kanyang pagkapanalo sa [[Hagibis (karera)|400 metro]] ay pinagkaisa ang nakabungkos na istadyum. Si [[Eric Moussambani|Eric "ang Igat" Moussambani]], ay isang malalangoy mula sa [[Equatorial Guinea|Gineyang Pang-ekwador]], ay may katangi-tanging hinay na 100 metrong malayang-estilong paglalangoy na ipinakita na, kahit sa pangkalakal na daigdig ng ikadalawampung dantaon, ang iba sa likas na pananaw ni de Coubertin ay nananatili.<ref>Ang kanyang babaeng kababayan na si [[Paula Barila Bolopa]] ay nakatawag din ng pansin ng mediya ukol sa kanyang talang-hinay at nagsusumikap nguni't magiting na pagsasagawa.</ref> Ang Palarong Sydney ay katangi-tangi rin ukol sa unang pagpapakita ng isang pinagsumpungang pangkat ng Hilaga at Timog Korea (sa isang karangalang masigabong palakpakan) sa seremonya ng pagbubukas, kahit sila ay nakikipagpaligsahan bilang magkaibang bansa. Ipinahayag ng Pangulo ng IOC na si [[Juan Antonio Samaranch]] sa Seremonya ng Pagtatapos, "Ipinagmamalaki ko at masaya ako upang ipahayag ko na naipakita ninyo sa buong daigdig ang pinakamagandang Palarong Olimpiko kahit kailan." Nakita ng 2004 ang pagbabalik ng Palaro sa kanilang lugar ng kapanganakan sa [[Atenas]], [[Gresya]]. Naglaan ang Gresya na hindi bababa sa $7.2 daplot sa Palaro, kabilang ang $1.5 daplot sa seguridad lamang. Pinuri ang palaro at ikinalugod para sa kanilang mahusay na kalidad sa palagayan ng pagsasaayos, magandang pagtanggap ng mga panauhin, simbolismo, ang antas ng paligsahan at atletismo, at ang panlahatang mistula na ipinasahimpapawid sa buong daigdig. Bagama't walang batayan at pinalaking sensasyonal na ulat ng maaaring mangyari ang terorismo na nag-aaboy ng mga madla mula sa mga paunang paligsahan ng unang huling bahagi ng linggo ng palaro (Agosto 14-15), ang bilang ng mga dumalo ay umigi nang umunlad ang palaro. Gayunpaman, isang-katlo ng mga tiket ay nabigong ibenta.<ref>http://www.usatoday.com/sports/olympics/2008-07-28-olympics-tickets_N.htm</ref> Ang Palarong Atenas na nagsaksi ng lahat ng 202 NOC na lumahok na may humigit na 11,000 kalahok. Nakapagpahayag ng Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko na ang mga kalahok sa huling yugto upang mamunong-abala ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2016]] ay [[Chicago]], [[USA|Estados Unidos]]; [[Tokyo]], [[Hapon]]; [[Madrid]], [[Espanya]]; at [[Rio de Janeiro]], [[Brazil|Brasil]]. Ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] ay ginanap sa [[Beijing]], [[Republikang Popular ng Tsina]]. Nagkaroon ng maraming bagong kaganapan, kabilang ang bagong disiplina ng [[BMX]] para sa kalalakihan at kababaihan. Sa unang pagkakataon, nagkaroon ng paligsahan ng mga kababaihan sa [[luksuhan (atletika)|luksuhan]]. Lumawak ang programang [[eskrima]] upang ibilang ang lahat ng mga anim na kaganapan para sa mga kalalakihan at kababaihan. Ang mga kababaihan ay dating hindi nakapagpaligsahan sa kuponang plorete o mga kaganapang [[sable]] (bagama't ang pambabaeng kuponang épée at panlalaking kuponang plorete ay binitawan sa Palarong ito). Sa mga kaganapang maratong paglalangoy, na humigit sa layo ng 10 kilometro, ay nadagdagan. Sa karagdagan, ang mga dalawahang kaganapan sa pingpong ay napalitan ng mga kaganapang pangkuponan.<ref name=2008program/> Ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012]] ay gaganapin sa [[Londres]], [[United Kingdom]], kung saan naging unang lungsod na magpupunong-abala ng Palaro nang tatlong beses. Inalis ng Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko ang mga larong [[beysbol]] at [[sopbol]] mula sa programang 2012. == Talaan ng mga palakasang Olimpikos == {{main|Palakasang Olimpiko}} 43 iba't ibang palakasan, na lumalawig sa 56 na iba't ibang disiplina, ay naging bahagi ng programa ng Olimpiko sa isang antas o iba pa. Nakapagbuo ng 28 palakasan ang talatakdaan para sa [[Palarong Olinmpiko sa Tag-init 2000|2000]], [[Palarong Olinmpiko sa Tag-init 2004|2004]], at [[Palarong Olinmpiko sa Tag-init 2008|2008]], sa kabila ng pag-aalis ng beysbol at sopbol na naging dulot sa talaan ng pagkakaroon ng 26 na palakasan lamang para sa [[Palarong Olinmpiko sa Tag-init 2012|Palarong 2012]].<ref name=26sports>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/4658925.stm | title = Higit na kakaunting palakasan para sa Olimpikong Londres | work = BBC Sport |publisher = British Broadcasting Corporation | date = [[2005-07-08]] | accessdate = 2006-05-05}}</ref> Ang mga Palakasang Olimpikong Tag-init o Pederasyon ay muling isinapangkat sa ilalim ng isang karaniwan kapisanang payong, na tinatawag na [[Kapisanan ng mga Pederasyon ng Olimpikong Tag-init]] (ASOIF). {| cellspacing="0" cellpadding="0" |valign="top"| {| class=wikitable ! Palakasan || Mga taon |- | [[Talaksan:Athletics pictogram.svg|21px]][[Atletika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Atletika]] || lahat |- | [[Talaksan:Badminton pictogram.svg|21px]][[Badminton sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Badminton]] || mula 1992 |- | [[Talaksan:Volleyball (indoor) pictogram.svg|21px]][[Balibol sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Balibol]] || mula 1964 |- | [[Talaksan:Basketball pictogram.svg|21px]][[Basketbol sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Basketbol]] || mula 1936 |- | [[Talaksan:Baseball pictogram.svg|21px]][[Beysbol sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Beysbol]] || 1992–2008 |- | [[Talaksan:Boxing pictogram.svg|21px]][[Boksing sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Boksing]] || 1904, 1908, mula 1920 |- | [[Talaksan:Judo pictogram.svg|21px]][[Judo sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Judo]] || 1964, mula 1972 |- | [[Talaksan:Fencing pictogram.svg|21px]][[Eskrima sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Eskrima]] || lahat |- | [[Talaksan:Golf pictogram.svg|21px]][[Golp sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Golp]] || 1900, 1904 |- | [[Talaksan:Field hockey pictogram.svg|21px]][[Kampuhang Haki sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Haki]] (parang) || 1908, 1920, mula 1928 |- | [[Talaksan:Tug of war pictogram.svg|21px]][[Hilahan ng lubid sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Hilahan ng lubid]] || 1900–1920 |- | [[Talaksan:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|21px]][[Himnastika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Himnastika]] || lahat |- | [[Talaksan:Handball pictogram.svg|21px]][[Kamayang-bola sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Kamayang-bola]] || 1936, mula 1972 |- | [[Talaksan:Cricket pictogram.svg|21px]][[Kriket sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900|Kriket]] || 1900 |- | [[Talaksan:Croquet pictogram.svg|21px]][[Kroket sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900|Kroket]] || 1900 |- | [[Talaksan:Jeu de paume pictogram.svg|21px]][[Jeu de paume sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1908|Jeu de paume]] || 1908 |- | [[Talaksan:Lacrosse pictogram.svg|21px]][[Lakros sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Lakros]] || 1904, 1908 |- | [[Talaksan:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|21px]][[Makabagong pentatlon sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Makabagong pentatlon]] || mula 1912 |- | [[Talaksan:Water motorsports pictogram.svg|21px]][[Motor-pampalakasang pantubig sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1908|Motor-pampalakasang pantubig]] || 1908 |- | [[Talaksan:Wrestling pictogram.svg|21px]][[Pagbubuno sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pagbubuno]] || 1896, mula 1904 |- | [[Talaksan:Weightlifting pictogram.svg|21px]][[Pagbuhat ng pabigat sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pagbuhat ng pabigat]] || 1896, 1904, mula 1920 |- | [[Talaksan:Swimming pictogram.svg|21px]][[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Paglalangoy]] || lahat |} |valign="top"| {| class=wikitable ! Palakasan || Mga taon |- | [[Talaksan:Sailing pictogram.svg|21px]][[Paglalayag sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Paglalayag]] || 1900, mula 1908 |- | [[Talaksan:Canoeing (slalom) pictogram.svg|21px]][[Paglulunday sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Paglulunday]] || mula 1936 |- | [[Talaksan:Rowing pictogram.svg|21px]][[Pagsasagwan sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pagsasagwan]] || mula 1900 |- | [[Talaksan:Diving pictogram.svg|21px]][[Pagtalong-sisid sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pagtalong-sisid]] || mula 1904 |- | [[Talaksan:Archery pictogram.svg|21px]][[Pamamana sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pamamana]] || 1900–1912, 1920, mula 1972 |- | [[Talaksan:Shooting pictogram.svg|21px]][[Pamamaril sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pamamaril]] || 1896, 1900, 1908–1924, mula 1932 |- | [[Talaksan:Cycling (track) pictogram.svg|21px]][[Pamimisikleta sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pamimisikleta]] || lahat |- | [[Talaksan:Equestrian pictogram.svg|21px]][[Pangangabayo sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pangangabayo]] || 1900, mula 1912 |- | [[Talaksan:Basque pelota pictogram.svg|21px]][[Pelotang Basque sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900|Pelotang Basque]] || 1900 |- | [[Talaksan:Table tennis pictogram.svg|21px]][[Pingpong sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Pingpong]] || mula 1988 |- | [[Talaksan:Polo pictogram.svg|21px]][[Polo sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Polo]] || 1900, 1908, 1920, 1924, 1936 |- | [[Talaksan:Water polo pictogram.svg|21px]][[Polong pantubig sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Polong pantubig]] || 1900, mula 1908 |- | [[Talaksan:Football pictogram.svg|21px]][[Putbol sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Putbol]] (Saker) || 1900–1928, mula 1936 |- | [[Talaksan:Racquets pictogram.svg|21px]][[Raketa sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1908|Raketa]] || 1908 |- | [[Talaksan:Roque pictogram.svg|21px]][[Roke sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1904|Roke]] || 1904 |- | [[Talaksan:Synchronized swimming pictogram.svg|21px]][[Sabayang paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Sabayang paglalangoy]] || mula 1984 |- | [[Talaksan:Softball pictogram.svg|21px]][[Sopbol sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Sopbol]] || 1996–2008 |- | [[Talaksan:Taekwondo pictogram.svg|21px]][[Taekwondo sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Taekwondo]] || mula 2000 |- | [[Talaksan:Tennis pictogram.svg|21px]][[Tenis sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Tenis]] || 1896–1924, mula 1988 |- | [[Talaksan:Triathlon pictogram.svg|21px]][[Triyatlon sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Triyatlon]] || mula 2000 |- | [[Talaksan:Rugby union pictogram.svg|21px]][[Unyong ragbi sa Palarong Olimpiko sa Tag-init|Unyong ragbi]] || 1900, 1908, 1920, 1924 |} |} == Talaan ng makabagong Palarong Olimpiko sa Tag-init == Bagama't ipinagpaliban ang mga Palaro ng 1916, 1940, at 1944, ang mga [[Romanong bilang]] ukol sa mga Palarong iyon ay nananatiling ginagamit sapagka't ang mga opisyal na titulo ng Olimpikong Tag-init ay binibilang sa mga [[Olimpiyada]], hindi ang Palaro mismo; ang mga Olimpiyadang iyon ay naganap sa anong paraan sa bawat ng Olimpikong Karta. Ito ay nasa pagkakaiba sa mga Romanong bilang sa mga opisyal na titulo ng [[Palarong Olimpiko sa Taglamig]], kung saan hindi pinansin ang mga nalibang Palarong Taglamig ng 1940 & 1944; ang mga bilang ng mga titulong iyon sa halip ng mga Olimpiyada. {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size: 85%; text-align:center; margin-left:auto; margin-right:auto;" !rowspan=2| Palaro !rowspan=2| Taon ! style="width:15%" rowspan="2"| Punong-abala lunsod at bansa ! style="width:9%" rowspan=2| Mga petsa ! style="width:12%" rowspan="2" |Binuksan ni ! rowspan="2" | Mga pampalakasan ! rowspan="2" | Mga kaganapan ! colspan="3" | Mga manlalaro !rowspan=2| Mga bansa ! style="width:9%" rowspan="2" |Nangunang bansa !rowspan=2| Sangg |- ! Kabuuan ! Lalaki ! Babae |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1896|I]] |1896 |align=left| {{flagicon|Greece|old}} [[Atenas]], [[Gresya]] |align=left| 6–15 Abril |align=left| Haring George I||9||43||241||241||0 |14 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1896] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900|II]] |1900 |align=left|{{flagicon|France}} [[Paris]], [[Pransiya]] |align=left| 14 Mayo – 28 Oktubre |align=left| Wala||18||95||997||975||22 |24 |align=left| ''{{flagicon|France}}'' [[Ikatlong Republikang Pranses|Pransiya]] <small>(FRA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1900] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1904|III]] |1904 |align=left| {{flagicon|United States|1896}} [[St. Louis, Missouri|San Luis]], [[Estados Unidos]] |align=left| 1 Hulyo – 23 Nobyembre |align=left| Dating Gobernador David R. Francis||17||91||651||645||6 |12 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1904] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1908|IV]] |1908 |align=left| {{flagicon|United Kingdom}} [[Londres]], [[Gran Britanya]] |align=left| 27 Abril – 31 Oktubre |align=left| Haring Edward VII||22||110||2,008||1,971||37 |22 |align=left| ''{{flagicon|Great Britain}}'' [[Gran Britanya]] <small>(GBR)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1908] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1912|V]] |1912 |align=left| {{flagicon|Sweden}} [[Stockholm|Estokolmo]], [[Sweden|Suwesa]] |align=left| 12 Mayo – 27 Hulyo |align=left| Haring Gustaf V||14||102||2,407||2,359||48 |28 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1912] |- ![[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1916|VI]] !1916 ! colspan="11" |Iginawad sa [[Berlin]], ngunit ipinagpaliban dahil sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1920|VII]] |1920 |align=left| '''{{flagicon|Belgium}} [[Antwerp]], [[Belhika]]''' |align=left| '''20 Abril – 12 Setyembre''' |align=left| '''Haring Albert I'''||'''22'''||'''154'''||'''2,626'''||'''2,561'''||'''65''' |'''29''' |align=left| '''''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small>''' |'''[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1920]''' |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1924|VIII]] |1924 |align=left|{{flagicon|France}} [[Paris]], [[Pransiya]] |align=left| 4 Mayo – 27 Hulyo |align=left| Pangulong Gaston Doumergue||17||126||3,089||2,954||135 |44 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1924] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1928|IX]] |1928 |align=left| {{flagicon|Netherlands}} [[Amsterdam]], [[Olanda]] |align=left| 17 Mayo – 12 Agosto |align=left| Duke Henry ng Mecklenburg-Schwerin||14||109||2,883||2,606||277 |46 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1928] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1932|X]] |1932 |align=left| {{flagicon|United States|1912}} [[Los Angeles, California|Los Angeles]], [[Estados Unidos]] |align=left| 30 Hulyo – 14 Agosto |align=left| Ikalawang Pangulong Charles Curtis||14||117||1,332||1,206||126 |37 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1932] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1936|XI]] |1936 |align=left| {{flagicon|Germany|Nazi}} [[Berlin]], [[Alemanyang Nasi|Alemanyang Nazi]] |align=left| 1–16 Agosto |align=left| Kanselor Adolf Hitler||19||129||3,963||3,632||331 |49 |align=left| {{flagicon|West Germany}} Alemanya <small>(GER)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1936] |- ![[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1940|XII]] !1940 ! colspan="11" |Iginawad sa [[Tokyo]], pagkatapos sa [[Helsinki]], ngunit tuluyang ipinagpaliban dahil sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. |- ![[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1944|XIII]] !1944 ! colspan="11" |Iginawad sa [[Londres]], ngunit ipinagpaliban dahil sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1948|XIV]] |1948 |align=left| {{flagicon|United Kingdom}} [[Londres]], [[Gran Britanya]] |align=left| 29 Hulyo – 14 Agosto |align=left| Haring George VI||17||136||4,104||3,714||390 |59 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1948] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1952|XV]] |1952 |align=left| {{flagicon|Finland}} [[Helsinki]], [[Pinlandiya]] |align=left| 19 Hulyo – 3 Agosto |align=left| Pangulong Juho Kusti Paasikivi||17||149||4,955||4,436||519 |69 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1952] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1956|XVI]] |1956 |align=left| {{flagicon|Australia}} [[Melbourne]], [[Australia]]<br />{{flagicon|Sweden}} [[Stockholm|Estokolmo]], [[Sweden|Suwesa]]{{cref|B}} |align=left| 22 Nobyembre – 9 Disyembre<br />10–17 Hunyo |align=left| Philip, Duke ng Edinburgh||17||145||3,314||2,938||376 |72 |align=left| {{flagicon|Soviet Union|1955}} Unyong Sobyet <small>(URS)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1956] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1960|XVII]] |1960 |align=left| {{flagicon|Italy}} [[Roma]], [[Italya]] |align=left| 25 Agosto – 11 Setyembre |align=left| Pangulong Giovanni Gronchi||17||150||5,338||4,727||611 |83 |align=left| {{flagicon|Soviet Union|1955}} Unyong Sobyet <small>(URS)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1960] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1964|XVIII]] |1964 |align=left| {{flagicon|Japan}} [[Tokyo]], [[Hapon]] |align=left| 10–24 Oktubre |align=left| Emperador Hirohito||19||163||5,151||4,473||678 |93 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1964] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1968|XIX]] |1968 |align=left| {{flagicon|Mexico}} [[Lungsod ng Mehiko|Lungsod Mehiko]], [[Mehiko]] |align=left| 12–27 Oktubre |align=left| Pangulong Gustavo Díaz Ordaz||18||172||5,516||4,735||781 |112 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1968] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1972|XX]] |1972 |align=left| {{flagicon|West Germany}} [[Munich|Myunik]], [[Kanlurang Alemanya]] |align=left| 26 Agosto – 11 Setyembre |align=left| Pangulong Gustav Heinemann||21||195||7,134||6,075||1059 |121 |align=left| {{flagicon|Soviet Union|1955}} Unyong Sobyet <small>(URS)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1972] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1976|XXI]] |1976 |align=left| {{flagicon|Canada}} [[Montreal]], [[Canada|Kanada]] |align=left| 17 Hulyo – 1 Agosto |align=left| Reyna Elizabeth II||21||198||6,084||4,824||1260 |92 |align=left| {{flagicon|Soviet Union|1955}} Unyong Sobyet <small>(URS)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1976] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1980|XXII]] |1980 |align=left| {{flagicon|Soviet Union|1955}} [[Moscow|Moskow]], [[Unyong Sobyet]] |align=left| 19 Hulyo – 3 Agosto |align=left| Heneral na Kalihim ng Partidong Komunista Leonid Brezhnev||21||203||5,179||4,064||1115 |80 |align=left| {{flagicon|Soviet Union|1955}} Unyong Sobyet <small>(URS)</small> |align=left| [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1980] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1984|XXIII]] |1984 |align=left| {{flagicon|United States}} [[Los Angeles, California|Los Angeles]], [[Estados Unidos]] |align=left| 28 Hulyo – 12 Agosto |align=left| Pangulong Ronald Reagan||21||221||6,829||5,263||1566 |140 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1984] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1988|XXIV]] |1988 |align=left| {{flagicon|South Korea}} [[Seoul]], [[South Korea|Timog Korea]] |align=left| 17 Setyembre – 2 Oktubre |align=left| Pangulong Roh Tae-woo||23||237||8,391||6,197||2194 |159 |align=left| {{flagicon|Soviet Union|1955}} Unyong Sobyet <small>(URS)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1988] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1992|XXV]] |1992 |align=left| {{flagicon|Spain}} [[Barcelona|Barselona]], [[Espanya]] |align=left| 25 Hulyo – 9 Agosto |align=left| Haring Juan Carlos I||25||257||9,356||6,652||2704 |169 |align=left| {{flagIOCteam|EUN|1992 Summer}} |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1992] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1996|XXVI]] |1996 |align=left| {{flagicon|United States}} [[Atlanta, Georgia|Atlanta]], [[Estados Unidos]] |align=left| 19 Hulyo – 4 Agosto |align=left| Pangulong Bill Clinton||26||271||10,318||6,806||3512 |197 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1996] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|XXVII]] |2000 |align=left| {{flagicon|Australia}} [[Sydney|Sidney]], [[Australia|Awstralya]] |align=left| 15 Setyembre – 1 Oktubre |align=left| Gobernador-Heneral Ginoong William Deane||28||300||10,651||6,582||4069 |199 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=2000] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|XXVIII]] |2004 |align=left| {{flagicon|Greece}} [[Atenas]], [[Gresya]] |align=left| 13–29 Agosto |align=left| Pangulong Konstantinos Stephanopoulos||28||301||10,625||6,296||4329 |201 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=2004] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|XXIX]] |2008 |align=left| {{flagicon|China}} [[Beijing]], [[Republikang Popular ng Tsina|Tsina]] |align=left| 8–24 Agosto |align=left| Pangulong Hu Jintao||28||302||10,942||6,305||4637 |204 |align=left| {{flagicon|China}} [[Republikang Popular ng Tsina|Tsina]] <small>(CHN)</small> | |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|XXX]] |2012 |align=left| {{flagicon|United Kingdom}} [[Londres]], [[United Kingdom]] |align=left| 27 Hulyo–12 Agosto |align=left| Reyna Elizabeth II||26||302||10,568||5,992||4776 |204 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> | |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2016|XXXI]] |2016 |align=left| {{flagicon|Brazil}} [[Rio de Janeiro]], [[Brasil]] |align=left| 5–21 Agosto |align=left| Humaliling Pangulong Michel Temer||28 |306||11,238||6,179|||5059 |205 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> | |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020|XXXII]] |2020/1 |align=left| {{flagicon|Japan}} [[Tokyo]], [[Hapon]] |align=left| 23 Hulyo – 8 Agosto 2021 |align=left| Emperador Naruhito |33||339||11,656||5,982||5,674 |206 |align=left| ''{{flagicon|United States}}'' [[Estados Unidos]] <small>(USA)</small> |[https://www.olympic.org/news/ioc-ipc-tokyo-2020-organising-committee-and-tokyo-metropolitan-government-announce-new-dates-for-the-olympic-and-paralympic-games-tokyo-2020] |- |[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024|XXXIII]] |2024 |align=left| {{flagicon|France}} [[Paris]], [[Pransiya]] |align=left| ''26 Hulyo – 11 Agosto'' |align=left| Pangulong Emmanuel Macron | colspan="7" |''Hinaharap na kaganapan'' | |- |''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2028|XXXIV]]'' |''2028'' |align=left| ''{{flagicon|United States}} [[Los Angeles, California|Los Angeles]], [[Estados Unidos]]'' |align=left| ''14 Hulyo – 30 Hulyo'' |align=left| ''Pangulo ng Estados Unidos (inaasahan)'' | colspan="7" |''Hinaharap na kaganapan'' | |- |''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2032|XXXV]]'' |''2032'' |align=left| ''{{flagicon|Australia}} [[Brisbane]], [[Australia|Awstralya]]'' |align=left| ''23 Hulyo – 8 Agosto'' |align=left| ''Punong Ministro ng Australia (inaasahan)'' | colspan="7" |''Hinaharap na kaganapan'' | |- |''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2036|XXXVI]]'' |''2036'' |align=left| ''Malalaman sa 2025 o 2029'' |align=left| ''Inaalam pa'' |align=left| ''Inaalam pa'' | colspan="7" |''Hinaharap na kaganapan'' | |} <small>{{cnote|A|Ang [[Palarong Interkalado 1906]] ay hindi na itinuturing opisyal na Palaro ng IOC.}}{{cnote|B|Dahil sa [[Australia|Awstralyanong]] batas sa adwana, ang [[Pangangabayo sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1956|mga kaganapan sa pangangabayo]] ay ginanap sa [[Stockholm|Estokolmo]] nang ilang mga buwan bago ang pagsisimula ng Palarong 1956 sa [[Melbourne]].}}</small> == Sanggunian == {{reflist}} == Tingnan din == * [[Talaan ng lumahok na bansa sa Palarong Olimpiko sa Tag-init]] * [[Talaang panlahatang panahon ng medalya ng Palarong Olimpiko|Talaang panlahatang panahon ng bilang ng medalya ng Palarong Olimpiko]] * [[Mga aliwaswas ng Palarong Olimpiko]] * [[Palarong Olimpiko sa Taglamig]] * [[Olimpikong Istadyum]] * [[Kaganapan ng palakasang pangmaramihan]] == Mga panlabas na kawing == * [http://www.olympic.org Opisyal na Pahina ng Kilusang Olimpiko] * [http://www.olympia-statistik.de/Sommerolympiaden.htm Mga medalista at tala ng Olimpikong Tag-init] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430092204/http://www.olympia-statistik.de/Sommerolympiaden.htm |date=2011-04-30 }} (Aleman) * [http://www.bladesplace.id.au/olympic-games-candidates.html Mga Lungsod-Kandidato para sa mga susunod na Palarong Olimpiko] * [http://aafla.org/5va/reports_frmst.htm Supian ng Pundasyong Pambaguhang Atletika ng mga Opisyal na Tala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904090517/http://aafla.org/5va/reports_frmst.htm |date=2008-09-04 }} * [http://www.pyeongchang2022.com Mga Punong-abalang Lungsod para sa susunod na Palarong Olimipiko]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sightseebyspace.com/browse_by.php?category=Olympic%20Stadiums Panghimpapawid at Buntalang Potograpiya ng mga Olimpikong Istadyum] {{Palarong Olimpiko}} [[Kategorya:Palarong Olimpiko]] [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Tag-init]] [[Kategorya:Mga itinatag noong 1896]] mpml4ov922i7uw7y25drkn48wuugw13 0 58817 2212778 2204753 2026-06-22T18:30:40Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212778 wikitext text/x-wiki [[File:Fossil hominids.jpg|thumb|220px|[[Fossil]] [[Hominid]] Evolution Display sa [[The Museum of Osteology]], Oklahoma City, Oklahoma, USA]] Ang '''unang tao''' o '''mga unang tao''' ang mga pinaniniwalaang unang [[tao]] na lumitaw o umiral sa [[mundo]]. Ayon sa mga ebidensiyang pang-[[agham]], ang [[ebolusyon ng tao|mga anatomikal na modernong tao ay nagebolb]] sa [[Silangang Aprika]] noong mga 200,000 taong nakakalipas mula sa [[Homo heidelbergensis]] bago kumalat sa iba't ibang panig ng mundo. Ang pinakamatandang nahukay na fossil ng mga anatomikal na modernong tao ang mga [[labing Omo]] sa [[Ethiopia]] na may edad na 195,000 (±5,000) taong gulang.<ref>{{cite journal|date=17 Pebrero 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}</ref><ref>{{cite journal|last=McDougall|first=Ian|author2=Brown, Francis H.; Fleagle, John G.|title=Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-02-17_433_7027/page/733|journal=Nature|date=17 Pebrero 2005|volume=433|issue=7027|pages=733–736|doi=10.1038/nature03258|pmid=15716951}}</ref> Ayon sa mga [[mitolohiya]] ng mga iba't ibang mga [[relihiyon]], ang [[unang lalaki]] at/o [[unang babae]] ang unang (mga) tao na nilikha ng kanilang (mga) [[diyos]] na naging ninuno ng kasalukuyang sangkatauhan. ==Ayon sa agham== {{main|Ebolusyon}} Ang [[ebolusyon]] ang pagbabago sa mga [[pagmamana ng mga katangian|namamanang katangian]] ng mga populasyon ng organismo sa loob ng mga sunod sunod na henerasyon sa paglipas ng mahabang panahon. Ang ebolusyon ang paliwanag na tinatanggap sa [[agham]] ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga anyo ng buhay sa mundo.<ref>{{cite journal | url = http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | last = Delgado | first = Cynthia | title = Finding evolution in medicine | journal = NIH Record | volume = 58 | issue = 15 | accessdate = 2007-10-22 | date = 2006-07-28 | format = hmtl | ref = harv | archive-date = 2008-11-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | url-status = dead }}</ref><ref name="dover_pg83">[[Wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page 83 of 139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]</ref> Ang sentral na ideya ng ebolusyong biyolohikal ay ang lahat ng mga anyo ng buhay sa mundo ay nagsasalo ng isang pinagmulang [[karaniwang ninuno]]. Ito ay nangangahulugang ang mga organismo mula sa mga [[tao]], [[ibon]], mga [[balyena]] at hanggang sa mga [[halaman]] ay mga magkakamag-anak. Ang karaniwang ninuno na ito ay nagsanga o naghiwalay sa iba't ibang mga [[species]] sa pangyayaring tinatawag na [[speciation]]. Sa paglipas ng mahabang panahon, ang ebolusyon ay lumikha at kasalukuyan pa ring lumilikha ng mga pagbabago at mga iba't ibang species sanhi ng mga pagbabagong ebolusyonaryo na [[natural na seleksiyon]], [[mutasyon]], [[daloy ng gene]], at [[genetic drift]].<ref>{{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |title=Speciation |access-date=2014-10-01 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606045646/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |url-status=dead }}</ref> ===Ebolusyon ng tao=== {{main|Ebolusyon ng tao}} [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumbnail|right|350px|Pagpapakita ng mga pagkakatulad ng mga [[bakulaw]]: (mula kaliwa) [[gibbon]], [[orangutan]], [[chimpanzee]], [[gorilla]] at [[tao]].]] Ang [[ebolusyon ng tao]] ang proseso ng [[ebolusyon]] na tumungo sa paglitaw ng mga modernong tao. Ang proseso ng ebolusyon ng tao ay nagsimula pa sa huling [[pinakakaraniwang ninuno]] ng lahat ng buhay ngunit ang paksa ng ''ebolusyong pang-tao'' ay karaniwang sumasakop lamang sa kasaysayang pang-ebolusyon ng mga [[primado]] sa partikular na ang [[Homo|henus na Homo]] at sa paglitaw ng ''[[homo sapiens]]'' bilang natatanging species ng mga [[hominid]] (dakilang bakulaw). Ang pag-aaral nito ay kinabibilangan ng maraming mga disiplinang pang-agham kabilang ang pisikal na [[antropolohiya]], [[primatolohiya]], [[arkeolohiya]], [[embryolohiya]] at [[henetika]]. Ang lahat ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao ay nagmula sa [[Silangang Aprika]] kung saan ang modernong tao ay nagebolb.<ref name="pmid16826514">{{cite journal | author = Liu H, Prugnolle F, Manica A, Balloux F | title = A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 79 | issue = 2 | pages = 230–7 | year = 2006 | month = August | pmid = 16826514 | pmc = 1559480 | doi = 10.1086/505436 | quote = Currently available genetic and archaeological evidence is generally interpreted as supportive of a recent single origin of modern humans in East Africa. However, this is where '''the near consensus''' on human settlement history ends, and considerable uncertainty clouds any more detailed aspect of human colonization history. }}</ref><ref>{{cite journal | title = This week in Science: Out of Africa Revisited | journal = Science | volume = 308 | isssue = 5724 | page = 921 | doi=10.1126/science.308.5724.921g | date = 2005-05-13 }}</ref><ref name="pmid12802315">{{cite journal | author = Stringer C | title = Human evolution: Out of Ethiopia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6941 | pages = 692–3, 695 | year = 2003 | month = June | pmid = 12802315 | doi = 10.1038/423692a }}</ref><ref name="Johanson">{{cite web | url = http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html | title = Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa? | author = Johanson D | author2 = | date = | work = ActionBioscience | publisher = American Institute of Biological Sciences | pages = | accessdate = | archive-date = 2010-11-22 | archive-url = https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html | url-status = dead }}</ref><ref name="urlModern Humans&nbsp;– Single Origin (Out of Africa) vs Multiregional">{{cite web | url = http://www.asa3.org/ASA/education/origins/migration.htm | title = Modern Humans&nbsp;– Single Origin (Out of Africa) vs Multiregional | author = | author2 = | date = | work = | publisher = | pages = | accessdate = }}</ref> Ang ebolusyon ng tao ay inilalarawan ng mga isang bilang ng mga pagbabagong morpolohikal, pang pag-unlad, pisiolohikal at pang-pag-aasal na nangyari mula sa paghahati sa pagitan ng huling karaniwang ninuno ng mga tao at chimpanzee. Ang pinakamahalagang mga pagbabagong ito sa tao ang [[bipedalismo]], lumaking sukat ng [[utak]], humabang [[ontoheniya]], lumiit na dimorpismong seksuwal.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author=Boyd, Robert; Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York, New York |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Noong mga 40 milyong taong nakakalipas, ang impraorden na [[Simian|Simiiformes]] ay nagsanga tungo sa mga pangkat na ''[[Platyrrhini]]'' (''mga [[Bagong Daigdig na unggoy]]'') at [[Catarrhini]] (''mga [[Hominoidea|hominoid]]'' at mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'').<ref name=PQ>{{cite book | title = Primates in Question | url = https://archive.org/details/primatesinquesti00shum | publisher = Smithsonian Institution Press | year = 2003 | author = Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck | isbn = 1-58834-176-3}}</ref> Ang mga [[Hominoidea|hominoid]] (bakulaw) ay humiwalay mula sa mga [[Lumang Daigdig na unggoy]] sa pagitan ng 29 milyon at 34.5 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |title=Apes, Monkeys Split Earlier Than Fossils Had Indicated/ |author= |date=8 Enero 2005 |publisher=redOrbit.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715172009/http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |archivedate=2011-07-15 |deadurl=yes |accessdate=6 Pebrero 2013 |url-status=dead }}</ref> Ang [[Hylobatidae]] (''mga gibbon'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] (''mga dakilang bakulaw'') noong mga 15–20 milyong taong nakakalipas. Ang [[Ponginae]] (''mga orangutan'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] noong mga 12–15 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.orangutan.org/orangutan-facts/orangutan-biology</ref> Ang mga ninuno ng mga orangutan o mga malapit na nauugnay rito ay maaaring kinakatawan ng mga fossil gaya ng [[Sivapithecus]] at [[Ramapithecus]] na natuklasan sa mga burol na Siwalik ng Pakistan. Ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan]] (''[[chimpanzee]] at [[bonobo]]'') at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.abc.net.au/science/articles/2012/03/08/3448783.htm</ref> Ang species na malapit sa huling karaniwang ninuno ng mga gorilya, mga [[chimpanzee]], mga [[bonobo]] at mga [[tao]] ay maaaring kinakatawan ng mga fossil na [[Nakalipithecus]] na natagpuan sa Kenya at [[Ouranopithecus]] na natagpuan sa Gresya. Ang linyang ''[[Pan (hayop)|Pan]]''(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos nito, ang [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas.<ref name="Won2004">{{cite journal | last1 = Won | first1 = Yong-Jin | last2 = Hey | first2 = Jody | title = Divergence population genetics of chimpanzees | volume = 22 | issue = 2 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 297–307 | date = 13 Oktubre 2004 | doi = 10.1093/molbev/msi017 | pmid = 15483319}}</ref><ref name="Fischer2004">{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = Anne | first2 = Victor | last2 = Wiebe | first3 = Svante | last3 = Pääbo | first4 = Molly | last4 = Przeworski | title = Evidence for a complex demographic history of chimpanzees | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2004-05_21_5/page/799 | volume = 21 | issue = 5 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 799–808 | date = 12 Pebrero 2004 | doi = 10.1093/molbev/msh083 | pmid = 14963091}}</ref> Ang pinakamaagang hominin na bipedal ang [[Sahelanthropus]] o [[Orrorin]] na posibleng ang pinagsasaluhang ninuno ng parehong tao at chimpanzee. Ang [[Ardipithecus]] ang kalaunang unang buong bipedal na hominin na posibleng nagebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |access-date=2013-07-22 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208071257/http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |url-status=dead }}</ref> Ang [[australopithecus]] ay nag-ebolb naman tungo sa henus na [[Homo]]. Ang pinakamaagang kasapi ng [[Homo]] ang [[homo habilis]] na nagebolb noong mga 2.3 milyong taong nakakalipas. Ang homo hablis ang unang species na gumamit ng mga kasangkapang bato. Sa sumunod na mga milyong taon, ang proseso ng ensepalisasyon ay nagsimula sa paglitaw ng [[Homo erectus]]. Ang [[homo erectus]] at [[homo ergaster]] ang unang mga hominina na lumisan sa Aprika. Ang mga ito ay kumalat sa Aprika, Asya at Europa sa pagitan ng 1.3 hanggang 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang mga ito ang pinaniniwalaang ang mga species na unang gumamit ng apoy at mga komplikadong kasangkapan. Ayon sa Recent African Ancestry theory, ang mga modernong tao ay nagebolb sa Aprika noong mga 200,000 taong nakakaraan mula sa [[Homo heidelbergensis]] na nag-ebolb naman mula sa [[Homo ergaster]]. Ang mga homo sapiens ay lumisan sa kontinenteng Aprika noong 50,000 hanggang 100,000 taong nakakalipas. Ang mga ito ang pumalit sa mga lokal na populasyon ng [[homo erectus]] at [[Homo neanderthalensis]]. Ang paglipat sa pag-aasal na pang-moderno at ang pag-unlad ng kultura, wika at lithic na teknolohiya ay nangyari noong 50,000 taong nakakalipas. Kabilang sa mga modernong pag-aasal na pang-tao ang paggamit ng mga kasangkapan, paggamit ng mga alahas at pagguhit sa kweba, pagsasaayos ng tirahan, mga [[ritwal]] gaya ng paglilibing ng mga tao kasama ang mga regalo, panganaso, eksplorasyon ng mga lugar pang-heograpiya, at [[barter]]. Ang pinakamaagang alam na paglibing ng isang [[shaman]] ay mula 30,000 BCE.<ref name="Tedlock, Barbara 2005">Tedlock, Barbara. 2005. The Woman in the Shaman's Body: Reclaiming the Feminine in Religion and Medicine. New York: Bantam.</ref> Ang organisadong [[relihiyon]] ay inimbento ng mga tao noong 11,000 BCE sa Malapit na Silangan.<ref>{{cite book|chapterurl=http://books.google.com/books?id=l2QiRkJXX60C&pg=PA40&dq=catalhoyuk+in+its+day|title=The Goddess and the Bull: Catalhöyük: An Archaeological Journey to the Dawn of Civilization|first= Michael|last= Balter|year=2005|isbn=0-7432-4360-9|chapter=The Dorak Affair}}</ref> Kalaunan, ang iba't ibang mga relihiyon ay inimbento pa ng mga kalaunang tao. ==Ayon sa mga mitolohiya sa buong mundo== {{main|Mito ng paglikha}} Ang sumusunod ang ilan sa mga kilalang kuwento na inimbento ng mga sinaunang tao tungkol sa pinagmulan ng mga tao sa mundo: *[[Zoroastrianismo]] **[[Mashya at Mashyana]] - Ayon sa [[mito ng paglikha]] na nilalarawan sa [[Bundahishn]], ang ikaanim na paglikha ni Ohrmuzd ([[Ahura Mazda]]) ang primebal na hayop na Gayomart ([[Keyumars|Gayamarətan]]) na hindi lalake o hindi babae. Si [[Ahriman]] ([[Angra Mainyu]]), na Espirito ng Masama na nananahan sa Absolutong Kadiliman ay naghangad na wasakin ang lahat ng nilikha ni Ahura Ohrmuzd at nagpadala ng demonesang si Jeh ([[Jahi]]) upang patayin si Gayomard. Ang demonesa ay naging matagumpay ngunit nabihag ng buwan ([[Mah]]) ang binhi ng Gayomart bago mamatay ang hayop kung saan ang lahat ng mga hayop ay lumago. Mula sa bangkay ng Gayomard ay lumago ang isang puno na pinagmulan ng lahat ng mga buhay na halaman at mula dito ay lumago sina Mashya at Mashyana. Sila ay nangako na tutulong kay Ohrmuzd sa kanyang pakikipaglaban kay Ahriman at nanganak ng 15 mga hanay ng kambal na kumalat sa buong daigdig at naging mga lahi ng sangkatauhan. *[[Mitolohiyang Tsino]] **[[Pangu]] - Ayon sa [[mitolohiyang Tsino]], sa pasimula ay walang anumang bagay sa [[uniberso]] maliban sa isang walang anyong [[kaguluhan (kosmogoniya)|kaguluhan]]. Ang kaguluhang ito ay nagsama sa isang cosmikong itlog sa loob ng mga 18,000 taon. Sa loob, ang perpektong magkasalungat na mga prinsipyo ng [[Yin at yang]] ay naging balanse at si [[Pangu]] ay umahon o nagising mula sa itlog. Si Pangu ay inilalarawan bilang isang primitibo na mabalahibo na higante na may mga sungay sa kanyang ulo. Sinimulan ni Pangu ang paglikha ng [[mundo]]. Kanyang hiniwalay ang Yin mula sa yang ng kanyang malaking palakol na lumilikha ng mundo na madilim na yin at kalangitan na maliwanag na yang. Upang panatilihin itong hiwalay, si Pangu ay tumayo sa pagitan nila at itinulak papataas ang kalangitan. Ang gawaing ito ay tumagal ng 18,000 taon na sa bawat araw, ang langit ay lumago ng 10 talampakang mas mataas, ang mundo ng 10 talampakan na mas malawak at si Pangu ay lumago ng 10 talampakan sa taas. Sa ilang mga bersiyon, si Pangu, ay tinulungan sa paglikha ng mga apat na prominenteng mga hayop na Pagong, [[Qilin]], [[Phoenix]] at [[Dragon]]. [[Image:Tizian 091.jpg|thumb|right|Ayon sa [[Bibliya]], sina [[Adan at Eba]] ang mga unang nilikhang tao.]] *[[Mitolohiyang Abrahamiko]] **[[Adan at Eba]] - Ayon sa [[Aklat ng Genesis]], hinugis ng diyos si Adan mula sa alikabok at inilagay sa hardin ng Eden. Si Eba ay kalaunang nilikha mula sa tadyang ni Adan upang maging kasama nito. Inilagay ng diyos ang isang puno sa hardin na nagbabawal kay Adan at Eba na kainin ang bunga nito. Dinaya ng ahas sina Adan at Eba na kumain ng bunga ng puno at kalaunan ay pinalayas sina Adan at Eba mula sa hardin ng eden. **[[Adam Kadmon]] ([[Kabbalah]] at iba pang mga tradisyong mistikal) *[[Australyanong Aboriheng relihiyon at mitolohiya]] **[[Wurugag at Waramurungundi]] **[[Yhi]] **Walang pangalan ngunit tingnan rin ang [[Kidili]] *[[Mitolohiyang Ayyavazhi]] **[[Kaliyan]] at [[Kalicchi]] *[[Mitolohiyang Cowichan]] **Quiltumtun *[[Mitolohiyang Alemaniko]] **[[Mannus]] - Siya ang anak ng diyos na si Tuisto at ninuno ng mga tatlong tribong Alemaniko na Ingaevones, Herminones at Istvaeones. *[[Mitolohiyang Griyego]] **[[Pandora]] - Ang bawat diyos ay tumulong na lumikha kay Pandora sa pamamagitan ng pagbibigay sa kanya ng mga walang katulad na regalo. Inutos ni [[Zeus]] kay [[Hephaestus]] na hugisin si Pandora mula sa putik bilang bahagi ng parusa sa sangkatauhan para sa pagnanakaw ni Promtheus ng sikrteo ng apoy. Ang lahat ng mga diyos ay sumama sa paghahandog sa kanya ng mga nakaaakit na regalo. **[[Epimetheus]] - unang tao sa ilang mga salaysay **[[Deucalion]] at [[Pyrrha]] (mga unang tao ngunit may ibang mga unang lahi) *[[Mitolohiyang Hotcâk]] **Kunu **Isang hindi pinangalanang may isang hitang tao **Turtle *[[Mitolohiyang Hindu]] **[[Manu (Hinduism)|Swyambhuvana Manu]] ang natural na nagebolb na tao *[[Mitolohiyang Kikuyu]] **[[Kikuyu people#Gikuyu|Gikuyu]] at [[Mumbi]] *[[Mitolohiyang Lakota]] **[[Tokahe]] - ang unang tao na umahon mula sa ilalim ng daigdig *[[Mitolohiyang Navajo]] ** [[Áłtsé Hastiin]] and [[Áłtsé Asdzą́ą́]] [[Image:Ask and Embla by Robert Engels.jpg|thumb|upright|Isang depiksiyon nina Ask at Embla ni Robert Engels, 1919.]] *[[Mitolohiyang Norse]] **[[Ask at Embla]] - Ayon sa aklat na ''[[Gylfaginning]]'', ang tatlong mga magkakapatid na lalakeng sina [[Vili and Vé|Vili, Vé]], at Odin ang mga manlilikha ng unang lalake at babae. Ang mga magkakapatid ay minsang naglalakad sa baybayin ng dagat at nakakita ng dalawang mga puno doon. Kanilang kinuha ang kahoy at mula dito ay nilikha ang mga unang tao na sina Ask at Embla. Ang isa sa tatlo ay nagbigay sa mga ito ng hininga ng buhay, ang ikalawa ay nagbigay sa mga ito ng paggalaw at katalinuhan at ang ikatlo ay nagbigay sa mga ito ng hugis, pagsasalita, pandinig at paningin. Binigyan rin ng tatlong mga diyos ang mga ito ng mga damit at pangalan. Sina Ask at Embla ang naging ninuno ng sangkatauhan at binigyan ng tahanan sa loob ng mga pader ng [[Midgard]].<ref name=BYOCK18>Byock (2006:18).</ref> **[[Lif and Lifthrasir]] - mga unang tao na muling pumuno sa mundo pagkatapos ng [[Ragnarok]] *[[Mitolohiyang Pachacamac]] & Huling [[Mitolohiyang Inca]] **Ang unang lalake at babae ay hindi pinangalanan *[[Mitolohiyang Polynesian]] **Ele'ele **[[Kumu-Honua]] at [[Lalo-Honua]] - Ang mga unang lalake at abbae na binigyan ng hardin ni Kāne at pinagbawalan na kumain ng isang partikular na prutas. **[[Marikoriko]] at [[Tiki (mythology)|Tiki]] - Ang unang babae na nilikha ni Ārohirohi mula sa init ng araw at umaalingawngaw na talampas. Kanyang pinakasalan si Tiki na unang lalake at nanganak kay Hine-kau-ataata. **Tu-Mea - Ang anak ng diyosa ng bukang liwayway na si Atanua na asawa ni Atea. Nilikha ni Atanu ang mga dagat pagkatapos malaglagan sa pagbubuntis at pinuno ang mga karagatan ng kanyang pluidong amniotiko. **[[Tonga]] **[[Vatea]] at [[Papa, Hawaii|Papa]] *[[Mitolohiyang Hapones]] **[[Izanagi]] **[[Izanami]] *Mitolohiyang [[Bambuti]] **Ang supremang [[diyos]] ng mga [[pygmy]] ng Congo ay lumikha ng tatlong magkakaibang mga lahi ng tao nang hiwalay mula sa tatlong mga uri ng putik: isang itim, isang puti at isang pula.<ref>Mbiti, John, ''African Religions & philosophy'', Heinemann, 1990, p. 91.</ref> *Mitolohiyang [[Asmat]] **Ang mga taong [[Asmat]] ng [[New Guinea]] ay pinaniniwalaang nalikha nang ang isang diyos ay nag-ukit ng mga kahoy na estatwa sa isang seremonyal na bahay at nagsimulang magtambol ng tambol. Ang mga estatwa ay naging mga buhay na tao at nagsimulang sumayaw. Kalaunan, ang isang malaking buwaya ay nagtangkang umatake sa seremonyal na bahay ngunit tinalo ng kapangyarihan ng diyos. Ang buwaya ay hinati sa ilang mga piraso at inihagis sa iba't ibang mga direksiyon. Ang bawat piraso ay naging isa sa mga dayuhang tribong ng mga taong Asmat.<ref>Feder, Kenneth L.; Michael Alan Park, ''Human Antiquity: An Introduction to Physical Anthropology and Archaeology,'' Mayfield Publishing Company, 1989, pp. 3-4.</ref> *[[Mitolohiyang Pilipino]] **Ayon sa mga [[Negrito]]{{citation needed}}, matapos awayin ng isang ibong [[lawin]] ang diyos na panginoon ng karagatan, lumapag ito sa isang pulo upang makapagpahinga. Habang namamahinga, namataan nito ang isang matayog at malaking puno ng [[kawayan]] na kaniyang tinuka ng maraming ulit. Dahil sa pagtutukang ito, nabiyak ang puno ng kawayan. Sa pagbiyak na ito, lumabas mula sa kawayan ang unang lalaki at babae. Ang lalake ay tinawag na ''[[Malakas]]'' at ang babae ay tinawag na ''[[Maganda]]''. ==Tingnan din== *[[Tatlong pangkat ng sinaunang mga tao sa Pilipinas]] *[[Prehistorikong tao]] *[[Unang lalaki o babae]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Unang tao]] [[Kategorya:Unang lalaki at babae]] [[Kategorya:Unang lalaki]] [[Kategorya:Unang babae]] [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] [[Kategorya:Mga mito ng paglikha]] nr5powzke1jtmlluns8ox3qq7g2zyfo 0 60760 2212767 2040106 2026-06-22T18:24:54Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212767 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Hominoidea | fossil_range = {{Fossil range|Miocene|Holocene}} | image = Weisshandgibbon tierpark berlin.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Lar Gibbon]] (''Hylobates lar'') | taxon = Hominoidea | authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1825 | subdivision_ranks = [[Family (biology)|Families]] | subdivision = †[[Proconsulidae]]<br /> †[[Afropithecidae]]<br /> [[Gibbon|Hylobatidae]]<br /> [[Hominidae]] }} {{otheruses|Bakulaw}} Ang '''bakulaw'''<ref name=JETE>{{cite-JETE|Bakulaw, ugaw}}</ref> o '''ugaw'''<ref name=JETE/> ([[wikang Ingles|Ingles]]: '''ape''') ang mga [[Lumang Daigdig]] na mga [[Simian|anthropoid]] [[mammal]]. Sa mas spesipiko, ito ay isang [[klado]] ng mga walang [[buntot]] na mga primadong [[catarrhine]] na kabilang sa superpamilyang '''Hominoidea'''. Ang mga bakulaw ay katutubo sa Aprika at Timog Silangang Asya. Sa ilalim ng pangkasalukuyang pamamaraan ng klasipikasyon, mayroong dalawang mga [[pamilya (biyolohiya)|pamilya]] ng mga species na ''hominoidea'': * Ang pamilyang [[Hylobatidae]] na binubuo ng 4 na henera at 16 na species ng mga [[gibbon|gibon]], kabilang ng [[Lar Gibbon|Gibong Lar]] at ang [[Siamang]], na kilala bilang isang kalipunan: ang mga [[mas maliit na bakulaw]]. * Ang pamilyang [[dakilang bakulaw|Hominidae]] na binubuo ng mga [[orangutan]], mga [[gorilya]], [[chimpanzee|tsimpansi]], at mga [[tao]]<ref name=Goodman2>{{cite journal | journal = Journal of Molecular Evolution | year = 1990 | volume = 30 | pages = 260–266 | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=2109087&dopt=Abstract | title = Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids | author = M. Goodman, D. A. Tagle, D. H. Fitch, W. Bailey, J. Czelusniak, B. F. Koop, P. Benson, J. L. Slightom | doi = 10.1007/BF02099995}}</ref> na kilala bilang kalipunang mga [[dakilang bakulaw]] o malaking bakulaw. May ilang iba pang mga primado, katulad ng [[Barbary Macaque|Bakulaw na Barbary]], ang may nakakabit na salitang "bakulaw" sa kanilang mga pangkaraniwang pangalan (na karaniwang tinutukoy para sa kawalan ng buntot), ngunit hindi sila itinuturing na tunay na mga bakulaw ngunit sa halip ay mga tunay na ''[[unggoy]]''. Maliban sa mga gorilya at mga tao, mahusay umakyat sa mga puno ang lahat ng mga totoong bakulaw. Mas mainam na ilarawan sila bilang mga [[omniboro]], naglalaman ang kanilang [[diyeta]] ng mga prutas, buto ng damo, at sa halos lahat ng mga pagkakataon ng ilang mga bilang ng karnet at [[imbertebrado]]—maaaring hinuli o napulot—kasama ng anumang bagay na makukuha at madaling tunawin sa tiyan. Katutubo sila sa [[Aprika]] at [[Asya]], bagaman lumaganap ang mga tao sa lahat ng mga bahagi ng mundo. Bihira ang karamihan sa mga uri ng mga bakulaw o [[endangered species|nanganganib na mga uri]] na. Pangunahing panganib sa karamihan ng mga nanganganib na mga uri ang pagkawala ng mga tropikal na tirahang [[rainforest|maulang-gubat]] bagaman may ilang populasyong lalong nalalagay sa panganib ng pagkawala dahil sa pangangaso para sa mga [[bushmeat|karne]]. ==Klasipikasyon at ebolusyon== {{seealso|Ebolusyon ng tao}} {{multiple image|direction=vertical |image1=Hylobates lar sitting on a stump over water.jpg | image2 = Orang Utan, Semenggok Forest Reserve, Sarawak, Borneo, Malaysia.JPG | image3 = Male gorilla in SF zoo.jpg | image4=Gombe Stream NP Jungtier fressend.jpg | image5=Pan paniscus (female).jpg |image6=Akha cropped hires.JPG | caption1=Gibbon | caption2=Orangutan | caption3=Gorilla | caption4=Chimpanzee | caption5=Bonobo | caption6=Tao }} Ang mga [[primado]] ay humiwalay mula sa ibang mga [[mamalya]] noong mga 85 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite journal|title=Molecular Clock Calibrations and Metazoan Divergence Dates|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1999-09_49_3/page/385|author=Lee, M.|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=49|issue=3|month=September | year=1999|pages=385–391|doi=10.1007/PL00006562|pmid=10473780}}</ref><ref>{{cite web|title=Scientists Push Back Primate Origins From 65 Million To 85 Million Years Ago|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2002/04/020418073440.htm|publisher=Science Daily|accessdate=2008-10-24}}</ref><ref>{{cite journal|title=Using the fossil record to estimate the age of the last common ancestor of extant primates|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-18_416_6882/page/726|author=Tavaré, S., Marshall, C. R., Will, O., Soligo, C. & Martin R.D.|journal=Nature|date=April 18, 2002|pages=726–729|volume=416|issue=6882|doi=10.1038/416726a|pmid=11961552}}</ref> Ang pinakamaagang mga fossil ng mga primado ay mula 55 milyong taong nakakalipas. Ang mga maagang primado ay lumitaw sa Eurasya. Ang angkan ng primado na pinaglitawan ng mga ape na Aprikano at mga tao kabilang ang ''[[Dryopithecus]]'' ay lumipat patimog mula sa Europa o Kanluraning Asya tungo sa Aprika. Ang mga populasyong tropikal ng mga primadong natuklasan sa mga fossil bed ng panahong [[Eocene]] at [[Oligocene]] sa depresyong [[Faiyum]] ng timog kanlurang Ehipto ay nagsanga sa iba't ibang kasalukuyang nabubuhay na species na [[lemur]] ng [[Madagascar]], mga [[loris]] ng Timog Silangang Asya, mga [[galago]] ng Aprika, at mga [[Simian|anthropoid]]: [[Bagong daigdig na unggoy|platyrrhine]] (''mga Bagong Daigdig na unggoy''), at mga [[Catarrhini|catarrhine]] na kinabibilangan ng mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'' at mga ''[[Hominidae|dakilang bakulaw]]''(great apes) na kinabibilangan ng mga [[tao]].<ref name="Kordos-p17">{{cite journal|author=Kordos L, Begun D R|title=Primates from Rudabánya: allocation of specimens to individuals, sex and age categories|journal=J. Hum. Evol.|volume=40|issue=1|pages=17–39|year=2001|pmid=11139358|doi=10.1006/jhev.2000.0437}}</ref> Noong mga 40 milyong taong nakakalipas, ang impraorden na [[Simian|Simiiformes]] ay nagsanga tungo sa mga pangkat na ''[[Platyrrhini]]'' (''mga [[Bagong Daigdig na unggoy]]'') at [[Catarrhini]] (''Hominoidea'' at mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]''). <ref name=PQ>{{cite book | title = Primates in Question | url = https://archive.org/details/primatesinquesti00shum | publisher = Smithsonian Institution Press | year = 2003 | author = Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck | isbn = 1-58834-176-3}}</ref> Ang mga hominoid(bakulaw) ay humiwalay mula sa mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'' sa pagitan ng 29 milyon at 34.5 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |title=Apes, Monkeys Split Earlier Than Fossils Had Indicated/ |author= |date=8 January 2005 |publisher=redOrbit.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715172009/http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |archivedate=15 July 2011 |deadurl=yes |accessdate=6 February 2013 |url-status=dead }}</ref> Ang [[Hylobatidae]](''mga gibbon'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]](''mga dakilang bakulaw'') noong mga 15-20 milyong taong nakakalipas. Ang [[Ponginae]](''mga orangutan'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.orangutan.org/orangutan-facts/orangutan-biology</ref> Ang mga ninuno ng mga orangutan o mga malapit na nauugnay rito ay maaaring kinakatawan ng mga fossil gaya ng [[Sivapithecus]] at [[Ramapithecus]] na natuklasan sa mga burol na Siwalik ng Pakistan. Ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan]](''[[chimpanzee]] at [[bonobo]]'') at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.abc.net.au/science/articles/2012/03/08/3448783.htm</ref> Ang species na malapit sa huling karaniwang ninuno ng mga gorilya, mga [[chimpanzee]], mga [[bonobo]] at mga [[tao]] ay maaaring kinakatawan ng mga fossil na [[Nakalipithecus]] na natagpuan sa Kenya at [[Ouranopithecus]] na natagpuan sa Gresya. Ang linyang ''Pan''(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos nito, ang [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas.<ref name="Won2004">{{cite journal | last1 = Won | first1 = Yong-Jin | last2 = Hey | first2 = Jody | title = Divergence population genetics of chimpanzees | volume = 22 | issue = 2 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 297–307 | date = 13 October 2004 | doi = 10.1093/molbev/msi017 | pmid = 15483319}}</ref><ref name="Fischer2004">{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = Anne | first2 = Victor | last2 = Wiebe | first3 = Svante | last3 = Pääbo | first4 = Molly | last4 = Przeworski | title = Evidence for a complex demographic history of chimpanzees | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2004-05_21_5/page/799 | volume = 21 | issue = 5 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 799–808 | date = 12 February 2004 | doi = 10.1093/molbev/msh083 | pmid = 14963091}}</ref> Pagkatapos ng paghihiwalay ng mga chimpanzee at tao, ang linyang tumutungo sa tao ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakalipas. Ito ay nagpalitaw sa iba't ibang species gaya ng [[Australopithecus afarensis]], [[A. africanus]], [[A. anamensis]], [[A. bahrelghazali]], [[A. garhi]] at [[Australopithecus sediba|A. sediba]]. Noong mga 2 milyong taong nakakalipas, ang [[Australopithecus]] ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Homo]] na nagpalitaw naman sa iba't ibang mga species gaya ng mga ''[[neanderthal]]'' at mga ''[[tao]]''. Ang mga pamilya at mga umiiral na henera at species ng mga hominoid ay ang sumusunod: [[File:Ape skeletons.png|thumb|375px|Mga kalansay ng mga kasapi ng mga hominoidea]] * '''Superpamilya Hominoidea'''<ref name=MSW3>{{MSW3 Groves|pages=178–184|id=12100751}}</ref> ** Pamilya [[Hylobatidae]]: gibbon ("mga mas maliit na bakulaw") *** Genus ''[[Hylobates]]'' **** [[Lar gibbon]] o white-handed gibbon, ''H. lar'' **** [[Bornean white-bearded gibbon]], ''H. albibarbis'' **** [[Agile gibbon]] or black-handed gibbon, ''H. agilis'' **** [[Müller's Bornean gibbon]] o grey gibbon, ''H. muelleri'' **** [[Silvery gibbon]], ''H. moloch'' **** [[Pileated gibbon]] o capped gibbon, ''H. pileatus'' **** [[Kloss's gibbon]] o Mentawai gibbon or bilou, ''H. klossii'' *** Genus ''[[Hoolock]]'' **** [[Western hoolock gibbon]], ''H. hoolock'' **** [[Eastern hoolock gibbon]], ''H. leuconedys'' *** Genus ''[[Symphalangus]]'' **** [[Siamang]], ''S. syndactylus'' *** Genus ''[[Nomascus]]'' **** [[Black crested gibbon]], ''N. concolor'' **** [[Eastern black crested gibbon]], ''N. nasutus'' **** [[Hainan black crested gibbon]], ''N. hainanus'' **** [[Southern white-cheeked gibbon]] ''N. siki'' **** [[White-cheeked crested gibbon]], ''N. leucogenys'' **** [[Yellow-cheeked gibbon]], ''N. gabriellae'' ** Pamilya [[Hominidae]]: hominid ("mga dakilang bakulaw") *** Genus ''[[Orangutan|Pongo]]'': orangutan **** [[Bornean orangutan]], ''P. pygmaeus'' **** [[Sumatran orangutan]], ''P. abelii'' *** Genus ''[[Gorilla]]'': gorillas **** [[Western gorilla]], ''G. gorilla'' **** [[Eastern gorilla]], ''G. beringei'' *** Genus ''[[Homo]]'': tao **** [[Tao]], ''H. sapiens'' *** Genus ''[[Pan (hayop)|Pan]]'': chimpanzee **** Karaniwang [[Chimpanzee]], ''P. troglodytes'' **** [[Bonobo]], ''P. paniscus'' ==Tignan din== *[[Unggoy]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Primates]] [[Kategorya:Hominoidea|*]] bew4f1sxd17enecxx27zj9da1x2lgqb 0 61297 2212907 293881 2026-06-23T01:35:01Z GinawaSaHapon 102500 disambig 2212907 wikitext text/x-wiki Ang salitang '''dentál''' ay isang hiram na salita mula sa wikang Kastila na nangangahulugang "may kinalaman sa ngipin". Maaaring itong tumukoy sa mga sumusunod na paksa: * [[Pagdedentista]], larangan ng medisina na nakatuon sa ngipin. * [[Ngipin]], buto sa bibig na ginagamit bilang pangkagat o pangnguya. * [[Katinig sa ngipin]], isang uri ng katinig {{Paglilinaw}} __DISAMBIG__ 61omtup27wiixxy6256y0wvkr15u24j 0 61679 2212863 2182037 2026-06-22T19:19:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212863 wikitext text/x-wiki [[File:Webb's First Deep Field.jpg|thumb|400px|Ang kauna-unahang litrato ng kalaliman ng Uniberso na nalitratuhan ng [[Teleskopyong Pangkalawakan na James Webb]]<ref>https://www.nasa.gov/image-feature/goddard/2022/nasa-s-webb-delivers-deepest-infrared-image-of-universe-yet</ref>. Tanaw ng kumpol ng galaksiyang SMACS J0723.3-7327.]] Sa [[dalubtalaan]], ang '''uniberso''', '''sansinukob''', o '''sanlibutan'''<ref>{{cite web |title=Sanlibutan |website=Tagalog.com Monolingual Dictionary |url=https://www.tagalog.com/monolingual-dictionary/sanlibutan |access-date=4 Abril 2025}}</ref> ([[Ingles]]: ''universe'') ay kadalasang inilalarawan bílang kabuoan ng paglaganap<ref>{{cite book|url=http://www.yourdictionary.com/Universe|title=Universe|work=Webster's New World College Dictionary, Wiley Publishing, Inc.|year=2010}} </ref><ref> {{Cite web |url=http://www.britannica.com/search?query=Universe |work=Encyclopedia Britannica |title=Universe |quote=the whole cosmic system of matter and energy of which Earth, and therefore the human race, is a part }} </ref><ref> {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Universe?s=t |title=Universe|work=Dictionary.com |accessdate=2012-09-21}}<!-- this source even includes supposed things, not JUST known things--> </ref><ref> {{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/Universe|title=Universe|work=Merriam-Webster Dictionary|accessdate=2012-09-21}}<!-- this source even includes postulated things, not JUST known things--> </ref> kabílang ang mga [[planeta]], mga [[bituin]], mga [[galaksiya]], mga nilalaman ng intergalaktikong kalawakan, at lahat ng [[bagay]] at [[lakas]].<ref>{{cite book|url=http://www.yourdictionary.com/Universe|title=The American Heritage Dictionary of the English Language|edition=4th|year=2010 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company}} </ref><ref> {{cite book |url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/universe?q=universe|title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary}} </ref> Saklaw rin ng terminong ito ang ''[[cosmos]]'' at kalikasan. Ang sansinukob ay napakalaki kaya ito ay [[sinusukat]] ng mga [[siyentipiko|siyentista]] sa pamamagitan ng [[bilyun|bilyon]]-[[bilyon]]g mga [[taong-liwanag|sinag-taon]] na layo ng paglalakbay ng [[liwanag]] sa loob ng isang [[taon]]. Ang pinakamalayong distansiya na teoretikong maaaring makita ng mga tao ay inilalarawan bílang ang [[napagmamasdang sansinukob]]. Ang mga obserbasyon ay nagpapakita na ang sansinukob ay papabilis na sa paglawak. Ang mapapagmasdang bahagi ng sansinukob ay humigit-kumulang 93 bilyong [[sinag-taon]] sa [[lawak]].<ref>{{cite book|author1=Itzhak Bars|author2=John Terning|title=Extra Dimensions in Space and Time|url=http://books.google.com/books?id=fFSMatekilIC&pg=PA27|accessdate=2011-05-01|date=November 2009|publisher=Springer|isbn=978-0-387-77637-8|pages=27–}}</ref> Ang mga obserbasyong ito ay nagmumungkahing ang sansinukob ay pinangangasiwaan ng nananalaytay at nag-iisang mga batas pisikal na marundong sa halos-buong saklaw at kasaysayan nitó. Ang [[kosmolohiya]] ang tawag sa [[agham]] sa pag-aaral sa pinagmulan, pag-unlad, at kapalaran sa hinaharap ng sansinukob. Ang nananaig na modelong kosmolohikal ng paglitaw at maagang pag-unlad ng sansinukob ang teoryang ''[[Big Bang]]'' na ayon sa [[kosmolohiyang pisikal]] ay nangyari noong 13.798 ± 0.037 bilyong taóng nakakalipas.<ref>{{cite web |title = Planck reveals an almost perfect universe |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe |work = Planck |publisher = [[ESA]] |date = 2013-03-21 |accessdate = 2013-03-21}}</ref><ref name='planck_cosmological_parameters'>{{cite journal | arxiv=1303.5076 | title=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters | url=https://archive.org/details/arxiv-1303.5076 | author=Planck collaboration | journal=Submitted to Astronomy & Astrophysics | year=2013}}</ref> May ilang mga hinuha na [[multiberso]] na iminungkahi ng mga [[pisiko]] na ang sanlibutan ay bakasakaling isa sa maraming mga uniberso na lumalaganap rin.<ref>[http://www.astronomy.pomona.edu/Projects/moderncosmo/Sean%27s%20mutliverse.html multiverse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924235736/http://www.astronomy.pomona.edu/Projects/moderncosmo/Sean%27s%20mutliverse.html |date=2011-09-24 }}. Astronomy.pomona.edu. Retrieved 2011-11-28.</ref><ref> Palmer, Jason. (2011-08-03) [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-14372387 BBC News&nbsp;– 'Multiverse' theory suggested by microwave background]. Retrieved 2011-11-28. </ref> == Kasaysayan ayon sa agham == [[Talaksan:Cosmological Composition&nbsp;– Pie Chart.svg|thumb|450px|Ang uniberso ay pinaniniwalaang halos binubuo ng [[enerhiyang madilim]] at [[materyang madilim]] na hindi pa nauunawaan sa kasalukuyan. Ang kaunti ng 5% ng uniberso ay binubuo ng ordinaryong materya na isang maliit na kontribusyon dito.]] Ayon sa nananaig na modelong siyentipiko ng uniberso na kilala bilang ''[[Big bang|Big Bang]]'', ang uniberso ay lumawak mula sa isang sukdulang mainit na siksik na yugtong tinatawag na [[Planck epoch]] kung saan ang lahat ng materya at enerhiya ng mapagmamasdang uniberso ay nagtipon. Mula Planck epoch, ang uniberso ay lumalawak sa kasalukuyang anyo nito na posibleng may isang maikling panahon(na kaunti sa 10<sup>−32</sup> segundo) ng [[implasyong kosmiko]]. Ang ilang mga independiyenteng eksperimentong pagsukat ay sumusuporta sa paglawak na ito at sa teoriyang [[Big Bang]]. Ang mga kamakailang obserbasyon ay nagpapakitang ang paglawig ay papabilis nang papabilis dahil sa [[enerhiyang madilim]] gayundin na ang karamihan ng mga materya sa uniberso ay maaaring nasa anyo na [[enerhiyang madilim]] na hindi madedekta ng mga kasalukuyang instrumento ng agham.<ref>In contrast to [[dark energy]], which is expansive ("negative pressure"), the [[dark matter]] leads to "clumping" through gravitation.</ref> Ang mga ito ay mga hindi alam na entidad na sinasabing nagpapaliwanag sa mga 95% ng densidad ng masa-enerhiya ng uniberso. Ang mga ito ay nagpapakita ng mga kasalukuyang mga kakulangan pangkonsepto at pang-obserbasyon gayundin ang mga kawalang katiyakan tungkol sa kalikasan at hulíng kapalaran ng uniberso.<ref>''Universe'', ed. [[Martin Rees, Baron Rees of Ludlow|Martin Rees]], pp. 54–55, [[Dorling Kindersley]] Publishing, New York 2005, ISBN 978-0-7566-1364-8</ref> Noong 21 Marso 2013, ang pangkat pagsasaliksik na [[Europeo]] sa likod ng [[Planck (spacecraft)|Planck cosmology probe]] ay naglabas ng mapa ng buong kalawakan ng misyon ng [[cosmic microwave background]].<ref name="ESA-20130321">{{cite web |author=Staff |title=Planck Reveals An Almost Perfect Universe |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe|work=[[ESA]] |date=21 March 2013 |accessdate=2013-03-21 }}</ref><ref name="NASA-20130321">{{cite web|last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Harrington |first2=J.D. |title=Planck Mission Brings Universe Into Sharp Focus |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-109&rn=news.xml&rst=3739 |date=21 March 2013|work=[[NASA]] |accessdate=2013-03-21 }}</ref><ref name="NYT-20130321">{{cite news |last=Overbye|first=Dennis |title=An Infant Universe, Born Before We Knew|url=http://www.nytimes.com/2013/03/22/science/space/planck-satellite-shows-image-of-infant-universe.html|date=21 March 2013 |work=[[New York Times]] |accessdate=2013-03-21 }}</ref><ref name="NYT-20130321g">{{cite web |author=Staff |title=Mapping the Early Universe |url=http://www.nytimes.com/interactive/2013/03/21/science/space/0321-universe.html |date=21 March 2013 |work=[[New York Times]] |accessdate=2013-03-23 }}</ref><ref name="NBC-20130321">{{cite web |last=Boyle |first=Alan |title=Planck probe's cosmic 'baby picture' revises universe's vital statistics |url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2013/03/21/17397298-planck-probes-cosmic-baby-picture-revises-universes-vital-statistics |date=21 March 2013 |work=[[NBC News]] |accessdate=2013-03-21 |archive-date=2013-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323235242/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2013/03/21/17397298-planck-probes-cosmic-baby-picture-revises-universes-vital-statistics |url-status=dead }}</ref> Ang mapang ito ay nagmumungkahing ang uniberso ay kaunting mas matanda kesa sa pinaniwalaan. Ayon sa mapa, ang mga pagbabago-bago sa temperatura ay mababakas sa malalim na kalawakan nang ang [[cosmos]] ay mga 370,000 taong gulang. Ang bakas na ito ay sumasalamin sa mga alon na maagang lumitaw sa pag-iral ng uniberso bilang unang ika-[[nonilyon]]g segundo. Maliwanag na ang mga along ito ay nagpalitaw ng kasalukuyang malawak na kosmikong sapot ng mga kumpol ng galaksiya at [[materyang madilim]]. Ayon sa pangkat na ito, ang uniberso ay 13.798 ± 0.037 bilyong taóng gulang <ref name="planck_cosmological_parameters"/><ref name="planck_overview">{{cite journal |url=http://www.sciops.esa.int/SA/PLANCK/docs/Planck_2013_results_01.pdf |title=Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results |journal=Astronomy & Astrophysics ''(submitted)'' |first1=P. A. R. |last1=Ade |first2=N. |last2=Aghanim |first3=C. |last3=Armitage-Caplan |last4=''et al''. (Planck Collaboration) |date=20 March 2013 |arxiv=1303.5062 |access-date=4 June 2013 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407164757/http://www.sciops.esa.int/SA/PLANCK/docs/Planck_2013_results_01.pdf |url-status=dead }}</ref> at naglalaman ng 4.9% ordinaryong [[materya]], 26.8% [[materyang madilim]] at 68.3% [[enerhiyang madilim]]. Gayundin, ang [[konstanteng Hubble]] ay nasukat na 67.80 ± 0.77 (km/s)/Mpc.<ref name="ESA-20130321" /><ref name="NASA-20130321" /><ref name="NYT-20130321" /><ref name="NBC-20130321" /><ref name="planck_overview" /> == Mga nilalaman == Ang [[mapagmamasdang uniberso]] ay pinaniniwalaang naglalaman ng higit sa 100 bilyong (10<sup>11</sup>) [[galaksiya]].<ref>{{cite web|last = Mackie|first = Glen |date= February 1, 2002|url = http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html|title = To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand|publisher = Swinburne University|accessdate = 2006-12-20}}</ref> Ang mga tipikal na galaksiya ay sumasaklaw mula sa mga [[unanong galaksiya]] na may mga 10 milyong<ref>{{cite web|date = 2000-05-03|url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html|title = Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy|publisher = ESO|accessdate = 2007-01-03|archive-date = 2012-07-29|archive-url = https://archive.today/20120729/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html|url-status = dead}}</ref> (10<sup>7</sup>) [[bituin]] hanggang sa mga higanteng galaksiya na naglalaman ng isang trilyong bituin<ref name="M101">{{cite web|date=2006-02-28|url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/hst_spiral_m10.html|title = Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View|publisher = NASA|accessdate = 2007-01-03}}</ref> (10<sup>12</sup>) na lahat umiikot sa sentro ng masa ng galaksiya. Ang isang pag-aaral noong 2010&nbsp;ng mga astronomo ay nagtantiya na ang [[mapagmamasdang uniberso]] ay naglalaman ng 300 sekstilyong (3{{e|23}}) bituin.<ref>{{cite news |url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2010-12-01-dwarf-stars_N.htm |title=Universe holds billions more stars than previously thought |author=Vergano, Dan |date=1 December 2010 |work= [[USA Today]] |accessdate=2010-12-14}}</ref> Ang mapagmamasdang materya ay nakakalat nang pantay sa buong uniberso kapag ginawang aberahe sa mga distansiyang mas mahaba sa 300 milyong [[taong-liwanag]].<ref>{{cite journal|author=N. Mandolesi, P. Calzolari, S. Cortiglioni, F. Delpino, G. Sironi|title=Large-scale homogeneity of the Universe measured by the microwave background|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1986-02-27_319_6056/page/751|journal=Letters to Nature|year=1986 |volume=319|issue=6056|pages=751–753|doi= 10.1038/319751a0 |bibcode = 1986Natur.319..751M}}</ref> Gayunpman, sa mga isklang mas maliit na haba, ang materya ay napagmasdang bumubuo ng mga kumpol. Ang mapagmamasdang uniberso ay nakakalat rin ng [[isotropikal]] na nangangahulugang walang direksiyon ng obserbasyon ay tila iba mula sa iba pa. Ang bawat rehiyon ng kalawakawan ay tinatayang may parehong nilalaman.<ref>{{cite web|last = Hinshaw|first = Gary |date= November 29, 2006|url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm.html|title = New Three Year Results on the Oldest Light in the Universe|publisher = NASA WMAP|accessdate = 2006-08-10}}</ref> Ang uniberso ay nabababad rin sa isang mataas na isotropikong radiasyong [[microwave]] na tumutugon sa isang [[thermal equilibrium]] [[blackbody spectrum]] ng tinatayang 2.725 [[kelvin]].<ref>{{cite web|last = Hinshaw|first = Gary |date= December 15, 2005|url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101bbtest3.html|title = Tests of the Big Bang: The CMB|publisher = NASA WMAP|accessdate = 2007-01-09}}</ref> Ang hipotesis na ang malaking iskalang uniberso ay pantay at isotropiko ay kilala bilang [[prinsipyong kosmolohikal]]<ref>Rindler (1977), p. 202.</ref> na sinusuportahan ng mga astronomikal na obserbasyon. Ang kasalukuyang kabuoang [[densidad]] ng uniberso ay napakababa na tinatayang 9.9 × 10<sup>−30</sup> gramo kada kubikong sentimetro. Ang masa-enerhiyang ito ay lumilitaw na binubuo ng 73% [[enerhiyang madilim]], 23% [[materyang madilim|malamig na materyang madilim]] at 4% [[materyang baryoniko|ordinaryong materya]]. Dahil dito, ang densidad ng mga atomo ay nasa order ng isang atomong [[hidroheno]] sa bawat apat na kubikong metro ng [[bolyum]].<ref>{{cite web|last = Hinshaw|first = Gary |date= February 10, 2006|url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html|title = What is the Universe Made Of?|publisher = NASA WMAP|accessdate = 2007-01-04}}</ref> Ang mga katangian ng enerhiyang madilim at materyang madilim ay hindi pa alam. Ang materyang madilim ay nagga[[grabidad]] bílang ordinaryong materya kaya ay kumikilos upang pabagalin ang metrikong paglawak ng kalawakan. Taliwas dito, ang enerhiyang madilim ay nagpapabilis ng paglawak ng uniberso. Ang uniberso ay hindi pareho sa lahat ng mga panahon sa kasaysayan nito. Halimbawa, ang mga relatibong populasyon ng mga [[quasar]] at galaksiya ay nagbago at ang mismong kalawakan ay lumalawak. Ang paglawak na ito ay nagpapaliwanag kung paanong namamasdan ng mga siyentipiko sa mundo ang liwang mula sa isang galaksiya ng layong 30 bilyong taong-liwanag kahit ang liwanag ay naglakbay lamang ng 13 bilyong taon. Ang pinaka-espasyo sa pagitan nila ay lumawak. Ang paglawak na ito ay umaayon sa obserbasyon na ang liwanag mula sa mga malalayong galaksiya ay nag-[[redshift]]. Ang mga [[photon]] na inilabas ay nahatak sa mas mahabang mga [[wavelength]] at mas mababang mga [[frequency]] sa kanilang paglalakbay. Ang rate ng paglawak ng kalawakang ito ay papabilis nang papabilis batay sa mga pag-aaral ng mga [[Type Ia supernova]] at sinusuportahan ng ibang mga datos. Ang relatibong mga praksiyon ng mga iba't ibang elementong kimikal partikular na ang mga pinakamagaang na mga atomo gaya ng [[hidroheno]], [[deuterium]] at [[helium]]&nbsp;— ay tila magkatulad sa buong uniberso at sa buong mapagmamasdang kasaysayan nito.<ref>{{cite web|last = Wright|first = Edward L. |date= September 12, 2004|url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/BBNS.html|title = Big Bang Nucleosynthesis|publisher = UCLA|accessdate = 2007-01-05}}<br />{{cite journal|author=M. Harwit, M. Spaans|title=Chemical Composition of the Early Universe|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-05-20_589_1/page/52|journal=The Astrophysical Journal|year=2003 |volume=589 |issue=1|pages=53–57|bibcode=2003ApJ...589...53H|doi = 10.1086/374415|arxiv = astro-ph/0302259}}<br />{{cite journal|author=C. Kobulnicky, E. D. Skillman|title=Chemical Composition of the Early Universe|journal=Bulletin of the American Astronomical Society|year=1997 |volume=29|page=1329|bibcode=1997AAS...191.7603K|last2=Skillman}}</ref> Ang uniberso ay tila ay may higit na mas maraming [[materya]] kesa [[antimaterya]] na isang asimetriyang posibleng nauugnay sa mga obserbasyon ng [[paglabag na CP]].<ref>{{cite web|date = October 28, 2003|url = http://www.pparc.ac.uk/ps/bbs/bbs_antimatter.asp|title = Antimatter|publisher = Particle Physics and Astronomy Research Council|accessdate = 2006-08-10|archive-date = 2004-03-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20040307075727/http://www.pparc.ac.uk/Ps/bbs/bbs_antimatter.asp|url-status = dead}}</ref> Ang uniberso ay lumilitaw na walang net na [[kargang elektriko]] at kaya ang [[grabidad]] ay lumilitaw na nananaig na interaksiyon sa mga isklang habang kosmolohikal. Ang uniberso ay lumilitaw rin na walang net [[momentum]] o [[angular momentum]]. Ang kawalan ng net na karga at momentum ay sumusunod sa mga tinatanggap na batas na pisikal(na respektibong [[batas ni Gauss]] at sa hindi-diberhensiya ng [[stress-energy-momentum pseudotensor]]) kung ang uniberso ay may hangganan.<ref>Landau and Lifshitz (1975), p. 361.</ref> Ang uniberso ay lumilitaw na may isang makinis na [[continuum na espasyo-panahon]] na binubuo ng tatlong mga dimensiyong pang-espasyo at isang dimensiyong panahon. Sa aberahe, ang kalawakan ay napagmamasdang napakahalos patag(malapit sa serong [[kurbada]]) na nangangahulugan ang [[heometriyang Euclidean]] ay totoong eksperimental sa buong halos ng uniberso.<ref name="Shape">[http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm/mr_content.html WMAP Mission: Results&nbsp;– Age of the Universe]. Map.gsfc.nasa.gov. Retrieved 2011-11-28.</ref> Ang espasyo-panahon ay lumilitaw rin na mayroong [[espasyong simpleng magkadugtong|simpleng magkadugtong]] na [[topolohiya]] kahit papaano sa iskalang haba ng mapapagmasdang uniberso. Gayunpaman, ang mga kasalukuyang obserbasyon ay hindi maaaring hindi magsama ng mga posibilidad na ang uniberso ay may mas maraming mga dimensiyon at ang espasyo-panahon nito ay may isang maraming magkakadugton na global na topolohiya sa analohiya sa mga silindrikal o [[toroid]]al na mga topolohiya ng mga espasyong dalawang dimensiyonal.<ref name="_spacetime_topology">{{cite conference |first = Jean-Pierre |last = Luminet |coauthors = Boudewijn F. Roukema |title = Topology of the Universe: Theory and Observations |booktitle = Proceedings of Cosmology School held at Cargese, Corsica, August 1998 |year = 1999 |arxiv = astro-ph/9901364 }}<br />{{cite journal |last = Luminet|first = Jean-Pierre |author2 = J. Weeks, A. Riazuelo, R. Lehoucq, J.-P. Uzan |title = Dodecahedral space topology as an explanation for weak wide-angle temperature correlations in the cosmic microwave background |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-10-09_425_6958/page/592|journal = [[Nature (journal)|Nature]] |volume = 425|issue = 6958|pages = 593–595 |year=2003 |pmid = 14534579 |arxiv = astro-ph/0310253 |doi =10.1038/nature01944 |bibcode = 2003Natur.425..593L}}</ref> == Hugis == Ang hugis o heometriya ng uniberso ay kinabibilangan ng parehong lokal na heometriya sa mapagmamasdang uniberso at global na heometriya na maaari o hindi maaaring masukat. Ang hugis ay maaaring tumukoy sa kurbada at topolohiya. Ang paksa ay nag-iimbestiga kung aling [[3-manifold]] ang tumutugma sa seksiyong pangespasyo sa kapwa gumagalaw na mga koordinado ng apat na dimensiyonal na [[espasyo-panahon]] ng uniberso. Ang mga kosmologo ay normal na gumagawa sa isang ibinigay na tulad ng espasyong hiwa ng espasyo-panahon na tinatawag na kapwa gumagalaw na mga koordinado. Sa mga modelong [[Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker metric|Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker]] (FLRW), ang kasalukuyang pinakasikat na hugis ng uniberso na natagpuang umaayon sa mga datos ng obserbasyon ayon sa mga kosmologo ang modelong walang hangganang patag.<ref name="nasa_popular_uni_curv">[http://map.gsfc.nasa.gov/Universe/uni_shape.html Shape of the Universe], WMAP website at NASA.</ref> Ang ibang mga modelong FLRW ay kinabibilangan ng espasyong Poincaré dodecahedral <ref name="Nat03">{{cite journal|last = Luminet|first = Jean-Pierre|authorlink = Jean-Pierre Luminet|author2 = Jeff Weeks, Alain Riazuelo, Roland Lehoucq, Jean-Phillipe Uzan|title = Dodecahedral space topology as an explanation for weak wide-angle temperature correlations in the cosmic microwave background|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-10-09_425_6958/page/593|journal = Nature|volume = 425|issue =6958|pages = 593–5 |date = 2003-10-09|arxiv = astro-ph/0310253|doi = 10.1038/nature01944|pmid = 14534579 |bibcode = 2003Natur.425..593L}}</ref><ref name="RBSG08">{{cite journal|last =Roukema|first =Boudewijn|author2 = Zbigniew Buliński, Agnieszka Szaniewska, Nicolas E. Gaudin|title =A test of the Poincare dodecahedral space topology hypothesis with the WMAP CMB data|journal = Astronomy and Astrophysics|volume =482|issue = 3| page =747|year = 2008|arxiv =0801.0006|doi =10.1051/0004-6361:20078777|bibcode=2008A&A...482..747L}}</ref> at [[Picard horn]].<ref name="planck_cosmological_parameters"/><ref name="Aurich0403597">{{cite journal|last =Aurich|first =Ralf|author2 =Lustig, S., Steiner, F., Then, H.|title =Hyperbolic Universes with a Horned Topology and the CMB Anisotropy|journal =Classical and Quantum Gravity|volume =21|issue = 21| pages =4901–4926|year =2004 |doi = 10.1088/0264-9381/21/21/010 |arxiv=astro-ph/0403597|bibcode=2004CQGra..21.4901A}}</ref><ref>{{cite web |title = Planck reveals 'almost perfect' universe |url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2013/mar/21/planck-reveals-almost-perfect-universe |work = Michael Banks |publisher = Physics World |date = 2013-03-21 |accessdate = 2013-03-21}}</ref> == Relihiyon == {{main|Kosmolohiyang relihiyoso}} Ang [[kosmolohiyang relihiyoso]] ang mga katawan ng paniniwala sa iba't ibang mga tradisyong [[relihiyon|relihiyoso]] at [[mitolohiya|mitolohikal]] na nagtatangkang magpaliwanag ng pinagmulan ng uniberso. ==Multiberso== Ang pag-iral ng multiberso o maraming mga uniberso ay isang hipotesis sa [[kosmolohiya]], [[pisika]], [[astronomiya]], [[pilosopiya]], [[sikolohiya]], [[musika]] at mga [[piksiyon sa siyensiya]] at maging kuwento sa [[pantasiya]]. Ito ay tinatawag sa mga pangalang "mga unibersong paralelo", "mga unibersong alternatibo", "mga unibersong quantum", at iba iba. Ito ay batay sa [[interpretasyong maraming mga mundo]] ng [[mekanikang quantum]]. Ayons sa pisikong teoretikal na Nobel laureate na si [[Steven Weinberg]], kung ang multiberso o maraming uniberso ay umiiral, ang paghahanap ng makatwirang paliwanag para sa mga tiyak na mga halaga ng mga masa ng mga [[quark]] ng [[Pamantayang Modelo]] ay mawawasak sapagka't ang kanilang ang mga halaga ay isang aksidente ng partikular na bahagi ng multiberso na ating tinitirhan.<ref>{{cite magazine |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/nov/07/physics-what-we-do-and-dont-know/|title= Physics: What we do and don't know |last1= Weinberg |first1= Steven |date= 20 November 2007 |magazine= The New York Review of Books }}</ref> == Tingnan din == * [[Multiberso]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Sansinukob| ]] [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Kosmolohiya]] [[Kategorya:Pisikal na bagay]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] {{Nature nav}} pbu9ziesg0zhw8ursvddv9xoi76xepj 0 65859 2212728 2199722 2026-06-22T17:59:00Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 8 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212728 wikitext text/x-wiki {{for|salitang balbal na HIV|Pagpapakalbo#Salitang balbal}} {{Infobox sakit | Name = HIV | Image = HI-virion-structure en.svg | Caption = Diagrama ng HIV | Width = 190 | ICD10 = B20-B24 | ICD9 = {{ICD9|042}}-{{ICD9|044}} | DiseasesDB = | MedlinePlus = 000602 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 783434 | eMedicine_mult = | MeshID = D006678 | OMIM = 609423 }} Ang '''Human immunodeficiency virus''' ('''HIV''') ay isang [[lentivirus]] na kasapi ng mag-anak na [[retrovirus]] na nagsasanhi ng nahahawang karamdaman na tumatapyas ng panangga ng katawan o ''[[AIDS|acquired immunodeficiency syndrome]]'' (AIDS),<ref name="pmid8493571">{{cite journal |author=Weiss RA |title=How does HIV cause AIDS? |journal=Science |volume=260 |issue=5112 |pages=1273–9 |year=1993 |month=May |pmid=8493571 |doi= 10.1126/science.8493571|url=https://archive.org/details/sim_science_1993-05-28_260_5112/page/1272|bibcode = 1993Sci...260.1273W }}</ref><ref name="pmid18947296">{{cite journal |author=Douek DC, Roederer M, Koup RA |title=Emerging Concepts in the Immunopathogenesis of AIDS |journal=Annu. Rev. Med. |volume=60 |issue= |pages=471–84 |year=2009 |pmid=18947296 |pmc=2716400 |doi=10.1146/annurev.med.60.041807.123549}}</ref>. Ang [[AIDS]] ay isang kalagayan sa mga tao kung saan ang patuloy ng paghina ng panangga ng katawan ay pumapayag sa mga mapanganib na mga [[oportunistikong mga impeksiyon]] na manaig. Ang pagsakop ng HIV ay nangyayari sa pamamagitan ng paglipat ng [[dugo]], [[semilya]], [[pluido ng puke]], [[bagong paglabas]] sa mga lalake, o [[gatas ng suso]] sa mga mga babae. Sa loob ng mga bantu, ang HIV ay umiiral bilang malayang mga partikulong [[virus]] at virus sa loob ng nadamay na [[puting dugo]]. Ang apat na pangunahing mga paraan ng pagkahawa ang [[hindi ligtas na pakikipagtalik]], nadapuang karayom na itinurok sa isang nasakop na tao, sa gatas ng suso ng ina at pagkahawa mula sa nasakop ina sa kaniyang sanggol na ipinanganak. Ang pagsala (Ingles: screening) sa mga produktong dugo para sa HIV ay malaking nakabawas o nag-alis ng pagpasa sa pamamagitan ng mga [[pagsasalin ng dugo]] o mga impektadong produktong dugo sa mga [[papaunlad na bansa]]. Ang pagsakop ng HIV sa mga tao ay itinuturing na isang [[pandemiko ng AIDS|salot]] ng [[Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan]] (World Health Organization o WHO). Gayunpaman, ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng HIV.<ref name="cdc1">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/hiv/resources/reports/hiv_prev_us.htm |title=CDC&nbsp;– HIV/AIDS&nbsp;– Resources&nbsp;– HIV Prevention in the United States at a Critical Crossroads |publisher=Cdc.gov |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref><ref name=cdc2>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/FastFacts-MSM-FINAL508COMP.pdf |title=HIV and AIDS among Gay and Bisexual Men |format=PDF |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref> Mula sa pagkakatuklas nito noong 1981 hanggang 2006, ang AIDS ay pumatay ng higit sa 25 milyong katao sa buong mundo.<ref name="UNAIDS2006"/> Ang HIV ay humahawa sa mga 0.6% ng [[populasyon ng mundo]].<ref name="UNAIDS2006">{{cite book | author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] | year = 2006 | title = 2006 Report on the global AIDS epidemic | chapter = Overview of the global AIDS epidemic | chapterurl = http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH02_en.pdf | accessdate = 2006-06-08 | format= PDF | isbn =9291734799 }}</ref> Noong 2009, ang AIDS ay pumatay ng mga tinatayang 1.9 milyong mga katao na mas mababa sa kasukdulang pandaigdigang 2.1 milyon noong 2004.<ref name="UNAIDS2010">{{cite book | author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] | year = 2010 | title = UN report on the global AIDS epidemic 2010 | chapter = Overview of the global AIDS epidemic | chapterurl = http://www.unaids.org/globalreport/Global_report.htm | accessdate = | format= | isbn =978-92-9173-871-7 }}</ref> Ang tinatayang mga 260,000 bata ay namatay sa AIDS noong 2009.<ref name=UNAIDS2010/> Ang hindi pantay na bilang ng mga kamatayan na sanhi ng AIDS ay nangyayari sa [[Sub-Saharan Aprika]] na nagpapaantala ng paglagong [[ekonomiko]] at nagpapalala ng bigat ng kahirapan sa mga bansang ito.<ref name=Greener>{{cite book | author = Greener, R. | year = 2002 | title = State of The Art: AIDS and Economics | chapter = AIDS and macroeconomic impact | chapterurl = http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll?BU=http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll&QF0=DocNo&QI0=285428&TN=Popline&AC=QBE_QUERY&MR=30%25DL=1&&RL=1&&RF=LongRecordDisplay&DF=LongRecordDisplay | editor = S, Forsyth (ed.) | edition = | pages = 49–55 | publisher = IAEN | access-date = 2021-08-07 | archive-date = 2010-01-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100131090753/http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll?BU=http%3A%2F%2Fdb.jhuccp.org%2Fics-wpd%2Fexec%2Ficswppro.dll&QF0=DocNo&QI0=285428&TN=Popline&AC=QBE_QUERY&MR=30%25DL%3D1&&RL=1&&RF=LongRecordDisplay&DF=LongRecordDisplay | url-status = dead }}</ref> Tinatayang ang 22.5 milyong mga katao o 68% ng kabuuang pandaigdigang kaso ng HIV ay nakatira sa sub-Saharan Aprika na tirahan rin ng 90% ng pandaigdigang 16.6 milyong mga bata na naulila ng HIV.<ref name=UNAIDS2010/> Ang paggamot gamit ang [[drogang antiretroviral]] ay nagpapabawas ng rate ng kamatayan at at mga karamdaman sa impeksiyong HIV.<ref name=Palella>{{cite journal | author=Palella, F. J. Jr, Delaney, K. M., Moorman, A. C., Loveless, M. O., Fuhrer, J., Satten, G. A., Aschman and D. J., Holmberg, S. D. | title=Declining morbidity and mortality among patients with advanced human immunodeficiency virus infection. HIV Outpatient Study Investigators | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1998-03-26_338_13/page/n37 | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=853–860 | volume=338 | issue=13 | pmid=9516219 | doi=10.1056/NEJM199803263381301 }}</ref> Bagaman ang mga gamot na antiretroviral ay hindi pa pangkalahatang makukuha (available), ang pagpapalawig ng mga programang terapiyang antiretroviral mula 2004 ay tumulong sa pagbabaligtad ng mga kamatayang sanhi ng AIDS at mga bagong impeksiyon sa maraming mga bahagi ng mundo.<ref name="UNAIDS2010"/> Ang pinatinding kamalayan at mga paraang pang-iwas gayundin ang natural na takbo ng epidemiko ay gumampan rin ng papel. Gayunpaman, ang tinatayang 2.6 milyong katao ay bagong nahawaan noong 2009.<ref name="UNAIDS2010"/> Ang HIV ay humahawa sa mga mahalagang [[selula]] sa [[sistemang immuno]] gaya ng [[nakatutulong na selulang T]] (na spesipiko rito ang mga selulang T na [[CD4]]<SUP>+</SUP>), [[macrophage]], at [[selulang dendritiko]].<ref>{{cite pmid | 20598938 }}</ref> Ang impeksiyong HIV ay nagdudulot ng mababang mga lebel o bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na mga [[selulang T]] sa pamamagitan ng tatlong mga pangunahing mekanismo: Una, ang direktang pagpatay ng mga impektadong selula; ikalawa, pagpapadami ng rate ng [[apoptosis]] sa mga impektadong selula; at ikatlo, pagpatay ng impektadong CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[CD8 cytotoxic lymphocyte]] na kumikilala ng mga impektadong selula. Kapag ang bilang ng mga CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay bumagsak ng mababa sa kritikal (mahalagang) na lebel, ang [[pinapamagitan ng selulang immunidad]] ay nawawala at ang katawan ay nagiging patuloy na mas marupok sa mga oportunistikong mga impeksiyon. Ang karamihan sa mga taong impektadong ng HIV-1 ay kalaunang tumutungo sa [[AIDS]].<ref>{{cite pmid | 20628133 }}</ref> Ang mga indibidwal na ito ay karamihang namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]] na kaugnay ng progresibong pagkabigo ng [[sistemang immuno]].<ref name=Lawn>{{ cite journal | author=Lawn SD | title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection | journal=J. Infect. Dis. | year=2004 | pages=1–12 | volume=48 | issue=1 | pmid=14667787 | doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001 }}</ref> Ang HIV ay nagpapatuloy sa AIDS sa isang nagbabagong rate na apektado ng viral, hosto (host) at mga paktor pang-kapaligiran. Ang karamihan ay tumutungo sa AIDS sa loob ng 10 taon pagkatapos mahawaan ng HIV. Ang iba ay mas tutuloy sa AIDS ng mas mabilis samatalang para sa ilan ay mas matagal ang pagtuloy sa AIDS.<ref name=Buchbinder>{{cite journal | author=Buchbinder SP, Katz MH, Hessol NA, O'Malley PM, Holmberg SD. | title=Long-term HIV-1 infection without immunologic progression | journal=AIDS | year=1994 | pages=1123–8 | volume=8 | issue=8 | pmid=7986410 | doi=10.1097/00002030-199408000-00014 }}</ref><ref name=CGAIHS>{{cite journal | title=Time from HIV-1 seroconversion to AIDS and death before widespread use of highly active antiretroviral therapy: a collaborative re-analysis. Collaborative Group on AIDS Incubation and HIV Survival including the CASCADE EU Concerted Action. Concerted Action on SeroConversion to AIDS and Death in Europe | url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2000-04-01_355_9210/page/1130 | journal=Lancet | volume=355 | issue=9210 | pages=1131–7 | year=2000 | month=April | pmid=10791375 | doi=10.1016/S0140-6736(00)02061-4 }}</ref> Ang paggamot gamit ang mga [[medikasyong anti-retroviral]] ay nagpapadagdag ng [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga taong nahawaan ng HIV. Kahit pa ang HIV ay nagpatuloy sa AIDS, ang [[aberahe]]ng panahon ng pagpapatuloy (survival) sa terapiyang antiretroviral ay tinatayang higit sa 5 taon.<ref name=Schneider>{{ cite journal | author=Schneider MF, Gange SJ, Williams CM, Anastos K, Greenblatt RM, Kingsley L, Detels R, Munoz A | title=Patterns of the hazard of death after AIDS through the evolution of antiretroviral therapy: 1984–2004 | journal=AIDS | year=2005 | pages=2009–18 | volume=19 | issue=17 | pmid=16260908 | doi=10.1097/01.aids.0000189864.90053.22 }}</ref> Kung ito ay hindi nagamot ng terapiyang antiretroviral, ang indibidwal na may AIDS ay namamatay sa loob ng isang taon.<ref name=Morgan2>{{ cite journal | author=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA | title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries? | journal=AIDS | year=2002 | pages=597–632 | volume=16 | issue=4 | pmid=11873003 | doi=10.1097/00002030-200203080-00011 }}</ref> == Klasipikasyon == {{see also|Mga pangilalim na uri ng HIV}} {| class="wikitable" border="1" style="float:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |+Paghahambing ng mga [[species]] ng HIV |- ! Species !! [[Birulensiya]] !! [[Paghawa]] !! Paglaganap !! Pinagpalagay na pinagmulan |- ! HIV-1 | Mataas || Mataas || Pandaigdigan || [[Chimpanzee]] |- ! HIV-2 | Mababa || Mababa || Kanlurang Aprika || [[Sooty Mangabey]] |} Ang HIV ay kasapi ng [[genus]] na ''[[Lentivirus]]'',<ref name=ICTV61.0.6>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm | title=61.0.6. Lentivirus | accessdate=2006-02-28 }}</ref> na kasapi ng pamilyang [[Retroviridae]].<ref name=ICTV61.>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm | title=61. Retroviridae | accessdate=2006-02-28 }}</ref> Ang mga Lentiviruse ay nag-aangkin ng maraming mga karaniwang mga katangiang [[morpolohiya|morpolohikal]] at [[biolohikal]]. Maraming mga espesye ay nahahawaan ng lentivirus na mailalarawang responsable sa pangmatagalang mga sakit na may mahabang [[yugtong inkubasyon]].<ref name=Levy>{{cite journal | author=Lévy, J. A. | title=HIV pathogenesis and long-term survival | journal=AIDS | year=1993 | pages=1401–10 | volume=7 | issue=11 | pmid=8280406 | doi=10.1097/00002030-199311000-00001 }}</ref> Ang mga Lentivirus ay naipapasa bilang may isang-hibla, positibong-[[senso (molekular na biolohiya)|senso]] na nakatakip na mga [[virus na RNA]]. Sa pagpasok sa inaasintang [[selula]], ang viral na [[genome]] ng [[RNA]] ay kinokonberte ([[kabaligtarang transkripsiyon]]) sa dalawang-hiblang [[DNA]] ng isang kinokodigong viral na [[kabaligtarang transcriptase]] na inihahatid sa kahabaan ng viral genome sa partikulong virus. Ang nagreresultang viral DNA ay ipinapasok naman sa [[nucleus ng selula]] at isinasama sa selular na DNA ng kinokodigong viral na [[integrase]] at mga kapwa-paktor na hosto.<ref name="JASmith">{{cite journal | author= Smith, Johanna A.; Daniel, René (Division of Infectious Diseases, Center for Human Virology, Thomas Jefferson University, Philadelphia) |title= Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses |journal=ACS Chem Biol|volume=1|issue=4 |pages= 217–26 | year= 2006 |pmid= 17163676 |doi=10.1021/cb600131q |url= }}</ref> Kapag ito ay naisama na, ang virus ay maaaring maging [[yugtong inkubasyon|latento]] na pumapayag sa virus at mga selulang hosto nito na makaiwas sa pagkakatuklas (detection) ng [[sistemang immuno]]. Sa alternatibong paraan, ang virus ay maaring [[transkripsiyon (henetika)|tinranskriba]] na lumilikha ng bagong mga genome na RNA at mga protinang viral na kinakahon at inilalabas mula sa selula habang ang mga bagong partikulong virus na nagpasimula ng [[replikasyon]] (pagkopya) ay bagong [[siklo|sumiklo]]. Ang dalawang mga uri ng HIV ay inilalarawan na: [[HIV-1]] at [[HIV-2]]. Ang HIV-1 ang virus na naunang natuklasan at pinangalanang LAV at HTLV-III. Ito ay mas [[birulente]], mas nakahahawa,<ref>{{cite journal | title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal | url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573 | last=Gilbert | first=PB et al | journal=Statistics in Medicine | date=28 Pebrero 2003| volume=22 | issue=4 | pages=573–593 | pmid=12590415 | doi=10.1002/sim.1342 | last2=McKeague | first2=IW | last3=Eisen | first3=G | last4=Mullins | first4=C | last5=Guéye-Ndiaye | first5=A | last6=Mboup | first6=S | last7=Kanki | first7=PJ}}</ref> at ang sanhi ng karamihan sa mga impeksiyong HIV sa buong mundo. Ang mas mababang nakakahawang HIV-2 kumpara sa HIV-1 ay nagpapahiwatig na ang mas kaunti sa mga nalantad sa HIV ay mahahawaan kada paglalantad. Dahil sa relatibong mahinang kakayahan nito sa pagpasa, ang HIV-2 ay karamihang nakalagak lamang sa [[Kanlurang Aprika]].<ref name=Reeves>{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–65 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid=12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0 }}</ref> == Mga tanda at sintomas == [[Talaksan:Hiv-timecourse copy.svg|300px|thumb|right|Isang nilahat na [[grapo]] ng ugnayan sa pagitan ng mga kopya ng HIV (bigat na viral) at mga bilang ng CD4 sa [[aberahe]]ng panahon ng hindi nagamot na impeksiyon ng HIV. Ang anumang kurso ng sakit ng isang partikular na indibiwal maaaring may malaking pagkakaiba.{{legend-line|blue solid 2px|CD4<sup>+</sup> T cell count (cells per µL)}} {{legend-line|red solid 2px|HIV RNA copies per&nbsp;mL of plasma}}]] Ang impeksiyon o pagkahawa ng HIV-1 ay kaugnay ng patuloy na pagbaba ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na [[selulang T]] at pagdagdag ng [[bigat na viral]] na lebel ng HIV sa [[dugo]]. Ang yugto ng impeksiyon ay maaaring matukoy sa pamamagitan ng pagsukat ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na selulang T at bigat na viral ng pasyente. Ang mga yugto ng impeksiyong HIV ay [[Acute (medical)|impeksiyong acute]] (na kilala rin bilang pangunahing impeksiyon), [[latensiya]] at [[AIDS]]. Ang impeksiyong acute ay tumatagal ng ilang mga linggo at maaaring kabilangan ng mga sintomas gaya ng [[lagnat]] (fever), [[lymphadenopathy]]&nbsp; (pamamaga ng [[kulani]]), [[pharyngitis]]&nbsp; (masakit na lalamunan o sore throat), [[rash]], [[myalgia]]&nbsp; (kirot sa masel), [[malaise]], at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamuna. Ang yugtong latensiya ay sumasangkot sa kaunti o walang mga sintomas at maaaring tumagal mula 2 linggo hanggang 20 taon o higit pa depende sa indibidwal. Ang panghuling yugto ng pagkahawa ng HIV ang AIDS. Ito ay inilalarawan ng mababang bilang ng CD4+ na selulang T (mas kaunti sa 200 kada mikrolitro) at paglitaw ng iba't ibang mga [[oportunistikong impeksiyon]], [[kanser]] at iba pang mga kondisyon. Ang maliit na lebel ng mga impektado ng HIV-1 na indibidwal ay nagpapanatili ng mataas na lebel ng mga CD4+ na selulang T nang walang [[terapiyang antiretroviral]]. Gayunpaman, ang karamihan sa mga ito ay may natutuklasan (detectable) na bigat na viral at kalaunan ay tumutuloy sa AIDS nang walang paggamot bagaman mas mabagal sa iba. Ang mga indibidwal na ito ay inuuri bilang kontroler ng HIV o [[pangmatagalang hindi tagatuloy]] (long-term nonprogressors o LTNP). Ang mga indibiwal na nagpapanataili ng bilang ng CD4+ ng selulang T at mayroon ring mababa at hindi matutuklasang bigat na viral nang walang paggamot ng antiretroviral ay tinatawag na mga elitistang kontrol o mga elitistang tagasupil (ES).<ref name=Grabar>{{cite journal | author=Grabar, S., Selinger-Leneman, H., Abgrall, S., Pialoux, G., Weiss, L., Costagliola, D. | title=Prevalence and comparative characteristics of long-term nonprogressors and HIV controller patients in the French Hospital Database on HIV |journal=AIDS | year=2009 | pages=1163–1169 | volume=23 | issue=9 | pmid=19444075 |doi=10.1097/QAD.0b013e32832b44c8}}</ref><ref>{{Cite pmid|20350494}}</ref> === Impeksiyong acute === {{Main|Acute HIV infection}} [[Talaksan:Symptoms of acute HIV infection.png|thumb|right|300px|Mga pangunahing sintomas ng impeksiyong HIV]] Ang impeksiyong HIV ay pangkalahatang nangyayari sa pagpapakilala ng mga [[pluidong pangkatawan]] mula sa impektado indibidwal (''indibidwal na may HIV'') tungo sa katawan ng isang indibidwal na hindi impektado (''indibidwal na walang HIV''). Ang isang yugto ng mabilisang [[replikasyong viral]] ay nagreresulta, na nagdudulot sa pagsagana ng virus sa [[periperal na dugo]]. Sa yugto ng pangunahing impeksiyon, ang lebel ng HIV ay maaaring umabot ng ilang mga milyong partikulo ng virus kada mililitro ng dugo.<ref name=Piatak>{{cite journal | author=Piatak, M., Jr, Saag, M. S., Yang, L. C., Clark, S. J., Kappes, J. C., Luk, K. C., Hahn, B. H., Shaw, G. M. and Lifson, J.D. | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-03-19_259_5102/page/1748 | journal=Science | year=1993 | pages=1749–1754 |volume=259 | issue=5102 | pmid=8096089 | doi=10.1126/science.8096089|bibcode = 1993Sci...259.1749P }}</ref> Ang dugong ito ay sinasamahan ng maliwanag na pagbagsak ng bilang ng mga sumisirkulong CD4<sup>+</sup> na selulang T. Ang acute na viremia na ito ay iniuugnay sa halos lahat ng mga pasyente sa aktibasyon (pagpapagana) ng [[cytotoxic T cell|CD8<sup>+</sup> na mga selulang T]] na pumapatay ng mga selulang impektado ng HIV at kalaunan ng produksiyon ng [[antibody]] o [[seroconversion]]. Ang dugong CD8<sup>+</sup> na selulang T ay ipinagpapalagay na mahalaga sa pagkokontrol ng mga lebel ng virus na sumusukdol (peak) at pagkatapos ay bumabagsak habang ang bilang ng CD4<sup>+</sup> selulang T ay muling tumataas. Ang isang mabuting dugong CD8<sup>+</sup> na selulang T ay inigunay sa mas mabagal na pagpapatuloy ng sakit at isang mas mabuting [[prognosis]] bagaman ito ay hindi nagtatanggal ng virus.<ref name=Pantaleo1998> {{cite journal | author=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS. | title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia | journal=Proc Natl Acad Sci U S A. | year=1997 | pages=254–258 | volume=94 | issue=1 | pmid=8990195 | doi=10.1073/pnas.94.1.254 | pmc=19306 |bibcode = 1997PNAS...94..254P }}</ref> Sa yugtong ito (na karaniwang ay 2–4 linggo pagkatapos ng pagkakalantad), maraming mga indibidwal ay nagkakaroon ng [[influenza]] o tulad ng [[mononucleosis]] na sakit na tinataag na [[acute HIV infection]] na ang pinakaraniwang mga sintomas ay kinabibilangan ng [[lagnat]][[lymphadenopathy]], [[pharyngitis]], [[rash]], [[myalgia]], [[malaise]] at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamunan, at maaari ring kabilangan ng mas hindi karaniwang [[sakit sa ulo]], [[nausea]], at [[pagsusuka]], lumaking [[atay]]/[[spleen]], [[pagbawas ng timbang]], [[Candidiasis|thrush]], at mga [[neurolohikal]] na sintomas. Ang mga impektadong indibidwal ay maaaring makaranas ng lahat o ilan o wala sa mga sintomas na ito. Ang tagal ng mga sintomas ay nag-iiba iba na ang aberahe ay 28 araw at karaniwan ay tumatagal ng hindi bababa sa isang linggo.<ref name=Kahn> {{cite journal | author=Kahn, J. O. and Walker, B. D. | title=Acute Human Immunodeficiency Virus type 1 infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=33–39 | volume=331 | issue=1 | pmid=9647878 | doi=10.1056/NEJM199807023390107 }}</ref> Dahil sa mga hindi spesipikong kalikasan ng mga sintomas na ito, ang mga ito ay kadalasang hindi nakikilala bilang mga tanda ng impeksiyong HIV. Kahit pa ang mga pasyente ay pumunta sa kanilang mga doktor o hospital, ang mga ito ay kadalasang nabibigyan ng maling [[diagnosis]] na merong may isa sa mas karaniwang mga [[nakahahawang sakit]] na may parehong mga sintomas. Dahil dito, ang mga pangunahing sintomas na ito ay hindi ginagamit sa pagda-diagnos ng impeksiyong HIV dahil ang mga ito ay hindi nakikita sa lahat ng mga kaso at dahil sa marami sa mga ito ay sinasanhi ng ibang mas karaniwang mga sakit. Gayunpaman, ang pagkilala ng sindroma ay mahalaga dahil ang pasyente ay mas nakahahawa sa yugtong ito. <ref name="pmid11187417">{{cite journal |author=Daar ES, Little S, Pitt J, ''et al.'' |title=Diagnosis of primary HIV-1 infection. Los Angeles County Primary HIV Infection Recruitment Network |journal=Ann. Intern. Med. |volume=134 |issue=1 |pages=25–9 |year=2001 |pmid=11187417 |doi=}}</ref> === Impeksiyong kroniko === Ang isang malakas ng pagtatanggol ng [[sistemang immuno]] ay nagbabawas ng mga partikulong virus sa [[daluyang ng dugo]] na naghuhudyat ng pagsisimula ng pangalawa o kronikong (chronic) impeksiyong HIV. Ang pangalawang yugto ng impeksiyong HIV ay iba iba mula 2 linggo hanggang 20 taon. Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang HIV ay aktibo sa mga [[kulani]] na karaniwan ay patuloy ang pamamaga bilang tugon sa malaking mga halaga ng virus na nabitag (trapped) sa follicular na [[dendritikong selula]]ng network.<ref name=burton> {{cite journal | author=Burton GF, Keele BF, Estes JD, Thacker TC, Gartner S. | title=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis | journal=Semin Immunol. | year=2002 | pages=275–284 | volume=14 | issue=4 | pmid=12163303 | doi=10.1016/S1044-5323(02)00060-X }} </ref> Ang mga nakapaligid na [[tisyu]] na mayaman sa CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay maaari ring maging impektado at ang mga partikulong viral ay natitipon sa parehong mga impektadong selula at bilang malayang virus. Ang mga indibidwal na nasa yugtong ito ay nakahahawa pa rin. Sa panahong ito, ang [[Helper T cell|CD4<SUP>+</SUP> CD45RO<SUP>+</SUP> na selulang T]] ay nagdadala ng karamihan sa mga bigat na proviral.<ref name=clapham> {{cite journal | author=Clapham PR, McKnight A. | title=HIV-1 receptors and cell tropism | journal=Br Med Bull. | year=2001 | pages=43–59 | volume=58 | issue=4 | pmid=11714623 | doi=10.1093/bmb/58.1.43 }}</ref> Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang unang pagsisimula ng terapiyang [[antiretroviral]] ay malaking nagpapaigi ng pagpapatuloy (survival) ng buhay ng indibidwal na may HIV kumpara sa mga indibidwal na may ipinagpalibang terapiya. === AIDS === Kapag ang bilang ng CD4<sup>+</sup> na selulang T ay bumagsak na mas mababa sa kritikal na antas ng 200 selula kada mililitro, ang pinamamagitang selulang [[immunidad]] ay nawawala at ang mga impeksiyon na may iba ibang oportunistikong [[mikrobyo]] ay lumilitaw. Ang unang mga sintomas ay karaniwang kinabibilangan ng katamtaman at hindi maipaliwanag na [[pagbawas ng timbang]], paulit ulit na impeksiyon sa [[traktong respiratoryo]] (gaya ng [[sinusitis]], [[bronchitis]], [[otitis media]], [[pharyngitis]]), [[prostatitis]], skin rashes, at mga singaw sa bibig. Ang mga karaniwang oportunistikong mga impeksiyon at [[tumor]] na ang ang karamihan ay kinokontrol ng masaganang CD4<sup>+</sup> ang pinamamagitan ng selulang T na immunidad ay nagsisimulang makaapekto sa pasyente. Sa karaniwang ang [[resistansiya]] ay nawawala sa simula sa pambibig na espesye ng [[Candida]] at ''Mycobacterium tuberculosis'', na tumutungo sa karagdagang pagiging marupok sa [[pambibig na candiasis]] (thrush) at [[tubercolosis]]. Sa kalaunan, ang muling pagpapagana ng latentong [[Herpesviridae|herpes viruses]] ay maaaring magsanhi ng paglala ng muling paglitaw ng [[herpes simplex]] eruptions, [[shingles]], [[Epstein-Barr virus]]-induced [[Lymphoma|B-cell lymphomas]], o [[Kaposi's sarcoma]]. Ang [[Pneumonia]] na sanhi ng [[fungus]] na ''[[Pneumocystis jirovecii]]'' ay karaniwan at kalimitang nakamamatay. Sa mga huling yugto ng AIDS, ang impeksiyon sa [[cytomegalovirus]] (na isa pang [[Herpesviridae|herpes virus]]) o [[Mycobacterium avium complex]] ay mas nakikita. Hindi lahat ng mga pasyenteng may AIDS ay nakakakuha ng lahat ng mga impeksiyong ito o tumor at mayroong mga ibang tumor at impeksiyon na hindi gaanong makikita ngunit mahalaga pa rin. == Transmisyon (Pagpasa) == {| class="wikitable" style="float:center; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef;" |+ Tinatantiyang kada aktong panganib ng pagkakamit ng HIV sa rutang paglalantad dito<ref name=MMWR3>{{ cite journal |author=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, ''et al.'' |title=Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services |journal=MMWR Recomm Rep |volume=54 |issue=RR–2 |pages=1–20 |year=2005 |month=January |pmid=15660015 |doi= |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5402a1.htm#tab1 | accessdate=2009-03-31 }}</ref><ref name=Jin_et_al>{{ cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6 |pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 |pmc=2852627 }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! abbr="Ruta" | Ruta ng kalantaran ! abbr="Mga impeksiyon" | Tinatantiyang mga impeksiyon kada 10,000<br /> na kalantaran sa impektado o may sakit na indibidwal |- | style="text-align:left"| Transpusyon o pagsasalin ng dugo | 9,000 (90%)<ref name=Donegan>{{ cite journal | author=Donegan E, Stuart M, Niland JC, et al. | title=Infection with human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) among recipients of antibody-positive blood donations | url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1990-11-15_113_10/page/732 | journal=Ann. Intern. Med. | year=1990 | pages=733–739 | volume=113 | issue=10 | pmid=2240875 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang walang paggamot sa HIV) | 2,500 (25%)<ref name=Coovadia>{{ cite journal | author=Coovadia H | title=Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-07-15_351_3/page/288 | journal=N. Engl. J. Med. | year=2004 | pages=289–292 | volume=351 | issue=3 | pmid=15247337 | doi=10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang may kanais nais na paggamot sa HIV) | 100–200 (1%–2%)<ref name=Coovadia/> |- | style="text-align:left"| Pagsasalo sa paggamit sa [[karayom]] o [[siringhe]] sa paggamit ng [[droga]]. | 67 (0.67%)<ref name=Kaplan>{{ cite journal | author=Kaplan EH, Heimer R | title=HIV incidence among New Haven needle exchange participants: updated estimates from syringe tracking and testing data | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. Hum. Retrovirol. | year=1995 | pages=175–176 | volume=10 | issue=2 | pmid=7552482 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Percutaneous (o pambalat) na pagtusok ng impektadong karayom | 30 (0.30%)<ref name=Bell>{{ cite journal | author=Bell DM | title=Occupational risk of human immunodeficiency virus infection in healthcare workers: an overview | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-05-19_102_5b/page/n19 | journal=Am. J. Med. | year=1997 | pages=9–15 | volume=102 | issue=5B | pmid=9845490 | doi=10.1016/S0002-9343(97)89441-7 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (2009 at 2010 na mga pag-aaral) | 170 (1.7%)<sup>‡</sup> [30–890]<ref name=Boily_et_al/> / 143 [48–285]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa data ng 1992 na pag-aaral) | 50 (0.5%)<ref name=ESG>{{ cite journal | author=European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | title=Comparison of female to male and male to female transmission of HIV in 563 stable couples. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=BMJ. | year=1992 | pages=809–813 | volume=304 | issue=6830 | pmid=1392708 | pmc=1881672 | doi=10.1136/bmj.304.6830.809 }}</ref><ref name=Varghese>{{ cite journal | author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW | title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use | url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-01_29_1/page/38 | journal=Sex. Transm. Dis. | year=2002 | pages=38–43 | volume=29 | issue=1 | pmid=11773877 | doi=10.1097/00007435-200201000-00007 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga hindi [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 62 (0.62%)<sup>a</sup> [7–168]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 11 (0.11%)<sup>a</sup> [2–24]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa 1992 pag-aaral) | 6.5(0.065%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa babae-sa-lalake | 38 (0.38%)<sup>‡</sup> [13–110]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa lalake-sa-babae | 30 (0.3%)<sup>‡</sup> [14–63]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Babaeng tumatanggap ng [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 10 (0.1%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /><ref name=Leynaert>{{ cite journal | author=Leynaert B, Downs AM, de Vincenzi I | title=Heterosexual transmission of human immunodeficiency virus: variability of infectivity throughout the course of infection. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=Am. J. Epidemiol. | year=1998 | pages=88–96 | volume=148 | issue=1 | pmid=9663408 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Lalakeng nagpasok ng titi nito sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 5 (0.05%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| [[Fellatio|Paggamit ng bibig sa titi ng lalake]] | 1 (0.01%)<sup>†</sup><sup>b</sup><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Lalakeng [[fellatio|ginamitan ng bibig sa titi nito]] | 0.5 (0.005%)<sup>†</sup><sup>b</sup><ref name=Varghese /> |- |} :<sup>a</sup> Natuklasan ng ilang pag-aaral ang hindi sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta sa impeksiyong HIV sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]].<ref name=Millett_et_al>{{cite journal |author=Millett GA, Flores SA, Marks G, Reed JB, Herbst JH |title=Circumcision status and risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men: a meta-analysis |journal=The Journal of American Medical Association |volume=300 |issue=14 |pages=1674–1684 |year=2009 |month=October |pmid=18840841 |doi= 10.1001/jama.300.14.1674|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/300/14/1674 | accessdate=2010-04-11}}</ref><ref name=Millett_et_al2>Correction about the values although "the pattern of nonsignificant findings remains consistent with the originally published article"[http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama;301/11/1126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515011914/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama |date=2007-05-15 }}</ref> :<sup>b</sup> Ang [[trauma]] o pinsala sa [[bibig]], mga [[Singaw (sakit)|singaw]], pamamaga, sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], [[ehakulasyon]] sa bibig at sistemikong pagsupil ng [[immuno]] ay maaaring magpadagdag ng rate ng pagpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |title=Public Health Agency of Canada |publisher=Phac-aspc.gc.ca |date=2004-12-01 |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623172006/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |url-status=dead }}</ref> :<sup>†</sup> "pinakamahusay na hulang pagtatantiya" :<sup>‡</sup> Tinipong [[probabilidad]] na pagtatantiya ng pagpasa. :Ang naka-bracket na mga halaga ay kumakatawan sa 95% na [[konpidensiyang interbal]]. Ang datos na ipinapakita sa itaas ay kumakatawan sa transmisyon (pagpasa) nang walang gamit na [[kondom]]. Ang panganib ay malaking dumadagdag sa presensiya ng mga [[ulcer]] sa [[ari]] (genital), mga hiwa sa [[mukosa]], sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], o pakikipagtalik sa [[katalik]] na may may taas na [[bigat na viral]] ng HIV. <ref>{{cite web |url=http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |title=University of Hartford |publisher=uhavax.hartford.edu/ |date=2002-03-19 |accessdate=2011-08-14 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930090600/http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |url-status=dead }}</ref> Ang pagkakalantad sa [[prostitusyon]] at ang antas ng pambansang kita ay maaaring makaapekto sa panganib.<ref name=Boily_et_al>{{ cite journal |author=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M |title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=9 |issue=2 |pages=118–129 |year=2009 |month=February |pmid=19179227 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Ang tatlong pangunahing mga ruta ng transmisyon ng HIV ay natukoy. Ang HIV-2 ay naipapasa ng hindi gaanong kadalas sa pamamagitan ng rutang ina-sa-anak at rutang [[pakikipagtalik]] kesa sa HIV-1. === Seksuwal === [[Talaksan:2007 HIV STATISTICS.jpg|thumb|HIV statistics 2007]] Ang karamihan sa mga impeksiyong HIV ay nakukuha sa pamamagitan ng [[hindi ligtas o hindi protektadong pakikipagtalik]] (hindi paggamit ng [[kondom]]). Ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng pagkuha ng HIV.<ref name="cdc1"/><ref name=cdc2/> Ang transmisyon sa pakikipagtalik ay nangyayari kung ang isang impektado ng HIV na mga pluidong inilalabas sa katawan ng isang impektado ng HIV na indibidwal ay dumikit o napunta sa mga [[membrano]] ng [[ari]] (sex organ), [[bibig]] o [[rectum]] ng taong katalik nito na walang sakit na HIV. Sa mga may mataas na sahod na bansa, ang panganib sa babae-sa-lalakeng transmisyon ay 0.04% kada akto ng pakikipagtalik at 0.08% transmisyon kada akto ng pakikipagtalik sa lalake-sa-babae. Sa iba't ibang mga dahilan, ang mga rate na ito ay 4 hanggang 10 mga beses na mas mataas sa may mababang-sahod na mga bansa.<ref name="Boily_et_al"/> Ang rate para sa tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] ay mas matas na 1.7% kada akto ng pakikipagtalik.<ref name=Boily_et_al/> Ang isang 1999 na meta-analisis ng mga pag-aaral ng paggamit ng [[kondom]] ay nagpakitang ang konsistenteng paggamit ng [[latex]] na kondom ay nagbabawas ng panganib ng transmisyong seksuwal ng HIV na mga 85%.<ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |format=PDF |accessdate=2009-01-08 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/5oFAVQUhH?url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, ang [[spermicide]] ay maaaring aktuwal na magpadagdag ng rate ng transmisyon.<ref name="spermicide">{{cite web|url=http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|title=Should spermicides be used with condoms?|publisher=[[United States Food and Drug Administration]]|date=2009-04-30|accessdate=2009-07-23|work=Condoms and Sexually Transmitted Diseases, Brochure|archive-date=2013-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213061836/http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal Global Campaign for Microbicides : Rectal Use of N-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821185718/http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf Nonoxynol-9 Spermicide on HIV Risk List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821194706/http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref> Ang mga [[randoma]]ng kinontrol na mga [[pagsubok medikal]] kung saan ang mga hindi [[tuli]]ng lalake ay randomang itinakda na tuliin sa mga kondisyong malinis at binigyan ng pagpapayo at ibang mga lalakeng hindi natuli ay isinagawa sa [[Timog Aprika]],<ref name=Williams>{{cite journal | author=Williams BG, Lloyd-Smith JO, Gouws E, Hankins C, Getz WM, Hargrove J, de Zoysa I, Dye C, Auvert B. | title=The Potential Impact of Male Circumcision on HIV in Sub-Saharan Africa | journal=PLoS Med | year=2006 | pages=e262 | volume=3 | issue=7 | pmid=16822094 | doi=10.1371/journal.pmed.0030262 | pmc=1489185 }}</ref> [[Kenya]],<ref>{{cite journal |author=Bailey RC, Moses S, Parker CB, ''et al.'' |title=Male circumcision for HIV prevention in young men in Kisumu, Kenya: a randomised controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/643 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9562 |pages=643–56 |year=2007 |pmid=17321310|doi=10.1016/S0140-6736(07)60312-2}}</ref> and [[Uganda]]<ref>{{cite journal | author = Gray RH et al. | date = 24 Pebrero 2007 | title = Male circumcision for HIV prevention in men in Rakai, Uganda: a randomised trial | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/657 | journal = Lancet | volume = 369 | issue = 9562 | pages = 657–66 | pmid = 17321311 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60313-4 | quote = }}</ref> na nagpapakita ng pagbabawas ng transmisyon ng HIV sa babae-sa-lalakeng pakikipagtalik na mga respektibong 60%, 53%, at 51%. Bilang resulta nito, ang isang lupon ng mga eksperto ng [[World Health Organization]] (WHO) at [[UNAIDS]] Secretariat ay "''nagrekomiyenda na ang pagtutuli sa mga kalalakihan ay makilala bilang karagdagang mahalagang interbensiyon sa pagbabawas ng panganib ng nakukuhang HIV sa pakikipagtalik na [[heteroseksuwal]] sa mga lalake.''"<ref name=WHOUNAIDScircum>{{cite web | author=WHO | publisher=WHO.int | year=2007 | url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention | accessdate=2007-07-13 }}</ref> Sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]], walang sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta laban sa impeksiyong HIV o iba pang mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]].<ref name="Millett_et_al"/> Ang mga pag-aaral ng HIV sa mga babaeng sumailalim sa [[pagputol ng pambabaeng ari]] ay nag-ulat ng magkahalong mga resulta na ang ilang ebidensiya ay nagpapakita ng dumagdag na panganib ng transmisyon.<ref name="maslovskayahiv">{{Cite journal|author=Maslovskaya O, Brown JJ, Padmadas SS |title=Disentangling the complex association between female genital cutting and HIV among Kenyan women |journal=J Biosoc Sci |volume=41 |issue=6 |pages=815–30 |year=2009 |month=November |pmid=19607733 |doi=10.1017/S0021932009990150 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Utz-Billing I, Kentenich H |title=Female genital mutilation: an injury, physical and mental harm |journal=J Psychosom Obstet Gynaecol |volume=29 |issue=4 |pages=225–9 |year=2008 |month=December |pmid=19065392 |doi=10.1080/01674820802547087 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Nyindo M |title=Complementary factors contributing to the rapid spread of HIV-I in sub-Saharan Africa: a review |journal=East Afr Med J |volume=82 |issue=1 |pages=40–6 |year=2005 |month=January |pmid=16122111 |doi= |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Mboto CI, Fielder M, Davies-Russell A, Jewell AP |title=Prevalence of HIV-1, HIV-2, hepatitis C and co-infection in The Gambia |journal=West Afr J Med |volume=28 |issue=1 |pages=16–9 |year=2009 |month=January |pmid=19662739 |doi= |url=}}</ref> Ang mga programang naglalayon na humikayat ng [[pangingilin]] (abstinence) sa pakikipagtalik samantalang humihikayat at nagtuturo ng mga stratehiya ng [[ligtas na pakikipagtalik]] para sa mga aktibong seksuwal na indibidwal ay maaaring magbawas ng panandalian o pangmatagalang pag-aasal na nakapapanganib sa HIV sa mga kabataan sa may mataas-na-sahod na mga bansa ayon sa 2007 pag-aaral na [[Cochrane Collaboration|Cochrane Review]].<ref>{{cite journal |author= Underhill K, Operario D, Montgomery P |title= Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |pages= CD005421 |year=2008 |pmid= 17943855 |doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html |editor1-last= Operario |editor1-first= Don}}</ref> === Mga produkto ng dugo === Sa pangkalahatan, kung ang isang impektado ng HIV na [[dugo]] ay dumikit o tumungo sa anumang bukas na [[sugat]], ang HIV ay maaaring maipasa sa indibidwal na walang HIV. Ang rutang ito ng transmisyon ay sumasaalang alang sa mga impeksiyon sa mga tagagamit ng [[itinuturok na droga]], at tumatanggap ng [[pagsasalin ng dugo]] (bagaman ang karamihan sa mga pagsasalin ng dugo ay sinusuri para sa HIV sa mga maunlad na bansa) at mga produkto ng dugo. Ito ay ikinababahala rin para sa mga taong tumatanggap ng pangangalagang medikal sa mga rehiyong kung saan may laganap na mababang uring [[kalinisan ng katawan]] (hygiene) sa paggamit ng panturok na mga kasangkapan gaya ng muling paggamit ng mga karayom sa mga bansang [[Ikatlong Daigdig]] (third world). Ang mga manggagawa ng [[pangangalagang kalusugan]] gaya ng mga [[nars]], manggagawa ng laboratoryo at doktor ay nahawaan din bagaman ito ay bihirang mangyari. Simula na makikilala ang transmisyon ng HIV sa pamamagitan ng dugo, ang mga personnel na medikal ay inaatasang magprotekta sa kanilang mga sarili mula sa pagdikit o paglapit sa mga dugo sa pamamagitan ng [[pangkalahatang mga pag-iingat]]. Ang mga taong nagbibigay at tumatanggap ng [[tato]] (tattoo), mga [[pagtuturok sa katawan]] (body piercing) at [[pagsusugat sa katawan]] (scarification) ay maaaring manganib sa impeksiyong HIV. Natagpuan ang HIV na mababa ang konsentransiyon sa [[laway]], [[luha]] at [[ihi]] ng mga impektado ng HIV na indibidwal ngunit walang mga naitalang kaso ng impeksiyon sa mga pluidong inilalabas na ito at ang potensiyonal ng transmisyon ay hindi mahalaga.<ref name="pmid2963151">{{cite journal |author=Lifson AR |title=Do alternate modes for transmission of human immunodeficiency virus exist? A review |url=https://archive.org/details/sim_jama_1988-03-04_259_9/page/1352 |journal=JAMA |volume=259 |issue=9 |pages=1353–6 |year=1988 |pmid=2963151 |doi=10.1001/jama.259.9.1353 }}</ref> Hindi posible para sa mga [[lamok]] na magpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm |title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS [HIV virus&#93; |publisher=Rci.rutgers.edu |date= |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm |url-status=dead }}</ref> === Ina-sa-anak === Ang transmisyon ng HIV virus mula sa ina sa anak ay maaaring mangyari ''[[in utero]]'' (habang nagbubuntis), ''intrapartum'' (sa [[panganganak]]), o sa pamamagitan ng [[pagpapasuso]]. Sa kawalan ng paggamot, ang rate ng transmisyon hanggang sa kapanganakan ng sanggol mula ina hanggang sa sanggol ay 25%.<ref name="Coovadia"/> Gayunpaman, kung may makukuhang kombinasyon ng paggamot ng [[drogang antiretroviral]] at [[seksiyong Caesarian]] ay magbabawas ng panganib sa HIV na kasingbaba ng isang porsiyento.<ref name=Coovadia /> Ang pagkatapos ng kapangakang transmisyon mula sa ina tungo sa anak ay malaking maiiwasan sa pamamagitan ng kumpletong pag-iwas sa [[pagpapasuso]] sa sanggol. Gayunpaman, ang paraang ito ay may malaking kaugnayan sa [[morbidad]] (pagkakaroon ng sakit). Ang eksklusibong pagpapasuso at ang probisyon ng pinalawig na antiretroviral prophylaxis sa sanggol ay epektibo rin sa pag-iwas ng transmisyon.<ref>Cochrane Systematic Review on interventions for prevention of late postnatal mother-to-child transmission of HIV http://www.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104195014/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html |date=2011-11-04 }}</ref> Ang UNAIDS ay nagtantiyang ang mga 430,000 bata ay nahawaan ng HIV sa buong mundo noong 2008(19% ng lahat ng mga bagong impeksiyon) na pangunahin sa rutang ito at ang karagdagang mga 65,000 na impeksiyon ay naiwasan sa pamamagitan ng pagbibigay ng antiretroviral prophylaxis sa mga kababaihang positibo-sa-HIV .<ref name=UNAIDS2009>{{Cite web | title=2009 AIDS Epidemic Update | url=http://data.unaids.org/pub/Report/2009/JC1700_Epi_Update_2009_en.pdf |author=UNAIDS |accessdate=2010-10-24 | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> === Pangmaramihang impeksiyon === {{Main|Superimpeksiyong HIV}} Hindi tulad ng ilang mga virus, ang impeksiyong HIV ay hindi nagbibigay ng karagdagang [[immunidad]] laban sa mga karagdagang impeksiyon, sa partikular ay sa kaso ng mga virus na may mas malayong pagkakatulad sa [[gene]] . Ang parehong inter- at intra-clade na pangmaramihang mga impeksiyon ay naiulat,<ref name='pmid15995957'>{{cite journal |author=Smith D, Richman D, Little S |title=HIV Superinfection |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-08-01_192_3/page/438 |journal=Journal of Infectious Diseases |volume=192 |pages=438–44 |year=2005 |pmid=15995957 |doi=10.1086/431682 |issue=3 }}</ref> at naiugnay pa sa mas mabilis na pagpapatuloy ng sakit.<ref> {{cite journal |pmid=14987889 |title=Dual HIV-1 infection associated with rapid disease progression |author=Gottlieb, et al. |journal=Lancet |year=2004 |volume=363 |issue=9049 |pages=619–22 |doi=10.1016/S0140-6736(04)15596-7 |last2=Nickle |first2=DC |last3=Jensen |first3=MA |last4=Wong |first4=KG |last5=Grobler |first5=J |last6=Li |first6=F |last7=Liu |first7=SL |last8=Rademeyer |first8=C |last9=Learn |first9=GH }} </ref> Ang pangmaramihang mga impeksiyon ay mahahati sa dalawang mga kategorya na batay sa panahon ng pagkakamit ng ikalawang [[strain]]. Ang [[kapwa impeksiyon]] (coinfection) ay tumutukoy sa dalawang mga strain na lumalabas na nakuha sa parehong panahon (o kasing magkatulad upang makilala ng hiwalay). Ang muling impeksiyon (o [[superimpeksiyon]]) ang impeksiyong may ikalawang strain sa isang masusukat na panahong pagkatapos ng unang strain. Ang parehong mga anyo ay naiulat para sa HIV sa parehong acute at kronikong impeksiyon sa buong mundo.<ref>{{cite journal |url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-09-08_292_10/page/1176 |pmid=15353529 |title=Incidence of HIV superinfection following primary infection |author=Smith et al. |journal=JAMA |volume=292 |issue=10 |pages=1177–8 |year=2004 |doi=10.1001/jama.292.10.1177 |last2=Wong |first2=JK |last3=Hightower |first3=GK |last4=Ignacio |first4=CC |last5=Koelsch |first5=KK |last6=Daar |first6=ES |last7=Richman |first7=DD |last8=Little |first8=SJ }}</ref><ref>{{cite journal |author=Chohan B, Lavreys L, Rainwater SM, Overbaugh J |title=Evidence for Frequent Reinfection with Human Immunodeficiency Virus Type 1 of a Different Subtype |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2005-08_79_16/page/10700 |journal=J. Virol. |volume=79 |issue=16 |pages=10701–8 |year=2005 |month=August |pmid=16051862 |pmc=1182664 |doi=10.1128/JVI.79.16.10701-10708.2005 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Piantadosi A, Chohan B, Chohan V, McClelland RS, Overbaugh J |title=Chronic HIV-1 Infection Frequently Fails to Protect against Superinfection |journal=PLoS Pathog. |volume=3 |issue=11 |pages=e177 |year=2007 |month=November |pmid=18020705 |pmc=2077901 |doi=10.1371/journal.ppat.0030177 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hu DJ, Subbarao S, Vanichseni S, ''et al.'' |title=Frequency of HIV-1 dual subtype infections, including intersubtype superinfections, among injection drug users in Bangkok, Thailand |journal=AIDS |volume=19 |issue=3 |pages=303–8 |year=2005 |month=February |pmid=15718841 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |accessdate=2009-03-31 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916123825/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |url-status=dead }}</ref> === Pag-iwas === Ang isang kurso ng paggamot na [[antiretroviral]] na agad na nilapat pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay tumutukoy sa [[pagkatapos ng pagkalantad na prophylaxis]] ay nagpapabawas ng panganib ng impeksiyon kung sinimulan nang mabilis hangga't maaari.<ref name=Fan>{{cite book | author = | year = 2005 | title = AIDS : science and society | url =https://archive.org/details/aidssciencesocie0000fanh_t0s5| chapter = | editor = Fan, H., Conner, R. F. and Villarreal, L. P. eds | edition = 4th | pages = | publisher = Jones and Bartlett Publishers | location = [[Boston|Boston, MA]] | isbn = 0-7637-0086-X}}</ref> Noong Hulyo 2010, ang isang gel na pang-[[puke ng tao]] na naglalaman ng [[tenofovir]] na isang [[tagapigil ng baliktad na transcriptase]] ay naipakitang nagpabawas ng rate ng impeksiyon ng HIV ng 39 porsiyento sa isang pagsubok na isinagawa sa Timog Aprika.<ref name=Karim>{{cite journal | author=Karim, Q. A., Karim, S. S. A., Frolich, J. A., Grobler, A. C., Baxter, C., Mansoor, L. E., Kharsany, A. B. M., Sibeko, S., Mlisana, K. P., Omar, Z., Gengiah, T. N., Maarschalk, S., Arulappan, N., Mlotshwa, M., Morris, L., and Taylor, D. | title=Effectiveness and Safety of Tenofovir Gel, an Antiretroviral Microbicide, for the Prevention of HIV Infection in Women | journal=Science | volume=329 | issue=5996 | pages=1168–74 | date=19 Hulyo 2010 |pmid=20643915 | pmc=3001187| doi=10.1126/science.1193748|bibcode = 2010Sci...329.1168A }}</ref> Ang simulang paggamot gamit ang terapiyang antiretroviral ng mga taong nahawaan ng HIV ay pumrotekta sa 96% ng mga partner nito mula sa impeksiyon.<ref>National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID), [http://www.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2011/Pages/HPTN052.aspx "Treating HIV-infected People with Antiretrovirals Protects Partners from Infection"], NIH News, 2011 May</ref> Ang pagsusuring pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay nirerekomiyenda sa pasimula, sa ika-anim na linggo, ikatlong buwan at ika-anim na buwan.<ref name=PEP10>{{cite journal|last=Tolle|first=MA|author2=Schwarzwald, HL|title=Postexposure prophylaxis against human immunodeficiency virus|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-07-15_82_2/page/161|journal=American family physician|date=2010 Hulyo 15|volume=82|issue=2|pages=161–6|pmid=20642270}}</ref> Sa kasalukuyan ay walang alam na makukuha ng publikong [[bakuna ng HIV]] para sa HIV o AIDS.<ref>{{cite web |author=Los Alamos National Laboratory • Established 1943 |url=http://www.lanl.gov/discover/curing_aids |title=Fighting the world's most dangerous disease::Los Alamos Lab |publisher=Lanl.gov |date= |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203034757/http://lanl.gov/discover/curing_aids |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robb ML|title=Failure of the Merck HIV vaccine: an uncertain step forward |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-29-december-5-2008_372_9653/page/1857|journal=Lancet |volume=372 |issue=9653 |pages=1857–1858 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61593-7 |pmid=19012958|year=2008}}</ref><ref name="Gray2011">{{cite journal | author = Gray GE, Allen M, Moodie Z, ''et al.'' | title = Safety and efficacy of the HVTN 503/Phambili Study of a clade-B-based HIV-1 vaccine in South Africa: a double-blind, randomised, placebo-controlled test-of-concept phase 2b study | journal = Lancet Infect Dis | year = 2011 | volume = 11 | issue = 7 | pages = 507–515 | doi=10.1016/S1473-3099(11)70098-6 | pmid = 21570355 }}</ref> Gayunpaman, ang isang bakuna na kombinasyon ng dalawang nakaraang hindi matagumpay na mga kandidatong bakuna na [[ALVAC-HIV]] at [[AIDSVAX]] ay iniulat noong Seytembre 2009 na nagresulta sa 30% pagbabawas sa mga impeksiyon sa isang [[pagsubok medikal]] na isinagawa sa [[Thailand]].<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8272113.stm | work=BBC News | title=HIV vaccine 'reduces infection' | date=24 Setyembre 2009 | accessdate=30 Marso 2010}}</ref><ref>{{cite journal | title = A (prime) boost for HIV vaccine research? | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-3-9-2009_374_9696/page/1119 | journal = Lancet | year= 2009 | volume = 374 | issue = 9696 | page = 1119 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)61720-7 | last1 = The Lancet }}</ref> Ang mga karagdagang pagsubok ng bakuna ay nagpapatuloy sa kasalukuyan.<ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = HIV Vaccine Trial in Thai Adults | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 21 Marso 2011 | accessdate = 28 Hunyo 2011 | url = http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080}}</ref><ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 2 Hunyo 2010 | url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181}}</ref> == Virolohiya == === Istraktura at Genome === {{Main|Istraktura at genome ng HIV}} {{Taxobox| | color = violet | name = ''Human immunodeficiency virus'' | image = HIV-budding-Color.jpg | image_width = 190px | image_caption = Electron micrograp ng HIV-1 (sa berde) na umuusbong mula sa kulturadong lymphocyte. Ang maraming mga bilog na bukol sa ibabaw ng selula ay kumakatawan sa mga lugar ng pagtitipon at pag-usbong nga mga virion. | virus_group = vi | familia = ''[[Retroviridae]]'' | genus = ''[[Lentivirus]]'' | subdivision_ranks = Species | subdivision = * '''''Human immunodeficiency virus 1''''' * '''''Human immunodeficiency virus 2''''' }} Ang HIV ay iba sa istraktura sa iba pang mga [[retrovirus]]. Ito ay tinatayang [[sperikal]]<ref name=McGovern>{{ cite journal | author=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal=J Med Chem | year=2002 | pages=1712–22 | volume=45 | issue=8 | pmid=11931626 | doi=10.1021/jm010533y }}</ref> na may [[diametro]]ng mga 120&nbsp;[[Nanometro|nm]] na mga 60&nbsp;beses na mas maliit sa [[selulang pulang dugo]] ngunit malaki para sa isang [[virus]].<ref name=Microbiology3>Compared with overview in: {{cite book|author=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages= |isbn=0-7817-8215-5 |oclc= |doi=}} Page 3</ref> Ito ay binubuo ng dalawang mga kopya ng positibong isang-hiblang [[RNA]] na nagkokodigo para sa siyam na [[gene]] ng virus na sinarhan ng [[kono|konikal]] na [[capsid]] na binubuo ng 2,000 mga kopya ng [[protina]]ng viral na [[HIV structure and genome|p24]].<ref name=compendia>{{cite book |author = Various |year = 2008 |title = HIV Sequence Compendium 2008 Introduction |url = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |format = PDF |accessdate = 2009-03-31 |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |url-status = dead }}</ref> Ang isang-hiblang RNA ay masikip na binibigkis sa mga protinang nucleocapsid na p7 at mga [[ensaym]] na kailangan sa kaunlaran ng virion gaya ng [[baliktad na transcriptase]], [[aspartyl protease|proteases]], [[ribonuclease]] at [[integrase]]. Ang isang [[matriks]] na binubuo ng protinang viral na p17 ay pumapaligid sa capsid na sumisiguro sa integridad o kabuuan ng partikulong virion.<ref name=compendia/> Ito naman ay napapaligiran ng [[viral na envelope]] na binubuo ng dalawang mga patong ng matabang mga [[molekula]]ng tinatawag na [[phospholipid]] na kinuha mula sa [[membrano ng selula]] ng tao kung ang bagong nabuong partikulong virus ay sumanga mula sa [[selula]]. Ang nakabigkis sa mga viral envelope ang mga protina mula sa selula ng [[hosto]] at mga 70 kopya ng kompleks na protinang HIV na umuungas sa ibabaw ng partikulong virus.<ref name=compendia/> Ang protinang ito na kilala bilang Env, ay binubuo ng isang cap na gawa sa tatlong mga molekulang tinatawag na [[gp120|glycoprotein (gp) 120]], at isang sangang binubuo ng tatlong mga molekulang [[gp41]] na kumakabit sa istraktura ng viral envelope.<ref name=Chan>{{ cite journal | author=Chan, DC., Fass, D., Berger, JM., Kim, PS. | title=Core Structure of gp41 from the HIV Envelope Glycoprotein | journal=Cell | year=1997 | pages=263–73 | volume=89 | pmid=9108481 |format=PDF |url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|accessdate=2009-03-31 | doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6 | issue=2}}</ref> Ang kompleks na glycoprotein na ito ay pumapayag sa virus na kumabit at sumanib sa mga inaasintang selula upang magpasimula ng nakahahawang [[siklo]].<ref name=Chan/> Ang parehong mga pang-ibabaw na protinang ito lalo na ang gp120 ay itinuturing na mga inaasinta (targets) ng panghinaharap na paggamot o mga bakuna laban sa HIV.<ref name=nih1998>{{cite news | author=National Institute of Health | title=Crystal Structure of Key HIV Protein Reveals New Prevention, Treatment Targets | date=17 Hunyo 1998 | url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | accessdate=2006-09-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060219112450/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | archivedate=2006-02-19 | url-status=live }}</ref> Ang genome na [[RNA]] ay binubo ng hindi bababa sa mga pitong istraktural na tanda ([[Long terminal repeat|LTR]], [[Trans-activation response element (TAR)|TAR]], [[HIV Rev response element|RRE]], PE, SLIP, CRS, and INS), at siyam na [[gene]] na (''gag'', ''pol'', at ''env'', ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', at misan ay pangsampung ''tev'', na pagsasanib ng tat env and rev) na nagkokodigo sa 19 mga [[protina]]. Tatlo sa mga gene na ito na ''gag'', ''pol'', at ''env'' ay naglalaman ng impormasyon na kailangan upang gumawa ng mga istraktural na protina para sa mga bagong partikulong virus.<ref name=compendia/> Halambawa, ang ''env'' ay nagkokodigo para sa protinang tinatawag na gp160 na sinisira ng viral na ensaym upang bumuo ng gp120 at gp41. Ang mga anim na natitirang gene na ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', at ''vpu'' (o ''vpx'' sa kaso ng HIV-2) ay mga regulatoryong gene para sa mga protinang kumokontrol sa kakayahan ng HIV na makahawa ng mga selula, lumikha ng mga bagong kopya ng virus ([[replikasyon]]) o magsanhi ng sakit.<ref name=compendia/> Ang dalawang mga protinang Tat (p16 ay p14) ang mga [[Tagapagpagana (henetika)|transkripsiyonal na transaktibidator]] para sa tagataguyod na LTR na kumikilos sa pamamagitan ng pagbibigkis ng elementong TAR RNA. Ang TAR ay maaari ring iproseso sa [[microRNA]] na rumiregula sa mga gene ng [[apoptosis]] na [[ERCC1]] at [[IER3]].<ref name="pmid18299284">{{cite journal|author=Ouellet DL, Plante I, Landry P, ''et al.'' |title=Identification of functional microRNAs released through asymmetrical processing of HIV-1 TAR element |journal=Nucleic Acids Res. |volume=36 |issue=7 |pages=2353–65 |year=2008 |month=April |pmid=18299284 |pmc=2367715 |doi=10.1093/nar/gkn076 |url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/full/36/7/2353}}</ref><ref name="pmid19220914">{{cite journal |author=Klase Z, Winograd R, Davis J, ''et al.'' |title=HIV-1 TAR miRNA protects against apoptosis by altering cellular gene expression |journal=Retrovirology |volume=6 |issue= 1|page=18 |year=2009 |pmid=19220914 |pmc=2654423 |doi=10.1186/1742-4690-6-18 |url=http://www.retrovirology.com/content/6/1/18}}</ref> Ang protinang [[Rev (HIV)|Rev]] (p19) ay sangkot sa paglilipat ng RNA mula sa [[nucleus ng selula]] at [[cytoplasmo]] sa pamamagitan ng pagbibigkis ng [[HIV Rev response element|RRE]] elementong RNA. Ang protinang Vif (p23) ay pumipigil sa aksiyon ng [[APOBEC3G]] (na isang protinang selula na nagde-[[deaminasyon|deaminado]] ng DNA: mga hybrid na RNA at/o nanghihimasok sa protinang Pol). Ang protinang Vpr (p14) ay pumipigil sa [[paghahati ng selula]] sa G2/M. Ang protinang Nef (p27) ay babang-nagreregula ng [[CD4]] (ang pangunahing reseptor na viral) gayundin ang mga molekulang [[MHC class I]] at [[MHC class II|class II]].<ref name="pmid2014052">{{cite journal |author=Garcia JV, Miller AD |title=Serine phosphorylation-independent downregulation of cell-surface CD4 by nef |journal=Nature |volume=350|issue=6318 |pages=508–11 |year=1991 |month=April |pmid=2014052 |doi=10.1038/350508a0|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/508|bibcode = 1991Natur.350..508G }}</ref><ref name="pmid8612235">{{cite journal |author=Schwartz O, Maréchal V, Le Gall S, Lemonnier F, Heard JM |title=Endocytosis of major histocompatibility complex class I molecules is induced by the HIV-1 Nef protein |journal=Nat. Med. |volume=2 |issue=3 |pages=338–42 |year=1996|month=March |pmid=8612235 |doi= 10.1038/nm0396-338|url=}}</ref><ref name="pmid11593029">{{cite journal |author=Stumptner-Cuvelette P, Morchoisne S, Dugast M, ''et al.'' |title=HIV-1 Nef impairs MHC class II antigen presentation and surface expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98 |issue=21 |pages=12144–9 |year=2001 |month=October |pmid=11593029 |pmc=59782|doi=10.1073/pnas.221256498 |url=|bibcode = 2001PNAS...9812144S }}</ref> Ang Nef ay nakikipag-ugnayan rin sa mga sakop na SH3. Ang protinang Vpu (p16) ay umiimpluwensiya sa paglabas ng bagong mga partikulong virus mula sa mga impektadong selula.<ref name=compendia/> Ang mga dulo ng bawat hibla ng HIV RNA ay naglalaman ng sekwensiyang [[RNA]] na tinatawag na [[mahabang terminal na pag-ulit]] (long terminal repeat o LTR). Ang mga rehiyon sa LTR ay kumikilos na mga [[switch]] upang kontrolin ang produksiyon ng mga bagong virus at maaaring pumukaw ng mga proteina mula sa HIV o sa selulang hosto. Ang [[Retroviral Psi na nagkakahong elemento|elementong Psi]] ay sangkot sa pagkakahon ng viral genome at nakikilala ng mga protinang Gag at Rev. Ang elementong SLIP (TTTTTT) ay sangkot sa [[paglipatbalangkas]] sa Gag-Pol na bumabasa ng balangkas na kailangan upang makagawa ng gumaganang Pol.<ref name=compendia/> === Tropismo === {{Main|HIV tropism}} [[Talaksan:HIV Mature and Immature.PNG|thumb|right|Diagram of the immature and mature forms of HIV]] Ang terminong [[tropismong viral]] ay tumutukoy sa kung aling mga uri ng [[selula]] ang nahahawaan ng HIV. Ang HIV ay maaaring humawa sa iba't ibang uri ng mga selulang [[immuno]] gaya ng [[Tagatulong na selulang T|CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T]], [[macrophage]], at [[microglial]]. Ang pagpasok ng HIV-1 sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T ay pinamamagitan sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan ng mga virion envelope glycoprotein (gp120) sa molekulang CD4 sa inaasintang mga selula gayundin sa mga kapwa reseptor na [[chemokine]].<ref name=Chan/> Ang mga strain na macrophage ng HIV-1, o hindi-[[syncitia]]-na pumupukaw na mga strain (NSI) ay gumagamit ng reseptor na ''β''-chemokine na [[CCR5]] para sa pagpasok at kaya ay may kakayahang magreplika sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T.<ref name=Coakley>{{ cite journal | author=Coakley, E., Petropoulos, C. J. and Whitcomb, J. M. | title=Assessing ch vbgemokine co-receptor usage in HIV | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=9–15 | volume=18 | issue=1 | pmid=15647694 |format= | doi=10.1097/00001432-200502000-00003 }}</ref> Ang ''α''-chemokine SDF-1 na [[ligando]] CXCR4 ay sumusupil ng [[replikasyon]] ng mga [[henetikong hiwalay|hiwalay]] na T-tropic HIV-1. Ginagawa nito ito sa pamamagitan ng [[ilalim-na-regulasyon|ilalim-na-pagreregula]] ng [[ekspresyon (heneteika)|ekspresyon]] ng CXCR4 sa ibabaw ng mga [[selula]]ng ito. Ang HIV na tanging gumagamit ng reseptor na CCR5 ay tinatawag [[HIV tropism|R5]]; ang mga tanging gumagamit ng CXCR4 ay tinatawag na [[HIV tropism|X4]], at ang gumagamit ng parehong ito ay tinatawag na X4R5. Gayunpaman, ang tanging paggamit ng kapwa reseptor ay hindi nagpapaliwanag ng tropismong viral dahil hindi lahat ng virus na R5 ay nakagagamit ng CCR5 sa mga macrophage para sa isang produktibong impeksiyon<ref name=Coakley /> at ang HIV ay maaari ring makahawa ng pangilalim na uri ng [[myeloid na dendritikong mga selula]],<ref name=Knight> {{cite journal | author=Knight, S. C., Macatonia, S. E. and Patterson, S. | title=HIV I infection of dendritic cells | journal=Int. Rev. Immunol. | year=1990 | pages=163–75 | volume=6 | issue=2–3 | pmid=2152500 | doi=10.3109/08830189009056627 }}</ref> na malamang ay bumubuo ng imbakan na nagpapanatili ng impeksiyon kapag ang bilang ng CD4<SUP>+</SUP> mga selulang T ay labis na bumagsak sa mababang mga lebel. Ang ilang mga tao ay hindi tinatablan o nahahawaan ng ilang mga strain ng HIV.<ref name=Tang>{{ cite journal | author=Tang, J. and Kaslow, R. A. | title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy | journal=AIDS | year=2003 | pages=S51–S60 | volume=17 | issue=Suppl 4 | pmid=15080180 | doi=10.1097/00002030-200317004-00006 }}</ref> Halimbawa, ang mga taong may [[mutasyon]]g [[CCR5-Δ32]] ay resistante (hindi tinatablan) ng impeksiyon ng virus na R5 dahil ang mutasyon ay pumipigil sa HIV na magbigkis sa kapwa reseptor na ito na nagbabawas ng kakahayan nito na humawa ng mga inaasintang selula. Ang [[pakikipagtalik]] ang pangunahing paraan ng transmisyon ng HIV. Ang HIV na X4 at R5 ay makikita sa [[semilya]] na ipinapasa mula sa lalake sa katalik nito (babae o lalake). Ang virion ay maaaring humawa ng maraming mga inaasintang selula at kumalat sa buong organismo. Gayunpaman, ang proseso ng pagpili ay tumutungo sa nananaig na transmisyon ng virus na R5 sa daanang ito.<ref name=Zhu1993> {{cite journal | author=Zhu T, Mo H, Wang N, Nam DS, Cao Y, Koup RA, Ho DD. | title=Genotypic and phenotypic characterization of HIV-1 patients with primary infection | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-08-27_261_5125/page/1178 | journal=Science | year=1993 | pages=1179–81 | volume=261 | issue=5125 | pmid=8356453 | doi=10.1126/science.8356453 |bibcode = 1993Sci...261.1179Z }}</ref><ref name=Wout> {{cite journal | author=van’t Wout AB, Kootstra NA, Mulder-Kampinga GA, Albrecht-van Lent N, Scherpbier HJ, Veenstra J, Boer K, Coutinho RA, Miedema F, Schuitemaker H. | title=Macrophage-tropic variants initiate human immunodeficiency virus type 1 infection after sexual, parenteral, and vertical transmission | journal=J Clin Invest | year=1994 | pages=2060–7 | volume=94 | issue=5 | pmid=7962552 | doi=10.1172/JCI117560 | pmc=294642 }}</ref><ref name=Zhu1996> {{cite journal | author=Zhu T, Wang N, Carr A, Nam DS, Moor-Jankowski R, Cooper DA, Ho DD. | title=Genetic characterization of human immunodeficiency virus type 1 in blood and genital secretions: evidence for viral compartmentalization and selection during sexual transmission | journal=J Virol | year=1996 | pages=3098–107 | volume=70 | issue=5 | pmid=8627789 | pmc=190172 }}</ref> Kung paanong ang selektibong prosesong ito ay kumikilos ay nasa ilalim pa rin ng pagsisiyasat ngunit ang isang modelo ay ang [[spermatozoa]] ay maaaring selektibong magdala ng R5 HIV habang kanilang inaangkin ang parehong CCR3 at CCR5 ngunit hindi ang CXCR4 sa kanilang ibabaw<ref name=Muciaccia> {{cite journal | author=Muciaccia B, Padula F, Vicini E, Gandini L, Lenzi A, Stefanini M. | title=Beta-chemokine receptors 5 and 3 are expressed on the head region of human spermatozoon | url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2005-12_19_14/page/2048 | journal=FASEB J | year=2005 | pages=2048–50 | volume=19 | issue=14 | pmid=16174786 | doi=10.1096/fj.05-3962fje }}</ref> at ang [[selulang epithelial]] sa [[ari]] (genital) ay may kinikilingang sumasamsam sa virus na X4.<ref name=Berlier> {{cite journal | author=Berlier W, Bourlet T, Lawrence P, Hamzeh H, Lambert C, Genin C, Verrier B, Dieu-Nosjean MC, Pozzetto B, Delezay O. | title=Selective sequestration of X4 isolates by human genital epithelial cells: Implication for virus tropism selection process during sexual transmission of HIV | journal=J Med Virol. | year=2005 | pages=465–74 | volume=77 | issue=4 | pmid=16254974 | doi=10.1002/jmv.20478 }}</ref> Sa mga pasyenteng nahawaan ng pangilalim na uri ng B HIV-1, kadalasan ay mayroong switch na kapwa reseptor sa huling yugto ng sakit at ang mga barianto (uri) ng T-tropic ay lumilitaw na maaaring makahawa sa iba ibang mga selulang T sa pamamagitan ng CXCR4.<ref name=Clevestig> {{cite journal | author=Clevestig P, Maljkovic I, Casper C, Carlenor E, Lindgren S, Naver L, Bohlin AB, Fenyo EM, Leitner T, Ehrnst A. | title=The X4 phenotype of HIV type 1 evolves from R5 in two children of mothers, carrying X4, and is not linked to transmission | journal=AIDS Res Hum Retroviruses | year=2005 | pages=371–8 | volume=5 | issue=21 | pmid=15929699 | doi=10.1089/aid.2005.21.371 }}</ref> Ang mga uring ito ay nagrereplika naman nang mas agresibo na may tumaas na [[birulensiya]] na nagsasanhi ng mabilisang pagkaubos ng selulang T, pagbagsak ng [[sistemang immuno]] at mga paglitaw ng mga oportunistikong impeksiyon na naghuhudyat ng pagsisimula ng [[AIDS]].<ref name=Moore> {{cite journal | author=Moore JP.| title=Coreceptors: implications for HIV pathogenesis and therapy | url=https://archive.org/details/sim_science_1997-04-04_276_5309/page/50| journal=Science | year=1997 | pages=51–2 | volume=276 | issue=5309 | pmid=9122710 | doi=10.1126/science.276.5309.51 }}</ref> Kaya sa kurso ng impeksiyon, ang pag-aangkop na viral sa paggamit ng CXCR4 imbis ng CCR5 ay maaaring isang mahalagang hakbang sa pagtungo sa AIDS. Ang ilang mga bilang ng pag-aaral ng mga indibidwal na nahawaan ng pang ilalim na uring B ay natukoy na sa pagitan ng 40 at 50% ng mga pasyente ng AIDS ay maaaring magpatira ng mga virus ng SI at ipinagpapalagay ng phenotipong X4.<ref name=Karlsson> {{cite journal | author=Karlsson A, Parsmyr K, Aperia K, Sandstrom E, Fenyo EM, Albert J.| title=MT-2 cell tropism of human immunodeficiency virus type 1 isolates as a marker for response to treatment and development of drug resistance | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1994-12_170_6/page/1367| journal=J Infect Dis. | year=1994 | pages=1367–75 | volume=170 | issue=6 | pmid=7995974 | doi=10.1093/infdis/170.6.1367 }}</ref><ref name=Koot> {{cite journal | author=Koot M, van 't Wout AB, Kootstra NA, de Goede RE, Tersmette M, Schuitemaker H.| title=Relation between changes in cellular load, evolution of viral phenotype, and the clonal composition of virus populations in the course of human immunodeficiency virus type 1 infection | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1996-02_173_2/page/349| journal=J Infect Dis. | year=1996 | pages=349–54 | volume=173 | issue=2 | pmid=8568295 | doi=10.1093/infdis/173.2.349 }}</ref> Ang HIV-2 ay mas hindi gaanong [[patoheniko]] kesa sa HIV-1 at mas limitado sa pamamahaging pandaigdigan nito. Ang pagkuha ng mga "kasamang genes" ng HIV-2 at ang mas maraming mga parteno ng paggamit ng kapwa reseptor (kabilang ang independiyenteng CD4) ay maaaring makatulong sa virus sa pag-aangkop nito upang makaaiwas sa likas na restriksiyong mga paktor na makikita sa mga selulang hosto. Ang pag-aangkop sa paggamit ng normal na makinaryang selular upang magkaroon ng kakayahang makapagpasa at produktibong impeksiyon ay nakatulong rin sa paglikha ng replikasyon ng HIV-2 sa mga tao. Ang isang stratehiya ng pagpapatuloy (survival) para sa anumang nakahahawang ahente ay hindi pagpatay ng hosto nito kundi sa huli ang pagiging isang [[commensal]] na organismo. Sa pagkakamit ng mababang patohenisidad sa paglipas ng panahon, ang mga barianto na mas matagumpay sa pagpasa ay mapipili.<ref name= CheneyandMcKnight>{{cite book |author= Cheney, K and McKnight, A|chapter=HIV-2 Tropism and Disease | year=2010 |title=Lentiviruses and Macrophages: Molecular and Cellular Interactions |url= https://archive.org/details/lentivirusesmacr0000unse| publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-60-8}}</ref> === Siklo ng Replikasyon === [[Talaksan:HIV gross cycle only.png|thumb|Siklo ng replikasyon ng HIV]] ==== Pagpasok sa selula ==== Ang HIV ay pumapasok sa [[macrophage]]s at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[adsorpsiyon]] ng mga [[glycoprotein]] sa ibabaw sa mga reseptor sa inaasintang selula na sinundan ng pagsasanib ng [[viral envelope]] sa [[membrano ng selula]] at paglabas ng HIV capsid sa selula.<ref name=Chan2>{{cite journal |author=Chan D, Kim P |title=HIV entry and its inhibition |url=https://archive.org/details/cell_1998-05-29_93_5/page/681 |journal=Cell |volume=93 |issue=5 |pages=681–4 |year=1998 |pmid=9630213 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81430-0}}</ref><ref name=Wyatt>{{cite journal |author=Wyatt R, Sodroski J |title=The HIV-1 envelope glycoproteins: fusogens, antigens, and immunogens |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-06-19_280_5371/page/1884 |journal=Science |volume=280 |issue=5371 |pages=1884–8 |year=1998 | doi=10.1126/science.280.5371.1884 |pmid=9632381|bibcode = 1998Sci...280.1884W }}</ref> Ang pagpasok sa selula ay nagmumula sa pamamagitan ng interaksiyon ng trimeric envelope complex ([[gp160]] spike) at parehong [[CD4]] at reseptor na chemokine (na pangkalahatan ay [[CCR5]] o [[CXCR4]] ngunit ang iba ay alam na nakikipag-ugnayan) sa ibabaw ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang gp120 bumibigkis sa [[integrin]] α<sub>4</sub>β<sub>7</sub> na nagpapagana ng [[LFA-1]] na sentral na integrin na sangkot sa paglikha ng mga [[sinapse]]ng virolohikal na nangangasiwa ng mahusay na selula-sa-selulang pagkalat ng HIV-1.<ref name=Arthos>{{cite journal |author=Arthos J, Cicala C, Martinelli E, Macleod K, Van Ryk D, Wei D, Xiao Z, Veenstra TD, Conrad TP, Lempicki RA, McLaughlin S, Pascuccio M, Gopaul R, McNally J, Cruz CC, Censoplano N, Chung E, Reitano KN, Kottilil S, Goode DJ, Fauci AS. |title=HIV-1 envelope protein binds to and signals through integrin alpha (4)beta (7), the gut mucosal homing receptor for peripheral T cells |journal=Nature Immunol. |volume=In Press |issue= 3|year=2008|pmid=18264102 |doi=10.1038/ni1566 |pages=301–9}}</ref> Ang gp160 spike ay naglalaman ng mga nagbibigkis na mga sakop (domains) para sa parehong mga reseptor na CD4 at chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang unang hakbang sa pagsasanib ay kinasasangkutan ng mataas na apinidad ng pagkakabit ng mga nagbibigkis na sakop (domains) na CD4 ng [[gp120]] sa CD4. Kapag ang gp120 ay nakabigkis na sa protinang CD4, ang envelope complex ay sumasailalim sa isang istraktural na pagbabago na naglalantad ng mga chemokine na nagbibigkis sa mga sakop ng gp120 at pumapayag sa mga ito na makipag-ugnayan sa mga inaasintang reseptor na chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ito ay pumapayag para sa mas matatag na dalawang-umuungos na pagkakabit na pumapayag sa N-terminal na nagsasanib na [[peptide]] na gp41 upang makatagos sa membrano ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang inulit na mga sekwensiya sa gp41, HR1, at HR2 ay nakikipag-ugnayan naman na nagsasanhi ng pagbagsak ng ektraselular na bahagi ng gp41 sa isang hairpin. Ang pulupot na istrakturang ito ay nagpapalapit sa virus at mga membrano ng selula na pumapayag sa pagsasanib ng mga membrano at kalaunang pagpasok ng viral capsid.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Pagkatapos ang HIV ay bumigkis sa inaasintang selula, ang [[RNA]] ng HIV at iba't ibang mga [[ensaym]] kabilang ang baligtad na transcriptrase, integrase, ribonuclease, and protease, ay itinutusok (injected) sa loob ng selula.<ref name=Chan2/> Habang isinasagawa ang batay sa microtubule na paghahatid sa nucleus, ang viral na isang hiblang RNA genome ay [[transkipsiyon|tinranskriba]] sa dalawang-hibang DNA na isinasama naman sa [[kromosoma]] ng hosto. Ang HIV ay maaaring humawa ng mga [[selulang dendritiko]] (DC) sa pamamagitan ng rutang CD4-[[CCR5]] na ito, ngunit ang isa pang ruta gamit ang spesipiko sa mannose na C-uring lectin na mga reseptor gaya ng [[DC-SIGN]] ay maaari ring gamitin.<ref name=Pope_2003>{{cite journal |author=Pope M, Haase A |title=Transmission, acute HIV-1 infection and the quest for strategies to prevent infection |journal=Nat Med |volume=9 |issue=7 |pages=847–52 |year=2003 |pmid=12835704 |doi=10.1038/nm0703-847}}</ref> Ang mga DC ang isa sa mga unang selula na naeenkwentro ng virus sa pagpasang nangyayari sa [[pakikipagtalik]]. Ang mga ito ay kasalukuyang ipinagpapalagay na gumagampan ng mahalagang papel sa pamamaigtan ng pagpasa ng HIV sa mga selulang T kapag ang virus ay nabitig sa [[mukosa]] ng mga DC.<ref name=Pope_2003 /> Ang presensiya ng [[FEZ-1]] na natural na umiiral sa mga [[neuron]] ay pinaniniwalaang nagpapaiwas sa impeksiyon ng mga selula ng HIV.<ref name="HaedickeBrown2009">{{cite journal|last1=Haedicke|first1=J.|last2=Brown|first2=C.|last3=Naghavi|first3=M. H.|title=The brain-specific factor FEZ1 is a determinant of neuronal susceptibility to HIV-1 infection|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-18_106_33/page/14040|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=33|year=2009|pages=14040–14045|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0900502106}}</ref> ==== Replikasyon at transkripsiyon ==== Sa madaling panahong pagkatapos na ang viral capsid ay pumasok sa selula, ang isang [[ensaym]] na tinatawag na [[baligtad na transcriptase]]'' ay nagpapalaya ng isang-hiblang (+)[[RNA]] na genome mula sa ikinabit na mga protinang viral at kumokopya nito sa molekulang [[cDNA|complementary DNA (cDNA)]].<ref name=Zheng>{{cite journal | author=Zheng, Y. H., Lovsin, N. and Peterlin, B. M. | title=Newly identified host factors modulate HIV replication | journal=Immunol. Lett. | year=2005 | pages=225–34 | volume=97 | issue=2 | pmid=15752562 | doi=10.1016/j.imlet.2004.11.026}}</ref> Ang proseso ng baligtad na transkripisyon ay labis na nagagawi sa pagkakamali at ang mga nagreresultang [[mutasyon]] ay maaaring magsanhi ng [[resistansiya sa mga drogang antiviral|resistansiya]] (hindi pagtalab sa droga) o pumayag sa virus na sumakop sa [[sistemang immuno]] ng katawan. Ang baligtad na transcriptase ay mayroon ring aktibidad na ribonuclease na sumisira sa viral RNA habang isinasagawa ang [[biosintesis|sintesis]] ng cDNA gayundin ng independiyente sa DNA na aktibidad na DNA polymerase na lumilikha ng [[senso (molekula na biolohiya)|sensong]] DNA mula sa ''antisensong'' cDNA.<ref>[http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html Doc Kaiser's Microbiology Home Page > IV. VIRUSES > F. ANIMAL VIRUS LIFE CYCLES > 3. The Life Cycle of HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726222939/http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html |date=2010-07-26 }} Community College of Baltimore County. Updated: Jan., 2008</ref> Sa pagiging magkasama, ang cDNA at ang komplementong anyo nito ay bumubuo ng dalawang-hiblang viral DNA na inihahatid naman sa [[nucleus ng selula]]. Ang pagsasama ng viral DNA sa [[genome]] ng selula ng hosto ay isinasagawa ng isa pang ensaym na viral na tinatawag na ''[[integrase]]''.<ref name=Zheng/> [[Talaksan:Reverse Transcription.png|thumb|Ang baligtad na transkipsiyon ng genome ng HIV sa dalawang hiblang DNA]] Ang isinamang viral DNA na ito ay maaaring humimlay ng hindi aktibo sa latentong yugto ng impeksiyong HIV.<ref name=Zheng/> Upang aktibong lumikha ng virus, ang ilang mga selular na [[paktor ng transkipsiyon]] ay hindi kinakailangang umiiral, na ang pinakamahalaga ang [[NF-κB|NF-''κ''B]] (NF kappa&nbsp;B) na [[taas na regulasyon|taas-na-nireregula]] kapag ang mga selulang T ay naging aktibo.<ref name=Hiscott>{{cite journal | author=Hiscott J, Kwon H, Genin P. | title=Hostile takeovers: viral appropriation of the NF-kB pathway | journal=J Clin Invest. | year=2001 | pages=143–151 | volume=107 | issue=2 | pmid=11160127 | doi=10.1172/JCI11918 | pmc=199181 }}</ref> Ang ibig sabihin nito, ang mga selulang malamang na mapatay ng HIV ang mga kasalukuyang lumalaban sa impeksiyon. Habang nangyayari ang repklikasyon ng virus, ang isinamang DNA [[provirus]] ay [[transkripsiyon (henetika)|tintranskriba]] sa [[Messenger RNA|mRNA]] na [[pagpuputol (henetika)|pinutol]] (spliced) sa mas maliit na mga piraso. Ang mga maliit na mga pirasong ito ay inilalabas mula sa nucleus patungo sa [[cytoplasma]] kung saan ang mga ito ay [[pagsasalin (henetika)|isinasalin]] sa mga regulatoryong protinang [[Tat (HIV)|Tat]] (na humihikayat ng bagong produksiyon ng virus) at [[Rev (HIV)|Rev]]. Habang ang bagong nalikhang protinang Rev ay nagtitipon sa nucleus, ito ay bumibigkis sa viral mRNAs at pumapayag sa mga hindi naputol (unspliced) RNA na umalis sa nucleus kung saan ang ito ay napananatili hanggang sa maputol.<ref name=Pollard> {{cite journal | author=Pollard, V. W. and Malim, M. H. | title=The HIV-1 Rev protein | url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1998_52/page/491 | journal=Annu. Rev. Microbiol. | year=1998 | pages=491–532 | volume=52 | issue= | pmid=9891806 | doi=10.1146/annurev.micro.52.1.491 }}</ref> Sa yugtong ito, ang mga istraktural na protinang Gag at Env ay nalilikha mula sa buong habang mRNA. Ang buong-habang RNA ay aktwal na genome ng virus; ito ay nagbibigkis sa protinang Gag at ikinakahon sa mga bagong partikulong virus. Ang HIV-1 at HIV-2 ay lumalabas na nagkakahong ng kanilang RNA nang magkaiba. Ang HIV-1 ay nagbibigkis sa anumang angkop na RNA samantalang ang HIV-2 ay may kinikilangang nagbibigkis sa mRNA na ginamit upang lumikha ng mismong protinang Gag. Ito ay maaaring mangahulugang ang HIV-1 ay may mas mabuting kakayahan na sumailalim sa [[mutasyon]]. Ang impeksiyong HIV-1 ay tumutuloy sa AIDS nang mas mabilis kesa sa impeksiyong HIV-2 at ang ==== Pagtitipon at paglabas ==== Ang huling hakbang ng siklong viral na pagtitipon ng mga bagong viron na HIV-1, ay nagsisimula sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto. Ang poliprotinang Env (gp160) ay dumadaan sa [[endoplasmikong retikulum]] at inihahahatid sa kompleks na [[Aparatong Golgi|Golgi]] kung saan ito ay pinaghihiwalay ng [[HIV-1 protease|protease]] at pinoproseso sa dalawang HIV envelope na mga glycoprotein na gp41 at gp120. Ang mga ito ay inihahatid sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto kung saan ang gp41 ay nagkakabit sa gp120 sa membrano ng impektadong selula. Ang Gag (p55) at Gag-Pol (p160) na mga polyprotein ay umuugnay rin sa panloob na ibabaw ng membranong plasma kasama ang genomikong RNA ng HIV habang ang nabubuong virion ay nagsisimulang sumanga mula sa selula ng hosto. Ang maturasyon (pagiging hinog o ganap) ay nangyayari sa bumubuong sanga o sa hindi hinog na viron pagkatapos itong sumanga mula sa selula ng hosto. Sa maturasyon, ang HIV proteases ay naghihiwalay ng mga polyprotein sa mga indibidwal na gumaganang protina at ensaym ng HIV. Ang iba't ibang mga istraktural na bahagi ay nagtitipon naman upang lumikha ng hinog (mature) na HIV virion.<ref name=Gelderblom>{{cite book | last = Gelderblom | first = H. R | year = 1997 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Fine structure of HIV and SIV | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1997/partIII/Gelderblom.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory (ed.) | edition = | pages = 31–44 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF}}</ref> Ang hakbang na ito ng paghihiwalay ay maaaring mapigil ng mga tagapigil ng protease. Ang hinog (mature) na virus ay may kakayahan namang makahawa ng iba pang selula. === Pagkakaibang henetiko === {{See|Mga pangilalim na uri ng HIV}} [[Talaksan:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|thumb|Ang [[phylohenetikong puno]] ng [[SIV]] at HIV]] Ang HIV ay iba sa maraming mga virus dahil ito ay may napakataas na [[henetikong pagkakaiba]]. Ang pagkakaibang ito o dibersidad ay resulta ng mabilis na replikasyong siklo na may paglikha ng 10<sup>10</sup> kada arawa ksasama ng mataas na rate ng [[mutasyon]] na mga tinatayang 3 x 10<sup>−5</sup> kada nucleotide base kada siklo ng replikasyon at [[henetikong rekombinasyon|muling pagsasamang]] mga katangian ng baligtad na transcriptase.<ref name=RobertsonDL>{{cite journal | author=Robertson DL, Hahn BH, Sharp PM. | title=Recombination in AIDS viruses | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1995-03_40_3/page/249 | journal=J Mol Evol. | year=1995 | pages=249–59 | volume=40 | issue=3 | pmid=7723052 | doi=10.1007/BF00163230}}</ref><ref name="Rambaut_2004">{{cite journal | title=The causes and consequences of HIV evolution | last=Rambaut | first=A et al | journal=Nature Reviews Genetics | volume=5 | year=2004 | month=January | doi=10.1038/nrg1246 | pmid=14708016 | url=http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | issue=52–61 | last2=Posada | first2=D | last3=Crandall | first3=KA | last4=Holmes | first4=EC | pages=52–61 | access-date=2011-12-29 | archive-date=2019-11-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191109035127/http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | url-status=dead }}</ref><ref name="pmid17960579">{{cite journal |author=Perelson AS, Ribeiro RM |title=Estimating drug efficacy and viral dynamic parameters: HIV and HCV |journal=Stat Med |volume=27 |issue=23 |pages=4647–57 |year=2008 |month=October |pmid=17960579 |doi=10.1002/sim.3116 |url=}}</ref> Ang masalimuot na senaryong ito ay tumutungo sa paglikha ng maraming mga barianto (uri) ng HIV sa isang impektadong pasyente sa kurso ng isang araw.<ref name=RobertsonDL/> Ang pagiging iba iba nito ay dinagdagan kapag ang isang selula ay sabay na nahawaan ng dalawa o mas maraming mga iba ibang strain ng HIV. Kapag ang sabay sabay na pagkahawa ay nangyari, ang genome ng progeny virion ay maaaring binubuo ng mga hiblang RNA mula sa dalawang magkaibang strain. Ang hybrid na virion ay humahawa naman sa bagong selula kung saan ito sumasailalim sa isang replikasyon. Habang nangyayari ito, ang baligtad na transcriptase sa pamamagitan ng pagtalon ng paurong sulon sa pagitan ng dalawang magkaibang suleras (template) na RNA ay lilikha ng bagong na-[[biosintesis|sintesis]] na retroviral [[sekwensiyang DNA]] na muling pagsasama sa pagitan ng dalawang mga magulang na genome.<ref name=RobertsonDL/> Ang muling pagsasamang ito ay pinakahalata kapag ito ay nangyayari sa pagitan ng mga pangilalim na uri.<ref name=RobertsonDL/> Ang malapit na kaugnay na [[simian immunodeficiency virus]] (SIV) ay nag-[[ebolusyon|ebolve]] sa maraming mga strain na inuri sa mga natural na [[species]] ng hosto. Ang mga SIV strain ng [[Aprikanong berdeng unggoy]] (SIVagm) at [[sooty mangabey]] (SIVsmm) ay pinaniniwalaang may mahabang kasaysayang [[ebolusyon]]aryo sa mga hosto nito. Ang mga hostong ito ay naka-angkop sa presensiya ng virus<ref name=pmid19661993>{{Cite pmid|19661993}}</ref> na makikita sa mataas na mga lebel sa dugo ng hosto ngunit nagpupukaw lamang ng isang katamtamang tugon ng [[immuno]],<ref>{{cite journal |author=Holzammer S, Holznagel E, Kaul A, Kurth R, Norley S |title=High virus loads in naturally and experimentally SIVagm-infected African green monkeys |url=https://archive.org/details/virology_2001-05-10_283_2/page/324 |journal=Virology |volume=283 |issue=2 |pages=324–31 |year=2001 |pmid=11336557 |doi=10.1006/viro.2001.0870}}</ref> does not cause the development of simian AIDS,<ref>{{Cite journal | author = Kurth, R. and Norley, S. | year = 1996 | title = Why don't the natural hosts of SIV develop simian AIDS? | url = | journal = J. NIH Res. | volume = 8 | issue = | pages = 33–37 }}</ref> at hindi sumasailalim sa labis na [[mutasyon]] at muling pagsasamang tipikal sa impeksiyong HIV sa mga tao.<ref>{{cite journal |author=Baier M, Dittmar MT, Cichutek K, Kurth R |title=Development of vivo of genetic variability of simian immunodeficiency virus |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=88 |issue=18 |pages=8126–30 |year=1991 |pmid=1896460 |doi=10.1073/pnas.88.18.8126 |pmc=52459|bibcode = 1991PNAS...88.8126B }}</ref> Salungat dito, kapag ang mga strain ay nakahawa sa mga [[species]] ng hayop na hindi naka-angkop sa HIV (mga hostong "heterologous" gaya ng [[rhesus]] o cynomologus [[macaques]]), ang mga hayop ay bumubuo ng AIDS at ang virus ay lumilikha ng pagkakaiba ibang henetiko katulad ng nakikita sa impeksiyon ng HIV sa tao.<ref>{{cite journal |author=Daniel MD, King NW, Letvin NL, Hunt RD, Sehgal PK, Desrosiers RC |title=A new type D retrovirus isolated from macaques with an immunodeficiency syndrome |url=https://archive.org/details/sim_science_1984-02-10_223_4636/page/602 |journal=Science |volume=223 |issue=4636 |pages=602–5 |year=1984 |pmid=6695172 |doi=10.1126/science.6695172|bibcode = 1984Sci...223..602D }}</ref> Ang Chimpanzee SIV (SIVcpz) na pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-1 ay kaugnay ng dumagdag na mortalidad (kamatayan) at tulad ng AIDS na mga sintomas sa mga natural na hosto nito.<ref name=pmid19626114>{{Cite pmid|19626114}}</ref> Ang SIVcpz ay lumalabas na naipasa na relatibong kamakailan lamang sa mga chimpanzee at tao kaya ang mga hosto nito ay hindi pa naka-angkop sa virus.<ref name=pmid19661993/> Ang virus na ito ay nakawala rin ng tungkulin ng gene na [[Nef (protein)|Nef]] na makikita sa karamihan ng SIV. Kung wala ang tungkuling ito, ang pagkaubos ng selulang T ay mas malamang na tumutuloy sa [[kawalang immuno]] (immunodeficiency).<ref name=pmid19626114/> Ang tatlong mga pangkat ng HIV-1 ay natukoy sa basehan ng mga pagkakaiba sa rehiyong envelope (''env'') na M, N, and O.<ref name=Thomson> {{cite journal | author=Thomson, M. M., Perez-Alvarez, L. and Najera, R. | title=Molecular epidemiology of HIV-1 genetic forms and its significance for vaccine development and therapy | journal=Lancet Infect. Dis. | year=2002 | pages=461–471 | volume=2 | issue=8 | pmid=12150845 | doi=10.1016/S1473-3099(02)00343-2 }}</ref> Ang pangkat M ang pinakalaganap at nahahati sa walang mga pang-ilalim na uri (o [[clade]] batay sa buong genome na heograpikong walang katulad.<ref name=Carr>{{cite book | last = Carr | first = J. K. | author2 = Foley, B. T., Leitner, T., Salminen, M., Korber, B. and McCutchan, F. | year = 1998 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Reference Sequences Representing the Principal Genetic Diversity of HIV-1 in the Pandemic | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory (ed.) | edition = | pages = 10–19 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF | access-date = 2011-12-29 | archive-date = 2021-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211205021433/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang pinakalaganap ang pangilalim na uring B (na natagpuan ng pangunahin sa Hilagang Amerika at Europa), A at D (na pangunahing natagpuan Aprika) at C (na pangunahing natagpuan sa Aprika at Asya). Ang mga pangilalim na uring ito ay bumubuo ng mga sanga sa phylohenetikong puno na kumakatawan sa angkan ng pangkat M ng HIV-1. Ang kapwa impeksiyon sa mga walang katulad na pangilalim na uri ay nagpapalitawa ng sumisirkulang muling pinagsamang mga anyo (CRF). Noong 2000, ang huling taon kung saan ang analisis ng pandaigdigan paglaganap ng pangilalim ng uri ay nagawa, 47.2% ng pandaigdigang mga impeksiyon ay ng pangilalim na uring C, 26.7% ay ng pangilalim na uring A/CRF02_AG, 12.3% ay ng pangilalim na uring B, 5.3% way ng pangilalim na uring D, 3.2% ay ng pangilalim na uring CRF_AE, at ang natitirang 5.3% at binubuo ng mga ibang pangilalim na uri at CRF.<ref name=Osmanov> {{cite journal | author=Osmanov S, Pattou C, Walker N, Schwardlander B, Esparza J; WHO-UNAIDS Network for HIV Isolation and Characterization. | title=Estimated global distribution and regional spread of HIV-1 genetic subtypes in the year 2000 | journal=Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=184–190 | volume=29 | issue=2 | pmid=11832690 }}</ref> Ang karamihan sa mga pagsasaliksik sa HIV-1 ay nakapokus sa pangilalim na uring B. Kaunting mga laboratoryo lamang ang nakapokus sa ibang mga pangilalim na uri nito.<ref name=Perrin> {{cite journal | author=Perrin L, Kaiser L, Yerly S. | title=Travel and the spread of HIV-1 genetic variants | journal=Lancet Infect Dis. | year=2003 | pages=22–27 | volume=3 | issue=1 | pmid=12505029 | doi=10.1016/S1473-3099(03)00484-5 }}</ref> Ang pag-iral ng ika-apat na pangkat na "P" ay [[hipotesis|hinipotesis]] batay sa virus na naihiwalay noong 2009.<ref name="Plantier_2009">{{cite journal |author=Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, ''et al.'' |title=A new human immunodeficiency virus derived from gorillas |journal=Nat. Med. |volume=15 |issue=8 |pages=871–2 |year=2009 |month=August |pmid=19648927 |doi=10.1038/nm.2016 |url= }}</ref><ref name="Smith_2009">{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | title=Woman found carrying new strain of HIV from gorillas | last=Smith | first=L | date=2009-08-03 | accessdate=2009-08-04 | publisher=The Independent | location=London | archive-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121224174120/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | url-status=dead }}</ref><ref name="Reuters_2009">{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | title=Gorillas may be a source of AIDS, researchers find | date=2009-08-03 | accessdate=2009-08-04 | publisher=Reuters India | archive-date=2009-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090909195051/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | url-status=dead }}</ref> Ang strain na ito ay maliwanag na hango mula sa [[Gorilla gorilla|gorilla]] SIV (SIVgor) na unang naihiwalay mula sa [[western lowland gorilla]] noong 2006.<ref name="Plantier_2009"/> Ang henetikong sekwensiya ng HIV-2 ay isang bahagi lamang na [[homologo]] sa HIV-1 at mas malapit na katulad ng SIVsmm. == Diagnosis == Maraming positibo sa HIV na mga tao ang walang alam na sila ay nahawaan (infected) ng HIV virus. Halimbawa, mababa sa 1% ng mga aktibong seksuwal na populasyong pangsiyudad sa [[Aprika]] ang nasubok (tested) at ang proporsiyon na ito ay mas mababasa sa mga rural na populasyon. Sa karagdagan, ang tanging 0.5% ng mga buntis na babaeng pumpupunta sa mga pasilidad pangkalusugan ang napayuhan, nasubok, o nakatanggap ng mga resulta ng pagsubok. Muli, ang proporsiyon na ito ay mas mababa sa mga rural na pasilidad pangkalusugan. Dahil sa ang mga donor ay hindi alam ang kanilang impeksiyon, ang dugo ng donor (nagbigay) at mga produkto ng dugong ginagamit sa medisina at pananaliksik medikal ay rutinang (routinely) ini-screen para sa HIV. Ang pagsubok (testing) ng HIV-1 ay binubuo ng inisyal na screening sa isang enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) upang matukoy ang mga [[antibody]] sa HIV-1. Ang mga specimen na may hindi reaktibong resulta mula sa inisyal na ELISA ay tinuturing na negatibo sa HIV malibang ang bagong pagkakalantad sa isang impektadong katalik na hindi alam na may HIV ay nangyari. Ang mga specimen na may reaktibong resulta ng ELISA, ang resulta ay muling sinusubok (retested) sa duplika (duplicate) Kung ang resulta ng pagsubok na duplika ay reaktibo, ang specimen ay inuulat na paulit ulit na reaktibo at sumasailalim sa isang pagsubok ng pagkokompirma na may spesipikong karagdagang pagsubok, halimbawa ang Western blot o ang hindi mas karaniwang immunofluorescence assay (IFA)). Ang mga tanging specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA at positibo sa IFA o reaktibo sa Western blot ay itinuturing na positibo sa HIV at indikatibo ng impeksiyon ng HIV. Ang mga specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA ay paminsan minsang nagbibgay ng hindi matukoy na resulta ng Western blot na maaaring hindi kompletong tugon ng antibody sa HIV ng isang impektadong indibidwal o mga hindi spesipikong raksiyon sa isang hindi impektadong indibidwal. Bagaman ang IFA ay maaaring gamitin upang kompirmahin ang impeksiyon sa mga ambiguosong (malabong) mga kasong ito, ang assay na ito ay hindi malawak na ginagamit. Sa pangkalahatan, ang ikalawang specimen ay dapat kolektahin ng higit sa isang buwang kalaunan at muling subukin para sa mga indibidwal na may hindi matukoy na resulta ng Western blot. Bagaman hindi gaanong karaniwang makukuha, ang nucleic acid testing (e.g., viral RNA o proviral DNA amplification method) ay maaari ring makatulong sa ilang mga sitwasyon. Sa karagdagan, ang mga specimen ay maaaring magbigay ng hindi konklusibong mga resulta dahil sa mababang kantidad ng specimen. Sa mga sitwasyong ito, ang ikalawang specimen ay kinokolekta at sinusubok para sa impeksiyon ng HIV. Ang modernong pagsubok HIV ay labis na tiyak (accurate). Ang tsansa ng isang resultang [[mali-positibo]] (false positive) sa dalawang-hakbang na protocol ng pagsubok ay tinatantiyang 0.0004% hanggang 0.0007% sa pangkalahatang populasyon sa [[Estados Unidos]]. == Pangangasiwa == {{Main|Pangangasiwa ng HIV/AIDS}} Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o epektibong [[bakuna para sa HIV]] na kumpletong pupuksa o mag-aalis ng virus na HIV sa katawan ng indibidwal na nahawaan nito. Ang pangangasiwa sa mga indibidwal na nahawaan ng HIV ay binubuo ng [[terapiyang antiretroviral]] (HAART) na nagpapabagal ng pagpapatuloy ng sakit.<ref name=LE2011>{{cite journal|last=May|first=MT|author2=Ingle, SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual health|date=2011 Dec|volume=8|issue=4|pages=526–33|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> Mula 2010, ang higit sa 6 milyong mga indibidwal ay umiinom ng HAART sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.{{fact}} === Terapiyang antiviral === [[Talaksan:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|thumb|alt=Two yellow oblong pills on one of which the markings GX623 are visible|''[[Abacavir]]''&nbsp;– isang analog ng nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NARTI o NRTI)]] <!--What it is --> Ang kasalukuyang mga opsiyon na HAART ay mga kombinasyon (o cocktail) na binubuo ng hindi bababa sa tatlong mga gamot na kabilang sa hindi bababa sa dalawang uri o klase ng mga ahenteng antiretroviral.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Sa simula, ang paggamot ay karaniwang isang hindi-nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI) na dinagdagan ng dalawang mga analogong nucleoside ng tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karaniwang NRTI ay kinabibilangan ng [[zidovudine]] (AZT) o [[tenofovir]] (TDF) at [[lamivudine]] (3TC) o [[emtricitabine]] (FTC).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga kombinasyon ng mga ahente na kinabibilangan ng isang tagapigil ng protease (PI) ay ginagamit kung ang nasa itaas na rehimen ay nawawalan na ng pagiging epektibo.<ref name=WHOTx2010Pg19/> <!--When to start --> Kung kelan sisimulan ang terapiyang antiretrovial ay paksa ng debate.<ref name=Deut2010/><ref>{{cite journal|last=Sax|first=PE|author2=Baden, LR|title=When to start antiretroviral therapy—ready when you are?|journal=The New England Journal of Medicine|date=2009-04-30|volume=360|issue=18|pages=1897–9|pmid=19339713|doi=10.1056/NEJMe0902713}}</ref> Ang parehong World Health Organization, European guidelines at ang Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng mga antiretroviral sa lahat ng mga adolesente, matatandang tao at mga buntis na babae na may bilang ng CD4 na mas mababa sa 350/uL o sa mga may sintomas kahit hindi isasaalang-alang ang bilang ng CD4.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159976-4|pages=19–20|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=Deut2010/> Ito ay sinusuportahan ng katotohanan na ang pagsisimula ng paggamot sa lebel na ito ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan.<ref name=CochraneART2010>{{cite journal|last=Siegfried|first=N|author2=Uthman, OA; Rutherford, GW|title=Optimal time for initiation of antiretroviral therapy in asymptomatic, HIV-infected, treatment-naive adults|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-03-17|issue=3|pages=CD008272|pmid=20238364|doi=10.1002/14651858.CD008272.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Sa karagdagan, inirerekomiyenda rin ng Estados Unidos ang mga ito para sa lahat ng mga indibidwal na nahawaan ng HIV kahit hindi isasaalang alang ng bilang ng CD4 o mga sintomas.<ref name=Guidelines2009>{{cite book|last=Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents|first=|title=Guidelines for the use of antiretroviral agents in HIV-1-infected adults and adolescents|url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf|date=2009-12-01|publisher=United States Department of Health and Human Services|page=i|access-date=2012-08-27|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181125/http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AdultandAdolescentGL.pdf|url-status=dead}}</ref> Inirerekomiyenda rin ng WHO ang paggamot sa mga kapwa nahawaan ng [[tubercolosis]] at sa mga may kronikong aktibong [[hepatitis B]].<ref name=WHOTx2010Pg19/> Kapag nasimulan na ang paggamot ng antiretroviral, nirerekomiyenda na ito ay ituloy nang walang patid o "holidays".<ref name=Deut2010/> Maraming mga tao ay nadiagnos lamang pagkatapos ng pagkakataon na ang kanis nais na paggamot ay dapat simulan.<ref name=Deut2010/> Ang ninanais na kalalabasan ng paggamot ay isang pangmatagalang bilang ng HIV-RNA na mababa sa 50&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010>{{cite journal|last=Vogel|first=M|author2=Schwarze-Zander, C; Wasmuth, JC; Spengler, U; Sauerbruch, T; Rockstroh, JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Ärzteblatt international|date=2010 Jul|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|pmid=20703338|doi=10.3238/arztebl.2010.0507|pmc=2915483}}</ref> Ang mga lebel na tinutukoy kung ang paggamot ay epektibo ay inisyal na nirerekomiyenda pagkatapos ng apat na linggo at kapag ang mga lebel ay bumagsak na sa 50&nbsp;mga kopya/mL, ang mga pagtingin bawat tatlo o anim na buwan ay karaniwang sapat.<ref name=Deut2010/> Ang hindi sapat na kontrol ay itinuturing na mas malaki kesa sa 400&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010/> Batay sa mga kriteryang ito, ang paggamot ay epektibo sa higit sa 95% ng mga taong merong HIV sa unang taon.<ref name=Deut2010/> <!--Benefit --> Ang mga benepisyo ng paggamot ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpapatuloy sa [[AIDS]] at isang nabawasang panganib ng kamatayan.<ref>{{cite journal|last=When To Start|first=Consortium|author2=Sterne, JA; May, M; Costagliola, D; de Wolf, F; Phillips, AN; Harris, R; Funk, MJ; Geskus, RB; Gill, J; Dabis, F; Miró, JM; Justice, AC; Ledergerber, B; Fätkenheuer, G; Hogg, RS; Monforte, AD; Saag, M; Smith, C; Staszewski, S; Egger, M; Cole, SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=Lancet|date=2009-04-18|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|pmid=19361855|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7|pmc=2670965}}</ref> Sa mga maunlad na bansa, ang paggamot ay nagpapabuti rin ng kalusugang pisikal at pang-isipan ng mga meron nito.<ref>{{cite journal|last=Beard|first=J|author2=Feeley, F; Rosen, S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=AIDS care|date=2009 Nov|volume=21|issue=11|pages=1343–56|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Sa paggamot, mayroon isang 70% na nabawasang panganib ng pagtatamo ng tuberculosis.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karagdagang benepisyo ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpasa ng sakit sa mga partner na katalik ng mga indbidwal na may HIV at isang nabawasang pagpasa sa ina-tungo-sa-anak mula sa inang may HIV.<ref name=WHOTx2010Pg19/><!--Adverse effects --> Ang pagiging epektibo ng paggamot ay nakasalalay sa isang malaking bahagi sa pagsunod sa terapiyang ito.<ref name=Deut2010/> Ang mga dahilan ng hindi-pagsunod ay kinabibilangan ng mababa o kawalang paglapit (access) sa pangangalagang medical,<ref>{{cite journal|last=Orrell|first=C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS reports|date=2005 Nov|volume=2|issue=4|pages=171–6|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> hindi sapat na mga suportang panlipunan, [[sakit sa pag-iisip]] at [[pang-aabuso ng droga]].<ref>{{cite journal|last=Malta|first=M|author2=Strathdee, SA; Magnanini, MM; Bastos, FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2008-08_103_8/page/1242|journal=Addiction (Abingdon, England)|date=2008 Aug|volume=103|issue=8|pages=1242–57|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Gayundin sa pagiging masalimuot ng mga rehimeng paggamot (dahil sa bilang ng mga iniinom na pill at dalas ng pag-inom nito), ang mga [[epektong adberso]] ay maaari ring lumikha ng hindi sinasadyang hindi pagsunod dito.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Marconi, VC; van Zyl, GU; Gardner, EM; Preiser, W; Hong, SY; Mills, EJ; Gross, R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious disorders drug targets|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=167–74|pmid=21406048}}</ref> Gayunpaman, ang pagsunod ay mabuti sa may mababang sahod na mga bansa gaya ng nasa may mataas na sahod na mga bansa.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Mills, EJ; Schechter, M|title=Antiretroviral therapy adherence and retention in care in middle-income and low-income countries: current status of knowledge and research priorities|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 Jan|volume=5|issue=1|pages=70–7|pmid=20046150|doi=10.1097/COH.0b013e328333ad61}}</ref> Ang mga spesipikong pangyayaring adberso ay nauugnay sa ahenteng iniinom.<ref name=Montessori2004/> Ang ilan sa mga relatibong karaniwang epektong ito ang: [[nauugnay sa HIV na lipodystropiya]], [[dyslipidemia]], at [[diabetes mellitus]] lalo na sa mga gamot na tagapigil ng protease.{{fact}} Ang ilang mga karaniwang sintomas ay kinabibilangan ng [[pagtatae]]<ref name=Montessori2004>{{cite journal| author=Montessori, V., Press, N., Harris, M., Akagi, L., Montaner, J. S. |title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection | journal=CMAJ |year=2004 | pages=229–238 |volume=170 | issue=2 | pmid=14734438 | pmc=315530}}</ref><ref name="Burgoyne2008">{{Cite journal|author=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=61 |issue=3 |pages=469–73|year=2008 |month=March |pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499 |url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18174196}}</ref> at isang tumaas na panganib ng [[sakit na cardiovascular]].<ref>{{cite journal|last=Barbaro|first=G|author2=Barbarini, G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Dec|volume=134|issue=6|pages=898–903|pmid=22310821|doi=10.4103/0971-5916.92634|pmc=3284097}}</ref> Gayunpaman, ang mga epektong adberso ay mababa sa mga ilang mas bagong nirerekomiyendang paggamot.<ref name=Deut2010/> Ang gastos ay maaari ring maging isyu dahil sa ang ilang mga gamot na ito ay mahal<ref>{{cite journal|last=Orsi|first=F|author2=d'almeida, C|title=Soaring antiretroviral prices, TRIPS and TRIPS flexibilities: a burning issue for antiretroviral treatment scale-up in developing countries|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 May|volume=5|issue=3|pages=237–41|pmid=20539080|doi=10.1097/COH.0b013e32833860ba}}</ref>. Gayunpaman, simula 2010, ang 47% ng mga nangangailangan nito ay umiinom nito sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.{{fact}} Ang ilang mga gamot ay maaaring maiugnay sa mga [[depekto sa kapanganakan]] sa mga sanggol ng inang may HIV at kaya ay hindi angkop sa mga babaeng umaasang magkaroon ng anak.<ref name=Deut2010/> <!--In children --> Ang mga rekomendasyon ng paggamot sa mga bata ay medyo iba kesa sa mga matatandang tao. Sa umuunlad na mga bansa simula 2010, ang 23% ng mga batang nangangailangan nito ay mayroong paglapit sa mga gamot na ito.<ref name=UN2011ONESIXTY>UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Ang parehong World Health Organization at Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng paggamot para sa lahat ng mga bata na may mababa sa 12 buwan ang edad.<ref name=USKID2011/><ref name=WHOKID2010>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in infants and children|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159980-1|page=2|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2014-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224081130/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Nirerekomiyenda ng Estados Unidos sa mga nasa pagitan ng 1 taon at 5 taon na may mga bilang na HIV RNA ng higit sa 100,000&nbsp;mga kopya/mL at sa mga higit sa 5 taon ng paggamot kapag ang mga bilang ng CD4 ay mababa sa 500/ul.<ref name=USKID2011>{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|work=The Panel on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children|format=PDF|date=11 Agosto 2011|access-date=27 Agosto 2012|archive-date=16 Pebrero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216214548/http://www.aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|url-status=dead}}</ref> === Mga impeksiyong oportunistiko === Ang mga paraan upang maiwasan ang mga impeksiyong oportunistiko ay epektibo sa maraming mga taong may HIV/AIDS. Ang paggamot ng mga antiviral ay kadalasang nagpapabuti ng kasalukuyan gayundin nagpapabawas ng panganib ng panghinaharap na mga impeksiyong oportunistiko. <ref name=Montessori2004/> Ang bakuna laban sa [[hepatitis A]] at [[hepatitis B]] ay ipinapayo sa lahat ng mga tao nasa panganib ng HIV bago sila mahawaan, gayunpaman, ang mga ito ay maaaring bakunahan pagkatapos mahawaan ng HIV.<ref name=Laurence>{{Cite journal | author=Laurence J | title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons | journal=AIDS Reader | year=2006 | pages=15–17 | volume=16 | issue=1 |pmid=16433468}}</ref> Ang prophylaxis na [[Trimethoprim/sulfamethoxazole]] sa pagitan ng apat at anim na linggong taong gulang at pagwawakas ng pagpapasuso sa mga sanggol na ipinanganak sa mga inang positibo sa HIV ay nirerekomiyenda sa mga pagtatakdang nililimitahan ng mga mapagkukunan.<ref name=UN2011ONESIXTY/> Ito ay nirerekomiyenda rin upang maiwasan ang PCP kapag ang bilang ng CD4 sa mga tao ay mababa sa 200&nbsp;mga selula/uL at sa mga mayroon o nakaraang mayroong PCP.<ref name=PCP2011>{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=2011 Jun|volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}</ref> Ang mga taong may malaking immunosuppresyon ay pinapayuhan rin na tumanggap ng terapiyang prophilaktiko para sa [[toxoplasmosis]] at [[Cryptococcus|Cryptococcus meningitis]].<ref name=PEPpocketguide>{{cite web | publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]] | date=2 Pebrero 2007 | url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?ss=14&doc_id=6223&string=infected+AND+patients | title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America. | access-date=2012-08-27 | archive-date=2012-12-12 | archive-url=https://archive.today/20121212000558/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx | url-status=dead }}</ref> Ang mga angkop na nakakaiwas na mga pamamaran ay nagpabawas ng rate ng mga impeksiyong ito nang 50% sa pagitan ng 1992 at 1997.{{fact}} === Medisinang alternatibo === Sa Estados Unidos, ang tinatayang 60% ng mga taong may HIV ay gumagamit ng iba't ibang mga uri ng [[alternatibong medisina]].<ref name="pmid18608078">{{Cite journal|author=Littlewood RA, Vanable PA |title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care |journal=AIDS Care |volume=20 |issue=8 |pages=1002–18 |year=2008 |month=September |pmid=18608078 |pmc=2570227 |doi=10.1080/09540120701767216 |url=}}</ref> Ang pagiging epektibo ng karamihan ng mga terapiyang ito ay hindi napatunayan.<ref name="pmid15969772">{{Cite journal|author=Mills E, Wu P, Ernst E |title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence |journal=Int J STD AIDS |volume=16 |issue=6 |pages=395–403 |year=2005 |month=June |pmid=15969772 |doi=10.1258/0956462054093962 |url=}}</ref> Tungkol sa payong pang-pagkain, may ilang ebidensiya na nagpapakita ng benepisyo sa mga suplemento ng [[mikronutriento]].<ref name="Irlam"/> Ang ebidensiya para sa suplementasyon ng [[selenium]] ay halo na ilang mga tentatibong ebidensiya ng benepisyo.<ref>{{cite journal|last=Stone|first=CA|author2=Kawai, K; Kupka, R; Fawzi, WW|title=Role of selenium in HIV infection|journal=Nutrition Reviews|date=2010 Nov|volume=68|issue=11|pages=671–81|pmid=20961297|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00337.x|pmc=3066516}}</ref> May ilang ebidensiya na ang suplementasyon ng [[bitamina A]] sa mga bata ay nagpapabawas ng kamatayan at nagpapabuti ng paglaki ng mga ito.<ref name=Irlam/> Sa Aprika sa mga babaeng buntis at nagpapasuso na may nakompromisong nutrisyon, ang suplementasyon ng multibitamina ay nagpabuti ng mga kalalabasan para sa parehong mga ina at mga sanggol.<ref name=Irlam>{{cite journal|last=Irlam|first=JH|author2=Visser, MM; Rollins, NN; Siegfried, N|title=Micronutrient supplementation in children and adults with HIV infection|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-12-08|issue=12|pages=CD003650|pmid=21154354|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub3|editor1-last=Irlam|editor1-first=James H}}</ref> Ang pag-inom ng mga mikronutriento sa mga lebel ng [[RDA]] ng mga matandang tao na nahawaan ng HIV ay nirerekomiyenda ng [[World Health Organization]].<ref>{{cite journal|last=Forrester|first=JE|author2=Sztam, KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2011 Dec|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|pmid=22089440|doi=10.3945/ajcn.111.011999|pmc=3226021}}</ref><ref name='WHO_nutrients'>{{Cite book | last = [[World Health Organization]] | title = Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation | date = 2003–05 | location = Geneva | url = http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | id = | isbn = | accessdate = 31 Marso 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | archivedate = 2009-03-25 | deadurl = no | url-status = live }}</ref> Karagdagang isinasaad ng WHO na ang suplementasyon ng [[bitamina A]], [[zinc]], at [[iron]] sa ilang mga pag-aaral ay maaaring lumikha ng mga [[epektong adberso]] sa mga matatandang tao na nahawaan ng HIV.<ref name='WHO_nutrients' /> Walang sapat na ebidensiya upang suportahan ang paggamit ng mga [[medisinang herbal]].<ref>{{Cite journal|author=Liu JP, Manheimer E, Yang M |title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS |journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=3 |pages=CD003937 |year=2005 |pmid=16034917 |doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|url=|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> === Latentong HIV reservoir === Sa kabilan ng tagumpay ng mataas na aktibong terapiyang antiretroviral (''highly active antiretroviral therapy'' o HAART) sa pagkokontrol ng impeksiyong HIV at pagbabawas ng kamatayang kaugnay ng HIV, ang mga kasulukuyang rehimeng droga ay walang kakayahan na kompletong malipol ang impeksiyong HIV. Maraming mga taong nasa HAART ay nagkakamit ng pagsupil ng HIV sa mababa sa hangganan ng deteksiyon ng pamantayang mga klinikal na assay para sa maraming mga taon. Gayunpaman, sa paghinto ng HAART, ang bigat viral ng HIV ay mabilis na bumabalik na may sabay na pagbaba ng mga CD4+ na T-Selula na sa karamihan ng mga mga kaso na walang pagbalik sa paggamot ay tumutuloy sa [[AIDS]]. Upang matagumpay na maparami ang sarili nito, ang HIV ay dapat kumomberte ng [[RNA]] genome nito sa [[DNA]] na nag-aangkat naman sa [[nucleus ng selula]] ng hosto (host) at nagpapasok sa genome ng hosto sa pamamagitan ng aksiyon ng HIV [[integrase]]. Dahil ang pangunahing [[selula]]r na inaasinta ng HIV ang CD4+ T-Selula ay gumagampan bilang [[memorya]]ng mga selula ng [[sistemang immuno]], ang isinamang HIV ay maaaring manataling tulog (dormant) sa loob ng maraming mga taon at posible sa mga [[dekada]]. Ang latentong [[reservoir]] ay maaaring masukat sa pamamagitan ng kapwa-pagkukultura ng mga CD4+ T-Selula mula sa mga nahawaang pasyente sa mga CD4+ T-Selula mula sa hindi hawaang mga donor at sukatin ang protinang HIV o [[RNA]]. Ang pagkabigo ng mga kandidatong [[bakuna]] upang pumrotekta laban sa impeksiyong HIV at pagpapatuloy sa [[AIDS]] ay tumungo sa binagong pokus sa mga biolohikal na mekanismong responsable sa [[latensiya ng HIV]]. Ang isang limitadong panahon ng terapiya na nagsasama ng mga anti-retroviral sa mga droga na umaasinta ng latentong [[reservoir]] ay maaaring sa hinaharap ay pumayag sa kabuuang paglipol ng impeksiyong HIV. == Prognosis == Kung walang paggamot, ang net [[median]] na panahong ng pagpapatuloy (survival) ng buhay pagkatapos pagkahawa sa HIV ay tinatantiyang mga 9 hanggang 11 mga tao depende sa pangilalim na uri (subtype) na HIV at ang median na rate ng pagpaptuloy pagkatapos ng diagnosis ng [[AIDS]] sa mga kapaligirang limitado sa mga mapagkukunan na ang paggamot ay hindi makukuha ay sumasaklaw sa pagitan ng 6 hanggang mga 19 buwan depende sa pag-aaral. Sa mga area, na ang HAART ay malawak na makukuha para sa impeksiyong HIV at [[AIDS]] ay nabawasan ang rate ng kamatayan mula sa sakit nito nang mga 80% at nagpataas ng [[ekspektansiya ng buhay]] (natitirang inaasahang buhay) para sa mga bagong na-diagnose na impektado ng HIV na indibidwal ay mga 20 hanggang 50 taon. Habang ang mga bagong paggamot ay patuloy na pinauunlad at dahil ang HIV ay patuloy na nag-eebol ng [[resistansiya]] (hindi pagtalab) sa mga gamot, ang pagtatantiya ng panahong ng pagpapatuloy (survival) ay malamang patuloy na magbago. Kung walang terapiyang antiretroviral, ang kamatayan ay normal na nangyayari sa loob ng isang taon pagkatapos na ang indbidwal ay nagpatuloy sa [[AIDS]]. Ang karamihan sa mga pasyente ay namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]]ng kaugnay ng patuloy na pagkabigo ng [[sistemang immuno]]. Ang rate ng klinikal pagpapatuloy ng sakit ay malawak na nag-iiba sa pagitan ng mga indbidwal at naipakitang apektado ng maraming mga paktor gaya ng [[suseptibilidad]] (madaling mahawaan) at pangangalang pangkalusugan ng pagganang [[immuno]] at mga kapwa-impeksiyon, gayundin kung aling partikular na [[strain]] ng [[virus]] ang sangkot. == Epidemiolohiya == Tinatantiya ng [[UNAIDS]] at [[WHO]] (World Health Organization) na ang [[AIDS]] ay pumatay ng mahigit 25 milyong mga tao sa pagitan ng 1981 nang ito ay unang makilala at 2005 na gumagawa rito na isa sa pinakadestruktibong [[pandemika]] sa itinalang kasaysayan. Sa kabila ng napabuting paglapit (access) sa paggamot antiretroviral at pangangalaga sa maraming mga rehiyon sa buong mundo, ang pandemikang AIDS ay pumatay ng tinatantiyang 2.8 milyon (sa pagitan ng 2.4 at 3.3 milyon) na ang higit sa kalahting milyon (570,000) ay mga bata. Tinantiya rin ng [[UNAIDS]] na ang 33.3 milyong mga tao ay nabubuhay na may HIV sa dulo ng 2009 na tumaas mula 26.2 noong 1999. Kanilang tinantiya ang kaugnay ng [[AIDS]] na kamatayan noong 2009 na 1.8 milyon na bumaba sa tuktok (peak) na 2.1 milyon noong 2004 at ang mga bagong impeksiyon na 2.6 milyon na bumaba sa tuktok na 3.2 milyong noong 1997, at ang bilang ng mga indibidwal sa mababa o gitnang sahod (middle income) na mga bansa na tumatanggap ng terapiyang antiretroviral noong 2009 na 5.2 milyon na tumaas mula 4 milyon noong 2008. Ang [[Sub-Saharan Africa]] ay nananatili hanggang ngayon na pinaka masamang apektadong rehiyon na may tinatantiyang 22.5 milyong na kasalukuyang nabubuhay na may HIV (67% ng kabuuang pandaigdig), 1.3 milyong kamatayan (72% ng kabuuang pandaigdig) at 1.8 mga bagong impeksiyon (69% ng kabuuang pandaigdig). Gayunpaman, ang bilang ng mga bagong impeksiyon ay bumaba nang 19% sa buong rehiyong ito mula 2001 at 2009 at nang mahigit mga 25% sa 22 mga bansa sa sub-Saharan Africa sa panahong ito. Ang [[Asya]] ang ikalawang pinakamasamang apektadong rehiyon na may 4.9 milyong mga indidbiwal na nabubuhay na may HIV (15% ng kabuuang pandaigdig). Ang pinakahuling ulat ng pagsusuri ng World Bank's Operations Evaluation Department ay tumataya ng pagiging epektibo ng pagpapaunlad ng World Bank's country-level HIV/AIDS na asistansiya na inilalawan bilang dialogong patakaran, analitikong gawain at pagpapautang na may hayagang layunin ng pagbabawas ng sakop o epekto ng epidemikong AIDS. Ito ang unang komprehensibong pagsusuri ng HIV/AIDS suporta ng World Bank sa mga bansa mula sa pagsisimula ng epedimikang ito hanggang gitnang 2004. Dahil sa ang [[World Bank]] ay naglalayong tumulong sa pagpapatupad ng mga pambansang pamahalaang programa, ang kanilang karanasan ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran kung paanong ang mga pambansang programa para sa AIDS ay magagawang mas epektibo. Ang pagpapaunlad ng HAART bilang isang epektibong terapiya ng impeksiyong HIV ay malaking nakabawas ng rate ng kamatayan mula sa sakit na ito sa mga area kung saan ang mga gamot na ito ay malawak na makukuha. Dahil sa ang [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga indibidwal na may HIV ay dumagdag sa mga bansang ang HAART ay malawak na ginagamit, ang patuloy na pagkalat ng sakit na ito ay nagsanhi ng bilang ng mga taong nabubuhay na may HIV na labis na tumaas. Sa [[Aprika]], ang bilang ng mga kasong pagpasang HIV ng ina-sa-anak (mother-to-child-transmission o MTCT) at pagiging laganap ng [[AIDS]] ang nagsimulang bumaliktad ng mga dekada ng matatag na pagpapatuloy ng buhay sa mga bata. Ang mga bansang gaya ng Uganda ay nagtatangkang supilin ang epidemikang MTCT sa pamamagitan ng pag-aalok ng mga serbisyong VCT (voluntary counselling and testing/boluntaryong pagpapayo at pagsubok), PMTCT (prevention of mother-to-child transmission/pag-iwas na ina-sa-anak na transmisyon) at ANC (ante-natal care/pangangalagang ante-natal) na kinabibilangan ng pamamahagi ng terapiyang antiretroviral. == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === Ang HIV ay inakalang nagmula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] sa [[sub-Saharan Aprika]] at naipasa sa mga tao sa huli ng ika-19 o simula ng ika-20 [[siglo]]. Ang unang papel na kumikilala ng paterno (pattern) ng mga oportunistikong impeksiyon na katangian ng [[AIDS]] ay naiulat noong 1981. Ang parehong [[HIV-1]] at [[HIV-2]] ay pinaniniwalaang nagmula sa Kanularang-Sentral na [[Aprika]] at tumalon sa mga [[species]] (isang prosesong tinatawag na [[zoonosis]]) mula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] tungo sa mga tao (humans). Ang HIV-1 ay lumilitaw na nagmula sa katimugang [[Cameroon]] sa pamamagitan ng [[ebolusyon]] ng [[SIV]] (cpz) na isang [[simiang immunodeficiency virus]] (SIV) na humahawa ng mga ligaw (wild) na [[chimpanzee]]. Ang HIV-1 ay nagmula sa [[SIVcpz]] enedemiko sa pangilalim na species/subspecies ng [[chimpanzee]] na [[Pan troglodytes troglodytes]]. Ang pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-2 ang [[SIV (smmm)]] na isang virus ng [[sooty mangabey]] (Cercocebus atys atys) na isang [[Lumang Daigdig]] na [[unggoy]] na nabubuhay sa [[litoral]] na Kanlurang Aprika mula katimugang [[Senegal]] hanggang kanluraning [[Ivory Coast]]. Ang mga Lumang Daigdig na mga unggoy gaya ng mga [[kwagong unggoy]] ay hindi tinatalaban ng impeksiyong HIV-1 na posibleng dahil sa [[genome|genomikong]] [[fusion]] ng dalawang [[gene]] ng resistansiya (pagiging hindi tinatablan). Ang HIV-1 ay inakalang tumalon sa harang ng [[species]] sa hindi bababa sa tatlong magkahiwalay na mga okasyon na nagpalitaw ng tatlong mga pangkat ng virus na M, N, at O. May ebidensiyang ang mga tao na nakilahok sa mga gawaing [[bushmeat]] bilang mga [[mangangaso]] (hunters) o tagatinda ng bushmeat ay karaniwang nagtatamo ng [[SIV]]. Gayunpaman, ang [[SIV]] ay isang mahinang [[virus]]. Ito ay karaniwang sinusupil ng [[sistemang immuno]] ng tao sa loob ng mga linggo ng pagkakahawa nito. Inakalang ang ilang mga pagpasa ng virus mula indibidwal-sa-indibidwal sa mabilis na paghalili ay kailangan upang pumayag sa sapat na panahong ito ay mag-[[mutasyon|mutado]] (mutate) sa HIV. Sa karagdagan, dahil sa relatibong mababang rate ng tao-sa-taong pagpasa nito, ito ay maaari lamang kumalat sa kabuuan ng populasyon sa presensiya ng isa o higit sa mga kanelong (channels) pagpasang mataas na panganib na inakalang hindi umiiral sa [[Aprika]] bago ang ika-20 [[siglo]]. Ang spesipikong minungkahing mga kanelong pagpasang mataas na panganib na pumapayag sa [[virus]] na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat sa buong lipunan ay depende sa iminungkahing panahong ng hayop-sa-taong pagtawid. Ang mga [[henetika|henetikong]] pag-aaral ng virus ay nagmumungkahing ang pina-kamakailang (most recent) na ninuno ng HIV-1 M pangkat ay pinepetasahan ng pabalik sa circa 1910. Ang mga tagataguyod ng petsang ito ay nag-uugnay ng epidemikang HIV sa paglitaw ng [[kolonyalismo]] at paglago ng malaking mga kolonyal na siyudad Aprika na tumungo sa pagbabagong panlipunan kabilang ang mas mataas na digri ng [[sekswual na promiskuidad]], pagkalat ng [[prostitusyon]] at ang sabay na mataas na prekwensiyang mga sakit na [[genital ulcer]] gaya ng [[syphilis]] sa mga bagong kolonyal na siyudad. May ebidensiyang ang mga rate ng transmisyon ng HIV sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik pampuke]] bagaman medyo mababa sa ilalim ng mga regular na sirkunstansiya ay maaaring tumaas ng mga sampu kung hind daang beses kung ang isa sa mga katalik ay dumadanas ng [[Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] (STD) na resulta ng [[genital ulcer]]. Ang simula nang 1900 na mga kolonyal na mga siyudad ay kilala dahil sa mataas na paglaganap ng [[prostitusyon]] at [[STD]] na [[genital ulcer]] sa digri na noong 1928, kasingrami ng 45% ng mga residenteng babae ng silanganing [[Kinshasa]] ay inakalang mga [[prostitut]] at noong 1933, ang mga 15% ng lahat ng mga resident ng parehong siyudad ay impektado ng isa sa mga anyo ng [[syphilis]]. Ang alternatibong pananaw ay nagsasaad na ang hindi ligtas na mga kasanayang [[medikal]] sa [[Aprika]] sa mga panahong pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] gaya ng hindi sterilisadong muling paggamit pang-isahing gamit na mga [[siringhe]] (syrigne) habang isinasagawa ang pangmasang [[pagbabakuna]], mga kampanyang paggamot na [[antibiotiko]] at anti-[[malaria]] ang inisyal na mga [[vector]] na pumayag sa virus na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat. Ang pinakaunang maiging nadokumentong kaso ng HIV sa tao ay pinetsahan ng pabalik sa 1959. Ang [[virus]] na HIV ay maaaring umiiral na sa [[Estados Unidos]] sa simula ng 1966 ngunit ang malawak na karamihang mga impeksiyon ay nangyayari sa labas ng [[Sub-Saharan Aprika]] (kabilang ang Estados Unidos) ay mababakas pabalik sa isang hindi kilalang indibidwal na nahawaan ng HIV sa [[Haiti]] at nagdala naman ng impeksiyon sa Estados Unidos noong mga 1969. Ang [[epidemika]] ay mabilis namang kumalat sa mga mataas na panganib na pangkat (sa simula ay mga seksuwal na promiskuosong mga [[homoseksuwal]]). Noong 1978, ang pagiging laganap ng HIV-1 sa mga baklang lalakeng resident ng [[New York]] at [[San Francisco]] ay tinatantiyang 5% na nagmumungkahing ang ilang mga libong indibidwal sa Estados Unidos ay nahawaan na sa panahong ito. === Pagkakatuklas === Ang [[AIDS]] ay unang klinikal na napagmasdan sa pagitan ng huli nang 1980 at simula nang 1981. Ang mga tagagamit ng [[panturok ng droga]] (drug injection) at mga [[homoseksuwal]] na lalakeng hindi alam ang dahilan ng huminang [[immunidad]] ay nagpakita ng mga [[sintomas]] ng [[Pneumocystis carinii pneumonia]] (PCP) na isang bihirang oportunistikong impeksiyon na alam sa mga panahong ito na nakikita sa mga taong may labis na nakomopromisong (huminang) mga [[sistema ng immuno]]. Sandaling pagkatapos nito, ang karagdagang mga baklang lalake ay nakitaan ng nakaraang bihirang [[kanser ng balat]] na tinatawag na [[Kaposi’s sarcoma]] (KS). Marami pang mga kaso ng PCP at KS ang mabilis na lumitaw na umalerto sa [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]]. Ang isang CDC task force ay binuo upang imonitor ang pagsiklab ng mga kasong ito. Pagkatapos makilala ang isang paterno ng anomalosong mga sintomas na nakikita sa mga pasyente, pinangalan ng CDC task force ang kondisyong ito na ''acquired immune deficiency syndrome'' ([[AIDS]]). Noong 1983, ang dalawang magkahilaway na mga pangkat pagsasaliksik na pinangunahan nina [[Robert Gallo]] at [[Luc Montagnier]] ay independiyenteng naghayag na ang isang nobelang (novel) [[retrovirus]] ay maaaring umaapekto sa mga pasyente ng [[AIDS]] at kanilang inilimbang ang kanilang mga natuklasan sa parehong isyu ng hornal na ''Science''. Inangkin ni Gallo na ang [[virus]] na naihiwalay (isolated) ng kanyang pangkat mula sa pasyente ng [[AIDS]] ay mapapansing katulad sa hugis sa ibang pantaong [[T-lymphotropic viruses]] (HTLVs) na ang kanyang pangkat ang unang naghiwalay. Tinawag ng pangkat ni Gallo ang kanilang bagong naihiwalay na virus na HTLV-III. Sa parehong panahon, ang pangkat ni Montagneir ay naghiwalay ng virus mula sa pasyenteng kinakikitaan ng [[lymphadenopatiya]] (pamamaga ng [[kulani]]) ng leeg at kahinaang pisikal na dalawang mga klasikong sintomas ng AIDS. Sa pagsasalungat ng ulat mula sa pangkat ni Gallo, si Montagnier at ang kanyang mga kasama ay nagpakitang ang core na mga [[protina]] ng virus na ito ay [[sistemang immuno|immunolohikal]] na iba mula sa nasa HTLV-I. Pinangalan ng pangkat ni Montagnier ang kanilang naihiwalay na virus na lymphadenopathy-associated virus (LAV). Ang pangalang HIV ay napili bilang kompromiso sa pagitan ng mga dalawang pang-aankin na LAV at HTLV-III. Kung si Gallo o Montagnier ang nararapat ng mas higit na kredito sa pagkakatuklas ng virus na nagsasanhi ng [[AIDS]] ay isang bagay ng malaking kontrobersiya. Kasama ng kanyang kasamang si [[Françoise Barré-Sinoussi]], si Montagnier ay ginawaran ng kalahati ng 2008 [[Gantimpalang Nobel]] sa [[Physiolohiya]] o Medisina sa kanyang "pagkakatuklas ng human immunodeficiency virus". Si [[Harald zur Hausen]] ay nakisalo rin sa Gantimpalang Nobel sa kanyang pagkakatuklas na ang [[human papilloma virus]] ay tumutungo sa [[kanser na serbikal]] ngunit si Gallo ay hindi isinama. Sinabi ni Gallo na "isang pagkasiphayo" na hindi siya napangalanan bilang kapwa resipyente ng Gantimpalang Nobel. Sinabi ni Montagnier na siya ay "nagulat" na si Gallo ay hindi kinilala ng komite ng Nobel na sinasabing: "Mahalaga sa akin na mapatunayang ang HIV ang sanhi ng AIDS at si Gallo ay may napakahalagang papel dito. Ako'y labis na nalulungkot para kay Robert Gallo." == Pagtanggi sa AIDS == Ang maliit na pangkat ng mga indibidwal ay patuloy na tumututol sa koneksiyon sa pagitan ng HIV at [[AIDS]], pagtanggi sa pag-iral ng mismong HIV o ang balidad ng pagsubok (testing) ng HIV at mga paraang paggamot. Ang mga pag-aangking ito na tinatawag na [[AIDS denialism]] ay sinuri at itinakwil ng pamayanang siyentipiko. Gayunpaman, ang mga pangkat na ito ay may malaking epektong pampolitika partikular na sa Timog Aprika kung saan ang opisyal na pagyakap ng pamahaalan nito sa [[AIDS denialism]] ay responsable sa hindi epektibo nitong tugon sa epidemikang AIDS sa bansang ito at sinisi sa daang mga libong maiiwasang kamatayan at mga impeksiyong HIV. == Pananaliksik == === Transplantasyon ng stem cell === Noong 2007, ang isang 40 taong gulang lalakeng positibo sa HIV ay nabigyan ng [[stem cell transplant]] bilang bahagi ng kanyang paggamot para sa [[acute myelogenous leukemia]] (AML). Ang ikalawang transplant ay isinagawa pagkatapos ng isang taon pagkatapos ng [[relapse]] (pagbalik sa dating kondisyon). Ang donor ay napili hindi laman dahil sa kompatibilidad [[henetika|henetiko]] kundi dahil sa pagiging homozygous rin para sa mutasyong [[CCR5-Δ32]] na nagbibigay ng [[resistansiya]] (pagiging hindi tinatablan) sa impeksiyong HIV. Pagkatapos ng 20 buwan na walang paggamot ng drogang antiretroviral, iniulat na ang mga lebel ng HIV sa dugo ng tumanggap nito, [[marrow ng buto]] at [[bower]] ay mababa sa hangganan (limit) ng deteksiyon. Ang virus ay nanatiling hindi matukoy (undetectable) sa paglipas ng tatlong taon pagakatapos ng unang transplant. Bagaman inilarawan ng mga mananaliksik at komentador ang resultang ito bilang lunas (cure) ang iba ay nagmungkahing ang virus ay maaaring nananatiling tago sa mga [[tisyu]] gaya ng [[utak]] na isang viral [[reservoir]]. Ang paggamot gamit ang [[stem cell]] ay nananatiling iniimbestigahan dahil sa kalikasang [[anekdotal]] nito, ang sakit at ang panganib ng kamatayan na kaugnay ng mga stem cell transplant at ang kahirapan ng paghanap ng mga angkop na donor ng stem cell. === Mga ahenteng immunomodulatoryo === Sa pagkokomplementa ng mga pagsisikap na kontrolin ang [[replikasyon ng virus]], ang mga [[immunoterapiya]] na maaaring makatulong sa paggaling ng [[sistemang immuno]] ay siniyasat sa nakaraan at may mga patuloy na pagsubok (trial) na isinasagawa kabilang ang IL-2 at IL-7. == Sanggunian == {{Reflist|2}} [[Kategorya:Mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik]] [[Kategorya:HIV/AIDS]] kbs141bacburigevpxi5e52s4ygkmn4 0 69664 2212744 2208553 2026-06-22T18:10:14Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 5 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212744 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Altapresyon | Image = Grade 1 hypertension.jpg | Caption = Automated arm [[sphygmomanometer|blood pressure meter]] showing [[artery|arterial]] hypertension (shown a [[systolic blood pressure]] 158&nbsp;mmHg, [[diastolic blood pressure]] 99&nbsp;mmHg and [[heart rate]] of 80 beats per minute). | DiseasesDB = 6330 | ICD10 = {{ICD10|I|10||i|10}},{{ICD10|I|11||i|10}},{{ICD10|I|12||i|10}},<br />{{ICD10|I|13||i|10}},{{ICD10|I|15||i|10}} | ICD9 = {{ICD9|401}} | OMIM = 145500 | MedlinePlus = 000468 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1106 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|1097}} {{eMedicine2|emerg|267}} | MeshID = D006973 }} Ang '''sukduldiin''' o '''altapresyon''' (Ingles: '''''Hypertension''''', dinadaglat na '''HTN''') o '''mataas na presyon ng dugo''', kung minsan ay '''arteryal na altapresyon''', ay isang [[Hindi gumagaling (sa medisina)|hindi gumagaling]] na [[Sakit|medikal na kondisyon]] kung saan ang [[presyon ng dugo]] sa [[malaking ugat|mga malaking ugat]] ay mataas. Ang pagtaas na ito ay kinakailangan ang puso na mas magtrabaho mabuti kaysa sa normal upang ikalat ang dugo sa pamamagitan ng daluyan ng dugo. Ang presyon ng dugo ay binubuo ng dalawang, systolic at diastolic na mga sukat, na depende kung ang kalamnan ng puso ay umiikli at humihigpit (systole) o mahinahon sa pagitan ng mga pagtibok (diastole). Ang normal na presyon ng dugo kapag nagpapahinga ay nasa loob ng pagitan ng 100–140&nbsp;mmHg systolic (mataas na pagbasa) at 60–90&nbsp;mmHg diastolic (nasa ibabang pagbasa). Magkakaroon ng mataas na presyon ng dugo kung ito ay patuloy na nasa o mataas sa 140/90&nbsp;mmHg. Ang altapresyon ay nauuri bilang [[altapresyon na patuloy at hindi malaman ang sanhi|primary (patuloy at hindi malaman ang sanhi) na altapresyon]] o [[secondary o altapresyon na pumapangalawa sa isang sakit]]. Humigit-kumulang na 90–95% ng mga kaso ay kinakategorya bilang "primary na altapresyon", na nangangahulugang mataas na presyon ng dugo na walang nakikitang nasa ilalim na medikal na sanhi.<ref name="pmid10645931">{{cite journal |author=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: Definition and etiology |journal=Circulation |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |year=2000 |month=January |pmid=10645931 |url=http://circ.ahajournals.org/content/101/3/329.long |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329}}</ref> Ang ibang mga kondisyon na nakakaapekto sa mga bato, mga malaking ugat, puso, o sistema ng endocrine ang sanhi ng 5–10% ng mga kaso (secondary o altapresyon na pumapangalawa sa isang sakit). Ang altapresyon ay isang malaking [[salik ng panganib]] para sa [[stroke]], [[myocardial infarction o pagkasira ng tisiyu ng puso dahil sa pagharang ng suplay ng dugo sa puso]] (mga atake sa puso), [[hindi paggana ng puso]], mga [[aneurysm]] sa mga malaking ugat (hal., [[aneurysm o pamamaga sa aorta]]), [[pamumuo ng plaque sa malaking ugat]], at sanhi ng [[hindi gumagaling na sakit sa bato]]. Kahit ang katamtamang pagtaas ng presyon ng dugo sa malaking ugat ay iniuugnay sa isang pinaikling [[pagtagal ng buhay]]. Maaaring mapabuti ng mga pagbabago sa pagkain at pamumuhay ang pagkontrol sa presyon ng dugo at mababawasan ang panganib ng kaugnay na mga komplikasyon sa kalusugan. Gayunpaman, madalas kinakailangan ang gamot sa mga tao na hindi mabisa o hindi sapat ang mga pagbabago sa pamumuhay. {{TOC limit|3}} == Pag-uuri == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- ! rowspan=2 | Classification (JNC7)<ref name="JNC7">{{cite journal |author=Chobanian AV, Bakris GL, Black HR, ''et al.'' |title=Seventh report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure |journal=Hypertension |volume=42 |issue=6 |pages=1206–52 |year=2003 |month=December |pmid=14656957 |doi=10.1161/01.HYP.0000107251.49515.c2 |url=http://hyper.ahajournals.org/content/42/6/1206.long}}</ref> ! colspan=2 | Systolic pressure ! colspan=2 | Diastolic pressure |- ! [[mmHg]] ! [[Pascal (unit)|kPa]] ! mmHg ! kPa |- | Normal | 90–119 | 12–15.9 | 60–79 | 8.0–10.5 |- | Prehypertension (nasa panganib para sa altapresyon) | 120–139 | 16.0–18.5 | 80–89 | 10.7–11.9 |- | Yugto 1&nbsp;ng altapresyon | 140–159 | 18.7–21.2 | 90–99 | 12.0–13.2 |- | Yugto 2&nbsp;ng altapresyon | ≥160 | ≥21.3 | ≥100 | ≥13.3 |- | [[Isolated systolic na altapresyon|Isolated systolic na<br />altapresyon]] | ≥140 | ≥18.7 | <90 | <12.0 |} === Mga Nasa Sapat na Gulang === Sa mga taong nasa edad na 18 taong gulang o mas matanda pa, ang altapresyon ay tinutukoy bilang isang systolic at/o isang diastolic na sukat ng presyon ng dugo na patuloy na mas mataas kaysa sa isang tinatanggap na normal na bilang (sa kasalukuyan ay 139&nbsp;mmHg systolic, 89&nbsp;mmHg diastolic: tingnan ang talahanayan — Pag-uuri (JNC7)). Kung ang mga sukat ay kinuha mula sa 24-oras na pagsubaybay sa nakakalakad o nasa tahanan, ginagamit ang mas mababang hangganan (135&nbsp;mmHg systolic o 85&nbsp;mmHg diastolic).<ref name="NICE127 full" /> Ang kamakailang internasyonal na mga tuntunin tungkol sa altapresyon ay gumawa rin ng mga kategorya na nasa ibaba ng saklaw ng mayroong altapresyon upang ipakita ang tuloy-tuloy na panganib sa mga mas mataas ang presyon ng dugo sa normal na saklaw. Ginagamit ng JNC7 (2003)<ref name="JNC7"/> ang terminong prehypertension (nasa panganib para sa altapresyon) para sa presyon ng dugo na nasa pagitan ng 120–139&nbsp;mmHg systolic at/o 80–89&nbsp;mmHg diastolic, habang ang mga Tuntunin ng ESH-ESC (2007)<ref name=ESH-ESC>{{cite journal |author=Mancia G, De Backer G, Dominiczak A, ''et al.'' |title=2007 ESH-ESC Practice Guidelines for the Management of Arterial Hypertension: ESH-ESC Task Force on the Management of Arterial Hypertension |journal=J. Hypertens. |volume=25 |issue=9 |pages=1751–62 |year=2007 |month=September |pmid=17762635 |doi=10.1097/HJH.0b013e3282f0580f |url=}}</ref> at BHS IV (2004)<ref name=BHSIV>{{cite journal |author=Williams B, Poulter NR, Brown MJ, ''et al.'' |title=Guidelines for management of hypertension: report of the fourth working party of the British Hypertension Society, 2004-BHS IV |journal=J Hum Hypertens |volume=18 |issue=3 |pages=139–85 |year=2004 |month=March |pmid=14973512 |doi=10.1038/sj.jhh.1001683 |url=}}</ref> ay gumagamit ng pinakamainam, normal, at mataas na normal na mga kategorya upang hatiin ang mga presyon na mababa sa 140&nbsp;mmHg systolic at 90&nbsp;mmHg diastolic. Inuuri (subclassify) din ang altapresyon bilang mga sumusunod: Tinutukoy ng JNC7 ang yugto I at yugto II ng altapresyon, at isolated systolic na altapresyon. Ang isolated systolic na altapresyon ay tumutukoy sa mataas na presyon ng systolic na may normal na presyon ng diastolic at karaniwan sa mga matanda.<ref name="JNC7"/> Ang mga Tuntunin ng ESH-ESC (2007)<ref name=ESH-ESC /> at BHS IV (2004),<ref name = BHSIV /> ay tinutukoy ang isang pangatlong yugto (yugto III) ng altapresyon para sa mga taong may systolic ng presyon ng dugo na lumalampas sa 179&nbsp;mmHg o isang presyon ng diastolic na mahigit sa 109&nbsp;mmHg. Inuuri ang altapresyon bilang "lumalaban" kung hindi pinapababa ng [[Parmasiyotikong gamot|mga gamot]] ang presyon ng dugo sa normal na mga antas.<ref name="JNC7"/> === Mga bagong panganak at mga sanggol === Ang altapresyon sa [[mga bagong panganak]] ay bihira at nangyayari sa humigit-kumulang na 0.2 hanggang 3% ng mga bagong panganak. Karaniwang hindi sinusukat ang presyon ng dugo sa malusog na bagong panganak.<ref name=Dionne>{{cite journal |author=Dionne JM, Abitbol CL, Flynn JT |title=Hypertension in infancy: diagnosis, management and outcome |journal=Pediatr. Nephrol. |volume=27 |issue=1 |pages=17–32 |year=2012 |month=January |pmid=21258818 |doi=10.1007/s00467-010-1755-z |url=}}</ref> Mas karaniwan ang altapresyon sa mga bagong panganak na mataas ang panganib. Iba’t-ibang mga salik ang dapat isaalang-alang, tulad ng [[panahon ng sanggol o fetus o gestational stage]], panahon pagkatapos magbuntis, at [[timbang sa pagkapanganak]] kapag nagpapasiya kung ang isang presyon ng dugo ay normal sa isang bagong panganak.<ref name=Dionne /> === Mga bata at mga nagdadalaga at nagbibinata === Medyo karaniwan ang altapresyon sa mga bata at mga nagdadalaga at nagbibinata (2–9% depende sa edad, kasarian, at lahi)<ref>{{cite journal |author=Din-Dzietham R, Liu Y, Bielo MV, Shamsa F |title=High blood pressure trends in children and adolescents in national surveys, 1963 to 2002 |journal=Circulation |volume=116 |issue=13 |pages=1488–96 |year=2007 |month=September |pmid=17846287 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.106.683243 |url=https://archive.org/details/sim_circulation_2007-09-25_116_13/page/1488}}</ref> at iniuugnay sa pangmatagalang mga panganib ng masamang kalusugan.<ref name=fourth>{{cite journal |author= |title=The fourth report on the diagnosis, evaluation, and treatment of high blood pressure in children and adolescents |journal=Pediatrics |volume=114 |issue=2 Suppl 4th Report |pages=555–76 |year=2004 |month=August |pmid=15286277 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2004-08_114_2/page/n294}}</ref> Inirerekomenda na ngayon na suriin ang presyon ng dugo ng mga bata na mahigit sa edad na tatlo kailanman sila ay mayroong karaniwang pangangalagang medikal o mga pagpapatingin. Kinukumpirma ang mataas na presyon ng dugo sa pauli-ulit na pagbisita bago kilalaning mayroong altapresyon ang isang bata.<ref name = fourth /> Tumataas ang presyon ng dugo habang nagkakaedad sa pagkabata at, sa mga bata, ang altapresyon ay tinutukoy bilang isang pangkaraniwang systolic o diastolic na presyon ng dugo sa tatlo o mahigit pang mga pangyayari na katumbas o mas mataas kaysa sa ika-95 percentile na naaangkop sa kasarian, edad, at taas ng bata. Ang prehypertension (nasa panganib para sa altapresyon) sa mga bata ay tinutukoy bilang isang pangkaraniwang systolic o diastolic na presyon ng dugo na mas mataas sa ika-90 percentile, ngunit mas mababa sa ika-95 na percentile.<ref name=fourth /> Sa mga nagdadalaga at nagbibinata, iminumungkahi na suriin at uriin ang altapresyon at prehypertension (nasa panganib para sa altapresyon) gamit ang pamantayan ng nasa sapat na gulang.<ref name=fourth /> == Mga palatandaan at sintomas == Bihirang nagpapakita ng anumang mga sintomas ang altapresyon, at ang pagkilala rito ay karaniwan sa pamamagitan ng [[Screening (sa medisina)|screening]], o kapag naghahanap ng pangangalaga para sa isang walang kaugnayang problema sa kalusugan. Iniuulat ng ilang mga tao na mayroong mataas na presyon ng dugo ang mga [[sakit ng ulo]] (lalo na sa batok at sa umaga), gayundin ang [[pagkahilo]], [[bertigo]], [[tinnitus]] (pag-ugong o pagsitsit sa mga tainga), nagbagong paningin o [[Syncope o pansamantalang pagkawala ng malay (sa medisina)|mga episode ng pagkawala ng malay]].<ref name=Fisher2005>{{cite book |author=Fisher ND, Williams GH |editor=Kasper DL, Braunwald E, Fauci AS, ''et al.'' |title=Harrison's Principles of Internal Medicine|edition=16th |year=2005 |publisher=McGraw-Hill |location=New York, NY |isbn=0-07-139140-1 |pages=1463–81 |chapter=Hypertensive vascular disease}}</ref> Sa [[pisikal na pagsusuri]], ang altapresyon ay maaaring mapaghinalaan kapag matutuklasan ang [[hypertensive retinopathy o pagkasira ng retina ng mata dahil sa mataas na presyon ng dugo]] sa pagsusuri sa [[fundus ng mata]] sa likuran ng mata gamit ang [[ophthalmoscopy]].<ref name=Wong2007>{{cite journal |author=Wong T, Mitchell P |title=The eye in hypertension |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-3-9-2007_369_9559/page/425 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9559 |pages=425–35 |year=2007 |month=February |pmid=17276782 |doi=10.1016/S0140-6736(07)60198-6}}</ref> Sa lumang paraan, ang kalubhaan ng pagbabago sa hypertensive retinopathy o pagkasira ng retina ng mata dahil sa mataas na presyon ng dugo ay minamarkahan mula sa I–IV, bagaman ang mas banayad na mga uri ay maaaring maging mahirap makilala mula sa isa’t-isa.<ref name=Wong2007/> Maaari ring ipakita ng mga resulta ng ophthalmoscopy kung gaano katagal nang mayroong mataas na presyon ng dugo ang isang tao.<ref name=Fisher2005/> === Secondary o Altapresyong pumapangalawa sa isang sakit === Maaring ipahiwatig ng ilang mga palatandaan at sintomas ang [[secondary o altapresyon na pumapangalawa sa isang sakit]], na altapresyon na sanhi ng isang hindi makilalang sanhi tulad ng [[mga sakit sa bato]] o [[mga sakit sa endocrine]]. Halimbawa, labis na katabaan ng dibdib at tiyan, [[intoleransiya sa glucose]], [[mga mukha na hugis buwan]], isang "buffalo hump (bukol ng kalabaw)", at ipinahihiwatig ng kulay-ubeng [[pahabang marka o uka]] ang [[Cushing's syndrome]].<ref name=ABC>{{cite book |author=O'Brien, Eoin; Beevers, D. G.; Lip, Gregory Y. H. |title=ABC of hypertension |url=https://archive.org/details/abcofhypertensio0000unse |publisher=BMJ Books |location=London |year=2007 |pages= |isbn=1-4051-3061-X |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Ang [[Sakit sa thyroid]] at [[acromegaly]] ay maaari ring magdulot ng altapresyon at magkaroon ng mga katangian ng mga sintomas at palatandaan.<ref name="ABC" /> Ang isang abnormal na [[pagsagitsit]] sa tiyan ay maaaring magpahiwatig ng [[renal artery stenosis]] (isang pagkipot ng mga malaking ugat na nagsusuplay sa mga bato). Maaaring ipahiwatig ng pagbaba ng presyon ng dugo sa mga binti o naantala o kawalan ng [[pangunahing malaking ugat sa hita|mga pulso ng malaking ugat sa hita]] ang [[aortic coarctation]] (isang pagkipot ng aorta pagkatapos nitong lisanin ang puso). Ang altapresyon na malawakang nag-iiba sa sakit ng ulo, mga mabilis na tibok ng puso, maputlang hitsura, at pagpapawis ay dapat mag-udyok ng mga paghihinala ng [[pheochromocytoma]].<ref name="ABC" /> === Mga hypertensive crisis === Ang malubhang pagtaas ng presyon ng dugo (katumbas ng o mas mataas kaysa sa isang systolic na 180 o diastolic na 110, kung minsan ay tinatawag na nakakamatay o pinabilis na altapresyon) ay tinutukoy bilang "hypertensive crisis." Nagpapahiwatig ng mataas na panganib ng mga komplikasyon ang mga presyon ng dugo na mataas sa mga antas na ito. Ang mga taong mayroong mga presyon ng dugo na nasa pagitan na ito ay maaaring walang mga sintomas, ngunit mas malamang na mag-ulat ng mga sakit ng ulo (22% ng mga kaso)<ref>{{cite journal |author=Papadopoulos DP, Mourouzis I, Thomopoulos C, Makris T, Papademetriou V |title=Hypertension crisis |journal=Blood Press. |volume=19 |issue=6 |pages=328–36 |year=2010 |month=December |pmid=20504242 |doi=10.3109/08037051.2010.488052 |url=}}</ref> at mga pagkahilo kaysa sa pangkalahatang populasyon.<ref name=Fisher2005/> Ang ibang mga sintomas ng hypertensive crisis ay maaaring kabilangan ng paghina ng paningin o kakapusan ng hininga dahil sa hindi paggana ng puso o isang pangkalahatang pagkaramdam ng [[pagkabalisa]] dahil sa hindi paggana ng bato.<ref name="ABC" /> Karamihan sa mga taong mayroong hypertensive crisis ay kilala na mayroong mataas na presyon ng dugo, ngunit maaaring humantong sa isang biglaang pagtaas ng mga karagdagang trigger (magdudulot).<ref name=Marik2007>{{cite journal |author=Marik PE, Varon J |title=Hypertensive crises: challenges and management |journal=Chest |volume=131 |issue=6 |pages=1949–62 |year=2007 |month=June |pmid=17565029 |doi=10.1378/chest.06-2490 |url=http://chestjournal.chestpubs.org/content/131/6/1949.long}}</ref> Ang isang "hypertensive na emerhensiya", dating tinatawag na "nakakamatay na altapresyon", ay nangyayari kapag mayroong ebidensiya ng direktang pinsala sa isa o mahigit pang mga bahagi ng katawan bilang resulta ng malubhang pagtaas ng presyon ng dugo. Ang pinsalang ito ay maaaring kabilangan ng [[hypertensive encephalopathy]], sanhi ng pamamaga at abnormal na paggana ng utak, at nakikilala sa pamamagitan ng mga sakit ng ulo at isang [[nag-ibang antas ng kamalayan]] (pagkalito o pag-aantok). Ang [[papilloedema o pamamaga ng disc]] sa retina at [[mga pagdurugo]] sa fundus ng mata at [[mga paglabas likido mula sa daluyan ng dugo]] ay isa pang palatandaan ng pinupuntiryang pinsala sa bahagi ng katawan. Maaaring ipahiwatig ng [[pananakit ng dibdib]] ang pinsala sa kalamnan ng puso (na maaaring tumuloy sa [[myocardial infarction o pagkasira ng tisiyu ng puso dahil sa pagharang ng suplay ng dugo sa puso]]) o kung minsan ay [[aortic dissection]], ang pagkapunit ng panloob na paligid ng [[aorta]]. Ang kakapusan sa paghinga, pag-ubo, at pagdura ng dugo ay mga katangian ng mga palantandaan ng [[pulmonary edema]]. Ang kondisyon na ito ay isang pamamaga ng tisiyu ng baga dahil sa [[hindi paggana ng kaliwang ventricle]], isang kawalan ng kakayahan ng [[kaliwang ventricle]] ng puso na magbomba ng sapat na dugo mula sa baga papunta sa sistema ng malaking ugat.<ref name=Marik2007/> Maaari ring mangyari ang mabilis na paghina ng paggana ng bato (malalang pinsala sa bato) at [[microangiopathic hemolytic anemia]] (pagkasira ng mga selula ng dugo).<ref name=Marik2007/> Sa mga ganitong sitwasyon, iniuutos ang mabilis na pagpapababa sa presyon ng dugo upang maitigil ang nangyayaring pagkasira ng bahagi ng katawan.<ref name=Marik2007/> Sa kabilang banda, walang ebidensiya na ang presyon ng dugo ay kailangang mabilis na pababain sa mga apurahang mayroong altapresyon kung saan walang ebidensiya ng pinupuntiryang pinsala sa bahagi ng katawan. Ang labis na pagiging agresibo sa pagpapababa sa presyon ng dugo ay hindi maaaring walang mga panganib.<ref name="ABC" /> Isinusulong ang paggamit ng mga gamot na iniinom sa bibig upang dahan-dahang mapababa ang presyon ng dugo sa mahigit na 24 hanggang 48 oras sa mga apurahang mayroong altapresyon.<ref name=Marik2007/> === Pagbubuntis === Ang altapresyon ay nangyayari sa humigit-kumulang na 8–10% ng mga pagbubuntis.<ref name="ABC" /> Karamihan sa mga kababaihang mayroong altapresyon sa pagbubuntis ay mayroong naunang umiiral na primary na altapresyon. Ang mataas na presyon ng dugo sa pagbubuntis ay maaaring unang palatandaan ng [[paunang eclampsia]], isang seryosong kondisyon ng ikalawang kalahati ng pagbubuntis, at sa ilang mga linggo pagkatapos ng panganganak.<ref name="ABC" /> Ang isang diyagnosis ng paunang eclampsia ay kinabibilangan ng tumaas na presyon ng dugo at pagkakaroon ng protina sa ihi.<ref name="ABC" /> Ang paunang eclampsia ay nangyayari sa humigit-kumulang na 5% ng mga pagbubuntis at responsable para sa humigit-kumulang na 16% ng lahat ng mga [[pagkamatay sa pagbubuntis]] sa buong mundo.<ref name="ABC" /> Dinodoble rin ng paunang eclampsia ang panganib ng pagkamatay ng sanggol.<ref name="ABC" /> Kadalasang walang mga sintomas ang paunang eclampsia at ito ay nalalaman sa pamamagitan ng karaniwang pagsusuri. Kapag nangyari ang mga sintomas ng paunang eclampsia, ang mga pinaka-karaniwan ay ang sakit ng ulo, karamdaman sa paningin (kadalasan sa "kumikislap na mga ilaw"), pagsusuka, pananakit sa [[itaas na gitnang bahagi ng tiyan]], at [[edema]] (pamamaga). Maaari ding tumuloy ang paunang eclampsia sa isang kondisyon na inilalagay sa panganib ang buhay na tinatawag na [[eclampsia]]. Ang eclampsia ay isang [[hypertensive emergency o malubhang pagtaas ng presyon ng dugo]] at mayroong iba’t-ibang mga seryosong komplikasyon. Ang mga komplikasyon na ito ay kinabibilangan ng pagkawala ng paningin ng isang tao, pamamaga ng utak, [[tonic-clonic na mga pagsumpong|mga pagsumpong]] o [[mga kombulsyon]], [[pagkabigo ng paggana ng mga bato]], [[pamamaga ng baga]], at [[disseminated intravascular coagulation]] (isang sakit ukol sa pamumuo ng dugo).<ref name="ABC" /><ref name="urlHypertension and Pregnancy: eMedicine Obstetrics and Gynecology">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/261435-overview |title=Hypertension and Pregnancy |author=Gibson, Paul |author2= |date=July 30, 2009 |work=eMedicine Obstetrics and Gynecology |publisher=Medscape |pages= |accessdate=2009-06-16}}</ref> === Mga Sanggol at Mga Bata === Ang [[kabiguang lumaki nang normal]], [[mga pagsumpong]], [[iritabilidad]], [[katamlayan|kawalan ng enerhiya]], at [[infant respiratory distress syndrome|kahirapan sa paghinga]]<ref name="urlHypertension: eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/889877-overview |title=Hypertension |author=Rodriguez-Cruz, Edwin |author2=Ettinger, Leigh M |date=April 6, 2010 |work=eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine |publisher=Medscape |pages= |accessdate=2009-06-16}}</ref> ay maaaring iugnay sa altapresyon sa mga bagong panganak at mga batang sanggol. Sa mga mas matandang sanggol at bata, ang altapresyon ay maaaring magdulot ng sakit ng ulo, hindi maipaliwanag na iritabilidad, [[pagkapagod (medikal)|pagkapagod]], [[kabiguang lumaki nang normal]], [[malabong paningin]], [[epistaxis|pagdurugo ng ilong]], at [[Bell’s palsy|pagkaparalisa ng mukha]].<ref name=Dionne/><ref name="urlHypertension: eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine"/> == Mga Komplikasyon == [[Talaksan:Main complications of persistent high blood pressure.svg|thumb|Diagram illustrating the main complications of persistent high blood pressure.]] Ang altapresyon ay ang pinakamahalagang maaaring maiwasan na salik ng panganib para sa napaagang pagkamatay sa buong mundo.<ref>{{cite web|title= Global health risks: mortality and burden of disease attributable to selected major risks.|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/GlobalHealthRisks_report_full.pdf|work=World Health Organization|year=2009|accessdate=10 February 2012}}</ref> Pinatataas nito ang panganib ng [[sakit sa puso sanhi ng mababang suplay ng dugo sa kalamnan ng puso]]<ref name=pmid12493255>{{cite journal |author=Lewington S, Clarke R, Qizilbash N, Peto R, Collins R |title=Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular mortality: a meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies |journal=Lancet |volume=360 |issue=9349 |pages=1903–13 |year=2002 |month=December |pmid=12493255 |doi= 10.1016/S0140-6736(02)11911-8|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-12-14_360_9349/page/1902}}</ref> [[mga stroke]],<ref name="ABC" /> [[pagkipot ng daluyan ng dugo]],<ref name="pmid18375152">{{cite journal |author=Singer DR, Kite A |title=Management of hypertension in peripheral arterial disease: does the choice of drugs matter? |journal=European Journal of Vascular and Endovascular Surgery |volume=35 |issue=6 |pages=701–8 |year=2008 |month=June |pmid=18375152 |doi=10.1016/j.ejvs.2008.01.007}}</ref> at ibang mga sakit ukol sa puso, kabilang ang [[hindi paggana ng puso]], mga [[pagbara o pamamaga sa daluyan ng dugo]], laganap na [[atherosclerosis o pagkapal ng arterya dahil sa cholesterol]], and [[pagbara sa baga]].<ref name="ABC" /> Ang altapresyon ay isa ring salik ng panganib para sa [[mahinang memorya]], [[demensya]], and [[hindi gumagaling na sakit sa bato]].<ref name="ABC" /> Ang ibang mga komplikasyon ay kinabibilangan ng: * [[Pinsala sa retina dahil sa mataas na presyon ng dugo]] * [[Pinsala sa bato dahil sa mataas na presyon ng dugo]]<ref name="pmid19330604">{{cite journal |author=Zeng C, Villar VA, Yu P, Zhou L, Jose PA |title=Reactive oxygen species and dopamine receptor function in essential hypertension |journal=Clinical and Experimental Hypertension |volume=31 |issue=2 |pages=156–78 |year=2009 |month=April |pmid=19330604 |doi=10.1080/10641960802621283}}</ref> == Sanhi == === Primary na altapresyon === Ang primary (patuloy at hindi malaman ang sanhi) na altapresyon ay ang pinaka-karaniwang anyo ng altapresyon, na responsable para sa 90–95% ng lahat ng mga kaso ng altapresyon.<ref name="pmid10645931"/> Sa halos lahat ng mga makabagong lipunan, ang presyon ng dugo ay tumataas kasama ng [[pagtanda]] at ang panganib ng pagigiging mataas ng presyon ng dugo sa kalaunan ng buhay ay marami.<ref>{{cite journal|last=Vasan|first=RS|author2=Beiser, A, Seshadri, S, Larson, MG, Kannel, WB, D'Agostino, RB, Levy, D|title=Residual lifetime risk for developing hypertension in middle-aged women and men: The Framingham Heart Study.|url=https://archive.org/details/sim_jama_2002-02-27_287_8/page/1003|journal=JAMA: the journal of the American Medical Association|date=2002 Feb 27|volume=287|issue=8|pages=1003-10|pmid=11866648}}</ref> Ang altapresyon ay nagreresulta mula sa isang masalimuot na aksiyon ng mga genes sa isa’t-isa at mga salik ukol sa paligid. Ang maraming mga karaniwang genes na mayroong maliit na epekto sa presyon ng dugo ay nakilala<ref>Ang International Consortium for Blood Pressure Genome-Wide Association Studies. Ang mga anyo ng henetiko sa bagong landas ay nakakaimpluwensiya sa presyon ng dugo at panganib ng sakit sa puso. Ang likas na katangian 2011; 478: 103–109 doi:10.1038/nature10405</ref> gayundin ang ilang mga bihirang genes na mayroong malaking epekto sa presyon ng dugo<ref>{{cite journal|last=Lifton|first=RP|author2=Gharavi, AG, Geller, DS|title=Molecular mechanisms of human hypertension.|url=https://archive.org/details/cell_2001-02-23_104_4/page/545|journal=Cell|date=2001 Feb 23|volume=104|issue=4|pages=545-56|pmid=11239411}}</ref> ngunit ang henetikong batayan ng altapresyon ay hindi pa rin nauunawaan. Ang iba’t-ibang mga salik ukol sa kapaligiran ay nakakaimpluwensiya sa presyon ng dugo. Ang mga salik sa pamumuhay na nagpapababa ng presyon ng dugo ay kinabibilangan ng pagbabawas ng [[asin]] sa pagkain,<ref>{{cite journal|last=He|first=FJ|author2=MacGregor, GA|title=A comprehensive review on salt and health and current experience of worldwide salt reduction programmes.|journal=Journal of human hypertension|date=2009 Jun|volume=23|issue=6|pages=363-84|pmid=19110538}}</ref> mataas na pagkain ng mga prutas at mga produktong mayroong kaunting mantika (Dietary Approaches to Stop Hypertension o Mga ([[DASH na diyeta]])). Ang [[Ehersisyo]],<ref name="ReferenceA">Dickinson HO, Mason JM, Nicolson DJ, Campbell F, Beyer FR, Cook JV, Williams B, Ford GA. Lifestyle interventions to reduce raised blood pressure: a systematic review of randomized controlled trials. J Hypertens. 2006;24:215-33.</ref> [[pagbaba ng timbang]]<ref name=HaslamJames>{{cite journal |author=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/n80 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |year=2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> at ang binawasang pag-inom ng [[may alak na inumin|alak]] ay nakakatulong din sa pagpapababa ng presyon ng dugo.<ref>{{cite journal | author = Whelton PK, He J, Appel LJ, Cutler JA, Havas S, Kotchen TA ''et al.'' | year = 2002 | title = Primary prevention of hypertension: Clinical and public health advisory from The National High Blood Pressure Education Program | url = | journal = JAMA | volume = 288 | issue = 15| pages = 1882–8 | doi = 10.1001/jama.288.15.1882 | pmid = 12377087 }}</ref> Ang posibleng papel ng ibang mga salik tulad ng stress,<ref name="ReferenceA"/> pag-inum ng kape,<ref>Mesas AE, Leon-Muñoz LM, Rodriguez-Artalejo F, Lopez-Garcia E. The effect of coffee on blood pressure and cardiovascular disease in hypertensive individuals: A systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2011;94:1113–26.</ref> at kakulangan sa bitamina D<ref>{{cite journal |author=Vaidya A, Forman JP |title=Vitamin D and hypertension: current evidence and future directions |journal=Hypertension |volume=56 |issue=5 |pages=774–9 |year=2010 |month=November |pmid=20937970 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.109.140160 |url=}}</ref> ay hindi masyadong malinaw. Ang [[mababang pagtugon sa insulin]], na karaniwan sa labis na katabaan at isang bahagi ng [[metabolic syndrome|syndrome X]] (o ang [[metabolic syndrome]]), ay sinasabi ring nagdudulot ng altapresyon.<ref name="pmid12364344">{{cite journal |author=Sorof J, Daniels S |title=Obesity hypertension in children: a problem of epidemic proportions |journal=Hypertension |volume=40 |issue=4 |pages=441–447 |year=2002 |month=October |pmid=12364344 |doi=10.1161/01.HYP.0000032940.33466.12 |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12364344 |accessdate=2009-06-03 |archive-date=2012-12-05 |archive-url=https://archive.today/20121205010228/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12364344 |url-status=dead }}</ref> Isinangkot din ng mga kamakailang pag-aaral ang mga pangyayari sa mas maagang yugto ng buhay (halimbawa, [[mababang timbang ng ipinanganak na sanggol]], paninigarilyo habang nagbubuntis, at kakulangan ng [[pagpapasuso]]) bilang mga salik ng panganib para sa patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon ng nasa sapat na gulang.<ref name = "Lawlor 2005">{{cite journal|last=Lawlor|first=DA|author2=Smith, GD|title=Early life determinants of adult blood pressure.|journal=Current opinion in nephrology and hypertension|date=2005 May|volume=14|issue=3|pages=259-64|pmid=15821420}}</ref> Gayunman, ang mga mekanismo na nag-uugnay sa mga pagkakalantad na ito sa altapresyon ng nasa tamang gulang ay nananatiling malabo.<ref name = "Lawlor 2005"/> === Secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit === Ang secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit ay nagreresulta mula sa isang makikilalang sanhi. Ang sakit sa bato ang pinaka-karaniwang pangalawang sanhi ng altapresyon.<ref name="ABC" /> Ang altapresyon ay maaari ding maging sanhi ng mga kondisyon sa endocrine tulad ng [[Cushing's syndrome]], [[hyperthyroidism o labis na produksiyon ng hormon sa thyroid]], [[hypothyroidism o kakulangan sa produksiyon ng hormon sa thyroid]], [[acromegaly o abnormal na paglaki ng kamay, paa, at mukha]], [[Conn's syndrome]] o [[hyperaldosteronism o labis ng produksiyon ng aldosterone na hormon]], [[hyperparathyroidism o abnormal na mataas na dami ng parathyroid na hormon sa dugo]], at [[pheochromocytoma o bukol sa glandula ng adrenal]].<ref name="ABC" /><ref>Dluhy RG, Williams GH. Endocrine hypertension. In: Wilson JD, Foster DW, Kronenberg HM, eds. Williams Textbook of Endocrinology. 9th ed. Philadelphia, Pa: WB Saunders; 1998:729-49.</ref> Ang ibang mga sanhi ng secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit ay kinabibilangan ng [[labis na katabaan]], [[pagtigil ng paghinga sa loob ng sampung segundo habang natutulog]], [[pagbubuntis]], [[pagsisikip ng aorta]], labis na pagkonsumo ng [[matatamis na kendi]] at ilang mga iniresetang gamot, mga halamang-gamot, at mga ilegal na gamot.<ref name="ABC" /><ref>{{cite journal |author=Grossman E, Messerli FH |title=Drug-induced Hypertension: An Unappreciated Cause of Secondary Hypertension |journal=Am. J. Med. |volume=125 |issue=1 |pages=14–22 |year=2012 |month=January |pmid=22195528 |doi=10.1016/j.amjmed.2011.05.024 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2012-01_125_1/page/14}}</ref> == Pag-aaral ng byolohikong pagbabago sanhi ng sakit == [[Talaksan:Arterial pressure diagram.png|thumb|right|350px|A diagram explaining factors affecting [[arterial pressure]]]] Sa karamihan ng mga tao na mayroong napatunayang patuloy at hindi malaman ang sanhi (primary) na altapresyon, ang tumaas na pagpigil sa pagdaloy ng dugo ([[kabuuang pagpigil ng pagdaloy ng dugo]]) ay responsable para sa mataas na presyon habang ang [[kabuuang dami ng dugo na binobomba ng puso]] ay nananatiling normal.<ref>{{cite journal |author=Conway J |title=Hemodynamic aspects of essential hypertension in humans |journal=Physiol. Rev. |volume=64 |issue=2 |pages=617–60 |year=1984 |month=April |pmid=6369352 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_1984-04_64_2/page/617}}</ref> Mayroong ebidensiya na ang ilang mga mas batang tao na mayroong [[paunang altapresyon]] o “borderline na altapresyon” ay mayroong mataas na dami ng dugo na binobomba ng puso, isang mataas na pagtibok ng puso, at normal na pagpigil sa pagdaloy ng dugo. Ang kondisyon na ito ay tinatawag na hyperkinetic borderline na altapresyon.<ref name = Palatini>{{cite journal |author=Palatini P, Julius S |title=The role of cardiac autonomic function in hypertension and cardiovascular disease |journal=Curr. Hypertens. Rep. |volume=11 |issue=3 |pages=199–205 |year=2009 |month=June |pmid=19442329 |doi= |url=}}</ref> Ang mga indibiduwal na ito ay nagkakaroon ng mga tipikal na tampok ng napatunayang patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon sa kalaunan sa buhay dahil ang dami ng kanilang dugo na binobomba ng puso ay bumababa at ang pagpigil sa pagdaloy ng dugo ay tumataas habang sila ay tumatanda.<ref name = Palatini /> Tipikal man ang pinaparisan sa lahat ng mga tao na tunay na nagkaroon ng altapresyon, ito ay pinagtatalunan.<ref>{{cite journal |author=Andersson OK, Lingman M, Himmelmann A, Sivertsson R, Widgren BR |title=Prediction of future hypertension by casual blood pressure or invasive hemodynamics? A 30-year follow-up study |journal=Blood Press. |volume=13 |issue=6 |pages=350–4 |year=2004 |pmid=15771219 |doi= |url=}}</ref> Ang tumaas na pagpigil sa pagdaloy ng dugo sa napatunayang altapresyon ay pangunahing maiuugnay sa pagkipot ng istraktura ng maliliit na mga arterya at mga arteriole.<ref>{{cite journal |author=Folkow B |title=Physiological aspects of primary hypertension |journal=Physiol. Rev. |volume=62 |issue=2 |pages=347–504 |year=1982 |month=April |pmid=6461865 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_1982-04_62_2/page/n1}}</ref> Ang pagkabawas ng bilang o densidad ng mga capilliary ay maaari ring mag-ambag sa pagpigil sa pagdaloy ng dugo.<ref>{{cite journal |author=Struijker Boudier HA, le Noble JL, Messing MW, Huijberts MS, le Noble FA, van Essen H |title=The microcirculation and hypertension |journal=J Hypertens Suppl |volume=10 |issue=7 |pages=S147–56 |year=1992 |month=December |pmid=1291649 |doi= |url=}}</ref> Ang altapresyon ay maiuugnay din sa pagbaba ng kakayahang bumaluktot ng mga dinadaluyang ugat,<ref>{{cite journal |author=Safar ME, London GM |title=Arterial and venous compliance in sustained essential hypertension |journal=Hypertension |volume=10 |issue=2 |pages=133–9 |year=1987 |month=August |pmid=3301662 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_hypertension_1987-08_10_2/page/133}}</ref> na maaaring magpataas sa pagbalik ng dugo sa puso, mataas na [[Paunang pagkarga (ukol sa puso)|paunang pagkarga]], at tunay na magdudulot ng [[diastolic dysfunction o kabiguang paggana ng mga ventricle sa puso]]. Kahit ang tumaas na aktibong pagsisikip ng mga daluyan ng dugo ay gumaganap sa napatunayang altapresyon ay hindi malinaw.<ref>{{cite journal |author=Schiffrin EL |title=Reactivity of small blood vessels in hypertension: relation with structural changes. State of the art lecture |journal=Hypertension |volume=19 |issue=2 Suppl |pages=II1–9 |year=1992 |month=February |pmid=1735561 |doi= |url=}}</ref> Ang [[pulse pressure]] (diperensya sa pagitan ng systolic at diastolic na presyon ng dugo) ay malimit na tumataas sa mga mas matatandang tao na mayroong altapresyon. Ang sitwasyon na ito ay kinasasangkutan ng presyon ng systolic na abnormal na mataas, ngunit ang presyon ng diastolic ay maaaring normal o mababa. Ang kondisyon na ito ay tinatawag na [[isolated systolic na altapresyon]].<ref>{{cite journal |author=Chobanian AV |title=Clinical practice. Isolated systolic hypertension in the elderly |journal=N. Engl. J. Med. |volume=357 |issue=8 |pages=789–96 |year=2007 |month=August |pmid=17715411 |doi=10.1056/NEJMcp071137 |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-08-23_357_8/page/788}}</ref> Ang mataas na pulse pressure sa mga matatandang tao na mayroong altapresyon o isolated systolic na altapresyon ay ipinapaliwanag sa pamamagitan ng tumaas na [[paninigas ng mga aterya]], na karaniwang sinasamahan ng pagtanda at maaaring palalain ng mataas na presyon ng dugo.<ref>{{cite journal |author=Zieman SJ, Melenovsky V, Kass DA |title=Mechanisms, pathophysiology, and therapy of arterial stiffness |journal=Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol. |volume=25 |issue=5 |pages=932–43 |year=2005 |month=May |pmid=15731494 |doi=10.1161/01.ATV.0000160548.78317.29 |url=https://archive.org/details/sim_arteriosclerosis-thrombosis-and-vascular-biology_2005-05_25_5/page/932}}</ref> Maraming mga mekanismo ang iminungkahi upang managot para sa pagtaas ng pagpigil na makikita sa sistema ng arterya sa altapresyon. Ipinapahiwatig ng karamihan sa mga ebidensya ang isa o parehong mga sanhi na ito: * Mga karamdaman sa pangangasiwa ng asin at tubig sa bato, partikular ang mga abnormalidad ng loob ng bato [[renin-angiotensin system]]<ref>{{cite journal |author=Navar LG |title=Counterpoint: Activation of the intrarenal renin-angiotensin system is the dominant contributor to systemic hypertension |journal=J. Appl. Physiol. |volume=109 |issue=6 |pages=1998–2000; discussion 2015 |year=2010 |month=December |pmid=21148349 |pmc=3006411 |doi=10.1152/japplphysiol.00182.2010a |url=}}</ref> * Mga abnormalidad ng [[sympathetic nervous system]]<ref>{{cite journal |author=Esler M, Lambert E, Schlaich M |title=Point: Chronic activation of the sympathetic nervous system is the dominant contributor to systemic hypertension |journal=J. Appl. Physiol. |volume=109 |issue=6 |pages=1996–8; discussion 2016 |year=2010 |month=December |pmid=20185633 |doi=10.1152/japplphysiol.00182.2010 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2010-12_109_6/page/1996}}</ref> Ang mga mekanismong ito ay hindi nagkakasalungatan at pareho itong malamang na nag-aambag sa ilang mga saklaw sa karamihan ng mga kaso ng patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon. Iminungkahi rin na ang [[endothelial dysfunction]] (kabiguan sa paggana ng mga lining ng daluyan ng dugo) at ang [[pamamaga]] sa may puso ay maaari ring mag-ambag sa tumaas na pagpigil ng pagdaloy ng dugo at pinsala sa puso sa altapresyon.<ref>{{cite journal |author=Versari D, Daghini E, Virdis A, Ghiadoni L, Taddei S |title=Endothelium-dependent contractions and endothelial dysfunction in human hypertension |journal=Br. J. Pharmacol. |volume=157 |issue=4 |pages=527–36 |year=2009 |month=June |pmid=19630832 |pmc=2707964 |doi=10.1111/j.1476-5381.2009.00240.x |url=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Marchesi C, Paradis P, Schiffrin EL |title=Role of the renin-angiotensin system in vascular inflammation |journal=Trends Pharmacol. Sci. |volume=29 |issue=7 |pages=367–74 |year=2008 |month=July |pmid=18579222 |doi=10.1016/j.tips.2008.05.003 |url=}}</ref> == Diyagnosis == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- |+ Mga karaniwang isinasagawang pagsusuri sa altapresyon ! Sistema ! sa Mga Pagsusuri |- | [[Sistema sa Pag-ihi|Ukol sa bato]] | [[Pagsusuri sa Ihi|Mikroskopikong pagsusuri sa ihi]], [[protinurya]], serum na [[blood urea nitrogen|BUN]] <small>([[blood urea nitrogen]])</small> at/o [[creatinine]] |- | [[Sistema ng endocrine|Endocrine]] | Serum na [[sodium]], [[potasiyo]], [[kalsyum]], [[Thyroid-stimulating hormone|TSH]] <small>( [[thyroid-stimulating hormone]])</small>. |- | [[Ukol sa Metabolismo]] | [[Pagsusuri sa glucose|Glucose ng dugo pagkatapos ng hindi pagkain (fasting)]], kabuuang kolesterol, [[High-density lipoprotein o lipoprotina na mataas ang densidad|HDL]] at [[LDL o lipoprotina na mababa ang densidad]] na kolesterol, [[triglycerides]] |- | Iba | [[Hematokrit]], [[elektrokardyogram]], at [[radyograp ng dibdib]] |- | colspan=2 | Sources: ''Harrison's principles of internal medicine''<ref name="isbn0-07-147691-1">{{cite book |author=Loscalzo, Joseph; Fauci, Anthony S.; Braunwald, Eugene; Dennis L. Kasper; Hauser, Stephen L; Longo, Dan L. |editor= |others= |title=Harrison's principles of internal medicine |edition= |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2008 |pages= |isbn=0-07-147691-1 |doi= |url= |accessdate=}}</ref> ''others''<ref name="pmid19417858">{{cite journal |author=Padwal RS |title=The 2009 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=25 |issue=5 |pages=279–86 |year=2009 |month=May |pmid=19417858 |doi= 10.1016/S0828-282X(09)70491-X|url= |pmc=2707176 |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=Khan NA |display-authors=3 |last4=Grover |first4=S |last5=McKay |first5=DW |last6=Wilson |first6=T |last7=Penner |first7=B |last8=Burgess |first8=E |last9=McAlister |first9=FA}}</ref><ref name="pmid18548142">{{cite journal |author=Padwal RJ |title=The 2008 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=24 |issue=6 |pages=455–63 |year=2008 |month=June |pmid=18548142 |pmc=2643189 |doi= 10.1016/S0828-282X(08)70619-6|url= |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=Khan NA |display-authors=3 |last4=Grover |first4=S |last5=McAlister |first5=FA |last6=McKay |first6=DW |last7=Wilson |first7=T |last8=Penner |first8=B |last9=Burgess |first9=E}}</ref><ref name="pmid17534459">{{cite journal |author=Padwal RS |title=The 2007 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=23 |issue=7 |pages=529–38 |year=2007 |month=May |pmid=17534459 |pmc=2650756 |doi= 10.1016/S0828-282X(07)70797-3|url= |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=McAlister FA |display-authors=3 |last4=McKay |first4=DW |last5=Grover |first5=S |last6=Wilson |first6=T |last7=Penner |first7=B |last8=Burgess |first8=E |last9=Bolli |first9=P}}</ref><ref name="pmid16755312">{{cite journal |author=Hemmelgarn BR |title=The 2006 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part I – Blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=22 |issue=7 |pages=573–81 |year=2006 |month=May |pmid=16755312 |pmc=2560864 |doi= 10.1016/S0828-282X(06)70279-3|url= |author-separator=, |author2=McAlister FA |author3=Grover S |display-authors=3 |last4=Myers |first4=MG |last5=McKay |first5=DW |last6=Bolli |first6=P |last7=Abbott |first7=C |last8=Schiffrin |first8=EL |last9=Honos |first9=G}}</ref><ref name="pmid16003448">{{cite journal |author=Hemmelgarn BR |title=The 2005 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: part 1- blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=21 |issue=8 |pages=645–56 |year=2005 |month=June |pmid=16003448 |doi= |url= |author-separator=, |author2=McAllister FA |author3=Myers MG |display-authors=3 |last4=McKay |first4=DW |last5=Bolli |first5=P |last6=Abbott |first6=C |last7=Schiffrin |first7=EL |last8=Grover |first8=S |last9=Honos |first9=G}}</ref> |} Ang altapresyon ay nakikilala kapag ang pasyente ay mayroong patuloy na mataas na presyon ng dugo. Ayon sa kaugalian,<ref name="NICE127 full"/> ang diyagnosis ay nangangailangan ng tatlong magkakahiwalay na mga pagsukat ng sphygmomanometer sa isang buwan na pagitan.<ref>{{cite book |author=North of England Hypertension Guideline Development Group |chapter=Frequency of measurements |page=53 |title=Essential hypertension (NICE CG18) |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |date=1 August 2004 |url=http://guidance.nice.org.uk/index.jsp?action=download&o=48384 |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714085714/http://guidance.nice.org.uk/index.jsp?action=download&o=48384 |url-status=dead }}</ref> Ang inisyal na pagtatasa sa mga pasyenteng may mataas na presyon ng dugo ay kinabibilangan ng isang kumpletong [[Medikal na kasaysayan|kasaysayan]] at [[pisikal na pagsusuri]]. Ng mayroong 24-oras na mga monitor para sa pagkuha ng [[presyon ng dugo para sa mga nakakalakad na pasyente]] at mga makinang pantahanan para sa pagkuha ng presyon ng dugo, ang kahalagahan ng pag-iwas sa maling diyagnosis sa mga pasyente na may pansamantalang pagtaas ng presyon ng dugo sa klinika ang naging daan tungo sa isang pagbabago sa mga protokol. Sa United Kingdom, ang kasalukuyang pagsasanay ay sundan (follow-up) ang isang mataas na pagbasa sa klinika ng mayroong nagbabagong pagsukat (ambulatory measurement). Ang gagawing kasunod (follow-up) ay maaari ring gawin, ngunit hindi mas mainam, na mayroong pagsubaybay sa presyon ng dugo sa tahanan sa mahigit na pitong araw.<ref name="NICE127 full">{{cite book |author=National Clinical Guideline Centre |title=Hypertension (NICE CG 127) |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |chapter=7 Diagnosis of Hypertension, 7.5 Link from evidence to recommendations |page=102 |date=August 2011 |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/live/13561/56007/56007.pdf |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2013-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723014309/http://www.nice.org.uk/nicemedia/live/13561/56007/56007.pdf |url-status=dead }}</ref> Kapag nakapagtatag na ng diyagnosis ng altapresyon, sinusubukang kilalanin ng mga doktor ang nasa ilalim na sanhi batay sa mga salik ng panganib at ibang mga sintomas, kung mayroon. Ang [[secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit]] ay mas karaniwan sa mga batang malapit na magdalaga at magbinata at karamihan ng mga kaso ay sanhi ng [[sakit sa bato]]. Ang primary o ang patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon ay mas karaniwan sa mga nagdadalaga at nagbibinata at mayroong maraming salik ng panganib, kabilang ang labis na katabaan at isang kasaysayan ng pamilya sa altapresyon.<ref name="pmid16719248">{{cite journal | author = Luma GB, Spiotta RT | title = Hypertension in children and adolescents | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2006-05-01_73_9/page/1558 | journal = Am Fam Physician | volume = 73 | issue = 9 | pages = 1558–68 | month = may | year = 2006 | pmid = 16719248}}</ref> Ang mga pagsusuri sa laboratoryo ay maaari ring isagawa upang makilala ang mga posibleng sanhi ng secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit, at upang malaman kung ang altapresyon ay nagdulot ng pinsala sa puso, mga mata, at mga bato. Ang mga karagdagang pagsusuri para sa [[dyabetes]] at lebel ng [[mataas na kolesterol]] ay isinasagawa dahil ang mga kondisyon na ito ay mga salik ng panganib para sa pagkakakaroon ng [[sakit sa puso]] at maaaring mangailangan ng paggamot.<ref name="pmid10645931"/> Ang serum na [[creatinine]] ay sinusukat upang tasahin ang pagkakaroon ng sakit sa bato, na maaaring sanhi o resulta ng altapresyon. Ang serum na creatinine lamang ay maaaring masobrahan ang pagtantiya sa [[tulin ng pagsala ng bato sa tubig sa katawan]]. Itinataguyod ng mga bagong alituntunin ang paggamit ng mga equation sa pagpapalagay tulad ng [[Modification of Diet in Renal Disease]] (MDRD) na pormula upang matantiya ang tulin ng pagsala ng bato sa tubig sa katawan o estimate glomerular filtration rate (eGFR).<ref name = JNC7 /> Maaari ring magbigay ang eGFR ng batayan sa pagsukat ng paggana ng bato na maaaring magamit upang masubaybayan ang mga epekto ng ilang mga kontra sa altapresyon na gamot sa paggana ng bato. Ang mga pagsusuri ng mga sample ng ihi para sa [[protinurya|protina]] ay ginagamit din bilang isang pangalawang indikasyon ng sakit sa bato. Ang pagsusuri ng [[elektrokardyogram]] (EKG/ECG) ay ginagawa upang masuri ang ebidensya na ang puso ay sumasailalim sa pagkapuwersa mula sa mataas na presyon ng dugo. Maaari din nitong ipakita ang pagkapal ng kalamnan ng puso ([[left ventricular hypertrophy o pagkapal ng kalamnan ng kaliwang ventricle ng puso]]) o kung ang puso ay nakaranas ng isang naunang karamdaman tulad ng isang tahimik na atake sa puso. Ang isang [[X-ray sa dibdib]] o isang [[echokardyogram]] ay maaari ring isagawa upang maghanap ng mga palatandaan ng paglaki ng puso o pinsala sa puso.<ref name="ABC" /> == Pag-iwas == Ang bilang ng mga tao na mataas ang presyon ng dugo ngunit hindi natatanto na ito ay mahalaga.<ref name="ReferenceB">{{cite journal|last=Williams|first=B|author2=Poulter, NR, Brown, MJ, Davis, M, McInnes, GT, Potter, JF, Sever, PS, McG Thom, S, British Hypertension, Society|title=Guidelines for management of hypertension: report of the fourth working party of the British Hypertension Society, 2004-BHS IV.|journal=Journal of human hypertension|date=2004 Mar|volume=18|issue=3|pages=139-85|pmid=14973512}}</ref> Ang mga hakbang para sa buong populasyon ay kinakailangan upang mabawasan ang mga kahihinatnan ng mataas na presyon ng dugo at mabawasan ang pangangailangan para sa paggagamot gamit ang kontra sa altapresyon na gamot. Ang mga pagbabago sa pamumuhay ay inirerekomenda upang pababain ang presyon ng dugo, bago simulan ang paggagamot. Ang mga alituntunin ng 2004 British Hypertension Society<ref name="ReferenceB"/> ay iminungkahi ang mga sumusunod na pagbabago sa pamumuhay na naaalinsunod sa mga alituntunin na ibinalangkas ng Pambansang Programa ng Estados Unidos sa Edukasyon sa Mataas na Presyon ng Dugo noong 2002<ref>{{cite journal | author = Whelton PK ''et al.'' | year = 2002 | title = Primary prevention of hypertension. Clinical and public health advisory from the National High Blood Pressure Education Program | url = | journal = JAMA | volume = 288 | issue = 15| pages = 1882–1888 | doi = 10.1001/jama.288.15.1882 | pmid = 12377087 }}</ref> para sa pangunahing pag-iwas sa altapresyon tulad ng mga sumusunod: * Panatilihin ang normal na timbang ng katawan (hal., body mass index 20–25&nbsp;kg/m<sup>2</sup>). * Bawasan ang pagkain na mayroong sodium (asin) sa mababa sa 100&nbsp;mmol kada araw (mababa sa 6g ng asin o mababa sa 2.4g ng asin kada araw). * Maging sangkot sa regular na pisikal na pag-eehersisiyong aktibidad tulad ng mabilis na paglakad (katumbas ng o mahigit sa 30 minuto kada araw, karamihan ng mga araw sa linggo). * Limitahan ang pag-inom ng alak sa hindi hihigit sa 3 yunit kada araw sa mga kalalakihan at hindi hihigit sa 2 yunit kada araw sa mga kababaihan. * Kumain ng mga pagkain na mayaman sa mga prutas at gulay (hal., hindi bababa sa limang piraso kada araw). Ang epektibong pagbabago sa pamumuhay ay maaaring mapababa ang presyon ng dugo katumbas ng gamot ng tao na kontra sa mataas na presyon ng dugo. Ang kombinasyon ng dalawa o mahigit pang mga pagbabago sa pamumuhay ay maaaring magtamo ng mas magandang mga resulta.<ref name="ReferenceB"/> == Pamamahala == === Mga pagbabago sa pamumuhay === Ang unang uri ng paggamot para sa altapresyon ay kahawig ng inirerekomendang mga pagbabago sa pamumuhay para sa pag-iwas<ref name="npsppr">{{cite web |url=http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_52 |title=NPS Prescribing Practice Review 52: Treating hypertension |date=September 1, 2010 |publisher=NPS Medicines Wise |accessdate=November 5, 2010 |archive-date=Hunyo 26, 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HefAmPDs?url=http://www.nps.org.au/publications/health-professional/prescribing-practice-review |url-status=dead }}</ref> at kinabibilangan ng mga pagbabago sa pagkain<ref>{{cite journal|last=Siebenhofer|first=A|author2=Jeitler, K, Berghold, A, Waltering, A, Hemkens, LG, Semlitsch, T, Pachler, C, Strametz, R, Horvath, K|title=Long-term effects of weight-reducing diets in hypertensive patients|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011-09-07|volume=9|pages=CD008274|pmid=21901719|doi=10.1002/14651858.CD008274.pub2|editor1-last=Siebenhofer|editor1-first=Andrea}}</ref> pisikal na pag-eehersisiyo, at pagbabawas ng timbang. Ang lahat ng mga pagbabagong ito ay nagpakita ng tunay na pagbaba ng presyon ng dugo sa mga tao na mayroong altapresyon.<ref>{{cite journal |author=Blumenthal JA |title=Effects of the DASH diet alone and in combination with exercise and weight loss on blood pressure and cardiovascular biomarkers in men and women with high blood pressure: the ENCORE study |journal=Arch. Intern. Med. |volume=170 |issue=2 |pages=126–35 |year=2010 |month=January |pmid=20101007 |doi=10.1001/archinternmed.2009.470 |url= |author-separator=, |author2=Babyak MA |author3=Hinderliter A |display-authors=3 |last4=Watkins |first4=L. L. |last5=Craighead |first5=L. |last6=Lin |first6=P.-H. |last7=Caccia |first7=C. |last8=Johnson |first8=J. |last9=Waugh |first9=R.}}</ref> Kung ang altapresyon ay sapat na mataas upang pangatwiranan ang agarang paggamit ng mga gamot, inirerekomenda pa rin ang mga pagbabago sa pamumuhay. Ang iba’t-ibang mga programa ay idinisenyo upang mabawasan ang stress sa isipan tulad ng [[biofeedback]], pagre-relax, o pagninilay-nilay ay ipinapayo upang pababain ang altapresyon. Gayunpaman, hindi sinusuportahan ng mga siyentipokong pag-aaral, sa pangkalahatan, ang bisa nito dahil karaniwan ang mga pag-aaral ay mababa ang kalidad.<ref name="pmid19822104">{{cite journal |author=Greenhalgh J, Dickson R, Dundar Y |title=The effects of biofeedback for the treatment of essential hypertension: a systematic review |journal=Health Technol Assess |volume=13 |issue=46 |pages=1–104 |year=2009 |month=October |pmid=19822104 |doi=10.3310/hta13460 |url= |doi_brokendate=2010-08-21}}</ref><ref name="pmid18350109">{{cite journal |author=Rainforth MV, Schneider RH, Nidich SI, Gaylord-King C, Salerno JW, Anderson JW |title=Stress Reduction Programs in Patients with Elevated Blood Pressure: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Curr. Hypertens. Rep. |volume=9 |issue=6 |pages=520–8 |year=2007 |month=December |pmid=18350109 |pmc=2268875 |doi= 10.1007/s11906-007-0094-3|url=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Ospina MB |title=Meditation practices for health: state of the research |journal=Evid Rep Technol Assess (Full Rep) |volume= |issue=155 |pages=1–263 |year=2007 |month=June |pmid=17764203 |doi= |url= |author-separator=, |author2=Bond K |author3=Karkhaneh M |display-authors=3 |last4=Tjosvold |first4=L |last5=Vandermeer |first5=B |last6=Liang |first6=Y |last7=Bialy |first7=L |last8=Hooton |first8=N |last9=Buscemi |first9=N}}</ref> Ang pagbabago sa pagkain tulad ng isang [[pagkain na mababa ang sodium (asin)]] ay kapaki-pakinabang. Ang isang pangmatagalang pagkain na mayroong kaunting sodium o asin (mahigit sa 4 na linggo) sa [[Amerikanong lahi|Mga Amerikano]] ay mabisa sa pagpapababa ng presyon ng dugo, pareho sa mga taong may altapresyon at sa mga taong mayroong normal na presyon ng dugo.<ref name=cochrane2008>{{cite journal|last=He|first=FJ|author2=MacGregor, GA|title=Effect of longer-term modest salt reduction on blood pressure.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2004|issue=3|pages=CD004937|pmid=15266549|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD004937/frame.html}}</ref> At saka, ang [[DASH na pagkain]], isang pagkain na mayaman sa mga mani, mga whole grain, isda, manok, mga prutas, at mga gulay, na isinusulong ng [[Pambansang Samahan sa Puso, Baga, at Dugo]], ay nakakapagpababa ng presyon ng dugo. Ang malaking tampok ng plano ay ang paglimita sa pagkonsumo ng [[sodium (asin)]], kahit na ang pagkain ay mayaman din sa [[potasiyo]], [[magnesiyo]], [[kalsyum]], at [[protina]].<ref name="dashguide">{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/heart/hbp/dash/new_dash.pdf|title=Your Guide To Lowering Your Blood Pressure With DASH|format=PDF|accessdate=2009-06-08}}</ref> === Mga Gamot === Ang ilang mga klase ng gamot na magkakasamang itinuturing bilang [[mga gamot laban sa altapresyon]] ay kasalukuyang magagamit para sa paggamot ng altapresyon. Isinasaalang-alang ang panganib ukol sa puso ng isang tao (kabilang ang panganib ng myocardial infarction o pagkasira ng tisiyu ng puso at stroke) at ang pagbabasa ng presyon ng dugo sa pagrereseta ng mga gamot.<ref name=nps01>{{cite journal |url=http://www.australianprescriber.com/magazine/33/4/108/12 |title=Drug treatment of elevated blood pressure |author=Nelson, Mark |journal=Australian Prescriber |issue=33 |pages=108–112 |accessdate=August 11, 2010}}</ref> Kung sinimulan ang paggamot, inirerekomenda ng Ika-pitong Pinagsamang Komite sa Mataas na Presyon ng Dugo ng Pambansang Institute sa Puso, Baga, at Dugo (National Heart, Lung, and Blood Institute's Seventh Joint National Committee on High Blood Pressure) (JNC-7)<ref name=JNC7/> na dapat subaybayan ng manggagamot ang pagtugon sa paggamot at tasahin para sa anumang salungat na reaksiyon dulot ng gamot. Ang pagbabawas ng [[presyon ng dugo]] ng 5&nbsp;mmHg, ay babawasan ang panganib ng stroke ng 34% at ang panganib ng [[ischemic heart disease o bawas na suplay ng dugo ng kalamnan ng puso]] ng 21%. Mababawasan din ng pagbaba ng presyon ng dugo ang posibilidad ng [[demensya]], [[pagpalya ng puso]] at [[kamatayan|dami ng namamatay]] mula sa [[sakit sa puso]].<ref>{{cite journal |author=Law M, Wald N, Morris J |title=Lowering blood pressure to prevent myocardial infarction and stroke: a new preventive strategy |journal=Health Technol Assess |volume=7 |issue=31 |pages=1–94 |year=2003 |pmid=14604498 |url=http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon731.pdf |access-date=2014-01-31 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304150457/http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon731.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang layunin ng paggamot ay upang mabawasan ang presyon ng dugo sa mas mababa kaysa sa 140/90&nbsp;mmHg para sa karamihan ng mga indibiduwal, at mas mababa pa para sa mga may dyabetes o sakit sa bato. Inirerekomenda ng ilang mga medikal na propesyonal na panatilihin ang mga lebel na mababa sa 120/80&nbsp;mmHg.<ref name=nps01 /><ref>{{cite web|first=Gina |last=Shaw |url=http://www.webmd.com/content/article/73/88927.htm |title=Prehypertension: Early-stage High Blood Pressure |publisher=WebMD |date=2009-03-07 |accessdate=2009-07-03}}</ref> Kung ang layunin na presyon ng dugo ay hindi matutugunan, kailangan ng karagdagang paggamot.<ref>{{cite journal|doi=10.1161/01.HYP.0000200702.76436.4b|url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/content/abstract/47/3/345|title=Therapeutic Inertia Is an Impediment to Achieving the Healthy People 2010 Blood Pressure Control Goals|author=Eni C. Okonofua; Kit N. Simpson; Ammar Jesri; Shakaib U. Rehman; Valerie L. Durkalski; Brent M. Egan|journal=Hypertension|volume=47|issue=2006;47:345|pages=345–51|date=January 23, 2006|accessdate=2009-11-22|pmid=16432045}}</ref> Ang mga alituntunin sa pagpili ng gamot at kung paano matukoy ang pinakamahusay na paggamot para sa iba't-ibang mga pangkat ng tao ay nagbago sa paglipas ng panahon at magkaiba sa iba't-ibang mga bansa. Hindi nagkakasundo ang mga eksperto sa kung alin ang pinakamahusay na gamot.<ref name=Compare10>{{cite journal|last=Klarenbach|first=SW|author2=McAlister, FA, Johansen, H, Tu, K, Hazel, M, Walker, R, Zarnke, KB, Campbell, NR, Canadian Hypertension Education, Program|title=Identification of factors driving differences in cost effectiveness of first-line pharmacological therapy for uncomplicated hypertension.|journal=The Canadian journal of cardiology|date=2010 May|volume=26|issue=5|pages=e158-63|pmid=20485695}}</ref> Ang mga alituntunin ng [[Cochrane collaboration]], [[World Health Organization]] at ng Estados Unidos ay sumusuporta sa mababang dosis ng [[diyuretikong Thiazide|diyuretikong batay sa thiazide]] bilang ang mas gugustuhing unang paggamot.<ref name=Compare10/><ref>{{cite journal |author=Wright JM, Musini VM |title=First-line drugs for hypertension |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD001841 |year=2009 |pmid=19588327 |doi=10.1002/14651858.CD001841.pub2 |url= |editor1-last=Wright |editor1-first=James M}}</ref> Binibigyang-diin ng mga alituntunin ng UK ang [[mga calcium channel blocker]] (CCB)s para sa mga taong mas matanda sa 55 taon o kung Aprikano o Karibenyo ang pinagmulan ng pamilya. Inirerekomenda ng mga alitutuning ito ang [[mga angiotensin-converting enzyme inhibitor]] (ACEI)s bilang mas gugustuhing unang paggamot para sa mga mas bata.<ref name="NICE127-drug"/> Sa bansang Hapon, ang pagsisimula sa alinman sa anim na mga klase ng gamot kabilang ang: CCB, ACEI/ARB, diuretikong thiazide, [[mga beta blocker]] at [[mga alpha blocker]] ay itinuturing na makatwiran. Sa Canada, ang lahat ng mga gamot na ito maliban sa mga alpha-blocker ay inirerekomenda bilang mga posibleng unang opsyon.<ref name=Compare10/> ==== Mga kombinasyon ng gamot ==== Ang karamihan ng mga tao ay nangangailangan ng mahigit sa isang gamot upang makontrol ang kanilang altapresyon. Ang mga alituntunin ng JNC7<ref name = JNC7 /> at ESH-ESC<ref name=ESH-ESC />, ay itinataguyod ang panimulang paggamot gamit ang dalawang gamot kapag ang presyon ng dugo ay mas mahigit sa 20&nbsp;mmHg na mataas sa systolic o mahigit sa 10mmHg na mataas sa mga pinupuntiryang diastolic. Ang mga mas gugustuhing kombinasyon ay renin–angiotensin system inhibitors at calcium channel blockers, o renin–angiotensin system inhibitors at mga diyuretiko.<ref name = sever>{{cite journal |author=Sever PS, Messerli FH |title=Hypertension management 2011: optimal combination therapy |journal=Eur. Heart J. |volume=32 |issue=20 |pages=2499–506 |year=2011 |month=October |pmid=21697169 |doi=10.1093/eurheartj/ehr177 |url=}}</ref> Ang mga katanggap-tanggap na mga kombinasyon ay kinabibilangan ng mga sumusunod: * Calcium channel blockers at mga diyuretiko * Beta blockers at mga diyuretiko * Dihydropyridine calcium channel blockers at beta blockers * Dihydropyridine calcium channel blockers at verapamil o diltiazem Ang mga sumusunod ay mga kombinasyong hindi katanggap-tanggap: * Non-dihydropyridine calcium blockers (tulad ng verapamil o diltiazem) at beta blockers * Dual renin–angiotensin system blockade (halimbawa, angiotensin converting enzyme inhibitor + angiotensin receptor blocker) * Renin–angiotensin system blockers at beta blockers * Beta blockers at mga gamot anti-adrenergic<ref name = sever /> Dapat iwasan ang mga kombinasyon ng ACE inhibitor o angiotensin II receptor antagonist, isang diyuretiko at isang [[NSAID]] (kabilang ang pumipiling COX-2 inhibitors at mga gamot na walang reseta tulad ng ibuprofen) hangga’t maaari dahil sa mataas na panganib ng matinding hindi paggana ng bato. Ang kombinasyon ay pangkaraniwang kilala bilang isang "triple whammy" ayon sa mga literaturang pangkalusugan ng Australya.<ref name="npsppr" /> May mga tabletas na naglalaman ng mga nakapirming mga kombinasyon ng dalawang klase ng mga gamot na maaaring gamitin. Habang ang mga ito ay nakakatulong, mas pinakamabuting ireserba ang mga ito sa mga taong matatag sa indibiduwal na mga nilalaman.<ref>{{cite book |title=British National Formulary |volume=No. 62 |date=September 2011 |chapter=2.5.5.1 Angiotensin-converting enzyme inhibitors |chapterurl=http://bnf.org/bnf/bnf/current/2578.htm |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223201747/https://about.medicinescomplete.com/ |url-status=dead }}</ref> === Mga Matatanda === Ang paggamot sa katamtaman hanggang sa malubhang altapresyon ay pinapababa ang bilang ng namamatay at ang mga epekto nito sa puso sa mga taong may edad na 60 at mas matanda.<ref name=Cochrane09/> Sa mga taong mahigit sa 80 taong gulang, hindi gaanong nababawasan ang bilang ng namamatay ngunit nababawasan ang panganib ng sakit sa puso.<ref name=Cochrane09>{{cite journal |author=Musini VM, Tejani AM, Bassett K, Wright JM |title=Pharmacotherapy for hypertension in the elderly |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=4 |pages=CD000028 |year=2009 |pmid=19821263 |doi=10.1002/14651858.CD000028.pub2 |url= |editor1-last=Musini |editor1-first=Vijaya M}}</ref> Ang inirerekomendang nilalayon na presyon ng dugo ay mas mababa sa 140/90&nbsp;mmHg ng may [[diuretikong thiazide]] bilang mas gugustuhing gamot sa Amerika.<ref>{{cite journal |author=Aronow WS, Fleg JL, Pepine CJ, ''et al.'' |title=ACCF/AHA 2011 expert consensus document on hypertension in the elderly: a report of the American College of Cardiology Foundation Task Force on Clinical Expert Consensus documents developed in collaboration with the American Academy of Neurology, American Geriatrics Society, American Society for Preventive Cardiology, American Society of Hypertension, American Society of Nephrology, Association of Black Cardiologists, and European Society of Hypertension |journal=J. Am. Coll. Cardiol. |volume=57 |issue=20 |pages=2037–114 |year=2011 |month=May |pmid=21524875 |doi=10.1016/j.jacc.2011.01.008 |url=}}</ref> Sa mga binagong alituntunin sa UK, ang mga [[calcium-channel blocker]] ang mas gugustuhing paraan ng paggamot ng may nilalayong klinikal na basa ng presyon ng dugo na mas mababa kaysa sa 150/90&nbsp;mmHg, o mas mababa kaysa sa 145/85&nbsp;mmHg gamit ang para sa nakakalakad o mga pambahay na pagsubaybay ng presyon ng dugo.<ref name="NICE127-drug">{{cite web |author=National Institute Clinical Excellence |title=1.5 Initiating and monitoring antihypertensive drug treatment, including blood pressure targets |work=GC127 Hypertension: Clinical management of primary hypertension in adults |url=http://publications.nice.org.uk/hypertension-cg127/guidance#initiating-and-monitoring-antihypertensive-drug-treatment-including-blood-pressure-targets-2 |date=August 2011 |accessdate=2011-12-23 |archive-date=2013-06-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HefEbMNE?url=http://publications.nice.org.uk/hypertension-cg127/guidance#initiating-and-monitoring-antihypertensive-drug-treatment-including-blood-pressure-targets-2 |url-status=dead }}</ref> === Altapresyon na hindi tumutugon sa paggamot === Ang altapresyon na hindi tumutugon sa paggamot ay altapresyon na nananatiling mas mataas sa nilalayong presyon ng dugo sa kabila ng sabay-sabay na paggamit ng tatlong agent laban sa altapresyon na kabilang sa iba't-ibang klaseng laban sa altapresyon na gamot. May mga alituntunin ukol sa paggamot ng altapresyon na hindi tumutugon sa paggamot ang inilathala sa UK<ref name="NICE-BP">{{cite web |title=CG34 Hypertension - quick reference guide |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |date=28 June 2006 |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg034quickrefguide.pdf |format=PDF |accessdate=2009-03-04 |archive-date=2009-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313072133/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg034quickrefguide.pdf |url-status=dead }}</ref> at sa Estados Unidos.<ref name="pmid18391085">{{cite journal |author=Calhoun DA |title=Resistant hypertension: diagnosis, evaluation, and treatment. A scientific statement from the American Heart Association Professional Education Committee of the Council for High Blood Pressure Research |url=https://archive.org/details/sim_hypertension_2008-06_51_6/page/1403 |journal=Hypertension |volume=51 |issue=6 |pages=1403–19 |year=2008 |month=June |pmid=18391085 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.108.189141 |author-separator=, |author2=Jones D |author3=Textor S |display-authors=3 |last4=Goff |first4=D. C. |last5=Murphy |first5=T. P. |last6=Toto |first6=R. D. |last7=White |first7=A. |last8=Cushman |first8=W. C. |last9=White |first9=W.}}</ref> == Probabilidad == Sa taong 2000, halos isang bilyong katao o humigit-kumulang na 26% ng populasyon ng nasa sapat na gulang sa mundo ay nagkaroon ng altapresyon.<ref name="pmid15652604">{{cite journal |author=Kearney PM, Whelton M, Reynolds K, Muntner P, Whelton PK, He J |title=Global burden of hypertension: analysis of worldwide data |journal=[[The Lancet|Lancet]] |volume=365 |issue=9455 |pages=217–23 |year=2005 |pmid=15652604 |doi=10.1016/S0140-6736(05)17741-1}}</ref> Ito ay naging karaniwan sa parehong bansang maunlad (333 milyon) at hindi maunlad (639 milyon).<ref name="pmid15652604"/> Gayunpaman, ang mga bilang ay kapuna-punang nag-iiba sa iba't-ibang mga rehiyon na may kasing baba ng 3.4 % (sa kalalakihan) at 6.8% (sa kababaihan) sa probinsiya sa India at kasing taas ng 68.9% (sa kalalakihan) at 72.5% (sa kababaihan) sa Poland.<ref>{{cite journal |author=Kearney PM, Whelton M, Reynolds K, Whelton PK, He J |title=Worldwide prevalence of hypertension: a systematic review |journal=J. Hypertens. |volume=22 |issue=1 |pages=11–9 |year=2004 |month=January |pmid=15106785 |doi= |url=}}</ref> Noong 1995, tinatayang 43 milyong tao sa Estados Unidos ang nagkaroon ng altapresyon o umiinom ng gamot laban sa altapresyon. Kinakatawan ng bilang ang halos 24% ng populasyon ng nasa sapat na gulang sa Estados Unidos.<ref name="pmid7875754">{{cite journal |author=Burt VL |title=Prevalence of hypertension in the US adult population. Results from the Third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988–1991 |journal=Hypertension |volume=25 |issue=3 |pages=305–13 |year=1995 |month=March |pmid=7875754 |doi= |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7875754 |accessdate=2009-06-05 |author-separator=, |author2=Whelton P |author3=Roccella EJ |display-authors=3 |last4=Brown |first4=C |last5=Cutler |first5=JA |last6=Higgins |first6=M |last7=Horan |first7=MJ |last8=Labarthe |first8=D |archive-date=2012-12-05 |archive-url=https://archive.today/20121205091508/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7875754 |url-status=dead }}</ref> Tumataas ang bilang ng altapresyon sa Estados Unidos at umabot sa 29% noong 2004.<ref name="pmid7607734"/><ref name="pmid17608879">{{cite journal |author=Ostchega Y, Dillon CF, Hughes JP, Carroll M, Yoon S |title=Trends in hypertension prevalence, awareness, treatment, and control in older U.S. adults: data from the National Health and Nutrition Examination Survey 1988 to 2004 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-geriatrics-society_2007-07_55_7/page/1056 |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=55 |issue=7 |pages=1056–65 |year=2007 |month=July |pmid=17608879 |doi=10.1111/j.1532-5415.2007.01215.x}}</ref> Mula noong 2006, naapektuhan ng altapresyon ang 76&nbsp; na milyong nasa sapat na gulang sa Estados Unidos (34% ng populasyon) at ang mga Aprikanong Amerikano ang may mga pinakamataas na bilang ng altapresyon sa mundo sa 44%.<ref name =AHA2010 /> Ito ay mas karaniwan sa mga katutubong Amerikano at mas di-karaniwan sa mga puting Amerikano at mga [[Mehikanong Amerikano]]. Tumataas ang mga bilang habang nagkaka-edad, at mas mataas sa [[timog-silangan ng Estados Unidos]]. Mas karaniwan ang altapresyon sa mga kalalakihan kaysa sa mga kababaihan (bagaman may posibilidad na pababain ng menopos ang diperensyang ito) at sa mga mayroong mababang [[katayuang panlipunan at pangkabuhayan]].<ref name="pmid10645931"/> === Mga Bata === Tumataas ang bilang ng mga batang may mataas na presyon ng dugo.<ref name="pmid19421783">{{cite journal |author=Falkner B |title=Hypertension in children and adolescents: epidemiology and natural history |journal=Pediatr. Nephrol. |volume= 25|issue= 7|pages= 1219–24|year=2009 |month=May |pmid=19421783 |pmc=2874036 |doi=10.1007/s00467-009-1200-3 }}</ref> Karamihan sa altapresyon sa kabataan, lalo na sa mga bago magbinata at magdalaga, ay pangalawa sa isang nasa ilalim na sakit. Bukod sa labis na katabaan, ang sakit sa bato ang pinaka-karaniwang (60-70%) sanhi ng altapresyon sa mga bata. Ang mga nagbibinata at nagdadalaga ay karaniwang mayroong pangunahin o patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon, na dahilan ng 89-95% ng mga kaso.<ref name=aafp>{{cite journal |author=Luma GB, Spiotta RT |title=Hypertension in children and adolescents |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=9 |pages=1558–68 |year=2006 |month=May |pmid=16719248 |url=http://www.aafp.org/afp/20060501/1558.html |access-date=2014-01-31 |archive-date=2008-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724131757/http://www.aafp.org/afp/20060501/1558.html |url-status=dead }}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:William Harvey ( 1578-1657) Venenbild.jpg|Image of veins from Harvey's ''Exercitatio anatomica de motu cordis et sanguinis in animalibus'' (“An Anatomical Exercise on the Motion of the Heart and Blood in Living Beings”)|right|thumb]] Ang modernong pag-unawa sa sistema ng puso ay nagsimula sa ginawa ng doktor na si [[William Harvey]] (1578–1657). Inilarawan ni Harvey ang sirkulasyon ng dugo sa kaniyang libro na ''De otu ordis'' ("Sa Paggalaw ng Puso at Dugo"). Ang Ingles na pari na si [[Stephen Hales]] ay ang naglathala ng unang pagsukat ng presyon ng dugo noong 1733.<ref name="pmid1744849"/><ref name="Kotchen2011">{{cite journal |author=Kotchen TA |title=Historical trends and milestones in hypertension research: a model of the process of translational research |journal=Hypertension |volume=58 |issue=4 |pages=522–38 |year=2011 |month=October |pmid=21859967 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.111.177766}}</ref> Ang mga paglalarawan ng altapresyon bilang isang sakit ay nagmula kay, [[Thomas Young (scientist)|Thomas Young]] noong 1808, bukod sa iba pa at [[Richard Bright (doktor)|Richard Bright]] noong 1836.<ref name="pmid1744849"/> Ang unang ulat ng tumaas na presyon ng dugo sa isang tao na walang katibayan ng sakit sa bato ay ginawa ni [[Frederick Akbar Mahomed]] (1849-1884).<ref>{{cite book |editor=Swales JD|title=Manual of hypertension |url=https://archive.org/details/manualofhyperten0000unse|publisher=Blackwell Science |location=Oxford |year=1995 |pages=xiii |isbn=0-86542-861-1}}</ref> Gayunpaman, ang altapresyon bilang isang klinikal na bagayay natuklasan noong 1896 sa pagkaka-imbento ng inilalagay sa pulso na [[sphygmomanometer]] ni [[Scipione Riva-Rocci]] noong 1896.<ref>{{cite book | title=A century of arterial hypertension 1896–1996 | editor=Postel-Vinay N | page=213 | location=Chichester | publisher=Wiley | year=1996 | isbn=0-471-96788-2}}</ref> Ang imbensyon na ito ay nagpapahintulot sa presyon na dugo na masukat sa klinika. Noong 1905, napahusay ni [[Nikolai Korotkoff]] ang pamamaraan sa pamamagitan ng paglalarawan sa mga tunog ng [[Korotkoff sounds]] na naririnig kapag ang arterya ay pinakikinggan gamit ang isang stethoscope habang tinatanggalan ng hangin ang sphygmomanometer cuff.<ref name=Kotchen2011/> Ayon sa kasaysayan, ang paggagamot sa tinatawag na "hard pulse disease" ay kinabibilangan ng pagbabawas ng dami ng dugo sa pamamagitan ng [[blood letting o pagkuha ng dugo sa ugat]] o ang paglalagay ng mga [[linta]] .<ref name="pmid1744849">{{cite journal |author=Esunge PM |title=From blood pressure to hypertension: the history of research |journal=J R Soc Med |volume=84 |issue=10 |pages=621 |year=1991 |month=October |pmid=1744849 |pmc=1295564}}</ref> Ang [[Yellow Emperor]] ng China, si [[Aulus Cornelius Celsus|Cornelius Celsus]], [[Galen]], at [[Hippocrates]] ang nagtaguyod ng blood letting o pagkuha ng dugo sa ugat.<ref name="pmid1744849"/> Noong ika-19 at ika-20 siglo, bago naging posible ang epektibong paggagamot sa pamamagitan ng gamot para sa altapresyon, tatlong magkakaibang pamamaraan ang ginamit, at ang lahat ng mga ito ay may iba't ibang mga epekto. Ang mga pamamaraan na ito ay kinabibilangan ng mahigpit na paglilimita sa sodium (halimbawa, diyeta ng kanin<ref name="pmid1744849"/>), [[sympathectomy]] (pagputol sa pamamagitan ng operasyon sa mga bahagi ng [[sympathetic nervous system]]), at pyrogen therapy (pag-iniksiyon ng mga substansiya na nagiging sanhi ng pagkakaroon ng lagnat, hindi direktang pagpapababa sa presyon ng dugo).<ref name="pmid1744849"/><ref name=Dustan>{{cite journal | vauthors = Dustan HP, Roccella EJ, Garrison HH | title = Controlling hypertension. A research success story | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 156 | issue = 17 | pages = 1926–35 | date = September 1996 | pmid = 8823146 | doi = 10.1001/archinte.156.17.1926 }}</ref> Ang unang kemikal para sa altapresyon, ang [[sodium thiocyanate]],, ay ginamit noong 1900 ngunit marami itong nadulot na epekto at hindi naging popular.<ref name="pmid1744849"/> Ang iba pang mga agent (kemikal) ay binuo makalipas ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang pinakapopular at pinakamabisang agent (kemikal) ay ang [[tetramethylammonium chloride]] at ang hinango mula dito na [[hexamethonium]], [[hydralazine]], at [[reserpine]] (hinango mula sa halamang nakakagamot na ''[[Rauwolfia serpentina]]''). Natamo ang pambihirang tagumpay sa pagkakatuklas ng unang ganap na walang epektong oral agent. Ang una ay ang [[chlorothiazide]], ang unang [[thiazide]] [[diuretic]], na nabuo mula sa antibyotikong [[sulfanilamide]] at nagkaroon nito noong 1958.<ref name="pmid1744849"/><ref>{{cite journal|author=Novello FC, Sprague JM | title=Benzothiadiazine dioxides as novel diuretics | journal=J. Am. Chem. Soc. | year=1957 | volume=79 | pages=2028 | doi=10.1021/ja01565a079|issue=8}}</ref> Pinataas nito ang paglabas ng asin habang iniiwasan ang pag-iipon ng likido. Ang isang [[randomized na pinamamahalaang pagsubok]] na nagtaguyod ng [[Mga Ugnayan ng mga Beterano ng Estados Unidos|Administrasyon ng mga Beterano]] ang naghambing sa [[hydrochlorothiazide]] at reserpine at saka hydralazine laban sa placebo. Nahinto nang maaga ang pag-aaral dahil ang mga nasa grupo na may mataas na presyon ng dugo na hindi nagagamot ay nagkaroon ng mas maraming mga komplikasyon kaysa sa mga ginagamot na pasyente at tila hindi etikal na pagkaitan sila ng paggagamot. Nagpatuloy ang pag-aaral sa mga taong may mababang presyon ng dugo at ipinakita na ang paggagamot, kahit na sa mga taong may banayad na altapresyon, ay nababawasan ang panganib ng pagkamatay sanhi ng puso ng higit sa kalahati.<ref>{{cite journal | author=Freis ED | title=The Veterans Administration Cooperative Study on Antihypertensive Agents. Implications for Stroke Prevention | journal=Stroke | year=1974 | volume=5 | pages=76–77 | pmid=4811316 | url=http://stroke.ahajournals.org/content/5/1/76.long | format=PDF | issue=1 | doi=10.1161/01.STR.5.1.76}}</ref> Noong 1975, ang [[Parangal ng Lasker|Espesyal na Parangal ng para sa Kalusugan ng Publiko]] ay ibinigay sa koponan na bumuo ng chlorothiazide.<ref name=Dustan/> Ang mga resulta ng mga pag-aaral na ito ay naghudyat ng mga kampanya para sa pampublikong kalusugan para mapataas ang kamalayan ng publiko sa altapresyon at itinaguyod ang pagsukat at paggamot sa mataas na presyon ng dugo. Ang mga pagsukat na ito ay tila nag-ambag ng kaunti sa naobserbahan na 50% pagbaba ng dami ng stroke at ischemic na sakit sa puso sa pagitan ng 1972 at 1994.<ref name=Dustan/> == Lipunan at kultura == === Kamalayan === [[Talaksan:HTNstudyupd.png|thumb|right|Graph showing, prevalence of awareness, treatment and control of hypertension compared between the four studies of [[National Health and Nutrition Examination Survey|NHANES]]<ref name="pmid7607734">{{cite journal |author=Burt VL |title=Trends in the prevalence, awareness, treatment, and control of hypertension in the adult US population. Data from the health examination surveys, 1960 to 1991 |journal=Hypertension |volume=26 |issue=1 |pages=60–9 |year=1995 |month=July |pmid=7607734 |doi= |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7607734 |accessdate=2009-06-05 |author-separator=, |author2=Cutler JA |author3=Higgins M |display-authors=3 |last4=Horan |first4=MJ |last5=Labarthe |first5=D |last6=Whelton |first6=P |last7=Brown |first7=C |last8=Roccella |first8=EJ |archive-date=2012-12-20 |archive-url=https://archive.today/20121220113643/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7607734 |url-status=dead }}</ref>]] Kinilala ng [[The World Health Organization]] ang altapresyon, o ang mataas na presyon ng dugo, bilang ang nangungunang sanhi ng [[ukol sa puso]] na [[Bilang ng pagkamatay|pagkamatay]]. Ang [[World Hypertension League]] ([[Ang World Hypertension League|WHL]]), sangay na samahan ng 85 pambansang samahan at kapisanan ukol sa altapresyon, ay kinilala na higit sa 50% ng mga taong may altapresyon sa buong mundo ay walang kamalayan sa kanilang kondisyon .<ref name="pmid17534457">{{cite journal |author=Chockalingam A |title=Impact of World Hypertension Day |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=23 |issue=7 |pages=517–9 |year=2007 |month=May |pmid=17534457 |pmc=2650754 |doi= 10.1016/S0828-282X(07)70795-X|url= }}</ref> Para matugunan ang problemang ito, pinamunuan ng WHL ang isang pandaigdigang kamalayan na kampanya sa altapresyon noong 2005 at itinalaga ang Mayo 17&nbsp;ng bawat taon bilang [[World Hypertension Day o Pandaigdigang Araw ng Altapresyon]] ([[World Hypertension Day o Pandaigdigang Araw ng Altapresyon|WHD]]). Sa loob ng nakaraang tatlong taon, mas maraming mga pambansang samahan ang sumali sa WHD at naging mas inobatibo sa kanilang mga aktibidad para mapaabot ang mensahe sa publiko. Noong 2007, may natalang paglahok mula sa 47 miyembrong mg bansa ng WHL. Sa panahon ng linggo ng WHD, ang lahat ng mga bansang ito ay nakipagtulungan sa mga lokal na pamahalaan, propesyonal na samahan, mga hindi pampamahalaang organisasyon, at mga pribadong industriya upang itaguyod ang kamalayan sa altapresyon sa pamamagitan ng iba't-ibang mga [[Media para sa malawak na bilang ng tao|media]] at pampublikong rally. Sa paggamit ng [[media para sa malawak na bilang ng tao]] tulad ng [[Internet]] at [[telebisyon]], ang mensahe ay naabot ang mahigit sa 250 milyong katao. Habang dumadami ito taon-taon, matatag ang loob ng WHL na halos lahat ng tinatayang 1.5 bilyong mga tao na apektado ng mataas na presyon ng dugo ay maaaring maabot.<ref name="pmid18548140">{{cite journal |author=Chockalingam A |title=World Hypertension Day and global awareness |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=24 |issue=6 |pages=441–4 |year=2008 |month=June |pmid=18548140 |pmc=2643187 |doi= 10.1016/S0828-282X(08)70617-2|url= }}</ref> === Ekonomika === Ang altapresyon ang pinaka-karaniwang hindi gumagaling na problemang medikal na nagu-udyok ng maraming pagpapatingin sa pangunahing tagabigay-serbisyo ng pangangalagang pangkalusugan sa Estados Unidos. Tinantiya ng American Heart Association ang direkta at di-direktang mga gastusin ng altapresyon sa $76.6 na bilyon sa 2010.<ref name="AHA2010">{{cite journal |author=Lloyd-Jones D, Adams RJ, Brown TM, ''et al.'' |title=Heart disease and stroke statistics--2010 update: a report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=121 |issue=7 |pages=e46–e215 |year=2010 |month=February |pmid=20019324 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192667 |url=}}</ref> Sa Estados Unidos, ang 80% ng mga taong may altapresyon ay may kamalayan sa kanilang kondisyon at ang 71% ay umiinom ng kontra sa altapresyon na gamot. Gayunpaman, 48% lamang ng mga tao na may kamalayan sa kanilang altapresyon ang may sapat na pamamahala sa kanilang kondisyon.<ref name = AHA2010 /> Ang kakulangan sa pagkikilala ng sakit, paggamot, o pagkontrol sa mataas na presyon ng dugo ay maaaring magkompromiso sa pangangasiwa sa altapresyon.<ref name="pmid19124418">{{cite journal |author=Alcocer L, Cueto L |title=Hypertension, a health economics perspective |journal=Therapeutic Advances in Cardiovascular Disease |volume=2 |issue=3 |pages=147–55 |year=2008 |month=June |pmid=19124418 |doi=10.1177/1753944708090572 |url=http://tak.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19124418 |accessdate=2009-06-20 |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.today/20121204191320/http://tak.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19124418 |url-status=dead }}</ref> Ang mga [[Tagabigay-serbisyo ng pangangalagang pangkalusugan]] ay nahaharap sa maraming mga balakid sapagtamo ng pagkontrol sa altapresyon, kasama na ang pagpigil sa pagkuha ng maraming uri ng gamot para lamang maabot ang mga layunin sa presyon ng dugo. Ang mga tao ay nahaharap din sa mga hamon sa pagsunod sa mga schedule sa gamot at pagsasagawa ng mga pagbabago sa pamumuhay. Gayunman, posibleng matamo ang mga layunin sa presyon ng dugo. Ang pagpapababa ng presyon ng dugo ay mababawasan nang malaki ang mga gastusin na may kaugnayan sa pasulong na pangangalagang medikal.<ref name="The Economic Impact of Hypertension">{{cite journal |author=William J. Elliott |title=The Economic Impact of Hypertension |journal=The Journal of Clinical Hypertension |volume=5 |issue=4 |pages=3–13 |year=2003 |month=October |doi= 10.1111/j.1524-6175.2003.02463.x |pmid=12826765}}</ref><ref name="pmid18345711">{{cite journal |author=Coca A |title=Economic benefits of treating high-risk hypertension with angiotensin II receptor antagonists (blockers) |journal=Clinical Drug Investigation |volume=28 |issue=4 |pages=211–20 |year=2008 |pmid=18345711 |doi= 10.2165/00044011-200828040-00002|url= }}</ref> {{clear}} == Mga sanggunian == {{reflist}} == Kawing panlabas == * [http://www.psh.org.ph/ Philippine Society of Hypertension] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409110427/http://www.psh.org.ph/ |date=2013-04-09 }} [[Kategorya:Dugo]] [[Kategorya:Panggagamot]] [[Kategorya:Sakit]] j58v5ao299c1i532wu0lzybw75500cj 0 73194 2212711 2182060 2026-06-22T17:47:22Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212711 wikitext text/x-wiki {{Infobox geologic timespan | name = Triasiko | color = Triasiko | top_bar = | time_start = 251.902 | time_start_uncertainty = 0.024 | time_end = 201.36 | time_end_uncertainty = 0.17 | image_map = Laurasia-Gondwana.svg | caption_map = Ang [[mundo]] ca. 200 milyong taon ang nakakalipas | image_outcrop = | caption_outcrop = | image_art = | caption_art = <!--Chronology--> | timeline = Triassic <!--Etymology--> | name_formality = Formal | name_accept_date = | alternate_spellings = | synonym1 = | synonym1_coined = | synonym2 = | synonym2_coined = | synonym3 = | synonym3_coined = | nicknames = | former_names = | proposed_names = <!--Usage Information--> | celestial_body = [[Daigdig]] | usage = Global ([[International Commission on Stratigraphy|ICS]]) | timescales_used = ICS Time Scale | formerly_used_by = | not_used_by = <!--Definition--> | chrono_unit = [[Period]] | strat_unit = System | proposed_by = | timespan_formality = Formal | lower_boundary_def = First appearance of the [[conodont]] ''[[Hindeodus|Hindeodus parvus]]'' | lower_gssp_location = [[Meishan]], [[Zhejiang]], [[China]] | lower_gssp_coords = {{Coord|31.0798|N|119.7058|E|display=inline}} | lower_gssp_accept_date = 2001<ref>{{cite journal |last1=Hongfu |first1=Yin |last2=Kexin |first2=Zhang |last3=Jinnan |first3=Tong |last4=Zunyi |first4=Yang |last5=Shunbao |first5=Wu |title=The Global Stratotype Section and Point (GSSP) of the Permian-Triassic Boundary |journal=Episodes |date=June 2001 |volume=24 |issue=2 |pages=102–14 |doi=10.18814/epiiugs/2001/v24i2/004 |url=https://stratigraphy.org/gssps/files/induan.pdf |access-date=8 December 2020|doi-access=free }}</ref> | upper_boundary_def = First appearance of the [[ammonite]] ''[[Psiloceras|Psiloceras spelae tirolicum]]'' | upper_gssp_location = Kuhjoch section, [[Karwendel|Karwendel mountains]], [[Northern Calcareous Alps]], Austria | upper_gssp_coords = {{Coord|47.4839|N|11.5306|E|display=inline}} | upper_gssp_accept_date = 2010<ref>{{cite journal |last1=Hillebrandt |first1=A.v. |last2=Krystyn |first2=L. |last3= Kürschner |first3=W. M. |last4=Bonis |first4= N. R. |last5=Ruhl |first5=M. |last6= Richoz |first6=S. |last7=Schobben |first7= M. A. N. |last8=Urlichs |first8=M. |last9= Bown |first9=P.R. |last10=Kment |first10=K. |last11=McRoberts |first11=C. A. |last12= Simms |first12=M. |last13= Tomãsových |first13=A. | display-authors= 3 |title=The Global Stratotype Sections and Point (GSSP) for the base of the Jurassic System at Kuhjoch (Karwendel Mountains, Northern Calcareous Alps, Tyrol, Austria) |journal=Episodes |date= September 2013 |volume=36 |issue=3 |pages=162–98 |doi= 10.18814/epiiugs/2013/v36i3/001 |citeseerx=10.1.1.736.9905 |url= https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.736.9905&rep=rep1&type=pdf |access-date=12 December 2020}}</ref> <!--Atmospheric and Climatic Data--> | sea_level = }} Ang '''Triassic''' ay isang [[panahong heolohiko]] na sumasaklaw mula {{period span|Triassic}}. Ito ang unang panahon ng [[Mesosoiko|erang Mesozoiko]] at nasa pagitan ng mga panahong [[Permian]] at [[Jurassic]]. Ang parehong simula at huli nang panahong ito ay minarkahan ng malaking mga pangyayaring ekstinksiyon. Ang Triassic (Triassic) ay pinangalanan noong 1834 ni [[Friedrich Von Alberti]] sa tatlong mga natatanging mga patong ng bato na natagpuan sa buong [[Alemanya]] at mga [[kamang pula]] ng hilagang kanlurang Europa, na tinatakpan ng [[Cretaceous|chalk]] na sinundan ng mga itim na [[shale]] na tinatawag na mga 'Trias'. Ang panahong ito ay nagsimula kasunod ng [[pangyayariang ekstinksiyon na Permian-Triasiko]] na nag-iwan sa biospero ng daigdig na ubos. Umabot sa gitna ng panahong ito upang mapabalik ng buhay ang dati nitong dibersidad. Ang mga [[Therapsida|therapsido]] at mga [[arkosauro]] ang mga pangunahing bertebratang pang-lupain sa panahong ito. Ang isang espesyalisadong subgrupo ng mga arkosauro na mga [[dinosauro]] ay unang lumitaw sa gitnang Triassic ngunit hindi nanaig hanggang sa sumunod na panahong [[Jurassic]].<ref name = "Brusatte">{{cite journal | last = Brusatte | first = S. L. | authorlink = | author2 = Benton, M. J.; Ruta, M.; Lloyd, G. T. | title = Superiority, Competition, and Opportunism in the Evolutionary Radiation of Dinosaurs | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 321 | issue = 5895 | pages = 1485–1488 | publisher = | location = | date = 2008-09-12 | language = | url = http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Benton/reprints/2008Science.pdf | doi = 10.1126/science.1161833 | access-date = 2012-01-14 | bibcode = 2008Sci...321.1485B | archive-date = 2014-06-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140624204033/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Benton/reprints/2008Science.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang unang totoong mga [[mamalya]] ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] rin sa panahong ito gayundin ang mga unang lumilipad na mga bertebrato na mga [[Pterosauria|ptesauro]]. Ang malawak na superkontinenteng [[Pangaea]] ay umiral hanggang sa gitnang Triassic kung saan pagkatapos nito ay unti unti nahiwalay sa dalawang mga masa ng lupain na [[Laurasia]] at hilaga at [[Gondwana]] sa timog. Ang pandaigdigang klima sa panahong ito ay halos mainit at tuyo na ang mga disyerto ay sumasaklaw sa karamihan ng loob ng Pangaea. Gayunpaman, ang klima ay lumipat at naging mas mahalumigmig habang ang Pangaea ay nagsimulang mahiwalay. Ang huli nang panahong ito ay minarkahan ng isa pang na lumipol sa maraming mga pangkat at pumayag sa mga dinosauro na manaig sa panahong [[Hurassiko]]. ==Pagpepetsa at mga subdibisyon == Ang panahong Triasiko ay karaniwang hinahati sa Simula, Gitna at Huling Triasiko at ang mga tumutugong bato ay tinutukoy bilang Mababa, Gitna at Itaas. Ang mga yugtong pang-fauna mula pinaka bata hanggang pinaka matandang ang sumusunod: {| |- | '''[[Huling Triasiko|Itaas/Huling Triasiko]]''' (Tr3) |- |&nbsp; [[Rhaetian]] | (203.6 ± 1.5&nbsp;– 199.6 ± 0.6 [[annum|Mya]]) |- |&nbsp; [[Norian]] | (216.5 ± 2.0&nbsp;– 203.6 ± 1.5 Mya) |- |&nbsp; [[Carnian]] | (228.0 ± 2.0&nbsp;– 216.5 ± 2.0 Mya) |- |'''[[Gitnang Triasiko]]''' (Tr2) |- |&nbsp; [[Ladinian]] | (237.0 ± 2.0&nbsp;– 228.0 ± 2.0 Mya) |- |&nbsp; [[Anisian]] | (245.0 ± 1.5&nbsp;– 237.0 ± 2.0 Mya) |- | '''[[Simulang Triasiko|Mababa/Simulang Triasiko]]''' (Scythian) |- |&nbsp; [[Olenekian]] | (249.7 ± 0.7&nbsp;– 245.0 ± 1.5 Mya) |- |&nbsp; [[Induan]] | (251.0 ± 0.4&nbsp;– 249.7 ± 0.7 Mya) |} ==Paleoheograpiya== [[Image:230 Ma plate tectonic reconstruction.png|thumb|200px|left|Rekonstruksiyon ng [[tektonikang plato]] 230 milyong taon ang nakalilipas.]] Sa panahong Triasiko, ang halos lahat ng mga masa ng lupain ng daigdig ay nakatuon sa isang superkontinenteng [[Pangaea]] na nakasentro mahigit kumulang sa [[ekwador]]. Mula sa silangan, ang isang malawak ng [[golpo]] ay pumasok sa [[Pangaea]] na [[Karagatang Tethys]]. Ito ay karagdagang nagbukas papa-kanluran sa Gitnang Triasiko na nagsanhi naman ng pagliit ng [[Karagatang Paloe-Tetyhs]] na isang karagatan na umiral noong era na [[Paleozoic]]. Ang natitirang mga baybay dagat ay napapalibutan ng isang pandaigdigang karagatan na [[Panthalassa]]. Ang lahat ng mga sedimentong malalim na karagatan na nailatag sa panahong Triasiko ay naglaho sa pamamagitan ng [[subduksiyon]] ng mga [[tektonikang plato]] na pang-karagatan. Kaya labis na kaunti ang alam sa bukas na karagatang Triasiko. Ang superkontinenteng [[Pangaea]] ay nahahati sa panahong Triasiko lalo sa Huli ng Triasiko ngunit hindi pa nahati. Ang unang hindi marinong mga sedimento sa hati na nagmamarka ng simulang paghahati ng Pangaea na naghiwalay sa [[New Jersey]] at [[Morocco]] ay nang panahong Huling Triasiko. Sa Estados Unidos, ang mga makakapal na mga sedimentong ito ay bumubuo ng [[pangkat Newark]].<ref>[http://rainbow.ldeo.columbia.edu/courses/v1001/10.html Lecture 10 - Triassic: Newark, Chinle<!-- Bot generated title -->]</ref> Dahil sa limitadong baybay dagat ng isang masang superkontinente, ang mga marinong deposito ng Triasiko ay relatibong bihira sa kabila ng prominensiya ng mga ito sa Kanlurang Europa. Sa [[Hilagang Amerika]] halimbawa, ang mga marinong deposito ay limitado sa ilang mga pagkakalantad sa kanluran. Kaya ang [[stratigrapiya]]ng Triasiko ay halos batay sa mga organismong namumuhay sa mga lagoon at labis na maalat na mga kapaligiran gaya ng mga [[krustaseyano]]ng Estheria. ===Aprika=== Sa simula nang era na [[Mesosoiko]], ang [[Aprika]] ay sinamahan ng ibang mga kontinente ng daigdig sa [[Pangaea]].<ref name="dinopedia-african" /> Nakisalo ang Aprika sa relatibong pantay na fauna ng Pangaea na pinanaigan ng mga [[theropoda]], [[prosauroda]] at mga primitibong [[ornithischian]] sa pagsasarawa ng panahong Triasiko.<ref name="dinopedia-african" /> Ang mga [[fossil]] ng Huling Triasiko ay natagpuan sa buong [[Aprika]] ngunit mas karaniwan sa timog kesa sa hilaga.<ref name="dinopedia-african" /> Ang hangganang naghihiwalay ng Triasiko at [[Hurassiko]] ay nagmamarka ng pagsisimula ng pangyayaring ekstinksiyon na may epektong pandaigdig bagaman ang stratang Apriko mula sa panahong ito ay hindi pa lubusang napag-aaralan.<ref name="dinopedia-african">Jacobs, Louis, L. (1997). "African Dinosaurs." ''Encyclopedia of Dinosaurs''. Edited by Phillip J. Currie and Kevin Padian. Academic Press. p. 2-4.</ref> ===Timog Amerika=== Sa heoparkeng [[Paleorrota]] na matatagpuan sa [[Rio Grande do Sul]], [[Brazil]] ay natagpuan ang [[Staurikosaurus]] na isa sa unang mga [[dinosauro]] sa daigdig. Sa [[Paleorrota]] ay natagpuan rin ang mga unang tunay na mga [[mamalya]] na [[Brasilitherium]] at[[Brasilodon]]. Ang rehiyong ito ay may ilang mga stratang(patong ng bato) na paleontolohikal at heolohikal na [[Pormasyong Santa Maria]] at ang [[Pormasyong Caturrita]]. ==Klima== Ang klima ng panahong Triasiko ay pangkalahatang mainit at tuyo na bumuo ng tipikal na [[mga pulang kama]]ng [[batong buhanging]] at mga [[ebaporita]]. Walang ebidensiya ng [[glasiasyon]](pagyeyerlo]] sa o malapit sa mga polo. Ang katunayan, ang mga rehiyong pang-polo ay maliwanag na mamasa masa at [[temperador]] na isang klimang angkop sa mga tulad ng [[reptilya]]ng mga hayop. Ang malaking sukat ng [[Pangaea]] ay naglimita sa katamtamang epekto ng karagatang pandaigdig. Ang klima ng kontinente ay mataas na pang-panahon na may mga mainit na tag-init at malamit na tagginaw.<ref name="Stanley, 452-3">Stanley, 452-3.</ref> Ito ay malamang na may mga [[habagat]] na malakas at magkahalong pang ekwador.<ref name="Stanley, 452-3"/> ==Buhay== [[Image:Triassic plants MKL Bd. 15 1890 (128662915).jpg|thumb|175px|left|Flora ng panahong Triassic gaya ng inilarawan sa [[Meyers Konversations-Lexikon]] (1885-90)]] Ang tatlong mga kategorya ng organismo ay matatangi sa rekord na Triasiko: mga nakapagpatuloy mula sa [[ekstinksiyong Permian-Triasiko]], ang mga bagong pangkat na maikling yumabong at ibang mga bagong pangkat na nanaig sa era na [[Mesosoiko]]. ===Flora=== Sa lupain, ang mga nagpatuloy na halaman mula sa ekstinksiyon ay kinabibilangan ng mga [[lycophyte]], ang nananaig na mga [[cycad]], [[ginkgophyta]] (na kinakatawan sa modernong panahon ng ''[[Ginkgo|Ginkgo biloba]]'') at mga [[Glossopteridales|glossopterid]]. Ang mga [[spermatophyte]] o mga butong halaman ay nanaig sa florang pang-lupain. Sa hilagaang hemispero, ang mga [[konipero]] ay yumabong. Ang mga ''[[Glossopteris]]'' na isang butong fern ay nanaig sa katimugang hemispero sa Simulang Triasiko. ===Marinong fauna=== [[Image:Triassic Utah.JPG|thumb|Pagkakasunod na marino ng Gitnang Triasiko, timog kanlurang [[Utah]]]] Sa karagatan, ang mga bagong uri ng mga koral ay lumitaw sa Simulang Triasiko na bumubuo ng maliliit na mga reef ng katamtamang saklaw kumpara sa dakilang reef ng panahong [[Deboniyano]] o mga modernong reef. Ang mga [[Serpulidae]] ay lumitaw sa Gitnang Triasiko.<ref name=VinnMutvei2009>{{cite journal | author = Vinn, O. | author2 = Mutvei, H. | year = 2009 | title = Calcareous tubeworms of the Phanerozoic | journal = Estonian Journal of Earth Sciences | volume = 58 | issue = 4 | pages = 286-296 | url = http://www.kirj.ee/public/Estonian_Journal_of_Earth_Sciences/2009/issue_4/earth-2009-4-286-296.pdf | access-date = 2012-09-16 }}</ref> Ang may shell na mga [[cephalopod]] na tinatawag na mga [[ammonita]] ay nakapanumbalik na nagdibersipika mula sa isang linya na nakapagpatuloy mula sa ekstinksiyong [[Permian]]. Ang fauna ng isda ay kahanga hangang pantay na nagrereplekta ng katotohanan ang labis na kaunting mga pamilya ay nakapagpatuloy o nakaligtas mula sa ekstinksiyong Permian. Mayroon ding maraming mga uri ng mga reptilyang marino. Ang mga ito ay kinabibilangan ng mga [[Sauropterygia]] na kinabibilangan ng mga [[pachypleurosauro]] and [[nothosauro]](na parehong karaniwang sa Gitnang Triasiko, lalo na sa rehiyon ng [[Karagatang Tethys]] region), mga [[placodont]] at ang unang mga [[plesiosauro]]; ang unang tulad ng butiking [[Thalattosauria]] ([[Askeptosaurus|askeptosauro]]); at ang mataas na matagumpay na mga [[ichthyosauro]] na lumitaw sa mga dagat ng Simulang Triasiko at sa sandaling panahon ay nagdibersipika at ang ilan ay kalaunang nagpaunlad ng mga malalaking sukat sa Huling Triasiko. ===Pang-lupaing fauna=== Ang ekstinksiyong Permian-Triasiko ay wumasak ng buhay pang-lupain. Ang biodibersidad ay nakabalik sa pang-masang pagdating ng mga taksang sakuna, gayunpaman, ang mga ito ay may maikling buhay. Ang mga dibersong pamayanan na may mga komplikadong tropikong istraktura ay tumagal nang 30 milyong taong upang muling mailagay.<ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction">{{cite journal | url=http://journals.royalsociety.org/content/qq5un1810k7605h5/fulltext.pdf | author=Sahney, S. and Benton, M.J. | year=2008 | title=Recovery from the most profound mass extinction of all time | journal=Proceedings of the Royal Society: Biological | doi=10.1098/rspb.2007.1370 | volume=275 | page=759 | format=PDF | pmid=18198148 | issue=1636 | pmc=2596898 | access-date=2012-09-21 | archive-date=2011-02-22 | archive-url=https://wayback.archive-it.org/10702/20110222085928/http://journals.royalsociety.org/content/qq5un1810k7605h5/fulltext.pdf | url-status=dead }}</ref> Ang mga ampibyanong [[Temnospondyli|Temnospondyl]] ay kasama sa mga pangkat ng nakaligtas sa ekstinksiyong Permian-Triasiko na ang ilang mga lipi tulad ng mga [[trematosaur]]o ay maikling yumabong sa Simulang Triasiko samantalang ang iba tulad ng [[capitosauro]] ay nanatiling matagumpay sa buong panahong ito o tanging mapapansin sa Huling Triasiko gaya ng mga plagiosauro at [[metoposauro]]. Sa ibang mga ibang ampibyano, ang unang [[Lissamphibia]], na naglalarawan ng mga palaka ay alam rin mula sa Simulang Triasiko ngunit ang pangkat sa kabuuan ay hindi naging karaniwan hanggang sa panahong [[Hurassiko]] nang ang mga temnospondy ay naging labis na bihira. Ang mga reptilyang [[Archosauromorpha|Archosauromorph]] lalo na ang mga [[archosauro]] ay patuloy na pumalit sa mga [[synapsid]] na nanaig sa panahong [[Permian]] bagaman ang ''[[Cynognathus]]'' ang natatanging itaas na maniniala sa mas maagang Trisikong Gondwana ([[Olenekian]] at [[Anisian]]) at ang parehong mga [[Kannemeyeriidae|kannemeyeriid]] [[dicynodont]] at mga gomphodont [[cynodont]] ay nanatiling mga mahalagang herbibora sa halos panahong ito. Sa huli ng Triasiko, ang mga ynapsid ay gumampan lamang ng kaunting mga bahagi. Sa panahong [[Carnian]] (simulang bahagi ng Huling Triasiko), ang ilang mas maunlad na mga cynodont ay nagpalitaw ng mga unang mamalya ([[Brasilitherium]] at [[Brasilodon]]). Sa parehong panahon, ang [[Ornithodira]] na hanggang sa panahong ay maliit at hindi mahalaga ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] sa ng [[pterosaur]] at ibat ibang uri ng mga [[dinosauro]]. Ang [[Crurotarsi]] ang iba pang mahalagang kladong archosaur at sa Huli ng Triasiko ay umabot sa tuktok ng kanilang dibersidad na may ibat ibang mga pangkat kabilang ang mga [[phytosauro]], [[aetosauro]], ilang mga natatnging lipi ng [[Rauisuchia]], at ang unang mga [[crocodylia]] ([[Sphenosuchia]]). Samantala ang mga herbiborosang mga [[rhynchosauro]] at ang mga insektiboroso o piiscviorosong mga [[Prolacertiformes]] ay mahalagang mga pangkat na [[Basal (phylogenetics)|basal]] na archosauromorph sa buong halos nang Triasiko. Sa mga reptilya, ang pinakaunang mga pagong tulad ng''[[Proganochelys]]'' at Proterochersis ay lumitaw sa panahong Norian(gitna ng Huling Triasiko). Ang [[Lepidosauromorpha]] na spesipiko ang [[Sphenodontia]] ang unang nalaman sa fossil rekord ng kaunting mas maaga(noong panahogn Carnian). Ang [[Procolophonidae]] ay isang mahalagang pangkat ng mga tulad ng butikong mga herbibora. Sa simula, ang mga Archosauro ay mas bihira kesa sa mga [[therapsida]] na nanaig sa ekosistemang pang-lupain ng Permiya ngunit ang mga ito ay nagsimulang magpaalis ng therapsid sa gitnang Triasiko.<ref name="TannerLucas2004">{{cite journal | author=Tanner LH, Lucas SG & Chapman MG | title=Assessing the record and causes of Late Triassic extinctions | journal=Earth-Science Reviews | volume=65 | issue=1–2 | pages=103–139 | year=2004 | doi=10.1016/S0012-8252(03)00082-5 | url=http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf | format=PDF | access-date=2007-10-22 | bibcode=2004ESRv...65..103T | archive-date=2007-10-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071025225841/http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf | url-status=dead }}</ref> Ang pagsunggab na ito ay maaring nag-ambag sa [[ebolusyong ng mga mamalya]] sa pamamagitan ng pagpupwersa sa mga nagpapatuloy na mga therapsida at mga kahalilinitong [[mammaliformes|mammaliform]] na mamuhay bilang maliit at pangunahing pang-gabing mga insektibora. Ang buhay pang-gabi ay malamang pumwersa kahit papaano sa mga mammaliform na magpaunlad ng mga balahibo at mas mataas na mga rate ng metabolismo.<ref name="RubenJones2000FurAndFeathers">{{ cite journal | author=Ruben, J.A., and Jones, T.D. | title=Selective Factors Associated with the Origin of Fur and Feathers | journal=American Zoologist | year=2000 | volume=40 | issue=4 | pages=585–596 |doi=10.1093/icb/40.4.585 | url=http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/40/4/585}}</ref> <center> <gallery> File:Lystrosaurus BW.jpg|Ang ''[[Lystrosaurus]]'' ang pinaka karaniwang bertebratang pang-lupain sa Simulang Triasiko nang ang buhay ng hayop ay malaking nabawasan. File:Proterosuchus BW.jpg|Rekonstruksiyon ng ''[[Proterosuchus]]'' na isang henus ng tulad ng buwayang karniborosong reptilya na umiral sa Simulang Triasiko. File:Cynognathus BW.jpg|Ang ''[[Cynognathus]]'' ay [[mammaliaformes|isang tulad ng mamalya]]ng [[cynodont]] mula sa Simulang Triasiko. Ang unang mga tunay na mamalya ay nag-ebolb sa panahong ito. File:Coelophysis Animatronics model NHM2.jpg|Ang ''[[Coelophysis]]'' na isa sa unang mga [[dinosauro]] ay lumitaw sa Gitnang Triasiko. File:Sellosaurus.jpg|Ang ''[[Plateosaurus]]'' ay isang maagang [[sauropodomorph]] o "prosauropod" ng Huling Triasiko. </gallery> </center> ==Coal== Sa simula ng panahong Triasiko, ang coal ay napapansin ngayon ng mga heologo na hindi umiiral sa buong mundo. Ito ay kilala bilang "puwang ng coal" at maaaring makita bilang bahagi ng [[pangyayaring ekstinksiyon Permian-Triasiko]].<ref name=Retallack1996>{{cite journal | author = Retallack, G.J. | author2 = Veevers, J.J.; Morante, R. | year = 1996 | title = Global coal gap between Permian-Triassic extinction and Middle Triassic recovery of peat-forming plants | journal = Bulletin of the Geological Society of America | volume = 108 | issue = 2 | pages = 195–207 | url = http://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/108/2/195 | access-date = 2008-02-21 | doi = 10.1130/0016-7606(1996)108<0195:GCGBPT>2.3.CO;2 }}</ref> Ang matalas na mga pagbagsak sa lebel ng dagat sa buong hangganang Permian Triyano ay maaaring ang angkop na paliwanag para sa puwang ng coal. Gayunpaman, ang mga teoriya ay spekulatibo pa kung bakit ito ay nawawala.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/337039a0 | last1 = Holser | first1 = WT Schonlaub H_P | last2 = Moses AJr | first2 = Boekelmann K Klein P Magaritz MOrth CJ Fenninger A Jenny C Kralik M Mauritsch EP Schramm J_M Sattagger K Schmoller R | author-separator =, | last3 = Attrep | first3 = Moses| year = 1989 | last4 = Boeckelmann | first4 = Klaus | last5 = Klein | first5 = Peter | last6 = Magaritz | first6 = Mordeckai | last7 = Orth | first7 = Charles J. | last8 = Fenninger | first8 = Alois | last9 = Jenny | first9 = Catherine | title = A unique geochemical record at the Permian/Triassic boundary | url = | journal = Nature | volume = 337 | issue = 6202| pages = 39 [42] | bibcode=1989Natur.337...39H}}</ref> Sa naunang panahong [[Permian]], ang mga kondisyong tuyong [[disyerto]] ay nag-ambag sa [[ebaporasyon]] ng maraming panloob na lupaing mga dagat at ang pagbaha ng mga dagat na ito na marahil ay ng ilang mga pangyayaring [[tsunami]] na maaaring responsable sa pagbagsak ng lebel ng dagat.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/26879 | year = 1998 | last1 = Knauth | first1 = L. Paul | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6702 | pages = 554–5 | pmid = 11542867 | title = Salinity history of the Earth's early ocean |bibcode = 1998Natur.395..554K }}</ref> Ito ay sanhi ng pagkakatuklas ng malalaking mga basin ng asin sa katimugang kanlurang Estados Unidos at isang napakalaking basin sa Sentral na Canada.<ref>Dott, R.H. and Batten, R.L. (1971) Evolution of the Earth, 4th ed. McGraw Hill, NY.</ref> Sa agad na itaas ng hangganan, ang florang [[glossopteris]] ay biglaang<ref>{{cite journal | last1 = Hosher | first1 = WT Magaritz M Clark D | author-separator =, | year = 1987 | title = Events near the Permian-Triassic boundary | url = | journal = Mod. Geol. | volume = 11 | issue = | pages = 155–180 [173–174] }}</ref> malaking napaalis ng isang malawakang florang [[koniper]]oso sa Australia na naglalaman ng ilang mga espesye at naglalaman ng isang pang-ilalim na halamananang lycopod. Ang mga konipero ay naging karaniwan sa Eurasya. Ang mga pangkat ng konipero ay lumitaw mula sa endemikong espesye dahil sa mga harang na karagatan na pumigil sa buto na tumawid sa loob ng isang daang milyong mga taon. Halimbawa, ang [[Podocarpis]] ay matatagpuan sa timog at mga [[Juniper]] at mga [[Sequoia]] ay matatagpuan sa hilaga. Ang naghahating linya ay dumadaan sa [[Lambak Amasona]] sa buong [[Sahara]] at hilaga ng Arabya, India, Thailand at Australia.<ref>{{cite journal | last1 = Florin | first1 = R | author-separator =, | year = 1963 | title = The distribution of Conifer and Taxad genera in time and space | url = | journal = Acta Horti Bergiani | volume = 20 | issue = | pages = 121–312 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Melville | first1 = R | author-separator =, | year = 1966 | title = Continental drift, Mesozoic continents, and the migrations of the angiosperms | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_1966-07-09_211_5045/page/116| journal = Nature | volume = 211 | issue = 5045| page = 116 |doi=10.1038/211116a0|bibcode = 1966Natur.211..116M }}</ref> Iminungkahi na may isang harang na klima para sa mga konipero<ref>Darlington PJ, (1965) Biogeography of the southern end of the world. Harvard University Press, Cambridge Mass., on p 168.</ref> bagaman ang mga harang na tubig ay mas mapapaniwalaan. Kung gayon, ang isang makakatawid kahit papaano sa mga maiikling mga harang na tubig ay dapat nasasangkot sa paglikha ng pamamahinga ng coal. Gayunpaman, ang mainit na klima ay maaaring isang mahalagang karagdagan sa buong Antarctica o sa [[Strait na Bering]]. May isang pagtaas na sinundan ng pagbagsak ng ng mga sporang fern at lycopod sa sandaling pagkatapos ng pagsasara [[Permian]].<ref>{{cite journal | doi = 10.1126/science.267.5194.77 | last1 = Retallack | first1 = GJ | author-separator =, | year = 1995 | title = Permian -Triassic life crises on land | url =https://archive.org/details/sim_science_1995-01-06_267_5194/page/76| journal = Science | volume = 267 | issue = 5194| pages = 77–79 | pmid=17840061|bibcode = 1995Sci...267...77R }}</ref> In addition there was also a spike of fungal spores immediately after the Permian-Triassic boundary.<ref>{{cite journal | doi = 10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 | last1 = Eshet | first1 = Y Rampino MR | author-separator =, | last2 = Rampino | year = 1995 | first2 = Michael R. | last3 = Visscher | first3 = Henk | title = Fungal event and palynological record of ecological crises and recovery across Permian-Triassic boundary | url = | journal = Geology | volume = 23 | issue = 11| pages = 967–970 [969] | bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> Ang pagtaas at pagbagsak na ito ay tumagal nang mga 50,000 taon sa Italya at 200,000 sa Tsina at nag-ambag sa pagiging katamtamang init ng klima. Ang isang pangyayari na hindi kabilang ang isang katastropiya ay kailangang nasasangkot upang magdulot ng pamamahinga ng coal sanhi ng katotohanang ang [[fungi]] ay mag-aalis ng lahat ng mga patay na halamanan at mga bumubuo ng coal na detritus sa ilang mga dekada sa karamihan ng mga lugar tropiko. Sa karagdagan, ang mga sporang fungi ay unti unting tumaas at parehong bumagsak kasama ng isang paglaganap ng mga gibang makahoy. Ang bawat phenomenon ay nagpapakita ng isang malawakang kamatayang pang-halamanan. Kung ano man ang sanhi ng pamamahinga ay dapat nagsimula sa Hilagang Amerika na na 25 milyong mga taon mas maaga.<ref>{{cite journal | doi = 10.1130/0016-7606(1996)108<0195:GCGBPT>2.3.CO;2 | last1 = Retallack | first1 = GJ Veevers JJ Morante R | author-separator =, | last2 = Veevers | year = 1996 | first2 = John J. | last3 = Morante | first3 = Ric | title = Global coal gap between Permian-Triassic extinctions and middle Triassic recovery of peat forming plants (review) | url =https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1996-02_108_2/page/195| journal = Geological Society Am. Bull. | volume = 108 | issue = 2| pages = 195–207 }}</ref> ==Lagerstätten== [[Image:Stadtroda Sandstein.jpg|thumb|230px|right|Batong buhanging Triasiko malapit sa [[Stadtroda]], Germany]] Ang [[lagerstätten|lagerstätte]] ng [[Monte San Giorgio]] na ngayon ay nasa rehiyong [[Ilog Lugano]] ng hilagaang Italya at Switzerland ay sa Triasiko isang lagoon sa likod ng mga [[reef]] na may walang [[oksiheno]]ng pang-ilalim na patong kaya walang mga kumakain ng bulok na bagay at may kaunting kaguluhan upang guluhin ang [[fossilisasyon]] na isang sitwasyon na maaaring ikumpara sa mas mahusay na kilalang [[batong apog na Solnhoen]] lagerstätte sa panahong [[Hurassiko]]. Ang mga labi ng mga isda at iba't ibang mga marinong [[reptilya]](kabilang ang karaniwang [[pachypleurosaur]] Neusticosaurus at ang kakaibang may mahabang leeg na [[archosauromorph]] ''[[Tanystropheus]]'') kasama ng ilang mga anyong pang-lupain tulad ng ''[[Ticinosuchus]]'' at ''[[Macrocnemus]]'' ay narekober mula sa lokalidad na ito. Ang lahat ng mga fossil na ito ay may petsang bumabalik sa transisyong [[Anisian]]/[[Ladinian]] mga 237 milyong taon ang nakalilipas. ==Pangyayaring ekstinksiyong Triasiko-Hurassiko== Ang panahong Triasiko ay nagwakas sa isang ekstinksiyong pang-masa na partikular na malala sa mga karagatan. Ang mga [[condont]] ay naglaho gayundin ang lahat ng mga marinong reptilya maliban sa mga [[ichthyosauro]] at mga [[plesiosauro]]. Ang mga inbertebratang tulad ng mga [[brachiopod]], [[gastropoda]] at mga [[molluska]] ay malalang naapektuhan. Sa mga karagatan, ang 22% ng mga marinong pamilya at posibleng ang kalahati ng mga marinong henera ay nawala ayon sa paleontologo ng [[University of Chicago]] na si [[Jack Sepkoski]]. Hanggang sa pagwawakas ng panahong ito, ang pangyayaring ekstinksiyong Triasiko ay kasing katumbas na nakapipinsala sa saanman sa mga ekosistemang pang-lupain. Ang ilang mga mahahalagang klado ng [[Crurotarsi|crurotarsan]] (malaking mga reptilyang archosaurian na nakaraang ipinangkat ng magkakasama bilang mga [[Thecodontia|thecodont]]) ay naglaho gayundin ang karamihan ng mga malalaking ampibyanong [[labyrinthodont]], mga pangkat ng maliliit na mga reptilya at ilang mga [[synapsida]] maliban sa mga [[proto-mamalya]]. Ang ilan sa maaaga at primitibong mga [[dinosauro]] ay naging ekstinkt rin ngunit ang ibang mas umangkop na mga dinosauro ay nakapagpatuloy upang mag-[[ebolusyon|ebolb]] sa panahong [[Hurassiko]]. Ang mga nagpapatuloy na halaman na nanaig sa daidig na [[Mesosoiko]] ay kinabibilangan ng mga modernong [[konipero]] at mga [[cycadeoid]]. Kung ano ang sanhi ng ekstinksiyong Huling Triasikong ito ay hindi alam na may katiyakan. Ito ay sinamahan ng isang malaking mga pagputok ng bulkan na nangyari habang ang superkontinenteng [[Pangaea]] ay nagsimulang mahati mga 202 hanggang 191 milyogn taon ang nakalilipas [[(Mga petsang 40Ar/39Ar<ref>Nomade et al.,2007 Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 244, 326-344.</ref>)]] na bumubuo ng [[Central Atlantic Magmatic Province]] [(CAMP)],<ref>Marzoli et al., 1999, Science 284. Extensive 200-million-year-old continental flood basalts of the Central Atlantic Magmatic Province, pp. 618-620.</ref> na isa sa pinakamalaking alam na mga pangyayaring pang-bulkan simula nang lumamig at nagiging matatag ang planeta. Ang ibang mga posible ngunit hindi mas malamang na mga sanhi ng mga pangyayaring ekstinksiyon ay kinabibilangan ng isang pandaigdigang paglalamig o kahit isang pagbanggang [[bolide]] kung saan ang banggang krater na naglalaman ng Reservoir na Manicougan sa Quebece, Canada ay naitangi. Gayunpaman, sa pagbanggang krater sa Manicouagan, ang kamakailang pagsasaliksik ay nagpakitang ang tunaw na pagbangga sa loob ng krater ay may edad na 214±1 milyong taon ang nakalilipas. Ang petsa ng hangganang Triasiko-Hurassiko ay mas tumpak ring nailagay ng kamakailan sa 201.58±0.28 milyong taon ang nakalilipas. Ang parehong mga petsa ay nagkakamit ng pagiging tumpak sa pamamagitan ng paggamit ng mas mga tumpak na anyo ng pagpepetsang radiometriko na sa partikular ay ang pagkabulok ng [[uranium]] sa [[lead]] sa mga [[zircon]] na nabuo sa pagbangga. Kaya ang ebidensiya ay nagmumungkahing ang pagbanggang Manicouagan ay nauna sa wakas ng Triasiko ng tinatayang 10±2 milyong taon ang nakakalaipas at kaya ay hindi ito maaaring agarang sanhi ng napagmasdang ekstinksiyong pang-masa.<ref>Hodych & Dunning, 1992.</ref> Ang bilang ng mga ekstinksiyon sa Huling Triasiko ay pinagtatalunan. Ang ilang mga pag-aaral ay nagmungkahing may hindi bababa sa dalawang mga panahon ng ekstinksiyon tungo sa wakas ng Triasiko sa pagitan ng 12 at 17 milyong taong magkahiwalay. Ngunit ang pangangatwiran laban dito ay isang kamakailang pag-aaral ng mga fauna ng Hilagang Amerika. Sa naging batong gubat ng hilagang silangang Arizona, may isang walang katulad na sekwensiya ng pinakahuling mga sedimentong Carnian-simulang Norian na pang-lupain. Natagpuan ng [http://gsa.confex.com/gsa/2002AM/finalprogram/abstract_42936.htm isang analisis noong 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031106231251/http://gsa.confex.com/gsa/2002AM/finalprogram/abstract_42936.htm |date=2003-11-06 }} na walang malaking pagbabgo sa paleo-kapaligiran.<ref>{{Cite web |title=No Significant Nonmarine Carnian-Norian (Late Triassic) Extinction Event: Evidence From Petrified Forest National Park<!-- Bot generated title --> |url=http://gsa.confex.com/gsa/2002AM/finalprogram/abstract_42936.htm |access-date=2012-09-24 |archive-date=2003-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031106231251/http://gsa.confex.com/gsa/2002AM/finalprogram/abstract_42936.htm |url-status=dead }}</ref> Ang [[Phytosauro]] na pinaka karaniwang mga fossil doon ay nakaranas ng isang pagbabago sa sistema sa tanging lebel na henus at ang bilang ng mga espesye ay nanatiling pareho. Ang ilang mga [[aeotosauro]] na sumunod na pinakakaraniwang mga [[tetrapoda]] at ang mga sinaunang [[dinosauro]] ay nakadaan ng walang pagbabago. Gayunpaman, ang parehong mga phytosauro at mga aetosauro ay kabilang sa mga pangkat ng reptilyang archosauro na buong nalipol ng pangyayaring enkstinksiyon sa wakas ng Triasiko. Tila malamang kung gayon na may isang uri ng ekstinksiyon sa wakas ng Carnian nang ang ilang mga herbiborosong mga [[Kannemeyeriidae|kannemeyeriid]] dicynodont at ang mga [[Traversodontidae|traversodont]] cynodont ay labis na nabawasan sa hilagaang kalahati ng [[Pangaea]]([[Laurasya]]). Ang mga ekstinksiyong ito sa loob ng Triasiko sa wakas nito ay pumayag sa mga dinosauro na lumaganap sa maraming mga niche na naging hindi nasasakupan. Ang mga [[dinosauro]] ay tumataas na nananaig, sagana at diberso at nanatiling ganito sa sumunod na 150 milyong mga taon. Ang tunay na ''Panahon ng mga Dinosauro'' ang mga panahong [[Hurassiko]] at [[Kretaseyoso]] kesa sa panahong Triasiko. ==Talababa== {{reflist|group=tb}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Phanerozoic eon}} [[Kategorya:Triassic]] jg2i8qchidrhrh7wklbee3rx9ecb0kc 0 76795 2212785 2204784 2026-06-22T18:35:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212785 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}{{multiple image | align = right | perrow = 2 | total_width = 280 | direction = horizontal | image1 = Tokyo Shibuya Scramble Crossing 2018-10-09.jpg | image2 = Landsgemeinde in Sarnen ETH-Bibliothek Com LC1265-003-001.tif | image3 = The Yellow Fellowship.jpg | image4 = Ourika berbere village.jpg | footer = Iba't-ibang anyo ng lipunan ng mga tao. }} <!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> '''Lipúnan''' o '''sósyedád''' ang pangkat ng mga [[indibidwal]] na may kaugnayan sa isa't-isa, madalas base sa [[kultura]], [[kaugalian]], at [[saloobin]], at naninirahan sa isang tiyak na [[teritoryo]]ng pinamumunuan ng isang [[pinuno]] o [[gobyerno|grupo ng mga pinuno]]. Sa mga tao, isa itong [[istrakturang panlipunan|komplikadong istraktura]] na kooperatibo sa pamamagitan ng [[paghahati sa trabaho]] base sa mga [[gampanin|inaasahang gampanin]] ng bawat isa sa naturang pangkat. Nakaayon ang mga gampanin na ito sa mga konsepto ng lipunan na [[etika|kinokonsiderang tama o mali]], kilala rin sa tawag na mga ''[[norm]]''. Dahil sa [[kolaborasyon]]g kaakibat nito, nagagawa ng mga lipunan ang mga bagay na hindi magagawa nang mag-isa. Magkakaiba-iba ang mga lipunan base sa kanilang natamong antas ng [[teknolohiya]] at [[ekonomiya]]. Madalas, mas [[Hiyarkiya ng dominasyon|dominante]] at [[Pagpapangkat ng lipunan|hiyarkikal]] ang mga lipunan may sobra-sobrang pagkain. Magkakaiba rin ang anyo ng [[pamamahala]] sa mga lipunan, gayundin sa mga [[pagpapamilya]] at [[gampanin ng kasarian|gampanin]] ng [[kasarian]]. Nakaangkla ang kaugalian ng tao sa lipunan; bagamat tao ang humuhulma sa mga lipunan, hinuhulma ng lipunan ang ugali ng mga tao. == Etimolohiya == Isang [[pangngalan]]g [[kolektibong pangngalan|kolektibo]] ang ''lipunan'', na may literal na kahulugan na "pagtitipon" o "sambayanan".<ref name=":0">{{Cite web |title=KWF Diksiyonaryong Filipino |url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/ |access-date=2024-09-23 |website=kwfdiksiyonaryo.ph}}</ref> Makikita ito sa salitang-ugat nito na ''lipon'', na tumutukoy naman sa isang koleksyon o grupo, hindi lamang ng tao.<ref>{{Cite web |title=lipunan - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lipunan |access-date=23 Setyembre 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref><ref>{{Cite web |title=lipon - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lipon |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Isa rin itong [[pang-uri]], na may kahulugan na "sama-sama".<ref name=":0" /> Kaugnay sa salitang ito ang [[Pandiwa|pandiwang]] ''[[:en:wikt:likom|likom]]'', gayundin ang pangngalang ''[[:en:wikt:lupon|lupon]]'', na tumutukoy naman sa isang grupo ng mga taong namamahala ukol sa isang bagay kagaya ng [[MTRCB|pagsesensor ng pelikula]],<ref>{{Cite web |title=likom - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/likom |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref><ref>{{Cite web |title=lupon - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lupon |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> at ''kalipunan'', na may kahulugan naman na "[[antolohiya]]" o "[[pulutong]]".<ref>{{Cite web |title=kalipunan - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/kalipunan |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Samantala, nagmula naman sa [[wikang Espanyol]] na ''sociedad'' ang salitang ''sosyedad''.<ref>{{Cite web |title=sosyedad - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/sosyedad |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Bagamat madalang gamitin kumpara sa ''lipunan'', makikita pa rin ito sa ilang mga salita sa wikang Tagalog tulad ng ''alta sosyedad'', isang lumang tawag sa [[mataas na lipunan]].<ref>{{Cite web |title=alta sosyedad - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/alta%20sosyedad |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Nagmula ito sa [[wikang Pranses]] na ''societe'' ("kumpanya"), na nagmula naman sa [[wikang Latin]] ''societas'' ("alyansa", "kapatiran") mula sa pangngalang ''socius'' ("kaibigan").<ref>{{Cite web |date=2024-09-20 |title=society |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society |access-date=2024-09-23 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> == Ideya == === Sa biolohiya === {{main|Sosyalidad}} [[File:Ants'_Social_Ethology.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ants'_Social_Ethology.jpg|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis|right|thumb|Tulad ng mga tao, mga [[eusosyal]] na hayop ang mga [[langgam]], na nakakagawa ng mga gawain na imposible nang mag-isa, kagaya ng pagbubuhat ng mga pagkain na mabibigat para sa kanilang timbang.]] Likas sa mga [[tao]], gayundin sa mga kamag-anak nitong mga [[bonobo]] at [[chimpanzee]], ang pakikisalamuha sa iba.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |url=https://archive.org/details/originsofpolitic0000fuku_u2b3 |title-link= |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2011 |isbn=978-0-374-22734-0 |edition=1 |location=New York |pages=26–48 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Kaayusang Pampolitika: Mula Sinaunang Panahon hanggang sa Himagsikang Pranses |chapter=The State of Nature |trans-chapter=Ang Estado ng Kalikasan |lccn=2010038534 |oclc=650212556}}</ref> Ito ang pinaniniwalaang nagdulot upang umusbong ang mga lipunan. Mataas ang antas ng kooperasyon ng mga tao, na iba sa mga grupo ng mga kamag-anak nito, tulad halimbawa ng pagiging magulang ng lalaki, ang paggamit ng [[wika]], ang paghahati sa trabaho, at ang pagsasagawa ng mga "pugad" katulad ng mga bahay, bayan, o lungsod.<ref name=":5" /><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |date=2005 |title=The Labyrinth of Kinship |trans-title=Ang Labirinto ng Angkan |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |url-status=live |journal=[[New Left Review]] |series=II |language=en |publication-place=London |issue=36 |pages=127–139 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=}}</ref><ref name=":6">{{Cite magazine|last=Angier|first=Natalie|author-link=Natalie Angier|date=April 2012|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/|title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature|magazine=[[Smithsonian Magazine]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/|archive-date=21 December 2023|access-date=|trans-title=Bagong Pagtingin ni Edward O. Wilson sa Kalikasan ng Tao|lang=en}}</ref> Inihahanay ng ilang mga biologo tulad ni [[E.O. Wilson]] bilang mga [[eusosyalidad|eusosyal]] na hayop, ang pinakamataas na antas ng sosyalidad o pakikisalamuha sa mga hayop, kahanay ng mga [[langgam]], bagamat hindi lahat ay sumasang-ayon sa pananaw na ito.<ref name=":6" /> Ipinagpapalagay na natural na umusbong ang pamumuhay sa grupo sa mga tao dahil sa [[pagpili sa grupo]] na hatid ng mga pisikal na kapaligiran na maaaring mahirap tirhan.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |url=https://archive.org/details/evolutionforever0000wils_w7m8 |publisher=Delacorte |year=2007 |isbn=978-0-385-34092-2 |location=New York |language=en |trans-title=Ebolusyon para sa Lahat: Paano Binago ng Teorya ni Darwin ang Ating Pagtingin sa mga Buhay Natin |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === Sa sosyolohiya === {{main|Sosyolohiya}} Ayon sa Kanluraning sosyolohiya, may tatlong pangunahing konsepto sa lipunan: [[punsiyonalismo]], [[teorya ng tunggalian]], at [[simbolikong interaksyonalismo]].<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |title=Sociology |last2=Gerber |first2=Linda Marie |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=2011 |isbn=978-0-13-700161-3 |edition=7 |location=Toronto |language=en |trans-title=Sosyolohiya |oclc=434559397}}</ref> Ayon sa punsiyonalismo, sama-samang nagtatrabaho ang bawat indibidwal sa isang lipunan upang [[Pag-usbong|umusbong]], kilala rin sa tawag na [[kolektibong kamalayan]].<ref name=":1">{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |volume=10 |language=en |trans-title=Simbolikong Interaksyon |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691}}</ref> Naniniwala ang mga sosyologong tulad ni [[Auguste Comte]] at [[Émile Durkheim]] na nasa hiwalay na antas ng realidad ang lipunan mula sa biolohiya o mga inorganikong bagay. Dahil dito, maipapaliwanag ang mga [[penomenang panlipunan]] bilang ang pansamantalang pagdaan ng mga indibidwal sa antas na ito bilang resulta ng kani-kanilang pagganap sa mga tungkulin nila.<ref name=":4" /> Kabaligtaran naman ang pananaw ng teorya ng tunggalian. Ayon dito, gumagana ang lipunan dahil sa [[tunggaliang panlipunan|tunggalian]] ng mga [[uring panlipunan]]. Isa ito sa mga pundasyon ng pananaw ni [[Karl Marx]], na nakaisip sa ideya ng lipunan bilang isang ekonomikong [[base at superestruktura|base na may superestruktura]] ng pamahalaan, relihiyon, pamilya, at kultura. Ayon kay Marx, nakadepende sa base ang magiging superestruktura, at makikita sa kasaysayan ang pagbabago ng lipunan dahil sa tunggalian ng mga [[proletaryo]] at mga [[burgis]] na kumokontrol sa [[paraan ng produksiyon]].<ref name=":2">{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |url=https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4 |publisher=Doubleday & Company, Inc. |year=1967 |isbn=978-0-385-07305-9 |location=New York |page=[https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4/page/n15 3] |language=en |trans-title=Ang Banal na Tirahan: Mga Elemento ng Teoryang Sosyolohikal ng Relihiyon |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> Samantala, nakapokus ang teorya ng simbolikong interaksyonalismo sa mga indibidwal at ang relasyon nila sa lipunan. Tinitingnan nito ang paggamit ng mga tao ng [[wika]] upang makagawa ng mga simbolo at kahulugan,<ref name=":1" /> na siyang ginagamit bilang sanggunian sa kung papaano naisasagawa ang interkasyon sa pagitan ng mga indibidwal upang makagawa ng mga simbolikong mundo at kung paano naimpluwensyahan ng mga mundong ito ang [[sosyalisasyon|pag-uugali ng mga tao]].<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |url=https://archive.org/details/introducingcommu0000west_g9k7 |last2=Turner |first2=Lynn H. |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |edition=6 |language=en |trans-title=Panimula sa Teorya ng Komunikasyon: Pagsusuri at Paglapat |lccn=2016059715 |oclc=967775008}}</ref> Pagsapit ng ika-20 siglo, sinimulang tingnan ng mga sosyologo ang lipunan bilang isang [[konstruksiyonismong panlipunan|ideyang ginawa]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} Ayon kay [[Peter L. Berger]], isang "[[dialektika]]" ang lipunan: tao ang gumawa sa mga lipunan, pero ito rin ang humuhulma sa kanila.<ref name=":2" /> ==== Ibang pananaw ==== {{multiple image | align = right | perrow = | total_width = 250 | direction = horizontal | image1 = Jose Rizal full.jpg | image2 = Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg | footer = Sina [[Jose Rizal]] at [[Ibn-Khaldun]], mga akademikong nagbigay ng kanilang teorya sa lipunan. }} Itinuturing na [[Eurosentrismo|maka-Kanluran]] ng ilang mga akademiko ang pagtingin sa lipunan sa tatlong pananaw. Ayon sa sosyologong si [[Syed Farid al-Attas]] ng Malasya, partikular na interesado ang mga Kanluraning akademiko sa ideya ng modernidad kaya limitado ang kanilang pananaw. Nagbigay siya ng mga halimbawa ng mga akademikong hindi Kanluranin, kagaya nina [[Ibn Khaldun]] at [[Jose Rizal]].<ref name=":13">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |trans-title=Paglisan sa Kanon: Ang Kaso ng Teoryang Sosyolohikal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |archive-date=31 January 2024 |access-date= |s2cid=235548680}}</ref> Si Ibn-Khaldun ay isang [[Mga Arabe|Arabong]] nabuhay noong ika-14 na siglo, na nagsabi na ang lipunan at ang [[sansinukob]] ay may "makabuluhang kaugnayan", kung saan may mga nakatagong sanhi sa mga pangyayari. Tiningnan niya ang mga panlipunang estraktura bilang mga bagay na may dalawang anyo: [[Taong pagala-gala|nomadiko]] at [[Palaupong pamumuhay|sedentaryo]]. Ayon sa kanya, mataas ang pagsasama ng mga taong nomadiko dahil sa kanilang kultura at pangangailangan ng depensa. Ang pamumuhay naman na sedentaryo, ayon kay Ibn-Khaldun, ay sekular, maluho, at mapag-isa.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |title=Social Thought from Lore to Science |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |publisher=[[Dover Publications]] |year=1961 |edition=3 |volume=1 |location=New York |pages=266–277 |language=en |trans-title=Kaisipang Panlipunan mula Kuwento patungong Agham |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |trans-chapter=Ang Pagkikita ng Silangan at Kanluran at ang Pag-abante ng Sekularismo |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> Samantala, si Jose Rizal naman ay isang [[Pagkamakabansa|nasyonalistang]] Pilipino na nabuhay sa dulo ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|panahon ng mga Espanyol sa Pilipinas]]. Bukod sa pagiging manunulat at siyentipiko, gumawa rin siya ng teorya ukol sa mga lipunang kolonyal. Ayon sa kanya, ang pagiging [[Katamaran|tamad]], na ginagamit na dahilan ng mga Espanyol sa kanilang pananakop, ay dala mismo ng [[kolonyalismo]]. Kinumpara niya ang [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|panahon bago ang kolonyalismo sa Pilipinas]], kung saan mayabong ang ekonomiya at kalakalan, sa panahon ng kolonyalismo kung saan ang pagbagsak ng ekonomiya, pananamantala, at mga polisiyang nagpapahina sa pagsasaka ang siyang mga dahilan sa pagbaba ng interes sa pagtatrabaho.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |title=Sociological Theory Beyond the Canon |url=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000alat |last2=Sinha |first2=Vineeta |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2017 |isbn=978-1-137-41133-4 |location=London |language=en |trans-title=Teoryang Sosyolohikal: Lagpas sa Kanon |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == Uri == Madalas na ginugrupo ng mga sosyologo ang mga lipunan batay sa kanilang antas ng teknolohiya: [[preindustriyal]], [[industriyal]], at [[pos-industriyal]].{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} Gayunpaman, walang tiyak na paghahati sa bawat isa. Isang halimbawa ng minungkahing paggugrupo ay mula sa sosyologong si [[Gerhard Lenski]], na naghahati sa mga lipunan sa limang grupo: [[mangangaso]], [[hortikultura|hortikultural]], [[agrikultura|agrikultural]], industriyal, at mga lipunang nakatuon sa isang gawain (kagaya ng [[pangingisda]] o [[pagpapastol]]).{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} Sa paglipas ng panahon, naging mas komplikado ang mga lipunan sa organisasyon at kontrol nito. May epekto ang [[ebolusyong kultural]] na ito sa mga pattern ng pamayanan. Minsan, nagtatabi ng mga pagkain ang mga mangangaso na humantong sa pagiging isang nayong agraryo nila. Lumaki rin ang mga malilit na nayon upang maging mga malalaking bayan at lungsod. Kalaunan, naging mga [[lungsod-estado]] at [[bansa]] ang mga ito. Gayunpaman, hindi masasabing ganito ang kahihinatnan o magiging proseso para sa lahat ng mga lipunan.<ref>{{cite book |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |date=20 June 2017 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=978-3-319-51695-0 |page=1502 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Demokrasya sa mga Tribo, Lungsod-Estado, at Bansa |chapter=The Importance of City-States in the Evolution of Democratic Political Processes |trans-chapter=Ang Kahalagahan ng mga Lungsod-Estado sa Ebolusyon ng mga Demokratikong Prosesong Politikal |doi=10.1007/978-3-319-51695-0_126 |lccn=2019746650 |oclc=1058216897}}</ref> === Preindustriyal === {{main|Lipunang preindustriyal}} Sa isang lipunang preindustriyal, ang produksiyon ng pagkain ang pinakamahalagang [[trabaho]]. Nahahati ang mga lipunang ito depende sa kanilang antas ng teknolohiya at ang paraan ng paggawa nila ng pagkain: pangangaso, pagpapastol, hortikultura, at agrikultura.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ==== Mangangaso ==== {{main|Mangangaso}} [[File:BushmenSan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BushmenSan.jpg|alt=refer to caption|thumb|[[Mga San]] ng [[Botswana]] na nagsisindi ng [[apoy]] nang mano-mano.]] Pangongolekta ng pagkain ang palaging ginawa ng mga mangangaso. Nangangaso rin sila ng mga makakaing hayop sa kalikasan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} Dahil sa sitwasyong ito, hindi nakakagawa ng mga [[nayon]] ang mga mangangaso, at madalas na maliit lamang ang kanilang populasyon kagaya ng mga [[tribo]] o [[Lipunang grupo|grupo]], na di tataas sa 50 katao.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}}<ref>{{cite encyclopedia |year=1999 |title= |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Cambridge sa mga Mangangaso |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |last2=Daly |first2=Richard H. |last1=Lee |first1=Richard B. |chapter=Introduction: Foragers & Others |trans-chapter=Panimula: Mangangaso atbp.}}</ref> Madalas rin silang mga [[egalitaryo]] at nagsasagawa sila ng mga desisyon batay sa [[konsenso]]. Limitado lang ang [[politika]] sa mga lipunang ito—walang mga opisina ng pamahalaan kung saan madalas na impluwensiya ang batayan ng pagpili sa pinuno. Magkakadugo rin madalas ang mga ito.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} Inilarawan ng antropologong si [[Marshall Sahlins]] ang mga mangangaso bilang ang "[[orihinal na maykayang lipunan]]" dahil sa kanilang mahaba-habang oras ng [[pagliliwaliw]]. Ayon kay Sahlins, nagtatrabaho ang mga matatanda nang tatlo hanggang limang oras kada araw.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |title=Man the Hunter |url=https://archive.org/details/manhunter0000rich |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |location=Chicago, Estados Unidos |pages=[https://archive.org/details/manhunter0000rich/page/84 85]–89 |language=en |trans-title=Ang Nangangasong Tao |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |trans-chapter=Diskurso, Bahagi II: Ukol sa Orihinal na Maykayang LIpunan |lccn=67017603 |oclc=490234 |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven}}</ref> Hindi pareho ng pananaw ang ilang mga mananaliksik, na nagtuturo sa mataas na antas ng pagkamatay nang maaga at ang walang-katapusang pakikidigma sa mga lipunang mangangaso.<ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |date=Autumn 2000 |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_fall-2000_56_3/page/n2 |trans-title=Ang Madilim na Bahagi ng 'Orihinal na Maykayang Lipunan' |journal=Journal of Anthropological Research |language=en |publisher=[[University of Chicago Press]] |volume=56 |pages=287–484 |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |issn=0091-7710 |eissn=2153-3806 |lccn=2006237061 |oclc=60616192 |number=3 |s2cid=140333399}}</ref> Samantala, ayon naman sa mga sumusuporta sa pananaw ni Sahlins, hinahamon nito ang relasyon diumano ng pag-abante ng [[teknolohiya]] sa progreso ng sangkatauhan dahil sa relatibong kaayusan sa pamumuhay ng mga tao na nasa mga ganitong lipunan.<ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |trans-title=Pamamahala sa dami, hindi ang paghabol sa kakapusan: ang totoong hamon para sa ika-21 siglo |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |format=PDF |journal=Radical Anthropology |language=en |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date= |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart}}</ref> ==== Pagpapastol ==== {{Main|Lipunang pastoral}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maasai-Adumu.jpg|alt=refer to caption|thumb|Mga lalaking [[Maasai]] na nagsasagawa ng [[adumu]], isang tradisyonal na [[sayaw]] ng [[pagtalon]].]] Imbes na maghanap ng pagkain araw-araw, umaasa ang mga tao na nasa isang lipunang [[Pastoralismo|pastoral]] sa mga inaalagaang hayop upang may makain. Tipikal na mga nomadiko ang mga namamastol, palaging lumilipat ng tirahan depende sa damuhan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} Katulad din ng mga mangangaso ang laki ng isang tipikal na pamayanan ng mga namamastol, ngunit di tulad nila, madalas na maraming pamayanan ang mga namamastol, na aabot sa isang libong tao sa kabuuan. Dahil ito sa pagtira ng mga namamastol sa mga malalawak na lugar kung saan madaling magpalipat-lipat, na nagbibigay-daan sa pag-usbong ng politika.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} Madalas din na sobra-sobra ang pagkain sa mga ganitong lipunan, at kadalasan din ay may paghahati ng trabaho at mataas na antas ng [[Pagkakapantay-pantay|di-pagkakapantay-pantay]].{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} ==== Hortikultural ==== {{Main|Hortikultura}} Sa [[hortikultura]], tinatanim ang mga [[prutas]] at [[gulay]] sa mga [[hardin]] ang pinanggagalingan ng pagkain. Halos katulad ito sa mga [[pastoralismo|lipunang pastoral]], sa antas ng teknolohiya at pagkakomplikado.<ref name="Bulliet">{{cite book |last1=Bulliet |first1=Richard W. |author-link=Richard Bulliet |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |last2=Crossley |first2=Pamela Kyle |author2-link=Pamela Kyle Crossley |last3=Headrick |first3=Daniel R. |author3-link=Daniel R. Headrick |last4=Hirsch |first4=Steven W. |last5=Johnson |first5=Lyman L. |last6=Northrup |first6=David |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-285-44563-2 |edition=6 |page=14 |language=en |trans-title=Ang Mundo at ang mga Tao: Isang Pandaigdigang Kasaysayan |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> Kasabay rin ito umusbong sa mga lipunang pastoral noong 10,000 taon ang nakararaan, matapos ang pag-abante ng teknolohiya sa [[Rebolusyong Agrikultural]] kung saan naging posible ang pagtatanim at pangangalaga sa mga hayop.<ref name="Bulliet" /> Gumagamit ng tauhan at simpleng mga kagamitan ang hortikultura para matamnan ang lupain depende sa panahon. Gagamit ng panibagong lupain sila matapos magamit ang isa, na hahayaang bumalik sa natural nitong itsura. Sa ganitong sistema ng pagpapalit-palit naging posible ang pagtira ng mga lipunang hortikultural sa iisang lugar sa mahabang panahon, na kalauna'y humantong sa pagtatag sa mga [[pamayanan|nayon]].{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} Tulad ng mga lipunang pastoral, kadalasan ay sobra-sobra ang pagkain na nagagawa ng mga ganitong lipunan. Dahil dito, naging posible ang paghahati ng trabaho. Kabilang sa mga trabahong umusbong ang mga manggagawa, babaylan, at mangangalakal.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} Gayunpaman, ang pagkakaroon ng [[kakapusan]] sa yaman na madedepensahan ay humahantong din sa [[Pagkakapantay-pantay|di-pagkakapantay-pantay]] sa mga sistemang politikal ng ganitong klase ng lipunan.<ref>{{Cite journal |last1=Gurven |first1=Michael |last2=Borgerhoff Mulder |first2=Monique |last3=Hooper |first3=Paul L. |last4=Kaplan |first4=Hillard |last5=Quinlan |first5=Robert |last6=Sear |first6=Rebecca |last7=Schniter |first7=Eric |last8=von Rueden |first8=Christopher |last9=Bowles |first9=Samuel |last10=Hertz |first10=Tom |last11=Bell |first11=Adrian |date=19 February 2010 |title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists |trans-title=Hindi lang Domestikasyon ang Humahantong sa Di-pagkakapantay-pantay: Pagpasa ng Yaman sa pagitan ng mga Henerasyon ng mga Hortikulturista |url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf |url-status=live |journal=Current Anthropology |language=en |volume=51 |issue=1 |pages=49–64 |doi=10.1086/648587 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf |archive-date=1 July 2020 |access-date=19 December 2023 |via=CrossRef |s2cid=12364888}}</ref> ==== Agrikultural ==== {{main|Lipunang agrikultural}} [[Talaksan:Plowing paddy field with a water buffalo.jpg|thumb|Isang [[magsasaka]] na [[Araro|nag-aararo]] sa bukid gamit ang isang [[kalabaw]].]] Pangunahing ginagamit ng mga [[lipunang agrikultural]] ang teknolohiyang kaakibat ng [[agrikultura]]. Bagamat parehong nagtatanim, nagkakaiba ang lipunang agrikultural sa [[hortikultura]] sa paggamit nito ng [[araro]].{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} Dahil sa mas maraming pagkaing nagagawa sa mga ganitong lipunan, mas malalaki rin ang mga pamayanan nito kumpara sa iba. Umusbong ang komersyo at kalakalan dahil sa sobrang pagkain, na naghatid naman upang umusbong din kalaunan ang mga trabahong walang kinalaman sa paggawa ng pagkain, tulad ng pagiging pari, artisano, o mangangalakal.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} Kilala ang mga lipunang agrikultural sa [[Panlipunang uri|hirarkiya ng uri ng mga tao]]. Dahil nakadepende sa lawak ng lupain ang yaman ng isang tao, nadebelop ang hirarkiyang ito base sa pagmamay-ari ng lupa at hindi base sa trabaho. Dahil dito, madalas nahahati sa dalawang grupo ang mga lipunang ganito: ang [[elite]] at ang [[taumbayan|madla]].{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} Madalas na matindi rin ang balangkas ng hirarkiya, kagaya halimbawa ng sistemang [[caste]] ng [[Timog Asya]]. Pinaniniwalaan ng mga iskolar na ito ang dahilan kung bakit may matinding pokus sa personal na [[kalayaan]] ang modernong [[Kanluraning Mundo]] bunga ng mahaba nitong kasaysayan sa ganitong sistema ng lipunan.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} === Industriyal === {{main|Lipunang industriyal}} [[File:Union_Pacific_844,_Painted_Rocks,_NV,_2009_(crop).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Union_Pacific_844,_Painted_Rocks,_NV,_2009_(crop).jpg|alt=An industrial train|thumb|Isa sa mga resulta ng [[Rebolusyong Industriyal]] ay ang pagbilis ng transportasyon, simula sa mga [[tren]] katulad ng nasa larawan.]] Umusbong ang mga [[lipunang industriyal]] bilang resulta ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa noong ika-19 na siglo. Umaasa sila sa paggamit ng mga makina na pinapagana gamit ng isang panlabas na lakas tulad ng [[Makinang pinasisingawan|singaw]] o [[Daloy ng kuryente|kuryente]], upang makagawa sila ng mga produkto nang maramihan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} Di tulad ng mga tradisyonal na anyo ng lipunan, na gumagawa ng mga produktong hilaw, gumagawa ang mga nasa lipunang industriyal ng mga produktong tapos na mula sa mga hilaw na produktong ito.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} Sa kasalukuyang panahon, nagsimulang gumamit ang mga lipunang ito ng mga mas [[Malinis na teknolohiya|malilinis na teknolohiya]] bilang tugon sa [[pag-init ng mundo]], bagamat marami pa rin ang gumagamit ng mga tradisyonal na lakas tulad ng [[Uling (panggatong)|uling]] at [[langis]].{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} === Pos-industriyal === {{main|Lipunang pos-industriyal}} {{see also|Rebolusyon sa impormasyon}} Matatawag na mga [[lipunang pos-industriyal]] ang mga lipunang dinodomina ng [[impormasyon]] at [[serbisyo]] bilang pangunahing trabaho imbes ng sa produksiyon ng pagkain.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} Sa modernong panahon, nagiging mas mahalaga ang impormasyon at serbisyo kesa sa pagmamanupaktura sa mga nakaaabanteng lipunang industriyal. Nakatuon ang ilan sa mga serbisyong isinasagawa sa mga ganitong lipunan sa mga larangang kagaya ng edukasyon, pinansiyal, at kalusugan.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ==== Impormasyon ==== {{main|Lipunang maka-impormasyon}} [[File:ONU_Geneva_mainroom.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ONU_Geneva_mainroom.jpg|alt=Many people gathered in a large meeting room|thumb|Pandaigdigang Pagpupulong sa Lipunang Maka-impormasyon, sa [[Geneva]], [[Suwisa]].]] [[Lipunang maka-impormasyon]] ang tawag sa mga lipunan kung saan mahalagan gawain ang paggamit, paggawa, pamamahagi, pagmanipula, at pagsama ng [[impormasyon]].<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1986 |isbn=0-674-16986-7 |pages=21–22 |language=en |trans-title=Ang Rebolusyon sa Kontrol: Mga Pinagmulang Teknolohikal at Ekonomiko ng Lipunang Maka-impormasyon |lccn=85031743 |oclc=13064782}}</ref> Ayon sa mga naniniwalang isang lipunang maka-impormasyon ang kasalukuyang pandaigdigang lipunan, malaki ang epekto ng mga [[teknolohiyang pang-impormasyon]] sa edukasyon, ekonomiya, kalusugan, pamahalaan digmaan, at demokrasya.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |title=Histoire de la Société de l'information |publisher=[[SAGE Publications]] |year=2003 |isbn=0-7619-4948-8 |pages=99–158 |language=en |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |trans-title=Ang Lipunang Maka-impormasyon: Isang Panimula |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A.}}</ref> Bagamat unang lumitaw ang ideya ng ganitong lipunan noong dekada 1930s, sa kasalukuyan, halos tumutukoy palagi ito sa epekto ng mga teknolohiyang pang-impormasyon sa lipunan at kultura.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sosyologo) |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |year=2002 |isbn=0-8264-6035-6 |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |pages=21–33 |language=en |trans-title=Pamumuhay kasama ng Cyberspace: Teknolohiya at Lipunan sa Ika-21 siglo |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |trans-chapter=Cyberspace: Lagpas sa Lipunang Maka-impormasyon? |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |access-date= |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}</ref> ==== Kaalaman ==== {{main|Lipunang makakaalaman}} [[File:Seoul-Cyworld_control_room.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul-Cyworld_control_room.jpg|alt=Three people working on computers in a control room|right|thumb|Silid-kontrol ng [[Cyworld]] sa [[Seoul]], [[Timog Korea]]]] [[Lipunang makakaalaman]] ang tawag sa mga lipunan kung saan itinuturing na mahalaga ang pagpapalaya sa [[kaalaman]] para sa lahat ng miyembro ng lipunan upang bumuti ang [[kondisyon ng tao]].<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |trans-title=Ang pinagmulan at kasalukuyang direksiyon ng lipunang makakaalaman |journal=International Journal of Innovation Studies |language=en |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> Nagmula ito sa lipunang maka-impormasyon, ngunit di tulad nito, aktibong ginagawa ang pagpapakalat ng kaalaman, imbes na gawin lang ito.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |trans-title=Anim na kritikal na opinyon sa agham at ang pagsasagawa sa lipunang makakaalaman |journal=Journal of Science Communication |language=en |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |issn=1824-2049 |oclc=56474936 |doi-access=free}}</ref> == Katangian == === Gampanin === [[Panlipunang norm|Norm]] ang tawag sa mga napagkasunduang pamantayan ng [[Pagtanggap|katanggap-tanggap]] na pag-uugali sa loob ng isang grupo.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |url=https://archive.org/details/sim_communication-theory_2005-05_15_2/page/126 |trans-title=Eksplikasyon ng mga Panlipunang Norm |journal=Communication Theory |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref> Maaari itong impormal o pormal sa pamamagitan ng [[Panukalang batas|pagsasabatas]] sa mga ito.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |trans-title=Kailan mahuhuli ng bulate ang panlipunang norm? Pagtanggal sa buhol ng mga impluwensiyang normatibo sa lipunan sa nasusustentong pagkonsumong pag-uugali |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live |format=PDF |journal=Journal of Consumer Behaviour |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |archive-date=29 April 2024 |access-date= |doi-access=free |s2cid=228807152 |s2cid-access=free}}</ref> Samantala, [[Gampanin (sosyolohiya)|gampanin]] naman ang tawag sa mga inaasahang dapat gawin ng isang indibidwal base sa kanyang [[Uring panlipunan|estado sa lipunan]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} Ayon sa punsiyonalismo, nagagawa ang mga lipunan dahil sa pagsunod ng mga indibidwal sa mga gampanin nila.<ref name=":4" /> Ayon naman sa simbolikong interaksyonalismo, gumagamit naman ng mga simbolo ang bawat indibidwal upang maipakita ang kanilang gampanin. Ginamit ni [[Erving Goffman]] ang metapora ng isang [[teatro]] upang idebelop ang ideya ng [[Dramaturhiya (sosyolohiya)|dramaturhiya]], kung saan nagsisilbing mga iskrip ang mga gampanin para sa kani-kanilang interaksyon sa isa't isa.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} === Kasarian at pamilya === [[File:Donkey-drawn_cart_in_Aswan_2019_with_a_man_and_three_children.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Donkey-drawn_cart_in_Aswan_2019_with_a_man_and_three_children.jpg|alt=refer to caption|thumb|Isang pamilya sa [[Ehipto]] na nakasakay sa isang karwahe. Mahalaga sa maraming lipunan ang konsepto ng [[pamilya]].]] [[Kultura]] ang nagmamarka sa paghahati sa mga tao sa gampanin na itinuturing na panlalaki o pambabae. Kabilang sa mga ito ang pananamit, pag-uugali, karapatan, pribilehiyo, estado, at kapangyarihan. Ipinagpapalagay na ang mga [[gampaning pangkasarian]] ay dulot ng natural na [[Pagkakaibang pangkasarian sa tao|pagkakaiba sa kasarian]], na humantong sa ideya ng babae sa bahay.<ref>{{cite encyclopedia |year=2001 |title=Small Group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |edition=1st |volume=21 |pages=14185–14189 |language=en |trans-title=Interaksyon sa Maliit ng Grupo at Kasarian |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes}}</ref> Sa kasaysayan, magkakaiba ang mga gampaning ito, at madalas rin itong hinahamon sa maraming lipunan.<ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_autumn-2005_21_3/page/416 |trans-title=Mga Pag-uugali sa Gampaning Pangkasarian at ang Resulta sa Merkado ng Trabaho sa mga Kababaihan ng mga bansang nasa OECD |journal=Oxford Review of Economic Policy |language=en |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> Nag-oorganisa ang lahat ng mga lipunan ng tao base sa kanilang relasyon sa magulang, anak, at kamag-anak ([[kadugo]]), gayundin sa pamamagitan ng [[Kasalan|kasal]] ([[manugang]]). Bukod dito, may pangatlong uri din ng relasyon na madalas nilalapat sa mga ninong at ninang o mga [[Pag-ampon|ampon]] ([[Piksyonal na kadugo|piksyonal]]).<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |year=2000 |isbn=0-8122-3547-9 |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |pages=1–21 |language=en |trans-title=Lagpas sa Kadugo: Panlipunan at Materyal na Reproduksiyon sa mga Tahanan ng Lipunan |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |trans-chapter=Lagpas sa Kadugo: Panimula |lccn=00021501 |oclc=43434760 |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D.}}</ref> Kinokonsiderang mahalaga ang relasyong ito sa maraming lipunan, at ginagamit bilang basehan sa [[pamana]]. Lahat din ng mga lipunan ay may mga pagbabawal sa [[insesto]], at may ilang lipunan na may mga tradisyon ng preperensiya sa kasal sa mga kamag-anak nila.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |trans-title=Ebolusyon ng mga estraktura ng kamag-anakan na base sa kasal at kompetisyon |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |language=en |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |bibcode=2020PNAS..117.2378I |doi=10.1073/pnas.1917716117 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi-access=free}}</ref> === Etnisidad === {{main|Pangkat etniko}}[[Pangkat-etniko]] ang kategoryang panlipunan na naggugrupo sa mga indibidwal base sa kanilang mga magkakaparehong katangian na naghihiwalay sa kanila sa ibang mga grupo. [[Tradisyon]], [[ninuno]], [[wika]], o [[kasaysayan]] ang ilan sa mga katangiang maaaring maging basehan.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-989315-7 |pages=69–70 |language=en |trans-title=Mga Teoryang Konstruktibismo ng Politikang Etniko |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |trans-chapter=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko? Minimal na Kahulugan |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref> Walang napagkakasunduang kahulugan ng isang pangkat-etniko,<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805 |doi-access=free}}</ref> at madalas din itong magbago depende sa tao.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |trans-title=Paano Naging Magaling ang mga Tao sa Politika? |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date= |website=Sapiens Antropology Magazine |language=en}}</ref> Hiwalay ang ideya ng etnisidad sa ideya ng [[lahi]], na nakadepende naman sa pisikal na katangian, bagamat parehas lang silang [[Konstruksiyonismong panlipunan|gawa-gawa ng lipunan]].<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |title=Race and ethnicity: How are they different? |trans-title=Lahi at pangkat-etniko: Paano sila Nagkakaiba? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date= |website=[[National Geographic]] |language=en}}</ref> Komplikado ang paggugrupo sa mga tao batay sa etnisidad, dahil maaaring malawak ang mga grupo na meron mga grupo sa ilalim nito.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |date=October 2005 |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |trans-title=Ang Paggamit ng Lahi, Etnisidad, at Ninuno bilang Kategorya sa Pananaliksik sa Henetikang Pantao |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |language=en |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> Mahalaga ang gampanin ng etnisidad sa pag-angat sa ideya ng [[estadong bansa]] bilang ang pangunahing anyo ng organisasyong politikal simula noong ika-19 na siglo at magpahanggang ngayon.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |url=https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse |publisher=[[SAGE Publications]] |year=2006 |isbn=1-4129-0101-4 |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |publication-place=London |page=[https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse/page/n194 171] |language=en |trans-title=Ang Handbook ng SAGE sa mga Bansa at Pagkamakabansa |chapter=Ethnicity and Nationalism |trans-chapter=Etnisidad at Nasyonalismo |lccn=2005936296 |oclc=64555613 |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sosyologo)}}</ref> === Pamahalaan at politika === {{Main|Pamahalaan|Politika}} [[File:United_Nations_Headquarters_in_New_York_City,_view_from_Roosevelt_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:United_Nations_Headquarters_in_New_York_City,_view_from_Roosevelt_Island.jpg|alt=refer to caption|right|thumb|Ang punong-tanggapan ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] sa [[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]].]] Gumagawa ng mga [[batas]] at [[patakaran]] ang mga [[pamahalaan]] na nakakaapekto sa mga taong nasasakupan nila. Sa kasaysayan, [[Politika|maraming anyo ng pamamahala]] ang lumitaw, na may magkakaibang antas ng pagbibigay ng kapangyarihan, at kontrol sa kanilang nasasakupan.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |title=Government and Politics |date=2010 |publisher=Eolss Publishers |isbn=978-1-84826-969-9 |editor-last1=Sekiguchi |volume=1 |publication-place=[[Reyno Unido]] |pages=30–48 |language=en |trans-title=Pamahalaan at Politika |chapter=Forms and Models of Government |trans-chapter=Mga Anyo at Modelo ng Pamahalaan |oclc=938309332 |orig-date=2009 |editor-last2=Masashi}}</ref> Noong sinaunang panahon, nakadepende ang antas ng kapangyarihan sa magagamit na [[tubig]], [[matabang lupa]], at [[Klima|klimang maaya]] sa iba't ibang lokasyon.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |url=https://archive.org/details/politicalhistory0000hols |publisher=Penguin Books, Limited |year=2018 |isbn=978-0-241-35204-5 |pages=24–25 |language=en |trans-title=Politikal na Kasaysayan ng Mundo: Tatlong Libong Taon ng Digmaan at Kapayapaan |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> Kasabay ng paglaki ng populasyon, naging komplikado ang interaksyon sa pagitan ng mga grupo, na humantong kalaunan sa pagdebelop ng pamamahala sa pagitan at sa loob ng mga pamayanan.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |year=2004 |isbn=978-0-520-24476-4 |page=284 |language=en |trans-title=Mga Mapa ng Oras: Panimula sa Malaking Kasaysayan |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |quote= |url-access=registration}}</ref> Noong 2022, ayon sa ''[[The Economist]]'', 43% ng mga pamahalaan ng mga bansa ay [[demokrasya]], 35% ay [[Awtokrasya|otokrasya]], at 22% ay pareho.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |trans-title=Indeks ng Demokrasya 2022: Demokrasya sa harapan at ang laban para sa Ukranya |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |archive-date=30 March 2023 |access-date= |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |language=en}}</ref> Maraming bansa din ang sama-samang nagtatag ng mga pandaigdigang organisasyon at alyansa, ang pinakamalaki ay ang [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] na may 193 miyembrong bansa.<ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |title=The United Nations in the 21st Century |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |publisher=[[Routledge]] |year=2022 |isbn=978-1-003-03826-9 |edition=6 |pages=1–20 |language=en |trans-title=Ang Mga Nagkakaisang Bansa sa Ika-21 Siglo |chapter=The United Nations in World Politics |trans-chapter=Ang Mga Nagkakaisang Bansa sa Pandaigdigang Politika |doi=10.4324/9781003038269-1 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> === Kalakalan at ekonomiya === {{Main|Kalakalan|Ekonomika}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes|thumb|250x250px|Ang [[Daang Seda]] at ibang mga karaniwang daan ng karaban noong {{CE|unang siglo|y}}.]] Matagal nang [[Kalakalan|nakikipagkalakalan]] ang mga lipunan sa isa't isa, at ito ang isa sa mga tinitingnan na katangian na naghihiwalay sa mga tao sa ibang mga hayop.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |lang=en|trans-title=Paano sinalba ng kalakalan ang sangkatauhan mula sa biolohikal na paghihiwalay: isang teoryang ekonomiko ukol sa pagkaubos ng mga Neandertal|journal=[[Journal of Economic Behavior & Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> Itinuturing ito bilang isang mahalagang katangian ng mga ''[[Homo sapiens]]'' na humihiwalay sa kanila sa ibang mga [[hominid]], na nagpahantong sa pagdami ng pagkain kung saan mahirap ang [[pangangaso]]. Walang ganitong katumbas sa mga [[Neandertal]], na ngayo'y wala na.<ref name="JEBO"/> Madalas nakikipagkalakalan ang mga unang tao ng mga bagay upang makagawa ng mga kagamitan, tulad ng [[obsidiyano]].<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |trans-chapter=Mga Simula patungong 1000 BKP|title=Premodern Travel in World History|trans-title=Premodernong Paglalakbay sa Kasaysayan ng Mundo|lang=en|publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> Noong [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]], pinakamahalagang ruta ng kalakalan ang mga ruta na nagbibigay ng pagkain, tulad ng [[Kalakalan ng pampalasa|palitan ng pampalasa]] at ang [[Daang Seda]].<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |lang=en|trans-title=Paano binago ng mga pampalasa ang sinaunang mundo|website=[[BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021}}</ref> Posibleng nakabase ang mga sinaunang anyo ng ekonomiya ng mga tao sa [[ekonomiya ng regalo|pagreregalo]] kesa sa [[palitan ng paninda]].<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy|lang=en|trans-title=Ang Mito ng Ekonomiya ng Palitan|website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021}}</ref> Produkto ang mga unang anyo ng [[pera]], tulad ng mga hayop.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-economics-and-sociology_2011-04_70_2/page/n85 |lang=en|trans-title=Pakikipagpalitan ka ba sa Diyos? Kung Paano Ginagawa ang Pera Dahil sa Banal na Utang at Hindi ng Merkado|journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref> Kalaunan, naging sistematiko ang mga ito na iniisyu ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng mga [[barya]], [[salaping papel]], at sa modernong panahon, [[perang digital]].<ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society|lang=en|trans-title=Ang Paglaki at Pagsama ng Credit Card sa Lipunan |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> === Tunggalian === {{Main|Digmaan|Karahasan}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|Ang [[Labanan sa Kursk]] (1943), sa kasagsagan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa Europa.]] Sentro ng mahabang debate ang hayagang [[pagpatay]] ng mga tao sa kapwa nila tao nang maramihan tuwing [[digmaan]]. Ayon sa ilang mga iskolar, natural na bahagi ng pagiging tao ang [[karahasan]], at ang digmaan ay nabuo bilang paraan upang mawala ang mga kakumpetensiya. Halos katulad din sa ibang mga hominid ang antas ng pagpatay ng mga tao sa kapwa tao, bagamat mas madalang itong gawin sa mga bata kumpara sa ibang mga hominid.<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |lang=en|trans-title=Mga Tao: Mga Mamalyang Mahilig Pumatay, ay Madalas Pumatay ng mga Primata|website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021}}</ref> Sa kabilang banda, ipinagpapalagay din ng ilang mga iskolar na bago lang (relatibo sa haba ng kasaysayan) ang konsepto ng digmaan na nabuo dahil sa nagbabagong pangangailangan. Bagamat hindi napagkakasunduan, tinatayang nabuo lang sa mga tao ang naturang konsepto noong mga 10,000 taon na ang nakaraan o mas bago, depende sa rehiyon.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |lang=en|trans-title=Hindi Bahagi ng Pagiging Tao ang Digmaan|website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021}}</ref> Ayon sa mga pag-aaral, tinatayang nasa 2% ng mga namatay na tao ay dulot ng pagpatay (''homicide''), na halos kapareho lang din sa ibang mga lipunan ng hayop na naggugrupo.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/233 |lang=en|trans-title=Ang pilohenetikong ugat ng nakakamatay na karahasan ng mga tao |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> Gayunpaman, nakadepende pa rin ang porsyentong ito sa kultura at norm ng lipunan. Sa mga lipunang may matinding pagtingin sa [[legal na proseso]], nasa 0.01% lang ang antas na ito.<ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |lang=en|trans-title=Ugali ng hayop: Malalim ang nakakamatay na karahasan sa linya ng mga tao|journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022|format=PDF}}</ref> == Tingnan din == * [[Kontratang panlipunan]] * [[Panlipunang uri]] * [[Sosyolohiya]] == Sanggunian == === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |url=https://archive.org/details/hierarchyhistory0000brow |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |language=en |trans-title=Hirarkiya, Kasaysayan, at Kalikasan ng Tao: Ang mga Pinagmulang Panlipunan ng Konsensiyang Historikal |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly |first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3 |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |language=en |trans-title=Panimula sa Sosyolohiya |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula sa Makrososyolohiya |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |url=https://archive.org/details/humansocietiesin0000lens_j4l7 |edition=5 |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula sa Makrososyolohiya |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=11 (updated) |location=Boulder |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula ng Makrososyolohiya}} {{Refend}} == Magbasa pa ==   {{Refbegin|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition= |language=en |trans-title=Mga Panlipunang Norm |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date= |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live |trans-chapter=}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |trans-title=Kultura at ang ebolusyon ng kooperasyon ng tao |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |url=https://archive.org/details/dictionaryofsoci0000unse_t4f7 |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York |language=en |trans-title=Diksiyonaryo ng mga Agham Panlipunan |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |trans-title=Ang ebolusyon ng lipunan |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |trans-title=Ang Lipunan bilang Superorganismo |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |language=en |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sosyologo) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |url=https://archive.org/details/foundationsofsoc0000jenk |location=London |language=en |trans-title=Mga Pundasyon ng Sosyolohiya: Tungo sa Pag-unawa pa lalo sa Mundo ng Tao |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |trans-title=Kapangyarihan at Pribilehiyo: Teorya ng Estratipikasyong Panlipunan |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |trans-chapter=Mga Lipunang Agraryo [Bahagi I at II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |url=https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens |publisher=[[S&P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=[https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens/page/189 189]–296 |language=en |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |url=https://archive.org/details/timelaborsociald0000post |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Oras, Trabaho, at Dominasyong Panlipunan: Muling Interpretasyon sa Teoryang Kritikal ni Marx |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |language=en |trans-title=Pag-unawa sa Tunggalian at Digmaan |chapter=The State, Political System and Society |trans-chapter=Ang Estado, Sistemang Politikal, at Lipunan |title=Understanding Conflict and War |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |volume=2 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |language=en |trans-title=Keywords: Bokabularyo ng Kultura at Lipunan |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{Refend}} {{Political philosophy}} {{Types of societies}} {{Authority control}} {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} [[Kategorya:Lipunan]] [[Kategorya:Mga tao]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] tq7yng2cupmpc0dk6omxh13eljjm0h6 0 77306 2212739 2168664 2026-06-22T18:06:33Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212739 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tintoretto_-_Miracle_of_the_Slave.jpg|thumb|right|300px|''[[Miracle of the Slave]]'', isang pinta ni Tintoretto noong 1548, mula sa Gallerie dell'Accademia sa Benesiya. Naglalarawan ito ng isang pangyayari sa buhay ni [[Marcos ang Ebanghelista|San Marcos]], santong patron ng Benesiya, kinuha mula sa ''[[Golden Legend]]'' ni [[Jacopo da Varazze]]. Ipinapakita sa eksena ang isang santong namamagitan para ang isang aliping halos pagmamartirin na ay di-maaaring salakayin.]] Ang '''himala''' o '''milagro''' (mula sa [[Wikang Kastila|kastila]] ''milagro'') ay ang alin mang pangyayari na lumalabag sa pangkaraniwang mga batas ng kalikasan. Ang mga himala ay pinaniniwalaang mga kamangha-manghang palatandaan ng kapangyarihan ng (mga) [[Diyos]] sa iba't ibang mga [[relihiyon]] mula pa sa sinaunang panahon hanggang sa kasalukuyan. ==Mga halimbawa ng inangking himala== ===Mga relihiyon=== ====Sinaunang mga panahon==== Ang mga milagro ng mga [[diyos]] ay karaniwan sa iba't ibang mga relihiyon mula pa sa sinaunang panahon. Ang Griyegong manlalakbay na si [[Pausanias]] ay nag-ulat na ang tatlong mga palayok ay dinala sa gusali ng mga [[saserdote]] ni [[Dionysus]] at inilatag na walang laman sa harap ng mga mamamayan. Kinabukasan ay pinayagan silang siyasatin ang mga selyo at sa pagpasok sa gusali ay natagpuan nilang ang mga palayok ay napuno ng alak.<ref>Pausanias VI, 26, 1-2</ref> Sa [[Ang Bacchae]], ang isang babaeng bacchant ay nagpukpok ng kanyang thyrsus laban sa isang bato at ang isang lagusan ng malamig na tubig ay umahon. Ang isa pa nagtusok ng kanyang fennel sa lupa at sa paghaplos ng diyos na si Dionysus ay bumuhos ang isang batis ng alak. Isinaad na "''Kung naroon ka at nakita ang mga kamangha manghang bagay na ito para sa iyong sarili, ikaw ay luluhod at mananalangin sa diyos na ngayong itinatanggi mo."'' Ang [[Mitolohiyang Griyego|Griyegong diyos]] ng medisina na si [[Asklepios]] ay nagpapagaling ng mga karamdaman at bumubuhay ng mga namatay. Ang diyos na si [[Mithra]] ay nagpapagaling ng mga karamdaman, ng mga bulag, nagpapalayas ng mga demonyo at bumubuhay ng mga namatay. Ayon [[Rudolf Bultmann]], ang tema ng paglalakad sa ibabaw ng dagat ay isang pamilyar na tema sa maraming mga kultura. Sa tradisyong Griyego at Romano, si [[Poseidon]] o [[Neptune (mitolohiya)|Neptun]] ang diyos ng dagat na naglalakbay sa kanyang karwahe sa ibabaw ng tubig. Ang mga tao ay maaaring pagkalooban ng kapangyarihang ito na tipikal ay mga anak na lalake ni Poseidon sa mga inang tao gaya ni [[Orion (mitolohiya)|Orion]] na sa mga ito "''ay ibinigay...bilang regalo ang kapangyarihan ng paglalakad sa tubig na parang sa lupain"''.<ref>Pseudo-Eratosthenes: ''Catasterismi'' fragment 32 = (pseudo-) Hesiod: ''Astronomy''</ref> Sa karagdagan, ang motif ng paglalakad sa ibabaw ng tubig ay nauugnay rin sa mga haring tulad nina [[Xerxes II]] o [[Dakilang Alejandro]]. ====Modernong panahon==== Ang mga milagrong karaniwang inaangkin ng mga relihiyon sa kasalukuyan ay ang mga pagpapagaling ng karamdaman(halimbawa sa [[Shamanismo]], Simbahang Katoliko, Protestante, Pentekostal at iba pa), pagpapalayas ng mga demonyo, pagmimilagro ng mga rebulto gaya ng mga lumuluhang rebulto sa Katoliko o [[:en:Hindu milk miracle|pag-inom ng gatas ng rebulto]] sa [[Hinduismo]], mga [[aparisyon ni Maria]], [[stigmata]] at [[inkoruptibilidad|hindi pagkabulok ng mga bangkay]] ng pinaniniwalaang banal na tao. Gayunpaman, ang inaangking hindi pagkabulok ng bangkay ay hindi natatangi sa Katoliko. Ang [[Budismo|Budista]]ng lama na si [[Dashi-Dorzho Itigilov]] na namatay noong 1927 ay inangking nagsabi sa kanyang mga tagsunod na hukayin ang kanyang katawan pagkatapos ng 30 taon ng kanyang kamatayan at nang kanilang hukayin ito ay natagpuang hindi nabulok. Ang bangkay ni Itigilov ay muling inilibing ngunit pagkatapos ng 45 taon noong 2002 ay muling hinukay at natuklasan ang kanyang bangkay na perpektong naingatan. Ang mga budistang monghe na [[sokoshinbutsu]] ay alam ring may mga mahusay na naingatang katawan pagkatapos ng kanilang kamatayan na ipinagpapalagay na resulta ng mga ritwal na kasanayang [[asetiko]] ng mga ito bago ang kanilang kamatayan. Ang mga [[katawang lusak]] ay mga bangkay na hindi nabulok na natagpuan sa mga lusak na nagpanatili ng kanilang mga balat at panloob na organo sanhi ng mga hindi karaniwang kondisyon sa mga lusak. Ang guru na Indiyanong si Paramahansa Yogananda ay iniulat na "walang pisikal na disintegrasyon ang makikita sa kanyang katawan kahit pagkatapos ng dalawampung araw pagkatapos ng kanyang kamatayan". Ang ilang mga natural na proseso ay iminungkahi rin gaya ng [[adipocere]] na tabang tisyu sa katawan na maaaring sumailalim sa isang reaksiyong kemikal na nagiging matigas na tulad ng wax na tulad ng sabong substansiya. Ang mga kaso sa Katoliko na inaangking naingatang bangkay gaya ng kay Bernadette Soubirous na namatay noong 1879 ay aktuwal na tinakpan ng wax na idinagdag dahil ang kanyang mukha ay pumayat nang ang kanyang katawan ay unang hukayin. Sa karamihan ng mga inaangking aparisyon ni Maria, ang tanging ilang mga tao ang nag-ulat na nakasaksi ng aparisyon. Ang eksepsiyon dito ang mga inaangking aparsiyon ni Maria sa Zeitoun at Assiut, Ehipto na inaprubahan ng [[Simbahang Koptikong Ortodokso]] ngunit hindi sa Simbahang Katoliko. Ang aparisyon sa Zetous ay iniulat na nasaksihan ng maraming mga tao kung saan ang Birheng Maria ay nagpakita sa iba't ibang mga anyo sa ibabaw ng [[Simbahang Koptikong Ortodokso]] ng Santa Maria sa Zeitoun, Ehipto sa loob ng 2 hanggang 3 taon. Gayunpaman, ayon kay Cynthia Nelson na propesor ng antropolohiya sa [[American University in Cairo]], kanyang binista ang lugar ng simbahang Koptiko sa ilang mga okasyon at sa kabila ng mga pag-aangkin ng patuloy na mga pagdalaw ng aparisyon ni Maria, kanyang dinokumentong wala siyang nakita maliban sa ilang mga kaunting pahinto hintong kislap ng liwanag.<ref>''The Virgin of Zeitoun''. Worldview Magazine, Volume 16 No. 9 September 1973 [http://worldview.cceia.org/archive/worldview/1973/09/2208.html online]{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ayon sa mga sosylogong sina Robert Bartholomew at [[Erich Goode]] ang mga aparisyon sa [[Zeitoun]] ay prominenteng kaso ng isang [[delusyong pang-masa]]. Ang aparisyon sa Zeitoun ay iniimbetigahan rin bilang isang posibleng halimbawa ng [[Michael Persinger#Tectonic Strain Theory|tectonic strain theory]].<ref>Derr, J.S., & Persinger, M.A. ''Geophysical variables and behavior'': LIV. Zeitoun (Egypt) apparitions of the Virgin Mary as tectonic strain-induced luminosities. Perceptual and Motor Skills, 1989, 68, 123-128. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2648309 online]</ref> Ayon sa neurosiyentipikong si Michael Persinger, ang mga strain sa loob ng krusto ng daigdig malapit sa mga [[seismikong fault]] ay lumilikha ng mga [[elektrogmagnetikong field]] na lumilikha ng mga katawan ng liwanag na pinapakahulugan ng ilan na mga kumikislap na mga [[UFO]] o aparisyon ni Maria. Idinagdag rin ni Persinger na ang mga elektromagnetikong field ay lumilikha ng mga halusinasyon sa [[temporal na lobo]] batay sa mga larawan mula sa popular na kultura gaya ng sasakyan ng alien, mga nilalang, mga komunikayson. Ang isang karaniwang ulat mula sa mga indibidwal na may [[schizophrenia]] ay pagkakaroon ng isang uri ng delusyong relihiyoso na kinabibilangan ng paniniwalang sila ay mga [[diyos]] o [[mesiyas]], ang diyos ay nakikipag-usap sa kanila, sila ay nasasapian ng demonyo at iba pa.<ref>{{cite journal|last=Siddle|first=Ronald|author2=Haddock, Gillian, Tarrier, Nicholas, Faragher, E.Brian|title=Religious delusions in patients admitted to hospital with schizophrenia|journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology|date=1 March 2002|volume=37|issue=3|pages=130–138|doi=10.1007/s001270200005|pmid=11990010}}</ref><ref>{{cite journal|last=Mohr|first=Sylvia|author2=Borras, Laurence, Betrisey, Carine, Pierre-Yves, Brandt, Gilliéron, Christiane, Huguelet, Philippe|title=Delusions with Religious Content in Patients with Psychosis: How They Interact with Spiritual Coping|url=https://archive.org/details/sim_psychiatry_summer-2010_73_2/page/158|journal=Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes|date=1 June 2010|volume=73|issue=2|pages=158–172|doi=10.1521/psyc.2010.73.2.158}}</ref><ref>{{cite journal|last=Suhail|first=Kausar|author2=Ghauri, Shabnam|title=Phenomenology of delusions and hallucinations in schizophrenia by religious convictions|journal=Mental Health, Religion & Culture|date=1 April 2010|volume=13|issue=3|pages=245–259|doi=10.1080/13674670903313722}}</ref> Ang delusyong relihiyoso ay natagpuan na malakas na nauugnay sa pagiging hindi matatag ng ''temporolimbic'' ng utak. (Ng 2007).<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1399-5618.2009.00737.x |title=The International Society for Bipolar Disorders (ISBD) consensus guidelines for the safety monitoring of bipolar disorder treatments |year=2009 |last1=Ng |first1=Felicity |last2=Mammen |first2=Oommen K |last3=Wilting |first3=Ingeborg |last4=Sachs |first4=Gary S |last5=Ferrier |first5=I Nicol |last6=Cassidy |first6=Frederick |last7=Beaulieu |first7=Serge |last8=Yatham |first8=Lakshmi N |last9=Berk |first9=Michael |journal=Bipolar Disorders |volume=11 |issue=6 |pages=559–95 |pmid=19689501}}</ref> Ang ilang mga Kristiyanong Protestante at mga hindi Kristiyano ay tumuturing sa mga pag-aangkin ng mga aparisyon ni Maria bilang mga halusinasyon na hinikayat ng mga superstisyon at minsang simpleng sinadyang mga pandaraya upang makaakit ng atensiyon. Ang maraming mga gayong aparisyon ay iniulat sa mga naghihirap na mga lugar na umaakit ng mga peregrino na nagdadala ng kalakal at salapi sa rehiyon. Ayon sa mga skeptiko, ang katotohanang ang stigmata ay lumilitaw ng magkakaiba sa mga nag-angkin nito ay isang malakas na ebidensiya na ang mga "sugat" ay hindi tunay na milagroso. Wala ring kaso ng stigmata ang alam na nangyari bago ang ika-13 siglo CE, nang ang ipinakong [[Hesus]] ay naging pamantayang ikono sa [[Kristiyanismo]] sa kanluran. May ilang mga posibleng iminungkahing sanhi sa pagkakaroon ng inangking stigmata sa isang tao. Ito ay maaaring sinanhi ng isang tao habang nasa isang ekstasiyang relihiyoso at hindi ito naalala pagkatapos. Ang masidhing [[meditasyon]] ay maaari ring magdulot ng sikosomatikong reaksiyon na tinatawag na sikohenikong [[purpura (sukat)|purpura]]. Ang maraming mga kaso ng mga stigmata ay mga sadyang pandaraya gaya ng kay Magdalena de la Cruz (1487-1560) na umamin na kanyang pineke ang kanyang stigmata at kay Maria de la Visitacion na madre sa Lisbon noong 1587 na nahuling nagpipinta ng mga "sugat" sa kanyang mga kamay. Wala ring naimbestigahang mga stigmatiko na kailanman nagpakita ng phenomenon na ito mula sa simula hanggang wakas sa presensiya ng iba. Ang mga stigmata ni Padre Pio ay napatunayang superpisyal nang siyasatin bagaman ang mga mananampalataya ay nag-angking ang mga sugat ay kumpletong tumagos sa kanyang kamay. Ayon sa isang historyan, pineke ni Padre Pio ang kanyang stigmata sa pamamagitan ng pagbubuhos ng [[asidong karboliko]] sa kanyang mga kamay. Ang isang dokumento ay naghahayag ng testimonya ng isang parmasista na nagsabing si Padre Pio ay bumili ng apat na gramong asidong karboliko noong 1919.<ref>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1567216/Italys-Padre-Pio-faked-his-stigmata-with-acid.html</ref> Ipinakita ng dalawang mga eksperto sa National Geographic Channel na ang paggamit ng sodang kaustiko ay nagsasanhi ng ng katamtamang mga sunog na kemikal sa hugis ng krus. Kanila ring ipinakita na magagawa ang isang walang sakit na karanasang stigmata sa pamamagitan ng pagpapahid sa isang kamay ng kaunting iron chloride at sa isa ay potassium thiocyanate. Kung papayagan ang parehong mga walang kulay na kemikal na matuyo at pagkatapos ay pagsasamahin ang mga kamay ay magsasanhi sa isang reaksiyong kemikal na na nagsasanhi ng mga pahid na kulay dugo sa parehong mga kamay. Ayon sa mga skeptiko, walang mga ebidensiya na ang [[pagpapagaling sa pamamagitan ng pananampalataya]](''faith healing'') ay gumagana. Ang karamihan ng mga inaangking mga ''pagpapagaling sa pamamagitan ng pananampalataya'' ay kinasasangkutan ng mga pandaraya<ref name=skepdic>http://www.skepdic.com/faithhealing.html</ref> at ang ilang mga inaangking mga paggaling ay sanhi ng mga maling diagnosis na hindi nangangailangan ng pagpapagaling. Ang ilang mga pagsasaliksik ng siyentipiko ay tumalakay rin ng mga posibleng mekanismo ng ''kusang loob na pagliit o paglaho ng kanser''. Iminungkahi na ito ay maaaring sanhi ng anyo ng reaksiyong imunolohikal. Ayon sa isang pagsasaliksik, ang malaking bilang ng mga kusang loob na pagliit o paglaho ng [[kanser]] ay nangyayari pagkatapos ng isang impeksiyong [[trangkaso]].<ref>{{cite journal |author=Hobohm U |title=Fever therapy revisited |journal=Br. J. Cancer |volume=92 |issue=3 |pages=421–5 |year=2005 |month=February |pmid=15700041 |pmc=2362074 |doi=10.1038/sj.bjc.6602386 |url=}}</ref> Ang isang kaso ng paglaho nito kasunod ng myxoedme coma ay nagmumungkahing ang hipothyoridsmo ay maaaring pumukaw ng isang apoptosis sa mga tumor. Ang isa pa ay metilasyon ng DNA na nasasangkot sa pag-iiba ng selula. Sa karagdagan sa mga hindi-milagrosong paliwanag nito, ang mga inaangking ''paggaling'' ay maaaring ituro sa [[epektong placebo]]. Ang organisasyong Children's Health Care Is a Legal Duty ay nagtaya na ang mga 300 bata ay namatay sa Estados Unidos simula noong 1975 sanhi ng paglalagay ng labis na pananampalataya sa faith healing. Pagkatapos ng sunod sunod na mga insidente sa mga lokal na pangkat relihiyon na nagresulta sa mga kamatayan, ang pamahalaan ng Oregon ay nagpasya noong Marso 2011 na ang faith healing ay hindi katanggap tanggap na depensa laban sa mga kaso ng pagpapabaya ng mga magulang.<ref>[http://www.oregonlive.com/politics/index.ssf/2011/03/bill_ending_faith_healing_exce.html Oregon House unanimously votes to end faith healing exception]</ref> Ang iniulat na mga lumuluhang mga estatwa sa Katoliko ay kadalasan ng [[Maria (ina ni Hesus)|Birheng Maria]]. Gayunpaman, hanggang sa ngayon, isang halimbawa lamang ng lumuluhang estatwa ang inaprubahan ng Vatikano at ang karamihan ng mga inaangking lumuluhang estatwa ay idineklarang peke ng Vatikano. Ang isang halimbawa ay ang inangking pagluha ng dugo ng estawa ni Maria sa Italya noong 1995. Ang mga 60 saksi kabilang ang lokal na obispo ay nagpatunay na kanilang nasaksihan ang ''milagro''. Gayunpaman, ang dugo ng estatwa ay natagpuang mula sa isang lalake at ang may ari ng estatwang si Fabio Gregori ay tumangging kumuha ng pagsubok ng kanyang DNA. Ang isang posibleng paliwanag nito ay ang mga luha ay aktuwal na nagmumula sa mga butil ng mga kondensasyon ng mga mikroskopikong lamat sa ibabaw ng mga estatwa. Ang mga ulat ng pagsubok nito ay sinasabing nagpapatunay ng teoriyang ito. Sa kasalukuyang panahon ay walang mga relihiyon ang nag-aangkin ng mga ''mas milagrosong'' pangyayari(na nakumpirma ng agham) gaya ng paglalakad sa ibabaw ng tubig, pagbubuhay ng mga namatay o [http://whywontgodhealamputees.com pagpapalagong muli ng mga naputol na hita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112235805/http://whywontgodhealamputees.com/ |date=2013-01-12 }}. ===Mga indibidwal=== May mga iba't iba rin mga indibidwal na inaangkin na nagsagawa ng mga milagro kabilang si [[Pythagoras]], [[Buddha]], [[Apollonius ng Tyana]], [[Hesus]], [[Vespasian]], [[Satya sai Baba]] at marami pang iba. ====Pythagoras==== Ayon kay [[Porphyry]] tungkol kay [[Pythagoras]](570 BCE – ca. 495 BCE), "''Ang mga napatunayang mga hula ni [[Pythagoras]] ng mga [[lindol]] ay naipasa, at gayundin ay nang kanyang agad na patalsikin ang mga salot, supilin ang mga marahas na hangin at ulang yelo at palubagin ang mga bagyo o parehong mga ilog at mga karagatan."''<ref>Porphyry, Life of Pythagoras 29</ref> Ayon kay [[Iamblichus]], "''Maraming ibang mga mas kahanga-hanga at makadiyos na mga partikular ay gayundin nagkakaisang iniugnay sa taong ito gaya ng walang kamaliang mga hula ng mga lindol, mabilis na pagpapatalsik ng mga salot at mga bagyo, biglaang pagpapahinto ng ulang yelo, at pagpapakalma sa mga alon ng ilog at mga karagatan upang ang kanyang mga alagd ay madaling makadaan sa mga ito".'' Ayon sa isang salaysay, si Pythagoras sa kanyang mga paglalakbay ay natagpuan ang ilang mga mangingisda na hinuhugot ang kanilang mga lambat na puno ng mga isda. Sinabi ni Pythagoras sa mga mangingisda na magagawa niyang eksaktong mabilang ang bilang ng mga isdang kanilang nahuli. Kanilang binilang ang kanilang mga isda at tumpak na nahulaan ni Pythagoras ang mga bilang nito. Iniutos ni Pythagoras na kanilang ibalik ang mga isda sa dagat at wala sa mga ito ang namatay bagaman ang mga ito ay matagal nang wala sa tubig. Ang mga tagasunod ni Pythagoras na mga Pythagorean ay tumuring sa bilang na 153 bilang isang sagradong bilang sanhi ng paggamit nito sa isang rasyong matematikal na tinatawag na "sukat ng isda" na lumilikha ng mistikal na simbolong vesica pisces na interseksiyon ng dalawang mga bilog na lumilikha ng isang tulad ng isdang hugis. ====Buddha==== Si [[Buddha]](563 BCE - ca. 483 BCE) ay sinasabing nagsagawa ng mga 3,500 himala. Ang Mahajima Nikaya ay nagsasaad na si Buddha ay nag-angkin ng mas maraming mga labis na kapangyarihan kabilang ang kakayahan na lumakad sa tubig na karagdagang pinatunayan sa Angutara Nikaya. Si Buddha ay may kakayahang dumami sa milyon at pagkatapos ay bumalik. Siya ay may kakayahan na maglakbay sa espasyo, gawin ang kanyang sarili na kasing laki ng higante at kasing liit ng langgam, lumakad sa mga kabundukan, maglakbay sa kahanga hangang bils,<ref>Mahavagga 20:7-9</ref> sumisid papasok at palabas sa daigdig, maglakbay sa mga langit upang aralan ang mga diyos at bumalik sa daigdig, gawing hindi nakikita ang isang tao.<ref>Mahavagga 7:8-10</ref> Si Buddha ay sinasabi ring nag-aangkin at nagsanay ng [[Iddhi]], [[Telepatiya]], [[Clairaudience|labis na pagdinig]], [[ikatlong mata|pagtingin]] at [[Akashic records|pagtingin sa mga nakaraang buhay]].<ref>[http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/mn/mn.012.ntbb.html Maha-sihanada Sutta]</ref> Ayon sa isang salaysay: "''[Ang isang alagad na nagnais] na bumisita kay [[Buddha]] sa isang gabi...ay natagpuan ang bangka na nawawala mula sa gilid ng ilog Acirvati. Sa isang pananampalatayang pagtitiwala kay Buddha, siya ay humakbang sa tubig at lumakad na tila sa tuyong lupain hanggang sa gitna ng daloy. At pagkatapos ay lumabas siya sa kanyang nakuntentong pagninilay nilay kay Buddha na kanyang nawala ang kanyang sarili at nakita ang mga ilog at natakot at ang kanyang mga paa ay nagsimulang lumubog. Ngunit kanyang pinilit ang kanyang sarili na mabalot muli sa kanyang pagninilay nila at sa pamamagitan ng kapangyarihan nito ay umabot sa malayong gilid ng ilog ng ligtas at naabot ang kanyang Panginoon''".<ref>Rudolf Bultmann, The Gospel of John, Westminster, Philadelphia 1971: p240 quoted in Helms, Gospel Fictions, 81</ref> Si Buddha ay iniulat na nagpakain ng 500 mga monghe Budista ng isang keyk na inilagay sa isang mangkok na panglimos at ito ay higit na sumobra na ang natira nito ay itinapon.<ref>Jataka 78</ref> Sa ''[[Mahavagga]]'' 20:16, nagkaroon ng malakas na pag-ulan at pagbaha na ang tirahan ni Buddha ay lumubog sa baha. Gayunpaman, si Buddha ay nagkonseptualisa at sinanhi na ang tubig ay umurong upang makapaglakad siya sa gitna ng tubig sa tuyong lupain. Si Uruvela ay natakot na si Buddha ay tinangay ng baha at kaya ay naglayag sa baha upang tumungo sa tirahan ni Buddha at nakita ang paglutang ni Buddha sa hangin at pagbaba ni Buddha ng kanyang sarili sa bangka. Sinanhi rin ni Buddha na ang panggatong na kahoy ay mahati sa 400 piraso. Si [[Buddha]] ay isinaad na dalawang beses na sumailalim sa transpigurasyon sa sandali ng kanyang [[kaliwanagan (espiritwal)|kaliwanagan]] at sa sandali ng kanyang kamatayan.<ref>E.J. Thomas, The Life of Buddha, p245; EW Hopkins, The Message of Buddhism to Christianity, The Biblical World, Vol. 28, No. 2 (Aug., 1906), pp. 94-107</ref> ====Apollonius ng Tyana==== Ayon kay [[Philostratus]], si [[Apollonius ng Tyana]](c. 15? CE –c. 100? CE) ay muling bumuhay ng isang namatay na babae,<ref>Philostratus, Vita Apollonii IV, 45</ref>, nagpagaling ng bata na kinagat ng asong ulol, nagpagaling ng isang pilay<ref>Vita Apollonii III, 39</ref>, nagpahinto ng isang salot, nagpalayas ng demonyo, nag-angkin ng ekstra-sensoryong persepsiyon at iba pa.<ref>{{Cite web |url=http://www.livius.org/ap-ark/apollonius/apollonius01.html |title=Archive copy |access-date=2012-12-20 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307223648/http://www.livius.org/ap-ark/apollonius/apollonius01.html |url-status=dead }}</ref> ====Hesus==== Ang mga milagro ni [[Hesus]](ca. 7 BCE - 36 CE) sa apat na [[kanon]]ikal na ebanghelyo ay inuri ng ilang mga iskolar sa apat na mga pangkat: mga pagpapagaling sa karamdaman, pagpapalayas ng mga [[demonyo]] o masamang espirito, [[pagbuhay sa patay]], at pagkontrol sa kalikasan. Ayon sa {{Bibleverse||Marcos|8:11-12}}, {{Bibleverse||Mateo|16:1-4}}, {{Bibleverse||Mateo|12:38-40}} at {{Bibleverse||Lucas|11:29-30}}, si Hesus ay tumanggi na magbigay ng anumang "''mga tanda''" ng milagro upang patunayan ang kanyang autoridad. Gayunpaman, ayon sa {{Bibleverse||Juan|2:11}}, ang mga milagro ni Hesus ang "''mga tanda''" na naghahayag ng kanyang kaluwalhatian. Kabilang sa mga milagro ng pagkontrol ni Hesus sa kalikasan ang: pagbabago ng tubig sa alak({{Bibleverse||Juan|2:1-11}}), pagpapakain ng maraming tao sa pamamagitan ng pagpaparami ng ilang tinapay at isda na sumobra, paglalakad sa tubig({{Bibleverse||Juan|6:16-21}}), transpigurasyon({{Bibleverse||Mateo|17:1-9}}, {{Bibleverse||Marcos|9:2-8}}, {{Bibleverse||Lucas|9:28–36}}), pagpapatigil ng bagyo at [[Hesus#Pagsumpa sa puno ng igos|pagsumpa sa puno ng igos]]. Ayon sa {{Bibleverse||Mateo|14:28-32}}, "''Sumagot sa kaniya si Pedro: Panginoon, kung ikaw nga, hayaan mong makapariyan ako sa iyo sa ibabaw ng tubig. Sinabi niya: Halika. Pagkababa ni Pedro mula sa bangka, lumakad siya sa ibabaw ng tubig papunta kay Jesus. Ngunit nang makita niya ang malakas na hangin, natakot siya at nagsimulang lumubog. Sumigaw siya na sinasabi: Panginoon, sagipin mo ako. Kaagad na iniunat ni Jesus ang kaniyang kamay at hinawakan siya. Sinabi niya sa kaniya: O, ikaw na maliit ang pananampalataya, bakit ka nag-aalinlangan? Nang makasakay na sila sa bangka, tumigil ang hangin."'' Ayon sa {{Bibleverse||Juan|21:1-11}}, "''At sinabi niya sa kanila: Ihagis ninyo ang lambat sa dakong kanan ng bangka at makakasumpong kayo. Inihagis nga nila at hindi na nila kayang hilahin ang kanilang lambat dahil sa dami ng isda. Kaya ang alagad na iyon na inibig ni Jesus ay nagsabi kay Pedro: Ang Panginoon iyon. Nang marinig ni Simon Pedro na ang Panginoon iyon, isinuot niya ang kaniyang pang-itaas na damit dahil siya ay nakahubad. At tumalon siya sa lawa. Ang ibang mga alagad ay dumating na sakay ng maliit na bangka. Hinihila nila ang lambat na may mga isda sapagkat hindi gaanong malayo sa pampang kundi may dalawang-daang siko lamang ang layo mula sa lupa. 9 Pagkalunsad nila sa lupa, nakakita sila ng mga nagbabagang uling. May mga isdang nakapatong doon. May mga tinapay rin. Sinabi ni Jesus sa kanila: Dalhin ninyo rito ang mga isda na ngayon lang ninyo nahuli. Umahon si Simon Pedro. Hinila niya ang lambat sa dalampasigan. Ang lambat ay puno ng mga malalaking isda. Isang daan at limampu't tatlo(153) ang kanilang bilang. Kahit na ganoon karami ang isda, hindi napunit ang lambat.''" ====Vespasian==== Iniulat ng historyan na si [[Tacitus]] na nang ang emperador na si [[Vespasian]](9 CE-79 CE) ay nasa Alexandria, Ehipto noong 69 CE sa kanyang pagbabalik sa Roma ay nilapitan ng dalawang tao(isang bulag at isang pilay) na nag-aangking ang diyos na si [[Serapis]] ay lumitaw sa kanila sa isang panaginip na nagsasabing sila ay pagagalingin ng emperador. Inilagay ni Vespasian ang kanyang dura sa mga mata ng bulag at tinapakan ang paa ng pilay at sila ay gumaling. Isinulat ni Tacitus na, "''Ang mga saksi ay pinag-uusapan ang mga pangyayaring ito hanggang sa kasalukuyan nang hindi sila makikinabang sa pagsasabi ng kasinungalingan"''. ====Pinchas ben Yair==== Ang [[aggadah]] ay nagtala ng maraming mga milagro na isinagawa ni [[Pinchas ben Yair]]. Kabilang sa mga milagrong ito ang pagtawid sa natuyong daanan sa [[Ilog Ginai]] habang patungo sa pagtubos ng mga bilanggo. <ref>[[Yer.|Yerushalmi]] [[Demai (tractate)|Demai]] 1:3</ref> Ayon sa isa pang bersiyon, ang milagrong ito ay ginawa ni Pinchas nang magtungo siya sa paaralan upang magturo at tanungin ng mga estudyante kung makakatawid sila sa ilog nang hindi manganganib. Isinaad ni Pinchas na sila lamang na hindi nakasakit sa sinuman ang makakagawa nito.<ref>[[Hullin]] 7a</ref> ==Mga kritisismo== Ayon kay [[David Hume]], ang isang milagro ay isang paglabag sa mga batas ng kalikasan at dahil ang isang matatag at hindi mababagong karanasan ay nagpatunay ng mga batas na ito, ang patotoo laban sa isang milagro mula sa pinkakalikasan ng katotohanan ay buong gaya ng anumang argumento mula sa karanasang posibleng maiisip...Kaya dapat ay may isang parehong karanasan na laban sa bawat pangyayaring milagroso, kundi, ang pangyayaring ito ay hindi nararapat ng pagpapangalang ito. Ang konsekwensiya ay walang testimonya na sapat na magpapatunay ng isang milagro malibang ang testimonya ay ng gayong uri na ang pagiging hindi totoo nito ay mas milagroso kesa sa katotohanan na sinisikap nitong patunayan; kahit sa kasong ito ay mayroong isang mutwal na pagwasak ng mga argumento at ang superior ay nagbibigay lamang sa atin ng kasiguraduhan na angkop sa digring ito ng pwersa na nananatili pagkatapos mahinuha ang inperyor. Kanyang isinaad na kapag ang isa ay nagsabing nakita niya ang isang namatay na tao na binuhay, kanyang isasaalang alang kung mas malamang na ang taong ito ay dapat nandadaya o nadaya o ang katotohanang ang kanyang ikinukwento ay dapat talagang nangyari. Kanyang tinitimbang ang isang milagro laban sa isa at ayon sa pagiging superior, ay palaging itinatakwil ang mas malaking milagro. Ang ilan sa mga argumento ni Hume laban sa mga milagro ang sumusunod: *Ang mga tao ay kadalasang nagsisinungaling at ang mga ito ay may mabuting mga dahilan na magsinungaling tungkol sa mga nangyayaring milagro dahil ang mga ito ay naniniwala na ginagawa nila ito para sa kapakinabangan ng kanilang [[relihiyon]] o dahil sa kasikatang nagreresulta rito. *Ang mga tao ay sa kalikasan nagagalak na magkwento ng mga milagro na kanilang narinig nang walang pakialam sa pagiging totoo ng mga ito at kaya ang mga milagro ay madaling maipasa kahit hindi totoo. *Ang milagro ay tila nangyayari nang karamihan sa mga ignorante at barbarikong mga bansa at mga panahon at ang dahilan na ang mga ito ay hindi nangyayari sa mga sibilisadong lipunan ay ang gayong mga lipunan ay hindi namamangha sa alam nilang mga pangyayari sa kalikasan. *Ang mga milagro ay inangkin ng pabor sa bawat [[relihiyon]] ngunit ang mga relihiyong ito ay gumagawa ng mga magkakasalungat na mga pag-aangkin kaya ang mga piraso ng ebidensiya para sa mga milagro ng iba't ibang mga relihiyon ay wumawasak sa bawat isa. Ayon kay [[James Keller]], ang pag-aangkin na ang [[diyos]] ay gumawa ng isang milagro ay nagpapahiwatig na pinili ng diyos ang ilang mga tao para sa kapakinabangan na hindi natanggap ng maraming mga ibang tao na nagpapahiwatig na ang diyos ay hindi patas.<ref>Keller, James. “A Moral Argument against Miracles,” Faith and Philosophy. vol. 12, no 1. Jan 1995. 54–78</ref> Ang isang halimbawa ay "kung namagitan ang diyos na iligtas ang iyong buhay sa pagkabangga ng sasakyan, kung gayon, ano ang ginagawa niya sa [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz]]?". == Tingnan din == * [[Mga milagrosong kapanganakan]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga milagro]] fi0p8loab0mzhvhdoy3gsczc6g764ug 0 77352 2212724 2198947 2026-06-22T17:55:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 5 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212724 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name = Kanser | Image = Tumor_Mesothelioma2_legend.jpg | Caption = A coronal [[CT scan]] showing a malignant [[mesothelioma]]<br />Legend: →&nbsp;[[tumor]]&nbsp;←, ★&nbsp;central [[pleural effusion]], 1 & 3&nbsp;[[lungs]], 2&nbsp;[[Vertebral column|spine]], 4&nbsp;[[ribs]], 5&nbsp;[[aorta]], 6&nbsp;[[spleen]], 7 & 8&nbsp;[[kidneys]], 9&nbsp;[[liver]]. | DiseasesDB = 28843 | ICD10 ={{ICD10|C|00}}—{{ICD10|C|97}} | ICD9 = {{ICD9|140}}—{{ICD9|239}} | ICDO = | MedlinePlus = 001289 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D009369 }} Ang '''Kanser''' (Ingles: '''Cancer''') na kilala sa palagamutan bilang '''[[maglignansiya|malignanteng]] [[neoplasma]]''' ay isang malawak na pangkat ng iba't ibang mga sakit na lahat ay sumasangkot sa hindi na-regulang paglago ng [[sihay]]. Sa kanser, ang mga [[sihay]] ay naghahati at lumalago ng walang kontrol. Ang kanser ay maaari ring kumalat na tinatawag na [[metastasis]] sa mas malayong mga bahagi ng katawan sa pamamagitan ng [[sistemang limpatiko]] o daloy ng dugo. Hindi lahat ng mga pamamaga ay kanseroso. Ang mga [[pamamaga na benign]] ay hindi lumalago nang walang kontrol, hindi sumasalakay sa ibang mga kapitbahay na [[himaymay]] at hindi kumakalat sa buong katawan. Mayroon mga 200 iba ibang alam na mga kanser na dumadapo sa mga tao.<ref>{{cite web |url=http://cancerhelp.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancer-questions/how-many-different-types-of-cancer-are-there |title=How many different types of cancer are there? : Cancer Research UK : CancerHelp UK |format= |work= |accessdate=11 Mayo 2012 |archive-date=28 Abril 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428160807/http://cancerhelp.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancer-questions/how-many-different-types-of-cancer-are-there |url-status=dead }}</ref> Bukod sa tao, ang kanser ay isa ring pangunahing sakit ng mga alagang hayop(pets) kabilang ang mga [[aso]] at [[pusa]]. Sa isang pag-aaral, 45% ng mga [[aso]]ng umabot sa 10 taong gulang o mas matanda rito ay namatay sa kanser.<ref>Withrow, Stephen J. " Why worry about cancer in pets?" in Withrow, Stephen J., and MacEwen, E. Gregory, eds. Small Animal Clinical Oncology. 4th ed. Philadelphia, PA: W.B. Saunders, c2007, pp. xv-xvii.</ref> <!--Cause --> Ang pagtukoy ng sanhi ng kanser ay kumplikado. Maraming mga bagay ay alam na nagpapadagdag ng panganib ng kanser kabilang ang paggamit o panglanghap ng [[tabako]], ilang mga [[hawa]], kawalan ng gawaing pisikal, [[katabaan]] at mga nagsasanhi ng polusyon sa kapaligiran.<ref name=Enviro2008>{{cite journal | author = Anand P, Kunnumakkara AB, Kunnumakara AB, Sundaram C, Harikumar KB, Tharakan ST, Lai OS, Sung B, Aggarwal BB | title = Cancer is a preventable disease that requires major lifestyle changes | journal = Pharm. Res. | volume = 25 | issue = 9 | pages = 2097–116 | year = 2008 | month = September | pmid = 18626751 | pmc = 2515569 | doi = 10.1007/s11095-008-9661-9 }}</ref> Ang mga ito ay direktang puminsala sa mga [[gene|kamana]] o sumama sa mga umiiral na pagkakamaling namamana sa loob ng mga sihay upang magsanhi ng sakit.<ref name="Kinz">{{cite book | author = Kinzler, Kenneth W.; Vogelstein, Bert | title = The genetic basis of human cancer | edition = 2nd, illustrated, revised| publisher = McGraw-Hill, Medical Pub. Division | location = New York | year = 2002 | page = 5| isbn = 978-0-07-137050-9 | url = http://books.google.com/?id=pYG09OPbXp0C| chapter=Introduction |chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=pYG09OPbXp0C&pg=PA5}}</ref> Ang tinatayang 5 hanggang 10 porsiyento ng mga kanser ay buong namamana(''henetiko''). <!--Diagnosis, Treatment, Epidemiology --> Ang kanser ay madedetekta sa bilang ng mga paraan kabilang ang presensiya ng ilang mga tanda at [[sintomas]], [[pag-iiskreen ng kanser]], o [[pag-iimaheng medikal]]. Kapag ang isang posibleng kanser ay nadetekta, ito ay dinidiagnose sa pamamagitan ng [[histolohiya]] ng isang [[biopsiya|sampol ng tisyu]]. Ang kanser ay karaniwang ginagamot ng ''[[kemoterapiya]]'', ''[[terapiyang radiasyon]]'' at ''[[siruhiya]]''. Ang mga tsansa ng pagpapatuloy na mabuhay ng taong may kanser ay malaking iba iba sa uri at lokasyon ng kanser at sa sakop ng sakit sa simula ng paggamot. Bagaman ang kanser ay maaaring umapekto sa mga tao sa lahat ng mga edad, at ang ilang mga uri ng kanser ay mas karaniwan sa mga bata, ang panganib ng pag-unlad ng kanser ay pangkalahatang tumatataas sa edad. Noong 2007, ang kanser ay nagnsahi ng 13% ng kamatayan ng lahat ng mga tao sa buong mundo (7.9&nbsp;milyon). Ang mga rate ay tumataas habang mas maraming mga tao ay nabubuhay sa matandang edad at habang ang ang mga pagbabago sa mga pamumuhay ay nangyayari sa umuunlad na daigdig.<ref name=Epi11/> ==Mga tanda at sintomas== [[Image:Symptoms of cancer metastasis.svg|thumb|Ang mga sintomas ng [[metastasis]] ng kanser ay depende sa lokasyon ng tumor.]] Kapag ang kanser ay nagsimula, ito ay palaging hindi lumilikha ng mga sintomas at ang mga tanda at sintomas ay lumilitaw lamang habang ang masa ay patuloy na lumalago ay nagiging ulcer.<!--<ref name=Card10/> --> Ang mga pagkakatuklas na nagresulta ay nakadepende sa lokasyon ng kanser.<!--<ref name=Card10/> --> Ang ilang mga sintomas ay spesipiko na marami sa mga ito ay kadalasang umiiral sa mga indibidwal na may iba pang mga kondisyon.<!--<ref name=Card10/> --> Ang kanser ang bagong "[[dakilang manggagaya]]".<!--<ref name=Card10/> --> Kaya hindi bihira para sa mga taong nadiagnose ng kanser na gamutin para sa mga ibang sakit kung saan ay ipinagpalagay na ang kanilang mga sintomas ay sanhi ng mga ito.<ref name=Card10>Holland Chp. 1</ref> ===Mga epektong lokal=== Ang mga sintomas na lokal ay maaaring mangyari sanhi ng masa ng tumor o ulserasyon nito.<!--<ref name=Card10/> --> Halimba, ang mga epektong masa mula sa [[kanser sa baga]] ay maaaring magsanhi ng pagharang ng [[bronchus]] na nagreresulta sa [[ubo]] o [[pulmonya]], ang [[kanser ng esophagus]] ay maaaring magsanhi ng pagsikip ng esophagus na gumagawang mahirap o masakit na lumunok at ang [[kanser na colorecatl]] ay maaaring magdulot ng pagsikip o pagharang ng bituka na nagreresulta sa mga pagbabago sa mga gawaing pang-bituka.<!--<ref name=Card10/> --> Ang mga masa ng [[suso]] o [[testikulo]] ay maaaring madaling masalat. Ang [[ulserasyon]] ay maaaring magsanhi ng pagdurugo na kung ito ay mangyari sa baga ay tutungo sa [[hemoptysis|pag-ubo ng dugo]], sa mga bituka sa [[anemia]] o pagdurugo ng [[rektum]], sa [[pantog]] sa dugo sa [[ihi]] at sa [[uterus]] sa pagdurugong pang-[[puke]].<!--<ref name=Card10/> --> Bagaman ang lokalisadong sakit ay maaaring mangyari sa mas maunlad na kanser, ang simulang pamamaga ay karaniwang hindi masakit.<!--<ref name=Card10/> --> Ang ilang mga kanser ay maaaring magsanhi ng pagpuno ng pluido sa loob ng dibdib o tiyan.<ref name=Card10/> ===Mga sintomas na sistemiko=== Ang mga pangkalahatang sintomas ay sanhi ng mga malalayong epekto ng kanser na hindi kaugnay ng direkta o [[metastasis|metastatikong]] pagkalat. Ang mga ito ay maaaring kabilangan ng: hindi sinasadyang pagbabawas ng timbang, [[lagnat]], pagiging labis na pagod at mga pagbabago sa balat.<ref>{{cite book|last=O'Dell|first=edited by Michael D. Stubblefield, Michael W.|title=Cancer rehabilitation principles and practice|year=2009|publisher=Demos Medical|location=New York|isbn=978-1-933864-33-4|page=983|url=http://books.google.ca/books?id=_JaPlNYgXkEC&pg=PT983}}</ref> Ang [[sakit na Hodgkin]], [[leukemia]] at kanser ng [[atay]] o [[bato]](kidney) ay maaaring magsanhi ng patuloy na lagnat na hindi alam ang pinagmulan.<ref name=Card10/> Ang spesipikong mga konstelasyon ng mga sintomas na sistemiko na tinaguriang [[paraneoplastic phenomenon|paraneoplastic phenomena]] ay maaaring mangyari sa ilang mga kanser. Ang mga halimbawa nito ay kinabibilangan ng [[myasthenia gravis]] sa [[thymoma]] at [[nail clubbing|clubbing]] sa [[kanser sa baga]].<ref name=Card10/> ===Metastasis=== Ang mga sintomas ng [[metastasis]] ay sanhi ng pagkalat ng kanser sa ibang mga lokasyon sa katawan. Ang mga ito ay maaaring kabilangan ng lumaking [[kulani]](maaaring masalat o minsan ay makikita sa ilalim ng balat at karaniwan ay matigas), [[hepatomegaly]] (lumaking atay) o [[splenomegaly]] (lumaking [[Pali (glandula)|pali]]) na maaaring masalat sa tiyan, sakit o bali ng mga apektadong [[buto]] at mga sintomas na [[neurolohikal]].<ref name=Card10/> ==Mga sanhi== Ang mga kanser ay pangunahing isang sakit na pang-kapaligiran(''environmental'') na ang mga 90-95% ng mga kaso ay itinuturo sa mga paktor na pang-kapaligiran at ang mga kasong 5-10% ay sanhi ng [[gene]].<ref name=Enviro2008/> Ang pang-kapaligiran gaya ng ginagamit ng mga mananaliksik ng kanser ay nangangahulugang anumang sanhi na hindi namamana ng [[henetiko]] hindi lamang ng polusyon.<ref name="isbn0-387-78192-7">{{cite book | author = Kravchenko J, Akushevich I, Manton, KG | title = Cancer mortality and morbidity patterns in the U. S. population: an interdisciplinary approach | publisher = Springer | location = Berlin | year = 2009 | pages = | isbn = 0-387-78192-7 | quote = The term ''environment'' refers not only to air, water, and soil but also to substances and conditions at home and at the workplace, including diet, smoking, alcohol, drugs, exposure to chemicals, sunlight, ionizing radiation, electromagnetic fields, infectious agents, etc. Lifestyle, economic and behavioral factors are all aspects of our environment. }}</ref> Ang karaniwang mga paktor na pang-kapaligiran na nag-aambag sa kamatayan sa kanser ay kinabibilangan ng paninigarily o paninigarilyo ng [[tabako]] (25-30%), dieta at [[obesidad]] (30-35%), mga [[impeksiyon]] (15-20%), [[radiasyon]] (parehong nag-iionisa at hindi nag-iionisa, hanggang 10%), stress, kawalan ng gawaing pisikal, at mga nagsasanhi ng polusyon sa kapaligiran.<ref name=Enviro2008/> Halos imposible na mapatunayan kung ano ang nagsanhi ng kanser sa sinumang indibidwal dahil ang karamihan sa mga kanser ay may maraming mga posibleng sanhi. Halimbawa, kung ang isang tao na labis na gumagamit ng tabako ay nagkaroon ng kanser sa baga, kung gayon, ito ay malamang na sanhi ng paggamit ng tabako ngunit dahil ang bawat isa ay may maliit na tsansa ng pagkakaroon ng kanser sa baga bilang resulta ng polusyon sa hangin o radiasyon, kung gayon, may maliit na tsansa na ang kanser ay nabuo dahil sa polusyon sa hangin o radiasyon. ===Mga kemikal=== {{main|Alak at kanser|Paninigarilyo at kanser}} [[Image:Cancer smoking lung cancer correlation from NIH.svg|thumb|right|Ang insidensiya ng [[kanser sa baga]] ay mataas na [[korelasyon|korelado]] sa [[paninigarilyo]].]] Ang [[patohenesis]] ng kanser ay mababakas ng pabalik sa mga [[mutasyon ng DNA]] na umaapekto sa paglago ng [[selula]] at [[metastasis]]. Ang mga substansiya na nagsasanhi ng mga mutasyon ng [[DNA]] ay kilala bilang mga [[mutaheno]](''mutagens'') at ang mga mutaheno na nagsasanhi ng mga kanser ay tinatawag na [[karsinoheno]](''carcinogens''). Ang mga partikular na subtansiya ay naiugnay sa mga spesipikong uri ng kanser. Ang [[paninigarilyo ng tabako]] ay naiigunay sa maraming mga anyo ng kanser,<ref name=Sasco>{{cite journal | author = Sasco AJ, Secretan MB, Straif K | title = Tobacco smoking and cancer: a brief review of recent epidemiological evidence | journal = Lung Cancer | volume = 45 Suppl 2 | issue = | pages = S3–9 | year = 2004 | month = August | pmid = 15552776 | doi = 10.1016/j.lungcan.2004.07.998 }}</ref> at nagsasanhi ng 90% ng [[kanser sa baga]].<ref name="pmid9594919">{{cite journal | author = Biesalski HK, Bueno de Mesquita B, Chesson A, Chytil F, Grimble R, Hermus RJ, Köhrle J, Lotan R, Norpoth K, Pastorino U, Thurnham D | title = European Consensus Statement on Lung Cancer: risk factors and prevention. Lung Cancer Panel | url = https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_may-june-1998_48_3/page/167 | journal = CA Cancer J Clin | volume = 48 | issue = 3 | pages = 167–76; discussion 164–6 | year = 1998 | pmid = 9594919 | doi = 10.3322/canjclin.48.3.167 }}</ref> Marami ring mga mutaheno na mga karsinoheno ngunit ang ilang mga karsinoheno ay hindi mutaheno. Ang [[alak]] ay isang haimbawa ng kemikal na karsinoheno na hindi mutaheno.<ref name="pmid9751943">{{cite journal | author = Seitz HK, Pöschl G, Simanowski UA | title = Alcohol and cancer | journal = Recent Dev Alcohol | volume = 14 | issue = | pages = 67–95 | year = 1998 | pmid = 9751943 | doi = }}</ref> Sa Kanlurang Europa, ang 10% ng mga kanser sa lalake at ang 3% ng mga kanser sa babae ay itinuturo sa alak.<ref name="pmid21474525">{{cite journal | author = Schütze M, Boeing H, Pischon T, Rehm J, Kehoe T, Gmel G, Olsen A, Tjønneland AM, Dahm CC, Overvad K, Clavel-Chapelon F, Boutron-Ruault MC, Trichopoulou A, Benetou V, Zylis D, Kaaks R, Rohrmann S, Palli D, Berrino F, Tumino R, Vineis P, Rodríguez L, Agudo A, Sánchez MJ, Dorronsoro M, Chirlaque MD, Barricarte A, Peeters PH, van Gils CH, Khaw KT, Wareham N, Allen NE, Key TJ, Boffetta P, Slimani N, Jenab M, Romaguera D, Wark PA, Riboli E, Bergmann MM | title = Alcohol attributable burden of incidence of cancer in eight European countries based on results from prospective cohort study | journal = BMJ | volume = 342 | issue = | pages = d1584 | year = 2011 | pmid = 21474525 | pmc = 3072472 | doi = 10.1136/bmj.d1584 }}</ref> Ang mga dekada ng pagsasaliksik ay nagpakita ng ugnayan sa pagitan ng paggamit tabako at kanser sa baga, [[larynx]], ulo, leeg, tiyan, pantog, bato, esophagus at lapay.<ref name="pmid12270001">{{cite journal | author = Kuper H, Boffetta P, Adami HO | title = Tobacco use and cancer causation: association by tumour type | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2002-09_252_3/page/206 | journal = J. Intern. Med. | volume = 252 | issue = 3 | pages = 206–24 | year = 2002 | month = September | pmid = 12270001 | doi = 10.1046/j.1365-2796.2002.01022.x }}</ref> Ang usok ng tabako ay naglalaman ng higit sa 50 alam na mga karsinoheno kabilang ang mga [[nitrosamine]] at mga [[polycyclic aromatic hydrocarbon]].<ref name=Kuper/> Ang tabako ay responsable sa mga isa sa tatlo ng lahat ng mga kamatayan sa kanser sa mga maunlad na bansa,<ref name=Sasco/> at mga isa sa lima sa buong mundo.<ref name=Kuper>{{cite journal | author = Kuper H, Adami HO, Boffetta P | title = Tobacco use, cancer causation and public health impact | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2002-06_251_6/page/455 | journal = J. Intern. Med. | volume = 251 | issue = 6 | pages = 455–66 | year = 2002 | month = June | pmid = 12028500 | doi = 10.1046/j.1365-2796.2002.00993.x }}</ref> Ang rate ng kamatayan sa [[kanser sa baga]] sa Estados Unidos ay sumalamin sa mga paterno ng paninigarilyo ng tabako na may mga pagtaas sa paninigarilyo kasunod ng labis na pagtaas ng mga rate ng kamatayan sa kanser sa baga at mas kamakailan lamang, ang pagbagsak ng rate ng paninigarilyo simula mga 1950 ay sinundan ng pagbagsak ng rate ng kamatayan sa kanser sa bago sa lalake simula 1990.<ref name="pmid16998161">{{cite journal | author = Thun MJ, Jemal A | title = How much of the decrease in cancer death rates in the United States is attributable to reductions in tobacco smoking? | journal = Tob Control | volume = 15 | issue = 5 | pages = 345–7 | year = 2006 | month = October | pmid = 16998161 | pmc = 2563648 | doi = 10.1136/tc.2006.017749 }}</ref><ref name="pmid18434333">{{cite journal | author = Dubey S, Powell CA | title = Update in lung cancer 2007 | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 177 | issue = 9 | pages = 941–6 | year = 2008 | month = May | pmid = 18434333 | pmc = 2720127 | doi = 10.1164/rccm.200801-107UP }}</ref> Gayunpaman, ang mga bilang ng mga naninigarilyo sa buong mundo ay patuloy pa ring tumataas na tumungo sa inilalarawan ng ilang mga organisasyon na "epidemiko ng tabako".<ref name="pmid15217537">{{cite journal | author = Proctor RN | title = The global smoking epidemic: a history and status report | journal = Clin Lung Cancer | volume = 5 | issue = 6 | pages = 371–6 | year = 2004 | month = May | pmid = 15217537 | doi = 10.3816/CLC.2004.n.016 }}</ref> Ang kanser na kaugnay sa trabaho ng isang indibidwal ay pinaniniwalaang kumakatawan sa pagitan ng 2–20% ng lahat ng mga kaso.<ref name="pmid18055160">{{cite journal | author = Irigaray P, Newby JA, Clapp R, Hardell L, Howard V, Montagnier L, Epstein S, Belpomme D | title = Lifestyle-related factors and environmental agents causing cancer: an overview | journal = Biomed. Pharmacother. | volume = 61 | issue = 10 | pages = 640–58 | year = 2007 | month = December | pmid = 18055160 | doi = 10.1016/j.biopha.2007.10.006 }}</ref> Bawat taon ang hindi bababa sa 200,000 katao ang namamatay sa buong mundo mula sa kanser na nauugnay sa kanilang trabaho.<ref name=WHO_occup>{{cite press release |title=WHO calls for prevention of cancer through healthy workplaces |publisher=World Health Organization |date=27 Abril 2007 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html |accessdate=13 Oktubre 2007 |archive-date=12 Oktubre 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012202014/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html |url-status=dead }}</ref> Ang karamihan ng mga kamatayan sa kanser sanhi ng panganib pang trabaho ay nangyayari sa maunlad na mga bansa.<ref name=WHO_occup/> Tinatayang 20,000&nbsp;ng mga kamatayan sa kanser at 40,000 mga bagong kaso ng kanser bawat taon sa US ay maituturo sa trabaho.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/cancer/|title=National Institute for Occupational Safety and Health- Occupational Cancer |accessdate=13 Oktubre 2007|publisher=United States National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref> Ang mga milyon ng mga trabahador ay nanganganib na magkaroon ng mga kanser gaya ng kanser sa bago at [[mesothelioma]] mula sa paglanghap ng mga hiblang [[asbestos]] at usok ng tabako o [[leukemia]] mula sa pagkakalantad sa [[benzene]] sa kanilang mga trabaho.<ref name=WHO_occup/> ===Diyeta at ehersisyo=== Ang [[diyeta]], kawalan ng gawaing pisikal at [[obesidad]] ay kaugnay ng tinatayang mga 30–35% ng kamatayan sa kanser.<ref name=Enviro2008/><ref name=Nutri06/> Sa Estados Unidos, ang sobrang timbang ng katawan ay kagunay ng pag-unlad ng maraming mga uri ng kanser at isang paktor sa 14–20% ng lahat ng mga kamatayan sa kanser.<ref name=Nutri06/> Ang kawalan ng gawaing pisikal ay pinaniniwalaang nag-aambag sa panganib ng kanser hindi lamang sa pamamagitan ng epekto nito sa timbang ng katawan kundi pati sa mga negatibong epekto sa [[sistemang immuno]] at [[sistemang endokrina]].<ref name=Nutri06/> Ang mga dietang mababa sa gulay, prutas at buong butil at mataas sa pinroseso o pulang mga karne ay naiuugnay sa isang bilang ng ma kanser.<ref name=Nutri06>{{cite journal | author = Kushi LH, Byers T, Doyle C, Bandera EV, McCullough M, McTiernan A, Gansler T, Andrews KS, Thun MJ | title = American Cancer Society Guidelines on Nutrition and Physical Activity for cancer prevention: reducing the risk of cancer with healthy food choices and physical activity | url = https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_september-october-2006_56_5/page/254 | journal = CA Cancer J Clin | volume = 56 | issue = 5 | pages = 254–81; quiz 313–4 | year = 2006 | pmid = 17005596 | doi = 10.3322/canjclin.56.5.254 }}</ref> Ang isang diyetang may mataas na bilang ng [[asin]] ay nai-ugnay sa [[kanser ng tiyan]], ang [[aflatoxin B1]] na isang kadalasang nakahahawang pagkain sa [[kanser sa atay]] at pag-nguya ng [[mani na areka]]('nga nga') sa [[kanser sa bibig]].<ref name="pmid18990005">{{cite journal | author = Park S, Bae J, Nam BH, Yoo KY | title = Aetiology of cancer in Asia | journal = Asian Pac. J. Cancer Prev. | volume = 9 | issue = 3 | pages = 371–80 | year = 2008 | pmid = 18990005 | doi = | url = http://www.apocpcontrol.org/page/popup_paper_file_view.php?pno=MzcxIFBhcmsucCZrY29kZT04MjI=&pgubun=i | format = PDF }}</ref> Ito ay maaaring isang bahaging nagpapaliwanag ng mga pagkakaiba sa insidensiya ng kanser sa iba't ibang mga bansa halimbawa ang [[kanser sa tiyan]] ay mas karaniwan sa [[Hapon (bansa)|Hapon]] dahil sa dietang mataas sa asin dito,<ref name="pmid19107449">{{cite journal | author = Brenner H, Rothenbacher D, Arndt V | title = Epidemiology of stomach cancer | journal = Methods Mol. Biol. | volume = 472 | issue = | pages = 467–77 | year = 2009 | pmid = 19107449 | doi = 10.1007/978-1-60327-492-0_23 }}</ref> at ang [[kanser sa colon]] ay mas karaniwan sa Estados Unidos. Ang mga imigrante ay nagkakaroon ng panganib sa kanilang bagong bansa na kadalasan ay sa loob ng isang henerasyon na nagmumungkahing may mahalagang ugnayan sa pagitan ng diyeta at kanser.<ref name="pmid14278899">{{cite journal | author = Buell P, Dunn JE | title = Cancer mortality among Japanese Issei and Nisei of California | url = https://archive.org/details/sim_cancer_1965-05_18_5/page/656 | journal = Cancer | volume = 18 | issue = 5 | pages = 656–64 | year = 1965 | month = May | pmid = 14278899 | doi = 10.1002/1097-0142(196505)18:5<656::AID-CNCR2820180515>3.0.CO;2-3 }}</ref> ===Mga impeksiyon=== {{Main|Mga sanhing impeksiyon ng kanser}} Sa buong mundo, ang tinatayang 18% ng mga kamatayan sa kanser ay kaugnay ng mga sakit na nakahahawa.<ref name=Enviro2008/> Ang proporsiyong ito ay iba iba sa iba't ibang mga rehiyon ng mundo mula sa isang mataas na 25% sa Aprika hanggang sa mas mababa sa 10% sa mga mauunlad na bansa.<ref name=Enviro2008/> Ang mga [[virus]] ang karaniwang mga ahenteng nakahahawa na nagsasanhi ng kanser ngunit ang [[bakterya]] at mga [[parasito]] ay maaaring may epekto rin. Ang isang virus na nagsasanhi ng kanser ay tinatawag na ''[[oncovirus]]''. Ang mga ito ay kinabibilangan ng [[human papillomavirus]] ([[cervical carcinoma]]), [[Epstein-Barr virus]] ([[B-cell lymphoproliferative disease]] at [[nasopharyngeal carcinoma]]), [[Kaposi's sarcoma herpesvirus]] ([[Kaposi's Sarcoma]] at mga pangunahing effusion lymphoma), mga virus na [[hepatitis B]] at [[hepatitis C]] ([[hepatocellular carcinoma]]), at [[Human T-cell leukemia virus-1]] (T-cell leukemias). Ang impeksiyong bakteryal ay maaaring magpataas rin ng panganib ng kanser gaya ng makikita sa pinukaw ng ''[[Helicobacter pylori]]'' na [[kanser sa tiyan]].<ref name=Viral04>{{cite journal | author = Pagano JS, Blaser M, Buendia MA, Damania B, Khalili K, Raab-Traub N, Roizman B | title = Infectious agents and cancer: criteria for a causal relation | journal = Semin. Cancer Biol. | volume = 14 | issue = 6 | pages = 453–71 | year = 2004 | month = December | pmid = 15489139 | doi = 10.1016/j.semcancer.2004.06.009 }}</ref> Ang mga impeksiyong parasitiko na malakas na naiiugnay sa kanser ay kinabibilangan ng ''[[Schistosoma haematobium]]'' ([[Bladder cancer|squamous cell carcinoma ng pantog]]) at mga [[liver fluke]], ''[[Opisthorchis viverrini]]'' at ''[[Clonorchis sinensis]]'' ([[cholangiocarcinoma]]).<ref name="pmid20539059">{{cite journal | author = Samaras V, Rafailidis PI, Mourtzoukou EG, Peppas G, Falagas ME | title = Chronic bacterial and parasitic infections and cancer: a review | journal = J Infect Dev Ctries | volume = 4 | issue = 5 | pages = 267–81 | year = 2010 | month = May | pmid = 20539059 | doi = | url = http://www.jidc.org/index.php/journal/article/download/20539059/387 | format = PDF }}</ref> ===Radyasyon=== {{main|Mga pinukaw ng radyasyon na kanser}} Hanggang 10% ng mga sumasalakay na kanser ay kaugnay ng pagkakalantad sa [[radyasyon]] kabilang ang parehong ''[[nag-iionisang radiasyon]]'' at ''[[hindi nag-iionisang radiasyon]]''.<ref name=Enviro2008/> Sa karagdagan, ang malawak na karamihan ng mga hindi sumasalakay na kanser ay hindi-[[melanoma]]ng kanser ng balat na sanhi ng hindi nag-iionisang [[radiasyong ultraviolet]]. Ang mga pinagmumulan ng nag-iionisang radiasyon ay kinabibilangan ng [[pag-iimaheng medikal]] at gaas na [[radon]]. Ang radiasyon ay maaaring magsanhi ng kanser sa karamihan ng mga bahagi ng katawan, sa lahat ng mga hayop at sa anumang edad bagaman ang pinukaw ng radiasyon na mga solidong tumor ay karaniwang kumukuha ng 10-15 mga tao at maaaring kumuha hanggang 40 taon para klinikal na mahayag at ang pinukaw ng radiasyong mga [[leukemia]] ay karaniwang nangangailangan ng 2-10 taon upang lumitaw.<ref name=Little /> Ang ilang mga tao gaya ng mga [[nevoid basal cell carcinoma syndrome]] o [[retinoblastoma]] ay mas marupok kesa sa aberahe sa pagkakaron ng kanser mula sa pagkakalantad sa radyasyon.<ref name=Little /> Ang mga bata at adolesente ay dalawang beses na mas malamang na magkaroon ng pinukaw ng radiasyon na leukemia bilang mga matanda. Ang pagkakalantad sa radiasyon bago ang kapanganakan ay may 10 bese na epekto.<ref name=Little /> Ionizing radiation is not a particularly strong mutagen.<ref name=Little /> Ang ''residential'' na pagkakalantad sa gas na [[radon]] halimbawa ay may parehong mga panganib ng kanser gaya ng [[pasibong paninigarilyo]](''passive smoking'' o ''hindi aktibong paninigarilyo ngunit panglanghap ng usok ng katabing mga naninigarilyo'').<ref name=Little /> Ang mababang dosis na mga pagkakalantad gaya ng pamumuhay malapit sa isang [[planta ng kapangyarihang nukleyar]] ay pangkalahatang pinaniniwalaang wala o labis na kaunting epekto sa pag-unlad ng kanser.<ref name=Little /> Ang radiasyon ay isang mas makapangyarihang pinagmulan ng kanser kapag ito ay kasama ng ibang mga ahenteng nagsasanhi ng kanser gaya ng pagkakalantad sa gaas na radon at dinagdagan pa ng paninigarilyo ng tabako.<ref name=Little /> Hindi tulad ng mga pumupukaw na kemikal o pisikal sa kanser, ang nag-iionisang radyasyon ay tumatama sa mga [[molekula]] sa loob ng mga [[selula]] nang walang-pili. Kung ito ay nagkataong tumama sa isang [[kromosoma]], maaari nitong sirain ang kromosoma, magresulta sa [[aneuploidy|abnormal na bilang ng mga kromosoma]], hindi magpagana ng isa o maraming mga [[gene]] sa bahagi ng kromomosang natamaan nito, magbura ng mga bahagi ng sekwensiyang [[DNA]], magsanhi ng mga [[translokasyong kromosoma]], o magsanhi ng ibang mga uri ng mga [[abnormalidad ng kromosoma]].<ref name=Little /> Ang pangunahing pinsala ay nagreresulta sa pagkamatay ng selula ngunit ang mas maliit na pinsala ay maaaring mag-iwan ng isang matatag, isang bahaging gumaganang selula na maaaring magkaroon ng kakayahan na dumami at mabuo sa kanser lalo na kung ang [[gene na tagasupil ng tumor]] ay napinsala ng radyasyon.<ref name=Little>{{cite book | editor = Kufe DW, Pollock RE, Weichselbaum RR, Bast RC Jr, Gansler TS, Holland JF, Frei E III | title = Cancer medicine | author = Little JB | chapter = Chapter 14: Ionizing Radiation | edition = 6th | publisher = B.C. Decker | location = Hamilton, Ont | year = 2000 | isbn = 1-55009-113-1 | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20793/ }}</ref> Ang tatlong mga yugont independiyente ay lumilitaw na sumasangkot sa paglikha ng kanser ng nag-iionisang radiasyon: mga morpolohikal na pagbabago sa selula, pagkakamit ng [[imortalidad na selular]](pagkawala ng normal na naglilimita ng buhay na mga prosesong regulatoryo ng selula), at mga adaptasyon na pumapabor sa tumor.<ref name=Little /> Kahit pa ang partikulong radiasyon ay hindi tumama nang direkta sa [[DNA]], ito ay pumupukaw ng mga tugon mula sa selula na hindi direktang nagpapataas ng pagiging malamang ng mga [[mutasyon]].<ref name=Little /> Ang paggamit medikal na nag-iionisang radiasyon ang isang papalagong pinagmulan ng pinukaw ng radiasyon na mga kanser. Ang nag-iionisang radiasyon ay maaaring gamitin upang gamutin ang ibang mga kanser ngunit ito ay maaari sa ilang mga kaso na pumukaw ng ikalawang anyo ng kanser.<ref name=Little /> Ito ay ginagamit rin sa ilang mga uri ng [[pag-iimaheng medikal]]. Ang isang ulat nagtatantiya na ang mga 29,000&nbsp;ng panghinaharap na kanser ay maaaring maiugnay sa tinatayang 70 milyong mga [[CT scan]] na isinagawa sa US noong 2007.<ref name="pmid20008689">{{cite journal | author = Berrington de González A, Mahesh M, Kim KP, Bhargavan M, Lewis R, Mettler F, Land C | title = Projected cancer risks from computed tomographic scans performed in the United States in 2007 | journal = Arch. Intern. Med. | volume = 169 | issue = 22 | pages = 2071–7 | year = 2009 | month = December | pmid = 20008689 | doi = 10.1001/archinternmed.2009.440 }}</ref> Tinatayang ang 0.4% ng mga kanser noong 2007 sa Estados Unidos ay sanhi ng mga CT scan na isinagawa sa nakaraan at maaaring ito ay tumaas sa 1.5–2% na may mga rate ng paggamit ng CT sa parehong yugto ng panahon.<ref name="pmid18046031">{{cite journal | author = Brenner DJ, Hall EJ | title = Computed tomography--an increasing source of radiation exposure | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-11-29_357_22/page/2276 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 357 | issue = 22 | pages = 2277–84 | year = 2007 | month = November | pmid = 18046031 | doi = 10.1056/NEJMra072149 }}</ref> Ang pangmatagalang pagkakalantad sa [[radiasyong ultraviolet]] mula sa [[araw]] ay maaaring magsanhi ng [[melanoma]] at iba pang mga malignansiya sa [[balat]].<ref name=Cleaver>{{cite book | author = Cleaver JE, Mitchell DL | editor = Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, ''et al.''| title = Holland-Frei Cancer Medicine | edition = 5th | publisher = B.C. Decker | location = Hamilton, Ontario | year = 2000 | chapter = 15. Ultraviolet Radiation Carcinogenesis | isbn = 1-55009-113-1 | oclc = | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20854/ | accessdate= 31 Enero 2011 }}</ref> Ang maliwanag na ebidensiya ay nagpapatunay na ang radiasyong ultraviolet lalo na ang hindi nag-iionisang medium wave na [[UVB]] bilang sanhi ng karamihan ng mga hindi-melanomang [[kanser sa balat]] na pinakakaraniwang mga anyo ng kanser sa buong mundo.<ref name=Cleaver /> Ang hindi nag-iionisang radiasyon ng kadalasang radyo (''radio frequency'') mula sa mga [[teleponong selular]], [[transmisyon ng kuryenteng elektriko]] at iba pang mga katulad na pinagmulan ay inilarawan bilang isang [[posibleng karsinoheno]] ng [[International Agency for Research on Cancer]] ng [[Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan]] (WHO).<ref>{{cite web|title=IARC classifies radiofrequency electromagnetic fields as possibly carcinogenic to humans |url=http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2011/pdfs/pr208_E.pdf|work=World Health Organization}}</ref> ===Pagmamana=== {{Main|Sindromang kanser}} Ang malawak na karamihan ng mga kanser ay hindi-namamana("sporadic cancers"). Ang mga [[namamanang kanser]](''genetic'') ay pangunahing sanhi ng mga namanang depektong henetiko. Ang mas mababa sa 0.3% ng populasyon ay tagadala ng isang mutasyong henetiko na may isang malaking epekto sa panganib ng kanser at ang mga ito ay nagsasanhi ng mas mababa ng 3–10% ng lahat ng mga kanser.<ref name=Expert09>{{cite journal | author = Roukos DH | title = Genome-wide association studies: how predictable is a person's cancer risk? | journal = Expert Rev Anticancer Ther | volume = 9 | issue = 4 | pages = 389–92 | year = 2009 | month = April | pmid = 19374592 | doi = 10.1586/era.09.12 }}</ref> Ang ilang mga sindromang ito ay kinabibilangan ng: ilang mga namamanang mutasyon sa [[gene]] na ''[[BRCA1]]'' at ''[[BRCA2]]'' na may higit sa 75% panganib ng [[kanser sa suso]] at [[kanser na ovarian]],<ref name=Expert09/> at ang[[hereditary nonpolyposis colorectal cancer]] (HNPCC or Lynch syndrome) na umiiral sa mga 3% ng taong may [[kanser na colorectal]],<ref name=Lancet10>{{cite journal | author = Cunningham D, Atkin W, Lenz HJ, Lynch HT, Minsky B, Nordlinger B, Starling N | title = Colorectal cancer | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-20-26-2010_375_9719/page/1030 | journal = Lancet | volume = 375 | issue = 9719 | pages = 1030–47 | year = 2010 | month = March | pmid = 20304247 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60353-4 }}</ref> kasama ng iba pa. ===Mga ahenteng pisikal=== Ang ilang mga substansiya ay nagsasanhi ng kanser na pangunahing sa pamamagitan ng pisikal kesa kemikal na mga epekto sa selula.<ref name=Maltoni>{{cite book | author = Maltoni CFM, Holland JF | editor = Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, ''et al.'' | title = Holland-Frei Cancer Medicine | edition = 5th | publisher = B.C. Decker | location = Hamilton, Ontario | year = 2000 | chapter = Chapter 16: Physical Carcinogens | isbn = 1-55009-113-1 | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20770/ | accessdate = 31 Enero 2011}}</ref> Ang isang kilalang halimbaw nito ang pangmatagalang pagkakalantad sa ''[[asbestos]]'' na natural na umiiral na mga hiblang mineral na isang pangunahing sanhi ng [[mesothelioma]] na isang uri ng [[kanser sa baga]].<ref name=Maltoni /> Ang ibang mga substansiya sa kategoryang ito ay kinabibilangan ng natural na umiiral at mga sintetikong tulad ng asbestos na mga hiblang gaya ''[[wollastonite]], [[attapulgite]], [[glass wool]]'', at ''[[rock wool]]'' na pinaniniwalang may mga parehong epekto.<ref name=Maltoni /> Ang mga walang hiblang material na partikulo na nagsasanhi ng kanser ay kinabibilangan ng pinulbos na metalikong ''[[cobalt]]'' at ''[[nickel]]'', at ''[[crystalline silica]] ([[quartz]], [[cristobalite]]'', at ''[[tridymite]]'').<ref name=Maltoni /> Karaniwan, ang mga karsinohenong pisikal ay dapat pumasok sa loob ng katawan(gaya ng pagpasok sa pamamagitan ng paglanghap ng mga munting piraso nito) at nangangailangan ng mga taon ng pagkakalantad upang magkaroon ng kanser.<ref name=Maltoni /> Ang traumang pisika na nagreresulta sa kanser ay relatibong bihira.<ref name=Gaeta>{{cite book|author=Gaeta, John F|editor=Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, ''et al.''|title=Holland-Frei Cancer Medicine|edition=5th|publisher=B.C. Decker|location=Hamilton, Ontario|year=2000|chapter=Chapter 17: Trauma and Inflammation|isbn=1-55009-113-1|oclc=|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20784/|accessdate=27 Enero 2011}}</ref> Ang mga pag-aangking ang pagkabali ng buto ay nagreresulta sa [[kanser sa buto]] halimbawa ay hindi kailanman napatunay.<ref name=Gaeta /> Gayundin, ang traumang pisika ay hindi tinatanggap na sanhi ng [[kanser sa cervix]], [[kanser sa suso]] o [[kanser sa utak]].<ref name=Gaeta /> Ang isang tinatanggap na pinagmulan ang kadalasang, pangmatagalang paglalapat ng mga maiinit na bagay sa katawan. Posibleng ang paulit ulit na mga [[paso]] sa parehong bahagi ng katawan gaya ng mga nalilikha ng [[kanger]] at kairo heaters (pang-init ng kamay na uling) ay maaaring lumikha ng [[kanser sa balat]] lalo kung ang mga kemikal na karsinoheno ay umiiral rin.<ref name=Gaeta /> Ang kadalasang pag-inom ng nakapapasong mainit na [[tsaa]] ay maaaring lumiha ng [[kanser sa esophagus]].<ref name=Gaeta /> Sa pangkalahatan, pinaniniwalaang ang kanser ay lumilitaw o ang isang preeksistensiyang kanser ay hinihikayat sa proseso ng pagkukumpuni ng trauma kesa ang kanser ay sinanhing direkta ng trauma.<ref name=Gaeta /> Gayunpaman, ang paulit ulit na mga pinsala sa parehong mga tisyu may maaaring pumukaw ng labis na paglaganap ng selula na nagpapataas naman ng mga odd na isang mutasyong kanseroso. Walang ebidensiya na ang mismong [[pamamaga]] ay nagsasanhi ng kanser.<ref name=Gaeta /> ===Mga hormone=== Ang ilang mga [[hormone]] ay gumagampan ng isang papel sa pag-unlad ng kanser sa pamamagitan ng pagtataguyod ng [[paglaganap ng selula]].<ref name=Henderson>{{cite book | author = Henderson BE, Bernstein L, Ross RK | editor = Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, ''et al.'' |title=Holland-Frei Cancer Medicine |edition=5th |publisher=B.C. Decker |location=Hamilton, Ontario |year=2000 |chapter=Chapter 13: Hormones and the Etiology of Cancer |isbn=1-55009-113-1 |oclc= |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20759/ |accessdate=27 Enero 2011}}</ref> Ang mga hormone ay mahalagang mga ahente sa mga nauugnay sa kasariang mga kanser gaya ng kanser sa suso, [[endometrium]], prostate, obaryo at [[testis]], gayudin sa [[kanser sa thyroid]] at [[kanser sa buto]].<ref name=Henderson /> Ang mga lebel ng hormone ng isang indibidwal ay karamihang natutukoy nang henetiko kaya ito ay maaari o kahit papaano ay nagpapaliwanag ng presensiya ng ilang mga kanser na tumatakbo sa mga pamilya na tila walang anumang mga gene na nagsasanhi ng kanser. <ref name=Henderson /> Halimbawa, ang mga anak na babae ng mga babae na may kanser sa suso ay mayroon mas mataas na mga lebel ng [[estrogen]] at [[progesterone]] kesa sa mga anak na babae ng mga babaeng walang kanser sa suso. Ang mga mas mataas na lebel ng hormone na ito ay maaaring magpaliwanag kung ang mga babaeng ito ay mayroong mas mataas na panganib ng kanser sa suso kahit sa kawalan ng gene na nagsasanhi ng kanser sa suso.<ref name=Henderson /> Gayundin, ang mga lalake ng lahing Aprikano ay may mahalagang mas mataas na mga lebel ng testosterone kesa sa mga lalake ng lahing Europeo at tumutuong mas mataas na lebel ng kanser sa prostate.<ref name=Henderson /> Ang mga lalake ng lahing Asyano na may pinakamababang mga lebel ng nagpapagana ng testosterone na [[androstanediol glucuronide]] ay may pinakamababang mga lebel ng kanser sa prostate.<ref name=Henderson /> Gayunpaman, ang mga hindi henetikong paktor ay mahalaga rin: ang mga taong [[obese]] ay may mas mataas na mga lebel ng ilang mga nauugnay sa hormone na kanser at isang mas mataas na rate ng mga kanser na ito.<ref name=Henderson /> Ang mga babaeng ginagamot ng [[terapiyang pagpapalit ng hormone]] para sa menopause ay may mas mataas na panganib ng pagkakaroon ng mga kanser na nauugnay sa mga hormone na ito.<ref name=Henderson /> Sa kabilang dako, ang mga taong nag-eehersiyo ng higit sa aberahe ay may mas mababang mga lebel ng mga hormone na ito at mas mababang panganib ng kanser.<ref name=Henderson /> Ang [[Osteosarcoma]] ay maaaring hikayatin ng mga [[hormone ng paglago]].<ref name=Henderson /> Ang ilang mga paggamot at prebensiyonng pakikitungo ay nagpapabuti ng sanhing ito sa pamamagitan ng artipisyal na pagbabawas ng mga lebel ng hormone at kaya pumipigil sa mga sensitibo sa hormone na mga kanser.<ref name=Henderson /> ===Iba pa=== Maliban sa mga bihirang pagpasa na nangyayari sa mga pagbubuntis at tanging isang marhinal na kaunting mga donor ng organo, ang kanser ay pangkalahatang hindi naipapasang sakit. Ang pangunahing dahilan para rito ay ang pagtakwil ng tisyu graft na sanhi ng [[major histocompatibility complex|MHC]] [[histocompatibility|inkompatibilidad]].<ref name=Tolar>{{cite journal | author = Tolar J, Neglia JP | title = Transplacental and other routes of cancer transmission between individuals | journal = J. Pediatr. Hematol. Oncol. | volume = 25 | issue = 6 | pages = 430–4 | year = 2003 | month = June | pmid = 12794519 | doi = 10.1097/00043426-200306000-00002 }}</ref> Sa mga tao at ibang mga [[bertebrata]], ang [[sistemang immuno]] ay gumagamit ng mga MHC antigen upang itangin sa pagitan ang "sarili" at "hindi-sariling" mga selula dahil ang mga antigen na ito ay iba sa iba ibang tao. Kapag ang hindi-sariling mga antigen ay naenkwentro, ang sistemang immuno ay tumutugon laban sa angkop na selula. Ang gayong mga reaksiyon ay maaaring magprotetka laban sa engrafment ng selulang tumor sa pamamagitan ng pag-aalis ng itinanim na mga selula. Sa Estados Unidos, ang tinatayang mga 3,500 mga buntis na babae ay may isang malignansiya kada taon at ang pagpasang transplancental ng [[acute leukaemia]], [[lymphoma]], [[melanoma]] at [[carcinoma]] mula sa ina tungo sa fetus ay napagmasdan.<ref name=Tolar/> Ang pag-unlad ng hinango sa donor na mga tumor mula sa mga transplantasyon ng mga organo ay labis na bihira. Ang pangunahing sanhi ng organ transplant na nauugnay sa mga tumor ay tila ang malignanteng melanoma na hindi nadetekta sa panahon ng pag-ani ng organo.<ref name="pmid16957717">{{cite journal | author = Dingli D, Nowak MA | title = Cancer biology: infectious tumour cells | journal = Nature | volume = 443 | issue = 7107 | pages = 35–6 | year = 2006 | month = September | pmid = 16957717 | pmc = 2711443 | doi = 10.1038/443035a | bibcode = 2006Natur.443...35D }}</ref> Ang kanser mula sa isang organismo ay karaniwang lumalago sa iba pang organismo ng espesyeng ito basta ang mga ito ay nagsasalo ng mga [[histocompatibility]] gene,<ref>{{cite web |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1980|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/presentation-speech.html}}</ref> at napatunay gamit ang [[daga]]. Gayunpama, ito ay hindi mangyayri sa tunay na mundong setting maliban sa paglalarawan sa itaaas. Sa mga hindi tao, ang ilang mga uri ng naipapasang kanser ay nailarawan kung saan ang mga kanser ay kumakalata sa pagitan ng mga hayop sa pamamagitan ng pagpasa ng mga mismong selulang tumor. Ang phenomenon na ito ay nakita sa mga [[aso]]ng [[Sticker's sarcoma]] na kilala rin bilang canine transmissible venereal tumor,<ref name="pmid16901782">{{cite journal | author = Murgia C, Pritchard JK, Kim SY, Fassati A, Weiss RA | title = Clonal origin and evolution of a transmissible cancer | journal = Cell | volume = 126 | issue = 3 | pages = 477–87 | year = 2006 | month = August | pmid = 16901782 | pmc = 2593932 | doi = 10.1016/j.cell.2006.05.051 }}</ref> gayundin ang [[devil facial tumour disease]] sa mga [[Tasmanian devil]]. ==Patopisiolohiya== {{Main|Karsinohenesis}} Ang kanser ay pundamental na isang sakit ng kabiguan ng regulasyon ng paglago ng tisyu. Upang ang isang normal na selula na magtransporma sa isang selulang kanser, ang mga [[gene]] na nagreregula ng paglago ng selula at ang diperensiasyon ay dapat mabago.<ref name="pmid18234754">{{cite journal | author = Croce CM | title = Oncogenes and cancer | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-01-31_358_5/page/502 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 358 | issue = 5 | pages = 502–11 | year = 2008 | month = January | pmid = 18234754 | doi = 10.1056/NEJMra072367 }}</ref> Ang mga apektadong gene ay nahahati sa dalawang mga malawak na kategorya: ang mga [[oncogene]] ang mga gene na nagtataguyod ng paglago ng selula at pagpaparami nito. Ang [[gene na tagasupil ng tumor]] ang mga gene na pumipigil sa [[paghahati ng selula]] at pagpapatuloy. Ang malignanteng transpormasyon ay maaaring mangyari sa pamamagitan ng pagkabuo ng mga nobelang oncogene, ang hindi angkop na sobrang ekspresyon ng mga normal na oncogen o sa pamamagitan ng mga hindi ekspresyon o hindi pagpapagana ng mga gene na tagasupil ng tumor. Sa karaniwan, ang mga pagbabago sa maraming mga gene ay kinakailangan upang matransporma sa isang selulang kanser.<ref name="pmid11905807">{{cite journal | author = Knudson AG | title = Two genetic hits (more or less) to cancer | journal = Nat. Rev. Cancer | volume = 1 | issue = 2 | pages = 157–62 | year = 2001 | month = November | pmid = 11905807 | doi = 10.1038/35101031 }}</ref> Ang mga pagbabagong henetiko ay maaaring mangyari sa iba't ibang mga lebel at sa pamamagitan ng iba't ibang mga mekanismo. Ang pagkakamit o pagkawala ng buong [[kromosoma]] ay maaaring mangyari sa pamamagitan ng mga pagkakamali sa [[mitosis]]. Ang mas karaniwang ang mga [[mutasyon]] na mga pagbabago sa sekwensiyang [[nucleotide]] ng henomikong [[DNA]]. Ang malaking iskalang mga mutasyon ay sumasangkot sa pagbura o pagkakamit ng isang bahagi ng isang kromosoma. Ang [[duplikasyon ng gene|amplipikasyon ng gene]] ay nangyayari kapag ang isang selula ay nagkakamit ng marmaing mga kopya(na kadalasan ay 20 o higit pa) ng isang maliit na kromosomal na locus na karaniwan ay naglalaman ng isa o maraming mga oncogen e at katabing materyal na henetiko. Ang [[translokasyong kromosomal]] ay nangyayari kapag ang dalawang magkahiwalay na mga rehiyong kromosomal ay naging abnormal na nagsanib na kadalasan ay sa isang katangiang lokasyon. Ang isang kilalang halimbawa nito ang [[kromosomang Philadelphia]] o translokasyon ng mga [[kromosomang 9 (tao)|kromosomang 9]] at [[kromosomang 22 (tao)|kromosomang 22]] na nangyayari sa [[kronikong myelogenous leukemia]] at nagreresulta sa produksiyon ng [[BCR gene|BCR]]-[[abl gene|abl]] [[fusion protein]] na isang oncogenic [[tyrosine kinase]]. Ang maliit na iskalang mga mutasyon ay kinabibilangan ng mga puntong mutasyon, pagbura at pagpasok na maaaring mangyari sa [[promotor (biolohiya)|promotor]] na rehiyon ng isang gene at umaapekto sa ekspresyon nito o maaaring mangyari sa [[nagkokodigong sekwensiya]] ng gene at nagbabago ng tungkulin o stabilidad ng isang produktong [[protina]]. Ang disrupsiyon ng isang gene ay maaari ring magresulta mula sa [[provirus|integrasyon ng henomikong materyal]] mula sa isang [[DNA virus]] o [[retrovirus]] at nagreresulta sa ekspresyon ng mga viral ocogene sa apektadong selula at mga supling nito. Ang replikasyon ng malaking halaga ng datos na nilalaman sa loob ng DNA ng mga buhay na selula ay [[probabilidad|probabilistikong]] nagreresulta sa ilang mga pagkakamali(mga mutasyon). Ang komplikadong pagkakamaling pagtutuwid at prebensiyon ay itinayo sa proseo at nagbabantay sa selula laban sa kanser. Kung ang labis na pagkakamali ay nangyari, ang napinsalang selula ay maaaring "wumasak sa sarili nito" sa pamamagitan ng nakaprogramang kamatayan ng selula na tinaguriang [[apoptosis]]. Kung ang pagkakamaling mga prosesong kontrol ay nabigo, kung gayon, ang mga mutasyon ay magpapatuloy at maipapasa sa kahabaang ng ng mga anak na selula. Ang ilang mga kapaligiran ay gumagawa ng mga pagkakamali na mas malamang na lumitaw o dumami. Ang gayong mga kapaligiran ay kinabibilangan ng presensiya ng diruptibong mga substansiyang tinatawag na mga [[karsinoheno]], paulit ulit na mga pinsala, init, nag-iionisang radiasyon o [[hypoxia (medical)|hypoxia]]<ref>{{cite journal | author = Nelson DA, Tan TT, Rabson AB, Anderson D, Degenhardt K, White E | title = Hypoxia and defective apoptosis drive genomic instability and tumorigenesis | journal = Genes & Development | volume = 18 | issue = 17 | pages = 2095–107 | year = 2004 | month = September | pmid = 15314031 | pmc = 515288 | doi = 10.1101/gad.1204904 }}</ref> Ang mga pagkakamaling nagsasanhi ng kanser ay "nagpapalakas sa sarili" at dumadami halimbawa; *Ang isang mutasyon sa pagkakamaling nagtutuwid na makinarya ng isang selula ay maaaring magsanhi sa selulang ito at mga anak nito na magtipon ng mga pagkakamali nang mas mabilis. *Ang isang karagdagang mutasyon sa oncogen ay maaaring magsanhi sa selula na dumami nang mas mabilis at mas kadalasan kesa sa mga normal na counterpart nito. *Ang isang karagdagang mutasyon ay maaaring magsanhi ng pagkawala ng isang gene na tagasupil ng tumor na nagsasanhi ng disrupsiyon ng apoptosis na naghuhudyat na landas at nagreresulta sa selula na maging imortal. *Ang isang karagdagang mutasyon sa paghuhudyat na makinarya ng selula ay maaaring magpadala ng nagsasanhi ng pagkakamaling mga hudyat sa kalapit na mga selula. Ang transpormasyon ng isang normal na selula sa isang kanser ay katulad ng isang [[reaksiyong kadena]] na sanhi ng mga inisyal na pagkakamali na dumadami sa mas masidhing mga pagkakamali na ang bawat isa ay patuloy na pumapayag sa selula na tumakas sa mga kontrol ng hangganang normal na paglago ng tisyu. Ang tulad nang paghihimagsik na itong eksena ay nagiging hindi kanais nais [[pagpapatuloy ng pinakaangkop]] kung saan ang mga nagpapatkbong pwersa ng [[ebolusyon]] ay gumagawang laban sa disenyo ng katawan at pagpapatupad ng kaayusan. Kapag ang kanser ay nagsimulang mabuo, ang patuloy na prosesong ito na tinaguriang ''clonal na ebolusyon'' ay nagpapatakbo ng pagpapatuloy tungko sa mas masalakay na mga yugto.<ref name="pmid17109012">{{cite journal | author = Merlo LM, Pepper JW, Reid BJ, Maley CC | title = Cancer as an evolutionary and ecological process | journal = Nat. Rev. Cancer | volume = 6 | issue = 12 | pages = 924–35 | year = 2006 | month = December | pmid = 17109012 | doi = 10.1038/nrc2013 }}</ref> ==Diagnosis== [[Image:Thorax pa peripheres Bronchialcarcinom li OF markiert.jpg|thumb|Chest x-ray na nagpapakita ng [[kanser sa baga]] sa kaliwang baga.]] Ang karamihan ng mga kanser ay inisyal na nakikila dahil sa paglitaw ng mga tanda o sintomas o sa pamamagitan ng pag-iiskreen. Wala sa mga ito ang tumutungo sa isang tiyak na diagnosis na nangangailangan ng pagsusuri ng sampol ng tisyu sa pamamagitan ng isang patolohista. Ang mga taong may pinagsususpetsahang kanser ay iniimbestighan ng mga pagsubok medikal. Ang mga ito ay kinabibilangan ng mga [[blood test]], [[X-ray]]s, [[X-ray computed tomography|CT scans]] at [[endoscopy]]. ===Klasipikasyon=== {{further2|[[Talaan ng mga uri ng kanser]]}} Ang mga kanser ay inuuri sa uri ng selula na tinutularan ng mga selulang tumor at kaya pinagpapalagay na pinagmula ng tumor. Ang mga uring ito ay kinabibilangan ng: * [[Carcinoma]]: Ang mga kanser na hinango mula sa mga [[epithelium|epithelial]]. Ang pangkat na ito ay kinabibilangan ng marami sa mga karaniwang uri ng kanser partikular na sa may edad at kinabibilangan ng halos lahat ng mga nabubuo sa [[kanser sa suso|suso]], [[kanser sa prostate|prostate]], [[kanser sa baga|baga]], [[kanser sa lapay|lapay]] at [[kanser na colorectal|colon]]. * [[Sarcoma]]: Ang mga kanser na lumilitaw mula sa [[tisyung konektibo]](i.e. [[buto]], [[karilahe]], [[taba]], [[nerbo]]) na a ng bawat isa ay nabubuo mula sa mga selulang nagmumula sa mga selulang [[mesenchyme|mesenchymal]] sa labas ng [[marow ng buto]]. * [[Lymphoma]] at [[leukemia]]: Ang dalawang mga uring ito ng kanser ay lumilitaw mula sa hematopoietikong(bumubuo ng dugo) mga selula na lumilisan sa marow at may kagawiang magkaedad sa kulani at dugo. Ang leukemia ang pinakakaraniwang uri ng kanser sa mga bata na nagpapaliwanag sa mga 30%.<ref>{{cite book |author=Varricchio, Claudette G. |title=A cancer source book for nurses |publisher=Jones and Bartlett Publishers |location=Boston |year=2004 |page=229 |isbn=0-7637-3276-1 |oclc= |url=http://books.google.co.jp/books?id=jkqdgZcF9qcC&pg=PA229}}</ref> * [[Germ cell tumor]]: Ang mga kanser na hinango mula sa mga selulang [[pluripotent]] na kadalasan ay lumilitaw sa [[testikulo]] o sa [[obaryo]]([[seminoma]] at [[dysgerminoma]]). * [[Blastoma]]: Ang mga kanser na hinango mula sa hindi matandang selulang prekurso o tisyung embryoniko. Ang mga blastoma ay mas karaniwan sa mga bata kesa sa mga matandang tao. Ang mga kanser ay karaniwang pinangalanan gamit ang ''-carcinoma'', ''-sarcoma'' o ''-blastoma'' bilang isang hulapi na may salitang Latin o Griyego para sa organo o tisyu na pinagmula bilang ugat. Halimbawa, ang mga kanser ng atay [[parenchyma]] na lumilitaw mula sa mga selulang epithelia ay tinatawag na ''[[hepatocarcinoma]]'' samantalang ang isang malignansiyang lumilitaw mula sa primitibong mga selulang prekursor ng atay ay tinatawag na [[hepatoblastoma]] at ang isang kanser na lumilitaw mula sa mga selulang taba ay tinatawag na ''[[liposarcoma]]''. Para sa ibang mga kanser, ang ang organong Ingles ang ginagamit. Halimbawa, ang pinakakaraniwang uri ng [[kanser sa suso]] ay tinatawag na ''[[mammary ductal carcinoma|ductal carcinoma of the breast]]''. Dito, ang pang-uring ''ductal'' ay tumutukoy sa paglitaw ng kanser sa ilalim ng mikroskopyo na nagmumungkahing ito ay nagmula sa mga duct ng gatas. Ang mga [[tumor na benign]](na hindi mga kanser) ay pinangalanang ''-oma'' bilang hulapi kasama ng pangalan ng organo bilang ugat. Halimbawa, ang isang tumor na benign ng makinis na masel ay tinatawag na ''[[leiomyoma]]'' (Ang karaniwang pangalan ng kadalasang umiiral na tumor na benign na ito sa uterus ay ''[[uterine fibroid|fibroid]]''). Ang nakalilito, ang ilang mga uri ''-oma'' na ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng [[melanoma]] at [[seminoma]]. Ang ilang mga uri ng kanser ay pinangalanan para sa sukat at hugis ng mga selulang nasa ilalim ng mikroskopyo gaya ng [[giant cell carcinoma]], [[spindle cell carcinoma]], at [[small cell carcinoma]]. ===Patolohiya=== Ang diagnosis ng tisyung ibinigay ng patolohista ay nagpapakita ng uri ng selulang lumalaganap, ang gradong histolohikal nito, mga abnormalidad na henetiko at iba pang mga katangian ng tumor. Sama sama nito, ang impormasyong ito ay magagamit upang masuri ang [[prognosis]] ng pasyente at upang pumili ng pinakamahusay na paggamot. Ang [[cytohenetika]] at [[imunnohistokemika]] ang iba pang mga uri ng pagsubok na maaaring isagawa ng patolohika sa specimen na tisyu. Ang mga pagsubok na ito ay maaaring magbigay ng impormasyon tungkol sa mga pagbabagong molekular(gaya ng mga mutasyon, [[fusion gene]] at numerikal na mga pagbabago ng kromosoma) na nangyari sa mga selulang kanser at kaya ay magpakita ng panghinaharap na pag-aasal ng kanser(prognosis) at pinakamahusay na paggamot. <gallery> Image:Colon cancer 2.jpg|Isang masalakay na [[colorectal carcinoma]] (gitnang itaas) sa isang specimen ng [[colectomy]]. Image:Lung cancer.jpg|Isang [[squamous cell carcinoma]] (ang maputing tumor) malapit sa [[bronchi]] isang specimen ng baga. Image:BreastCancer.jpg|Isang malaking masalakay na [[Mammary ductal carcinoma|ductal carcinoma]] sa isang specimen ng [[mastectomy]]. </gallery> ==Pag-iwas== Ang prebensiyon o pag-iwas ay inilalarawan bilang mga aktibong sukat na nagpapabawas ng panganib ng kanser.<ref>{{cite web | url=http://www.mayoclinic.com/health/cancer-prevention/CA00024 | title=Cancer prevention: 7 steps to reduce your risk | publisher=[[Mayo Clinic]] | date=27 Setyembre 2008 | accessdate=30 Enero 2010}}</ref> Ang malawak na karamihan ng mga paktor ng panganib ng kanser ay sanhi ng kapaligiran(kabilang ang pamumuha) at marami sa mga paktor na ito ay makokontrol. Kaya ang kanser ay malaking itinuturing na isang maiiwasang sakit.<ref name=Danaei>{{cite journal | author = Danaei G, Vander Hoorn S, Lopez AD, Murray CJ, Ezzati M | title = Causes of cancer in the world: comparative risk assessment of nine behavioural and environmental risk factors | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-19-25-2005_366_9499/page/1784 | journal = Lancet | volume = 366 | issue = 9499 | pages = 1784–93 | year = 2005 | pmid = 16298215 | doi = 10.1016/S0140-6736(05)67725-2 }}</ref> Ang mas malaki sa 30% ng kanser ay itinuturing na maiiwasan sa pamamagitan ng pag-iwas sa mga paktor ng panganib kabilang ang [[tabako]], labis na timbang, hindi sapat na dieta, kawalang gawaing pisika, alak, [[Mga sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], at [[polusyon sa hangin]].<ref name="Cancer Cancer">{{cite web |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ |title=Cancer |work=World Health Organization |accessdate=9 Enero 2011}}</ref> Not all environmental causes can be prevented completely such as naturally occurring [[background radiation]]. ===Dietaryo=== {{Main|Dieta at cancer}} Bagaman maraming mga rekomendasyong pangpagkain ang iminungkahi upang mabawasan ang panganib ng kanser, ang ilan ay may malaking sumusuportang ebidensiyang siyentipiko. <ref name=Diet11>{{cite journal | author = Wicki A, Hagmann, J | title = Diet and cancer. | journal = Swiss medical weekly | volume = 141 | issue = | pages = w13250 | year = 2011 | month = September | pmid = 21904992 | doi = 10.4414/smw.2011.13250 }}</ref> Ang pangunahing mga paktor na pang pagkain na nagpapataas ng panganin ng kanser ang [[obesidad]] at pag-inom ng [[alak]]. Ang isang dietang mababa sa mga prutas at gulay at mataas sa pulang karne ay itinuturo ngunit hindi nakumpirma.<ref name="pmid22202045">{{cite journal | author = Cappellani A, Di Vita M, Zanghi A, Cavallaro A, Piccolo G, Veroux M, Berretta M, Malaguarnera M, Canzonieri V, Lo Menzo E | title = Diet, obesity and breast cancer: an update | journal = Front Biosci (Schol Ed) | volume = 4 | issue = | pages = 90–108 | year = 2012 | pmid = 22202045 | doi = }}</ref><ref name="pmid21119663">{{cite journal | author = Key TJ | title = Fruit and vegetables and cancer risk | journal = Br. J. Cancer | volume = 104 | issue = 1 | pages = 6–11 | year = 2011 | month = January | pmid = 21119663 | pmc = 3039795 | doi = 10.1038/sj.bjc.6606032 }}</ref> Consumption of [[coffee]] is associated with a reduced risk of [[liver cancer]].<ref name="pmid17484871">{{cite journal | author = Larsson SC, Wolk A | title = Coffee consumption and risk of liver cancer: a meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2007-05_132_5/page/1740 | journal = Gastroenterology | volume = 132 | issue = 5 | pages = 1740–5 | year = 2007 | month = May | pmid = 17484871 | doi = 10.1053/j.gastro.2007.03.044 }}</ref> Ang mga pag-aaral ay nag-ugnay ng pagkain ng pula o pinrosesong karne sa tumaas na panganib ng [[kanser sa suso]], [[kanser na colorectal]], at [[kanser sa lapay]] na isang phenomenon na maaaring sanhi ng presensiya ng mga karsinoheno sa mga pagkaing niluto sa mataas na mga temperatura.<ref name="pmid19838915">{{cite journal | author = Zheng W, Lee SA | title = Well-done meat intake, heterocyclic amine exposure, and cancer risk | journal = Nutr Cancer | volume = 61 | issue = 4 | pages = 437–46 | year = 2009 | pmid = 19838915 | pmc = 2769029 | doi = 10.1080/01635580802710741 }}</ref><ref name="pmid20374790">{{cite journal | author = Ferguson LR | title = Meat and cancer | journal = Meat Sci. | volume = 84 | issue = 2 | pages = 308–13 | year = 2010 | month = February | pmid = 20374790 | doi = 10.1016/j.meatsci.2009.06.032 }}</ref> Kaya ang rekomedasyong dietaryo para sa pag-iwas ng kanser ay karaniwang kinabibilangan ng "pangunahing gulay, prutas, buong butil, isda at nabawasang pagkain ng pulang karne at pininong asukal." <ref name=Diet11/> ===Medikasyon=== Ang konsepto ng mga medikasyon o gamot ay maaaring gamitin upang maiwasan ang kansr ay nakaaakit at ang ebidensiya ay sumusuporta sa paggamit ng mga ito sa ilang mga inilarawang sirkunstansiya.<ref>Holland Chp.33</ref> Sa pangkalahatang populasyon, ang mga [[NSAID]] ay nagpapabwas ng panganib ng [[kanser na colorectal]] gayunpaman, sanhi ng mga side effect na cardiovascular at gastrointestinal, ang mga ito ay nagsasanhi ng pangkabuuang panganib kapag ginamit sa pag-iwas ng kanser.<ref name="pmid17339623">{{cite journal | author = Rostom A, Dubé C, Lewin G, Tsertsvadze A, Barrowman N, Code C, Sampson M, Moher D | title = Nonsteroidal anti-inflammatory drugs and cyclooxygenase-2 inhibitors for primary prevention of colorectal cancer: a systematic review prepared for the U.S. Preventive Services Task Force | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2007-03-06_146_5/page/376 | journal = Ann. Intern. Med. | volume = 146 | issue = 5 | pages = 376–89 | year = 2007 | month = March | pmid = 17339623 | doi = }}</ref> [[Aspirin]] has been found to reduce the risk of death from cancer by about 7%.<ref name="pmid21144578">{{cite journal | author = Rothwell PM, Fowkes FG, Belch JF, Ogawa H, Warlow CP, Meade TW | title = Effect of daily aspirin on long-term risk of death due to cancer: analysis of individual patient data from randomised trials | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-1-7-2011_377_9759/page/31 | journal = Lancet | volume = 377 | issue = 9759 | pages = 31–41 | year = 2011 | month = January | pmid = 21144578 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)62110-1 }}</ref> Ang [[tagapigil ng COX-2]] ay maaaring magpabawa ng rate ng pagkakabuo ng [[polyp]] sa mga taong may [[familial adenomatous polyposis]] gayunpaman, ay nauugnay ang mga ito sa parehong mga adbersong epekto gaya ng mga NSAID.<ref name="pmid20594533">{{cite journal | author = Cooper K, Squires H, Carroll C, Papaioannou D, Booth A, Logan RF, Maguire C, Hind D, Tappenden P | title = Chemoprevention of colorectal cancer: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technol Assess | volume = 14 | issue = 32 | pages = 1–206 | year = 2010 | month = June | pmid = 20594533 | doi = 10.3310/hta14320 }}</ref> Ang pang-araw araw na paggamit ng[[tamoxifen]] o [[raloxifene]] ay naipakitang nagpapabawas ng pagkakaron ng [[kanser sa suso]] sa mataas na panganib na mga babae.<ref name="pmid19020189">{{cite journal | author = Thomsen A, Kolesar JM | title = Chemoprevention of breast cancer | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-health-system-pharmacy_2008-12-01_65_23/page/2220 | journal = Am J Health Syst Pharm | volume = 65 | issue = 23 | pages = 2221–8 | year = 2008 | month = December | pmid = 19020189 | doi = 10.2146/ajhp070663 }}</ref> Ang benepisyo laban sa panganib para sa [[tagapigil ng 5-alpha-reductase]] gaya ng [[finasteride]] ay hindi maliwanag.<ref name="pmid18425978">{{cite journal | author = Wilt TJ, MacDonald R, Hagerty K, Schellhammer P, Kramer BS | title = Five-alpha-reductase Inhibitors for prostate cancer prevention | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = | issue = 2 | pages = CD007091 | year = 2008 | pmid = 18425978 | doi = 10.1002/14651858.CD007091 }}</ref> Ang mga [[bitamina]] ay hidni natagpuang epektibo sa pag-iwas ng kanser,<ref name="pmid20939459">{{cite journal | author = | title = Vitamins and minerals: not for cancer or cardiovascular prevention | journal = Prescrire Int | volume = 19 | issue = 108 | pages = 182 | year = 2010 | month = August | pmid = 20939459 | doi = | url = http://english.prescrire.org/en/81/168/46461/0/2010/ArchiveNewsDetails.aspx?page=2 }}</ref> bagaman ang mababang mga lebel ng [[bitamina D]] ay nauugnay sa tumaas na panganib ng kanser.<ref name="pmid16595781">{{cite journal | author = Giovannucci E, Liu Y, Rimm EB, Hollis BW, Fuchs CS, Stampfer MJ, Willett WC | title = Prospective study of predictors of vitamin D status and cancer incidence and mortality in men | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2006-04-05_98_7/page/450 | journal = J. Natl. Cancer Inst. | volume = 98 | issue = 7 | pages = 451–9 | year = 2006 | month = April | pmid = 16595781 | doi = 10.1093/jnci/djj101 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|title=Vitamin D Has Role in Colon Cancer Prevention|accessdate=27 Hulyo 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061204052746/http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|archivedate=2006-12-04|url-status=live}}</ref> Whether this relationship is causal and vitamin D supplementation is protective is not determined.<ref name="pmid16595770">{{cite journal | author = Schwartz GG, Blot WJ | title = Vitamin D status and cancer incidence and mortality: something new under the sun | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2006-04-05_98_7/page/428 | journal = J. Natl. Cancer Inst. | volume = 98 | issue = 7 | pages = 428–30 | year = 2006 | month = April | pmid = 16595770 | doi = 10.1093/jnci/djj127 }}</ref> Ang pag-inom ng mga suplement na [[Beta-carotene]] ay natagpuang nagpapataas ng mga rate ng [[kanser sa baga]] sa mga mataas na panganib na tao.<ref name="pmid21738614">{{cite journal | author = Fritz H, Kennedy D, Fergusson D, Fernandes R, Doucette S, Cooley K, Seely A, Sagar S, Wong R, Seely D | title = Vitamin A and retinoid derivatives for lung cancer: a systematic review and meta analysis | journal = PLoS ONE | volume = 6 | issue = 6 | pages = e21107 | year = 2011 | pmid = 21738614 | pmc = 3124481 | doi = 10.1371/journal.pone.0021107 }}</ref> Ang suplementasyon ng [[asidong folic]] ay hindi natagpuang epektibo sa pag-iwas ng [[kanser sa colon]] at maaaring magpataas ng mga polyp sa colon.<ref name="pmid17551129">{{cite journal | author = Cole BF, Baron JA, Sandler RS, Haile RW, Ahnen DJ, Bresalier RS, McKeown-Eyssen G, Summers RW, Rothstein RI, Burke CA, Snover DC, Church TR, Allen JI, Robertson DJ, Beck GJ, Bond JH, Byers T, Mandel JS, Mott LA, Pearson LH, Barry EL, Rees JR, Marcon N, Saibil F, Ueland PM, Greenberg ER | title = Folic acid for the prevention of colorectal adenomas: a randomized clinical trial | url = https://archive.org/details/sim_jama_2007-06-06_297_21/page/2350 | journal = JAMA | volume = 297 | issue = 21 | pages = 2351–9 | year = 2007 | month = June | pmid = 17551129 | doi = 10.1001/jama.297.21.2351 }}</ref> ===Pagpapabakuna=== Ang mga [[bakuna]] ay binuo na nagpapaiwas ng ilang mga impeksiyon ng ilang mga virus. <ref name=vacc_facts_nci>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | title=Cancer Vaccine Fact Sheet | publisher=[[National Cancer Institute|NCI]] | date=8 Hunyo 2006 | accessdate=15 Nobyembre 2008 | archive-date=25 Oktubre 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081025003130/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | url-status=dead }}</ref> Ang bakuna ng [[Human papillomavirus]] ([[Gardasil]] at [[Cervarix]]) ay nagpapabawas ng panganib ng pagkakaron ng [[kanser sa cervix]].<ref name=vacc_facts_nci/> Ang bakuna para sa [[hepatitis B]] ay nagpapaiwas ng impeksiyon sa virus na hepatitis B virus at kaya ay nagpapabawas ng panganib ng [[kanser sa atay]].<ref name=vacc_facts_nci/> ect to breast cancer screening stating that routine mammography may do more harm than good.<ref name="CD001877">{{cite journal | author = Gøtzsche PC, Nielsen M | title = Screening for breast cancer with mammography | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = | issue = 1 | pages = CD001877 | year = 2011 | pmid = 21249649 | doi = 10.1002/14651858.CD001877.pub4 }}</ref> ==Pangangasiwa== Maraming mga opsiyon ng pangangasiwa para sa kanser ay umiiral na ang mga pangunahin sa mga ito ay kinabibilangan ng ''[[siruhiya]]''(surgery), ''[[kemoterapiya]]'', ''[[terapiyang radiasyon]]'' at ''[[pangangalagang paliatibo]]''. Kung aling mga paggamot ang ginagamit ay depende sa uri, lokasyon at grado ng kanser gayundin ang kalusugan at mga kahilingan ng pasyente. ===Kemoterapiya=== Ang isang pundamental na pilosopiya ng kombinasyon ng terapiya ng kanser ay ang iba't ibang mga droga o gamot ay gumagana sa pamamagitan ng iba't ibang [[cytotoksiko]]ng mga mekanismo at ang mga resulta ng paggamit ng maraming mga droga ay synerhistiko sa ilang digri. Dahil ang mga ito ay iba't ibang naglilimita ng dosis na mga epektong adberso, ang mga ito ay maaaring ibigay ng magkakasama sa buong mga dosis sa ''mga rehimeng kemoterapiya''.<ref>Mayer, RJ, Targeted therapy for advanced colorectal cancer -- more is not always better, N Engl J Med. 2009;360:623</ref> Ang terminong ''rehimeng induksiyon'' ay tumutukoy sa isang rehimeng kemoterapiya na ginagamit para sa simulang paggamot ng sakit. Ang isang ''rehimeng pagpapanatili''(maintenance) ay tumutukoy sa patuloy na paggamit ng kemoterapiya na ginagamit upang mabawasan ang mga tsansa ng pagbabalik ng isang kanser o upang maiwasan ang umiiral na kanser sa pagpapatuloy nito.<ref>{{Cite web |url=http://www.cancer.net/all-about-cancer/cancernet-feature-articles/treatments-tests-and-procedures/explaining-maintenance-therapy |title=Cancer.net - Explaining Maintenance Therapy |access-date=2012-08-28 |archive-date=2013-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131120062901/http://www.cancer.net/all-about-cancer/cancernet-feature-articles/treatments-tests-and-procedures/explaining-maintenance-therapy |url-status=dead }}</ref> Ang karaniwang mga rehimen sa kemoterapiya ang: {| class="wikitable" ! Pangalan!! Mga bahagi !! Halimbawa ng mga paggamit at iba pang mga komento |- | '''[[ABVD]]''' | Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[bleomycin]], [[vinblastine]], [[dacarbazine]] | [[Hodgkin's lymphoma]] |- | '''AC''' | Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]] | [[Breast cancer]] |- | '''[[BEACOPP]]''' | [[Bleomycin]], [[etoposide]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[procarbazine]], [[prednisone]] | [[Hodgkin's lymphoma]] |- | '''BEP''' | [[Bleomycin]], [[etoposide]], platinum agent ([[cisplatin|cisplatin (Platinol)]]) | [[Testicular cancer]], [[germ cell tumor]]s |- | '''CA''' | [[Cyclophosphamide]], Adriamycin ([[doxorubicin]]) (same as AC) | [[Breast cancer]] |- | '''CAF''' | [[Cyclophosphamide]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[fluorouracil]] (5-FU) | [[Breast cancer]] |- | '''CAV''' | [[Cyclophosphamide]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[vincristine]] | [[Lung cancer]] |- | '''[[CBV (chemotherapy)|CBV]]''' | [[Cyclophosphamide]], [[BCNU|BCNU (carmustine)]], VP-16 ([[etoposide]]) | [[Lymphoma]] |- | '''ChlVPP/EVA''' | [[Chlorambucil]], vincristine ([[Oncovin]]), [[procarbazine]], [[prednisone]], [[etoposide]], [[vinblastine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]) | [[Hodgkin's lymphoma]] |- | '''[[CHOP]]''' | [[Cyclophosphamide]], hydroxydaunorubicin ([[doxorubicin]]), vincristine ([[Oncovin]]), [[prednisone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''[[CHOP-R]]''' or '''R-CHOP''' | CHOP + [[rituximab]] | [[B cell]] [[non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''[[CHOP|COP]]''' or '''[[CHOP|CVP]]''' | [[Cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[prednisone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] in patients with history of [[cardiovascular disease]] |- | '''[[Cyclophosphamide, methotrexate and fluorouracil|CMF]]''' | [[Cyclophosphamide]], [[methotrexate]], [[fluorouracil]] (5-FU) | [[Breast cancer]] |- | '''[[COPP (chemotherapy)|COPP]]''' | [[Cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[procarbazine]], [[prednisone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''[[HyperCVAD|CVAD / HyperCVAD]]''' | [[Cyclophosphamide]], [[Vincristine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[dexamethasone]] | Aggressive [[non-Hodgkin lymphoma]], [[lymphoblastic lymphoma]], some forms of [[leukemia]] |- | '''EC''' | [[Epirubicin]], [[cyclophosphamide]] | [[Breast cancer]] |- | '''ECF''' | [[Epirubicin]], [[cisplatin]], [[fluorouracil]] (5-FU) | [[Gastric cancer]] and [[oesophageal cancer]] |- | '''EP''' | [[Etoposide]], platinum agent ([[cisplatin|cisplatin (Platinol)]]) | [[Testicular cancer]], [[germ cell tumor]]s |- | '''EPOCH''' | [[Etoposide]], [[prednisone]], [[Oncovin]], [[cyclophosphamide]], and [[hydroxydaunorubicin]] | [[Lymphomas]] |- | '''FEC''' | [[Fluorouracil]] (5-FU), [[epirubicin]], [[cyclophosphamide]] | [[Breast cancer]] |- | '''FL''' (Also known as Mayo) | [[Fluorouracil]] (5-FU), leucovorin ([[folinic acid]]) | [[Colorectal cancer]] |- | '''[[FOLFOX]]''' | [[Fluorouracil]] (5-FU), leucovorin ([[folinic acid]]), [[oxaliplatin]] | [[Colorectal cancer]] |- | '''[[FOLFIRI]]''' | [[Fluorouracil]] (5-FU), leucovorin ([[folinic acid]]), [[irinotecan]] | [[Colorectal cancer]] |- | '''[[ICE chemotherapy regimen|ICE]]''' | [[ifosfamide]], [[carboplatin]], [[etoposide]] (VP-16) | Aggressive [[lymphomas]], progressive [[neuroblastoma]] |- | '''ICE-R''' | [[ICE chemotherapy regimen|ICE]] + [[rituximab]] | High-risk progressive or recurrent [[lymphomas]] |- | '''m-BACOD''' | [[Methotrexate]], [[bleomycin]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[dexamethasone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''MACOP-B''' | [[Methotrexate]], leucovorin ([[folinic acid]]), Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[prednisone]], [[bleomycin]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''[[MOPP (medicine)|MOPP]]''' | [[Mechlorethamine]], Oncovin ([[vincristine]]), [[procarbazine]], [[prednisone]] | [[Hodgkin's lymphoma]] |- |'''MVAC''' | [[methotrexate]], [[vinblastine]], [[adriamycin]], [[cisplatin]] | Advanced [[bladder cancer]]<ref>{{Cite web |url=http://www.cancernetwork.com/bladder-cancer/content/article/10165/71963 |title=Archive copy |access-date=2012-08-28 |archive-date=2012-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109174736/http://www.cancernetwork.com/bladder-cancer/content/article/10165/71963 |url-status=dead }}</ref> |- | '''PCV''' | [[Procarbazine]], CCNU ([[lomustine]]), [[vincristine]] | [[Brain tumors]] |- | '''ProMACE-MOPP''' | [[Methotrexate]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]], [[etoposide]] + [[MOPP (medicine)|MOPP]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''ProMACE-CytaBOM''' | [[Prednisone]], [[doxorubicin]] ([[adriamycin]]), [[cyclophosphamide]], [[etoposide]], [[cytarabine]], [[bleomycin]], Oncovin ([[vincristine]]), [[methotrexate]], [[leucovorin]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''R-FCM''' | [[Rituximab]], [[fludarabine]], [[cyclophosphamide]], [[mitoxantrone]] | [[B cell]] non-Hodgkin lymphoma |- | '''[[Stanford V]]''' | [[Doxorubicin]], [[mechlorethamine]], [[bleomycin]], [[vinblastine]], [[vincristine]], [[etoposide]], [[prednisone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''Thal/Dex''' | [[Thalidomide]], [[dexamethasone]] | [[Multiple myeloma]] |- | '''TIP''' | [[Paclitaxel]], [[ifosfamide]], platinum agent [[cisplatin|cisplatin (Platinol)]] | [[Testicular cancer]], [[germ cell tumor]]s in salvage therapy |- | '''{{visible anchor|EE-4A}}''' | [[Vincristine]], [[Actinomycin]]<ref name=nci/> | [[Wilms' tumor]]<ref name=nci>[http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/wilms/HealthProfessional/Page5 Treatment of Wilms Tumor] at [[National Cancer Institute]]. Last Modified: 03/29/2012</ref> |- | '''{{visible anchor|DD-4A}}''' | [[Vincristine]], [[Actinomycin]], [[Doxorubicin]]<ref name=nci/> | [[Wilms' tumor]]<ref name=nci/> |- | '''VAC''' | [[Vincristine]], [[Actinomycin]], [[Cyclophosphamide]] | [[Rhabdomyosarcoma]] |- | '''VAD''' | [[Vincristine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[dexamethasone]] | [[Multiple myeloma]] |- | '''[[VAMP Regimen|VAMP]]''' | | [[Vincristine]] and others | [[Hodgkin's lymphoma]], [[leukemia]], [[multiple myeloma]] |- | '''{{visible anchor|Regimen I}}''' | [[Vincristine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[etoposide]], [[cyclophosphamide]] | [[Wilms' tumor]]<ref name=nci/> |- | '''VAPEC-B''' | [[Vincristine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[prednisone]], [[etoposide]], [[cyclophosphamide]], [[bleomycin]] | [[Hodgkin's lymphoma]] |- | '''VIP''' | [[Vinblastin]], [[ifosfamide]], platinum agent [[cisplatin|cisplatin (Platinol)]] | [[Testicular cancer]], [[germ cell tumor]]s |} ==Prognosis== {{See also|survivor ng kanser}} Ang kanser ay may reputasyon bilang isang nakamamatay na sakit. Kung kukunin ng buo, ang kalahati ng mga taong tumatanggap ng paggamot para sa masalakay(invasive) na kanser(hindi kasama ang [[carcinoma sa situ]]) at hindi-melanoma(mga [[kanser ng balat]]) ay namamatay sa kanser o sa paggamot nito.<ref name=Epi11/> Ang survival(pagpapatuloy na mabuhay) ay masahol sa mga maunlad na bansa.<ref name=Epi11/> Ang mga nakasurvive sa kanser ay may tumaas na panganib ng pagkakaron ng isang ikalawang pangunahing kanser mga dalawang beses na rate sa mga hindi kailanman na-diagnose ng kanser.<ref name="isbn1-55009-213-8" /> Ang tumaas na panganib ay pinaniniwalaang sanhi ng parehong mga panganib na paktor na lumikha ng unang kanser, sa isang bahagi ay sanhi ng paggamot ng unang kanser at potensiyal na kaugnay sa mabuting pagsunod sa pag-iiskreen.<ref name="isbn1-55009-213-8">{{cite book| editor=Frei, Emil; Kufe, Donald W.; Holland, James F.|author=Rheingold, Susan; Neugut, Alfred; Meadows, Anna| title=Holland-Frei Cancer Medicine| edition = 6th| publisher=BC Decker| location=Hamilton, Ont| year=2003| page=2399| isbn=1-55009-213-8|chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20948/| chapter=156: Secondary Cancers: Incidence, Risk Factors, and Management| accessdate=5 Nobyembre 2009}}</ref> Ang paghuhula ng maikli o mahabang survival ay mahirap at depende sa maraming mga paktor. Ang pinakamahalang mga paktor ang partikular na uri ng kanser ang edad at kabuuang kalusugan ng pasyente. Ang mga taong mahina at may iba pang mga problema sa kalusugan ay may maliit na rate ng survival kesa sa mga malusog na tao. Ang isang [[centenarian]](umabot sa 100 taong gulang o higit pa) ay hindi malamang na mabubuhay sa loob ng limang mga taon kahit pa ang paggamot ay matagumpay. Ang mga taong nag-uulat ng mas mataas na kalidad ng buhay ay may kagawiang mabuhay ng matagal.<ref>{{cite journal | author = Montazeri A | title = Quality of life data as prognostic indicators of survival in cancer patients: an overview of the literature from 1982 to 2008 | journal = Health Qual Life Outcomes | volume = 7 | issue = | pages = | year = 2009 | month = December | pmid = 20030832 | pmc = 2805623 | doi = 10.1186/1477-7525-7-102 }}</ref> Ang mga taong may mas mababang kalidad ng buhay ay maaaring maapektuhan ng [[depresyon]] at iba pang mga komplikasyon mula sa paggamot ng kanser o pagpapatuloy ng sakit na sumisira sa kalidad ng buhay ng mga ito at nagbabawas ng bilang ng buhay. Noong 2007, ang kabuuang gastos ng kanser sa Estados Unidos kabilang ang paggamot at hindi direktang mga gastos ng kamatayan(gaya ng pagkawala ng produktibidad sa trabaho) ay tinatayang $226.8 bilyon. Noong 2007, ang 32% ng mga [[Hispaniko]] at 10% ng mga bata na 17 taong gulang o mas bata rito ay walang kasiguruhan ng kalusugan(health insurance).<ref>{{cite web|url = http://journalistsresource.org/studies/society/health/cancer-facts-figures-2012/ |title = Cancer Facts and Figures 2012 |publisher = Journalist's Resource.org }}</ref> ==Epidemiolohoiya== {{Main|Epidemiolohiya ng kancer}} [[Image:Malignant neoplasms world map - Death - WHO2004.svg|thumb|Rate ng kamatayan mula sa malignanteng kanser kada 100,000&nbsp;mamamayan noong 2004.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2009 |work=World Health Organization |accessdate=11 Nobyembre 2009}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|walang datos}} {{legend|#ffff65|≤&nbsp;55}} {{legend|#fff200|55–80}} {{legend|#ffdc00|80–105}} {{legend|#ffc600|105–130}} {{legend|#ffb000|130–155}} {{legend|#ff9a00|155–180}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|180–205}} {{legend|#ff6e00|205–230}} {{legend|#ff5800|230–255}} {{legend|#ff4200|255–280}} {{legend|#ff2c00|280–305}} {{legend|#cb0000|≥&nbsp;305}} {{Multicol-end}} ]] Noong 2008, ang tinatayang 12.7&nbsp;milyong mga kanser ay nadiagnose(hindi kasama ang mga hindi-melanomang kanser sa balat at iba pang mga hindi-masalakay na kanser) at ang c7.6&nbsp;milyong katao ang namatay sa kanser sa buong mundo.<ref name=Epi11>{{cite journal | author = Jemal A, Bray, F, Center, MM, Ferlay, J, Ward, E, Forman, D | title = Global cancer statistics | journal = CA: a cancer journal for clinicians | volume = 61 | issue = 2 | pages = 69–90 | year = 2011 | month = February | pmid = 21296855 | doi = 10.3322/caac.20107 }}</ref> Ang kanser bilang isang pangkat ay nagpapaliwanag sa tinatayang 13% ng lahat ng mga kamatayan kada taon na ang pinaka karaniwang ang: [[kanser sa baga]](1.4 milyong kamatayan), [[kanser sa tiyan]](740,000 kamatayan), [[kanser sa atay]](700,000 kamatayan), [[kanser na colorectal]](610,000 kamatayan) at [[kanser sa suso]](460,000 kamatayan).<ref name="WHO">{{cite web | last =WHO | authorlink =World Health Organization | title =Cancer | publisher =World Health Organization |month=October | year=2010 | url =http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ | accessdate =5 Enero 2011}}</ref> Ito ay gumagawa sa masalakay na kanser na pangunahing sanhi ng kamatayan sa maunlad na mga bansa at ikalawang pangunahing sanhi ng kamatayan sa umuunlad na mga bansa.<ref name=Epi11/> Ang higit sa kalahati ng mga kaso ay nangyayari sa mga umuunlad na bansa.<ref name=Epi11/> Ang rate ng kanser na pandaigdigan ay tumataas na pangunahing sanhi ng tumatandang populasyon at mga pagbabago sa pamumuhay sa umuunlad na mga bansa.<ref name=Epi11/> Ang pinakamahalagang [[paktor ng panganib]] sa pagkakaroon ng kanser ang matandang edad.<ref name=Coleman>{{cite book|author=Coleman, William B. and Rubinas, Tara C.|editor=Tsongalis, Gregory J. and Coleman, William L.|title=Molecular Pathology: The Molecular Basis of Human Disease|url=https://archive.org/details/molecularpatholo0000unse_o1k3|publisher=Elsevier Academic Press|location=Amsterdam|year=2009|page=[https://archive.org/details/molecularpatholo0000unse_o1k3/page/66 66]|chapter=4|isbn=0-12-374419-9|oclc=}}</ref> Bagaman posible para sa kanser na tumama sa anumang edad, ang karamihan ng mga taong na-diagnose ng masalakay na kanser ay higit sa edad na 65.<ref name=Coleman /> Ayon sa mananaliksik ng kanser na si [[Robert A. Weinberg]], "''Kung tayo ay mabuhay nang sapat na matagal, sa mas lalong mabilis na panahon o kalaunang panahon, lahat tayo ay makakakuha ng kanser."'' <ref name=Weinberg>{{cite news| url = http://www.nytimes.com/2010/12/28/health/28cancer.html| title = Unearthing Prehistoric Tumors, and Debate| newspaper = [[The New York Times]]| date = 28 Disyembre 2010| author = Johnson, George}}</ref> Ang ilang mga ugnayan sa pagitan ng pagtanda at kanser ay itinuturo sa [[immunosenensiya]]ng <ref>{{cite journal | author = Pawelec G, Derhovanessian, E, Larbi, A | title = Immunosenescence and cancer | journal = Critical reviews in oncology/hematology | volume = 75 | issue = 2 | pages = 165–72 | year = 2010 | month = Aug | pmid = 20656212 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2010.06.012 }}</ref> pagtitipon ng mga pagkakamali sa [[DNA]] sa loob ng panahon ng buhay,<ref>{{cite book |author=Alberts, B, Johnson A, Lewis J, et al. |title=Molecular biology of the cell |publisher=Garland Science |location=New York |year=2002 |edition=4th |chapter=The Preventable Causes of Cancer |isbn=0-8153-4072-9 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26897/ |quote=A certain irreducible background incidence of cancer is to be expected regardless of circumstances: mutations can never be absolutely avoided, because they are an inescapable consequence of fundamental limitations on the accuracy of DNA replication, as discussed in Chapter 5. If a human could live long enough, it is inevitable that at least one of his or her cells would eventually accumulate a set of mutations sufficient for cancer to develop. |oclc= |doi= }}</ref> at mga nauugnay sa edad na mga pagbabago sa [[sistemang endokrina]].<ref>{{cite journal | author = Anisimov VN, Sikora, E, Pawelec, G | title = Relationships between cancer and aging: a multilevel approach | journal = Biogerontology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 323–38 | year = 2009 | month = Aug | pmid = 19156531 | doi = 10.1007/s10522-008-9209-8 }}</ref> Ang ilang mabagal na lumalagong mga kanser ay partikular na karaniwan. Ang mga pag-aaral ng [[autopsiya]] sa Europa at Asya ay nagpakitang hanggang 36% ng mga tao ay mayroong hindi nadiagnose at maliwanag na hindi mapanganib na [[kanser sa thyroid]] sa panahon ng kanilang mga kamatayan at ang 80% ng mga lalake ay nagkakaron ng [[kanser sa prostate]] sa edad na 80.<ref>{{cite book| author = Fraumeni, Joseph F.; Schottenfeld, David; Marshall, James M.| title = Cancer epidemiology and prevention| publisher = Oxford University Press| location = Oxford [Oxfordshire]| year = 2006| page = 977| isbn = 0-19-514961-0| oclc =}}</ref><ref>{{cite book| author = Bostwick, David G.; Eble, John N.| title = Urological Surgical Pathology| publisher = Mosby| location = St. Louis| year = 2007| page = 468| isbn = 0-323-01970-6| oclc =}}</ref> Dahil sa ang mga kanser na ito ay hindi nagsanhi ng kamatayan ng pasyente, ang pagtukoy sa mga ito ay kumakatawan sa labis na diagnosis kesa sa magagamit na pangangalagang medikal. Ang tatlong pinaka karaniwang mga kanser sa bata ang [[leukemia]] (34%), [[tumor sa utak]] (23%), at mga [[lymphoma]] (12%).<ref name=Euro10>{{cite journal | author = Kaatsch P, Sikora, E, Pawelec, G | title = Epidemiology of childhood cancer | journal = Cancer treatment reviews | volume = 36 | issue = 4 | pages = 277–85 | year = 2010 | month = June | pmid = 20231056 | doi = 10.1016/j.ctrv.2010.02.003 }}</ref> Ang mga rate ng kanser sa bata ay tumaas sa 0.6% kada taon sa pagitan ng 1975 hanggang 2002 sa Estados Unidos<ref>{{cite journal | author = Ward EM, Thun, MJ, Hannan, LM, Jemal, A | title = Interpreting cancer trends | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1076 | issue = | pages = 29–53 | year = 2006 | month = Sep | pmid = 17119192 | doi = 10.1196/annals.1371.048 | bibcode = 2006NYASA1076...29W }}</ref> at 1.1% kada taon sa pagitan ng 1978 at 1997 sa Europa.<ref name=Euro10/> == Tignan == * [[Metastasis]] * Ang [[:en:World Cancer Day|World Cancer Day]] ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing [[Pebrero 4]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kanser]] [[Kategorya:Sakit]] gwu4p6thtlrd749gbbc64zjkkyhu8p1 0 78255 2212823 2208736 2026-06-22T18:59:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212823 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = [[Pennsylvanian]] - Kamakailan {{fossil range|312|0}} | name = Mga reptil | image = Extant reptilia.jpg | image_width = 300px | image_caption = Direksiyon ng orasan mula itaas na kaliwa: [[Berdeng pagong]] (''Chelonia mydas''), [[Tuatara]] (''Sphenodon punctatus''), [[Buwayang Nilo]] (''Crocodylus niloticus''), at [[Sinai Agama]] (''Pseudotrapelus sinaitus''). | authority = [[Josephus Nicolaus Laurenti|Laurenti]], 1768 | subdivision_ranks = Extant subgroups | subdivision = *[[Lepidosauria]] ** [[Rhynchocephalia]] {{small|([[tuatara]] at kaugnay)}} ** [[Squamata]] {{small|([[butiki]] at [[ahas]])}} *[[Archosauria]] ** [[Crocodilia]] **[[Dinosauria]] ***[[Ibon|Aves]] {{small|See [[#Taksonomiya|text]] for extinct groups.}} | synonyms = * [[Sauropsida]] <small>[[Edwin Stephen Goodrich|Goodrich]], 1916</small> | includes = * [[Bird|Aves]] {{small|(birds, nested within Dinosauria)}} ----<center>''For extinct orders, see [[#Taksonomiya|text]]''</center> }} [[Talaksan:Tortoise-Hatchling.jpg|thumb|Ang mga reptil ay may mga itlog na [[amniota|amniotiko]] na may matigas o makatad na mga shell na nangangailangan ng [[panloob na pertilisasyon]]. ]] Ang mga '''Bayabag'''<ref>Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino, 1969.</ref> o '''Reptil''' (Ingles: '''Reptile''') ang mga kasapi ng [[Klase (biyolohiya)|klaseng]] '''Reptilia''' na binubuo ng mga [[amniota]] na mga hindi [[sinapsido]].<ref name="tudge">{{RefTudgeVariety}}</ref> Ang mga [[amniota]] ang mga [[bertebrata]] na may itlog na may [[amnion]] na isang dobleng membrano na pumapayag sa [[embryo]] na epektibong makahinga sa lupain. Ang ibon ay nabibilang sa grupo ng mga reptil dahil sa mga pag-aaral na [[kladistiko]]. Ang mga nabubuhay na reptil ay maitatangi mula sa ibang mga [[tetrapoda]] dahil ang mga ito ay [[ektotermiya|may malamig na dugo]] gayundin ay may mga [[scute]] o mga kaliskis. Ang mga reptil ay lumitaw sa panahong [[Carboniferous]] mga 320 hanggang 310 milyong taon ang nakalilipas. Ang mga ito ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa mas maunlad na [[Reptiliomorpha]] (na mga [[ampibyan]] na tulad ng mga reptil) na naging tumaas na umangkop sa buhay sa lupain. Mayroong maraming mga [[ekstinto]] o hindi na umiiral na pangkat ng reptil kabilang ang mga [[dinosawro]], [[pterosaur]] at mga pangkat pang-tubig gay ang mga [[ichthyosauro]]. Ang mga modernong reptil na nabubuhay sa kasalukuyan ay matatagpuan sa bawat kontinente ng daigdig maliban sa [[Antartiko]]. Ang karamihan sa mga uri ng reptil ay [[nangingitlog]] pero may mga uri ng ''[[squamata]]'' na nagsisilang ng buhay na supling. Nagagawa ito sa pamamagitan ng [[obobibiparidad]] (pagkupkop ng itlog sa katawan), o [[bibiparidad]] (pagsilang ng hindi gumagamit ng [[calcium|kalsipikadong]] itlog). Marami sa mga bibiparong uri ay pinapakain ang kanilang mga [[petus]] sa pamamagitan ng iba't ibang uri ng [[plasenta]] na katulad sa mga mamalya at inaalagaan ang mga anak. Ang laki ng mga nabubuhay na reptil ay mula sa ''[[Sphaerodactylus ariasae]]'', na hanggang 1.6&nbsp;cm (0.6 pulgada) hanggang sa ''[[Crocodylus porosus]]'' na maaaring umabot sa 6 m ang haba at bigat na lumalampas sa 1,000&nbsp;kg. Ang pag-aaral ng mga reptil ay tinatawag na '''[[herpetolohiya]]'''. Ang apat na kasalukuyang nabubuhay na [[orden]] nito ang: * '''[[Crocodilia]]''', mga [[buwaya]]: 23 espesye * '''[[Sphenodontia]]''', ang ([[tuatara]] mula sa [[Bagong Selanda]]): 2 espesye * '''[[Squamata]]''', mga [[butiki]] at [[ahas]]: tinatayang mga 9,100 espesye * '''[[Testudines]]''', mga [[pagong]]: higit sa 300 espesye Bagaman ang mga [[ibon]] ay may scute sa mga paa nito at nangingitlog, ang mga ibon ay historikong hindi isinama sa mga reptil dahil ang mga ito ay may mainit na dugo. Kaya ang mga ibon ay hindi nakatala sa itaas. Gayunpaman, ang ilang mga reptil ay mas malapit na nauugnay sa mga ibon kesa sa ibang mga reptil. Ang mga [[buwaya]] ay mas malapit na nauugnay sa mga ibon kesa sa mga [[butiki]]. Ang mga manunulat ng kladistika na nagnanais ng isang mas nagkakaisang(monopiletikong) pagpapangkat ay minsang nagsasama ng mga ibon ng may higit sa 10,000 espesye. Ang mga reptil ay mga [[berterbrata]]ng [[tetrapoda]] na may apat na hita o tulad ng mga [[ahas]] na walang hita na nag-ebolb mula sa mga ninuno nitong may apat na hita. Hindi tulad ng mga [[Amphibia|amipbyan]], ang mga reptil ay walang yugtong pangtubig sa larva. Sa tradisyonal, ang mga reptil ang isa sa tatlong mga klase ng [[amniota]] at ang iba pa ang mga [[mamalya]] at [[ibon]]. Sa gitnan ng ika-20 siglo, naging karaniwan na hatiin ang mga reptil sa apat na mga pangkat batay sa mga bukasan ng mga bungo nito. Gayunpaman, dahil ang mga reptil sa kahulugang tradisyonal ay mga ninuno ng parehong mga [[ibon]] at [[mamalya]], maraming mga taksonomista ay mas kamakailang kumuha ng isang pakikitungong kladistiko na nagnanais na ipangkat ang mga hayop ng ekslusibong batay sa pinagsasaluhang ninuno kesa sa pinagsasaluhang mga katangian. Ang orientasyong ito ay nagtulak sa ilan na lisanin ang mga reptil bilang isang sistematikong unit o muling ilarawan ang mga reptil sa paraang kinabibilangan ng mga [[ibon]]. == Ebolusyon ng mga reptil == === Pinagmulan === [[Talaksan:Hylonomus BW.jpg|thumb|Isang sinaunang reptil na ''[[Hylonomus]]'']] [[Talaksan:Europasaurus holgeri Scene 2.jpg|thumb|Eksenang [[Mesosoiko]] na nagpapakita ng tipikal na reptilong megafauna: mga [[dinosauro]] kabilang ''[[Europasaurus holgeri]]'', mga [[iguanodont]] at ''[[Archaeopteryx lithographica]]'' .]] Ang mga reptil ay unang lumitaw sa panahong [[Carboniferous]] mga 320-310 milyong taon ang nakalilipas. Ito ay nagmula sa mga masingaw na mga latian sa panahong Carboniferous nang ang mga unang reptil ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa mas maunlad na mga [[reptiliomorpha]]ng [[labyrinthodontia|labyrinthodont]].<ref name="Laurin 1995 165–223">{{cite journal|last=Laurin|first=M.|author2=Reisz, R. R.|year=1995|title=A reevaluation of early amniote phylogeny|url=|journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]]|volume=113|issue=2|pages=165–223|doi=10.1111/j.1096-3642.1995.tb00932.x}} ([http://www.ingentaconnect.com/content/ap/zj/1995/00000113/00000002/art00007 abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001143733/http://www.ingentaconnect.com/content/ap/zj/1995/00000113/00000002/art00007 |date=2007-10-01 }})</ref> Ang pinakamatandang alam na maaaring isang [[amniota]] o isang primitibong reptil kesa sa mas maunlad na [[ampibyan]] ang ''[[Casineria]]''.<ref>R. L. Paton, T. R. Smithson and J. A. Clack, "An amniote-like skeleton from the Early Carboniferous of Scotland", [http://www.nature.com/nature/journal/v398/n6727/abs/398508a0.html (abstract)], ''[[Nature (journal)|]]'' 398, 508-513 (8 April 1999)</ref><ref>Monastersky, R. (1999): Out of the Swamps, How early vertebrates established a foothold—with all 10 toes—on land. Science News, Vol. 155, No. 21, p. 328. [http://www.sciencenews.org/sn_arc99/5_22_99/bob1.htm article]</ref> Ang sunod sunod na mga bakas ng paa mula sa fossil strata(mga patong ng bato) sa [[Nova Scotia]] na pinetsahan ng 315 milyong taon ang nakalilipas ay nagpapakita ng tipikal na mga daliri ng paang reptilyan at mga bakas ng mga kaliskis.<ref>Falcon-Lang, H.J., Benton, M.J. & Stimson, M. (2007): Ecology of early reptiles inferred from Lower Pennsylvanian trackways. ''[[Journal of the Geological Society]]'', London, 164; no. 6; pp 1113-1118. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_200711/ai_n21137484/?tag=content;col1 article]{{dead link|date=February 2012}}</ref> Ang mga bakas ng paang ito ay itinuturo sa ''[[Hylonomus]]'' na ang pinakamatandang hindi pinagdududahang alam na reptil.<ref>{{cite web|url=http://www.sflorg.com/sciencenews/scn101707_01.html |title=Earliest Evidence For Reptiles |publisher=Sflorg.com |date=2007-10-17 |accessdate=2010-03-16}}</ref> It was a small, lizard-like animal, about 20 to 30&nbsp;cm (8–12&nbsp;in) long, with numerous sharp teeth indicating an insectivorous diet.<ref name=EoDP>{{cite book |editor=Palmer, D.|year=1999 |title= The Marshall Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs and Prehistoric Animals|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_y8e7|publisher= Marshall Editions|location=London|page= [https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_y8e7/page/62 62]|isbn= 1-84028-152-9}}</ref> Ang ibang mga halimbawa ng reptil ay kinabibilangan ng ''[[Westlothiana]]'' (Sa ngayon ay itinuturing na [[Reptiliomorpha|reptiliomorph na ampibyan]] kesa sa isang totooong [[amniota]]<ref>Ruta, M.; Coates, M.I. & Quicke, D.L.J. (2003): Early tetrapod relationships revisited. ''Biological Review'' no 78: pp 251-345.[http://pondside.uchicago.edu/oba/faculty/coates/5.RutCoaQuick2003.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522124644/http://pondside.uchicago.edu/oba/faculty/coates/5.RutCoaQuick2003.pdf |date=2008-05-22 }}</ref> at ang ''[[Paleothyris]]'' na parehong may magkatulad na anyo ng katawan at ipinagpapalagay na may magkatulad ng mga kagawian. === Paglitaw ng mga reptil === Ang mga pinakaunang reptil ay malaking nasapawan ng mas malaking mga ampibyan ng gaya ng ''[[Cochleosaurus]]'' at ang mga ito ay nanatiling isang maliit at hindi mapapansing bahagi ng fauna hanggang sa Pagguho ng Ulang Gubat ng Carboniferous.<ref name="SahneyBentonFalconLang 2010RainforestCollapse">{{cite journal | url=http://geology.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/38/12/1079 | author= Sahney, S., Benton, M.J. & Falcon-Lang, H.J. | year=2010 | title= Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica | journal=Geology | doi=10.1130/G31182.1 | volume = 38 | pages = 1079–1082 | format=PDF | issue=12}}</ref> Ang biglaang pagguho na ito ay umapekto sa ilang malalaking mga pangkat. Ang mga ampibyan ay partikular na napinsala samantalang ang mga reptil ay nakapagpatuloy ng mas mabuti dahil ang mga ito ay nakaangkop sa sumunod na mas tuyong kondisyon. Ang mga ampibyan ay nangailangang bumalik sa katubigan upang mangitlog. Salungat dito, ang mga reptil na ang mga itlog ay nag-aangkin ng isang shell na pumapayag sa mga ito na mailagay sa lupain ay mas mahusay na nakaangkop sa mga bagong kondisyon. Ang mga reptil ay nagkamit ng mga bagong niche sa mas mabilis na rate kesa sa bago ang pagguho at sa isang higit na mas mabilis kesa sa mga ampibyan. Ang mga ito ay nakapag ebolb ng mga stratehiyang pang pagkain kabilang ang herbiboriya(pagkain ng halaman) at karniboriya(pagkain ng karne). Sa nakaraan, ang mga reptil ay tanging mga insektibora(kumakain ng insekto) at piscibora(kumakain ng isda).<ref name="SahneyBentonFalconLang 2010RainforestCollapse"/> Mula sa puntong ito at tuloy tuloy, ang mga reptil ay nanaig sa mga pamayanan at may mas malaking dibersidad kesa sa mga ampibyan. Ito ang naglatag ng mga kondisyon para sa [[Mesosoiko]] na kilala bilang ang 'Panahon ng mga Reptil'.<ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates">{{cite journal | url=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html | author=Sahney, S., Benton, M.J. and Ferry, P.A. | year=2010 | title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land | journal=Biology Letters | doi=10.1098/rsbl.2009.1024 | volume=6 | pages=544–547 | format=PDF | issue=4 | pmid=20106856 | pmc=2936204 | access-date=2012-10-06 | archive-date=2015-11-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151106230121/http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html | url-status=dead }}</ref> Ang isa sa pinakamahusay na alam na sinaunang reptil ang [[Mesosaurus]] na isang henus mula sa Simulang [[Permian]] na bumalik sa katubigan at kumakain ng mga isda. === Mga anapsida, synapsida, diapsida at sauropsida === [[Talaksan:Skull comparison.png|thumb|left|A = Anapsid, B = Synapsid, C = Diapsid]] [[Talaksan:Captorhinus aguti p.jpg|thumb|right|Ang unang mga reptil ay may uring [[anapsida]] ng bubong ng bungo gaya ng makikita sa henus na lumitaw sa panahong [[Permian]] na ''[[Captorhinus]]'']] Ang mga sinaunang reptil ay nagpanatili ng bungong [[anapsid]] na namana ng mga ito sa mga ninuno nitong [[ampibyan]].<ref name="Coven">Coven, R (2000): History of Life. [[Blackwell science]], Oxford, UK. [http://books.google.com/books?id=qvyBS4gwPF4C&lpg=PA154&ots=CbCxyrJdo0&dq=diapsids%20ancestors%20synapsids&pg=PA154#v=onepage&q=diapsids%20ancestors%20synapsids&f=false p 154] from Google Books</ref> Ang uri ng bungong ito ay may [[bubong ng bungo]] na tanging may mga butas para sa mga butas ng ilog at mga mata at isang [[matang pineal]].<ref name="Romer, A 1977">[[Alfred Romer|Romer, A.S]]. & T.S. Parsons. 1977. ''The Vertebrate Body.'' 5th ed. Saunders, Philadelphia. (6th ed. 1985)</ref> Ang mga hayop na ito ay pangkalahatang tinuturing na mga [[anapsida]] at bumubuo ng [[paraphyly|parapyletikong]] basikong stock kung saan ang ibang mga pangkat ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula dito.<ref name=modestoanderson2004>{{cite journal | last1 = Modesto | first1 = S.P. | last2 = Anderson | first2 = J.S. | year = 2004 | title = The phylogenetic definition of Reptilia | url = http://sysbio.oxfordjournals.org/content/53/5/815.full | journal = Systematic Biology | pmid = 15545258 | volume = 53 | issue = 5| pages = 815–821 | doi = 10.1080/10635150490503026 }}</ref> Sa napaka sandaling panahon pagkatapos na lumitaw ang mga unang reptil, ang isang lipi(lineage) na tinatawag na [[synapsida]] ay humiwalay at inilalarawan ng isang temporal na bukasan sa bungo sa likod ng bawat mata upang magbigay ng lugar para sa paggalaw ng masel ng panga. Ang mga ito ang mga "tulad ng [[mamalya]]ng reptil" na kalaunang nagpalitaw sa mga totoong mga [[mamalya]].<ref>van Tuninen, M. & Hadly, E.A. (2004): Error in Estimation of Rate and Time Inferred from the Early Amniote Fossil Record and Avian Molecular Clocks. ''Journal of Mulecular Biology'', no 59: pp 267-276 [http://www.stanford.edu/group/hadlylab/pdfs/vantuinenhadlyJME04.pdf PDF]</ref> Sa sandaling pagkatapos nito, ang isa pang pangkat ay nag-ebolb ng parehong katangian na sa pagkakataong ito ay may isang dobleng bukasan sa likod ng bawat mata na nagbigay sa mga ito ng pangalang [[diapsida]]("dalawang arko") .<ref name=Coven/> Ang tungkulin ng mga butas sa mga pangkat na ito ay upang pagaanin ang bungo at magbigay ng lugar para makagalaw ang mga masel ng panga na pumayag sa mga ito na magkaroon ng isang mas malakas na pagkagat.<ref name="Romer, A 1977"/> Ang mga diapsida at mga reptilong anapsida pabalik sa [[huling karaniwang ninuno]] ng mga diapsida at synapsida ay inuri bilang mga "totoong reptilong" [[sauropsida]].<ref name="goodrich1916">{{cite journal|last=Goodrich|first=E.S.|title=On the classification of the Reptilia|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume= 89B|pages=261–276|year=1916|doi=10.1098/rspb.1916.0012|issue=615}}</ref> Ang mga [[pagong]] ay tradisyonal na pinaniniwalaang mga nagpatruloy na anapsidang reptilyan sa basehan ng istraktura ng bungo nito.<ref>{{cite book|last=Benton|first=M. J.|author2=|authorlink=|title=[[Vertebrate Paleontology (Benton)|Vertebrate Paleontology]]|edition=2nd|publisher=Blackwell Science Ltd|location=London|year=2000|isbn=0-632-05614-2|series=}}, 3rd ed. 2004 ISBN 0-632-05637-1</ref> Ang mga dahilan para sa pag-uuring ito ay pinagtalunan na ang ilan ay nangatwiran ang mga pagong ay mga dipasida na bumalik sa primitibong estadong ito upang mapabuti ang armor ng mga ito(tingnan ang [[Parareptilia]]).<ref name="Laurin 1995 165–223"/> Ang mga kalaunang [[morpolohiya (biolohiya)|morpolohikal]] na mga pag-aaral pilohenetiko ay matibay na naglagay ng mga pagong sa loob ng diapsida.<ref name = "Rieppel">{{cite journal |author=Rieppel O, DeBraga M |title=Turtles as diapsid reptiles |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-12-05_384_6608/page/452 |journal=Nature |volume=384 |issue= 6608|pages=453–5 |year=1996 |doi=10.1038/384453a0 |ref=harv}}</ref> Ang lahat ng mga pag-aaral [[pilohenetikang molekular]] ay malakas na kumukumpirma sa paglalagay ng mga pagong sa loob ng diapsida na pinakakaraniwan ay isang kapatid na pangkat sa mga [[arkosauro]].<ref name = "Zardoya">{{cite journal| last=Zardoya| first=R.| author2=Meyer, A.| year=1998|title=Complete mitochondrial genome suggests diapsid affinities of turtles| journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proc Natl Acad Sci U S A]]| issn=0027-8424| volume=95| issue=24| pages=14226–14231| doi=10.1073/pnas.95.24.14226| pmid=9826682| pmc=24355| ref=harv}}</ref><ref name = "Iwabe">{{Cite journal | last = Iwabe | first = N. | authorlink = | author2 = Hara, Y.; Kumazawa, Y.; Shibamoto, K.; Saito, Y.; Miyata, T.; Katoh, K. | title = Sister group relationship of turtles to the bird-crocodilian clade revealed by nuclear DNA-coded proteins | journal = [[Molecular Biology and Evolution]] | volume = 22 | issue = 4 | pages = 810–813 | publisher = | date = 2004-12-29 | url = http://mbe.oxfordjournals.org/content/22/4/810.long | issn = | doi = 10.1093/molbev/msi075 | pmid = 15625185 | accessdate = 2010-12-31}}</ref><ref name = "Roos">{{Cite journal | last = Roos | first = Jonas | authorlink = | author2 = Aggarwal, Ramesh K.; Janke, Axel | title = Extended mitogenomic phylogenetic analyses yield new insight into crocodylian evolution and their survival of the Cretaceous–Tertiary boundary | journal = [[Molecular Phylogenetics and Evolution]] | volume = 45 | issue = 2 | pages = 663–673 | publisher = | date = Nov. 2007 | url =https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007-11_45_2/page/663| issn = | doi = 10.1016/j.ympev.2007.06.018 | pmid = 17719245 }}</ref><ref name = "Katsu">{{Cite journal | last = Katsu | first = Y. | authorlink = | author2 = Braun, E. L.; Guillette, L. J. Jr.; Iguchi, T. | title = From reptilian phylogenomics to reptilian genomes: analyses of c-Jun and DJ-1 proto-oncogenes | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 127 | issue = 2–4 | pages = 79–93 | publisher = | date = 2010-03-17 | url = | issn = | doi = 10.1159/000297715 | pmid = 20234127 | last3 = Guillette }}</ref> === Mga reptil ng panahong Permian === Sa pagsasara ng panahong [[Carboniferous]], ang mga reptil ang nanaig na faunang [[tetrapoda]]. Bagaman ang mga pang-lupaing [[reptiliomorpha]]ng labyrinthodont ay umiiral pa rin sa panahong ito, ang mga synapsida ay nag-ebolb ng unang totoong panlupaing megafauna(malalaking mga hayop) sa anyo ng mga [[pelycosauro]] gaya ng ''[[Edaphosaurus]]'' at karniborosong ''[[Dimetrodon]]''. Sa panahong Gitnang [[Permian]], ang klima ay naging mas tuyo na nagresulta sa pagbabago sa fauna: ang mga pelycosauro ay napalitan ng mga [[therapsida]].<ref name="autogenerated2001">''[[Edwin Harris Colbert|Colbert, E.H.]] & Morales, M. (2001): [[Evolution of the Vertebrates|Colbert's Evolution of the Vertebrates: A History of the Backboned Animals Through Time]]''. 4th edition. John Wiley & Sons, Inc, New York&nbsp;— ISBN 978-0-471-38461-8.</ref> Ang mga reptilong anapsida na ang mga malalaking bungo ay walang mga postorbital na butas ay patuloy na yumabong sa buong Permian. Ang mga [[pareiasauro]] ay umabot sa mga higanteng proporsiyon sa Huling Permian at kalaunan ay naglaho sa pagsasara ng panahong ito. Ang mga pagong ang mga posibleng nagpatuloy na pangkat nito.<ref name="autogenerated2001"/> Sa simula ng panahong ito, ang mga reptilong diapsida ay nahati sa dalawang mga pangunahing lipi, ang mga [[arkosauro]](mga ninuno ng mga [[buwaya]] at [[dinosauro]]) at ang mga [[lepidosauria|lepidosauro]](mga predesesor ng mga modernong [[ahas]], mga [[butiki]] at mga [[tuatara]]). Ang parehong pangkat na ito ay nanatiling tulad ng [[butiki]] at relatibong maliit at hindi mapapansin sa Permian. === Era na Mesosoiko, ang "Panahon ng mga Reptil" === Ang pagsasaraw ng panahong Permian ay nakakita ng pinakamalaking ekstinksiyong pang-masa na kilala bilang [[pangyayaring ekstinksiyon na Permian-Triassic]] na isang tumagal na pangyayari sanhi ng pagtitipon ng hindi bababa sa mga natatanging pulsong ekstinksiyon<ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction">{{cite journal | url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/275/1636/759.full.pdf | author=Sahney, S. and Benton, M.J. | year=2008 | title=Recovery from the most profound mass extinction of all time | journal=Proceedings of the Royal Society: Biological | doi=10.1098/rspb.2007.1370 | volume = 275 | pages = 759–65|format=PDF | pmid=18198148 | issue=1636 | pmc=2596898}}</ref> Ang karamihan ng mas naunang anapsida/synapsidang megafauna ay naglaho at napalitan ng mga diapsidang [[arkosauromorpha|arkosauromorph]]. Ang mga [[arkosauro]] ay inilalarawan ng mahabang mga likurang hita at tindig na patayo na ang mga sinaunang anyo nito ay medyo mukhang mga may mahabang hitang [[buwaya]]. Ang mga arkosauro ang nanaig na pangkat sa panahong [[Triasiko]] bagaman tumagal ng 30 milyong mga taon bago ang dibersidad ng mga ito ay naging kasing laki ng mga hayop na nabuhay sa Permian.<ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction"/> Ang mga arkosauro ay nag-ebolb sa mga [[dinosauro]] at [[pterosaur]] gayundin sa mga [[buwaya]] at [[phytosauro]]. Ang ilang mga dinosauro ay nag-ebolb sa mga pinakamalaking pang-lupaing hayop na kailanman nabuhay na gumawa sa era na [[Mesosoiko]] bilang ang "Panahon ng mga Reptil". Ang mga dinosauro ay nag-ebolb rin sa mga maliliit na anyo kabilang ang may balahibo(feathers) na mga [[theropoda]]. Sa panahong Gitnang [[Jurassic]], ang mga dinosauro ay nag-ebolb sa mga unang [[ibon]].<ref name="autogenerated2001"/> Ang mga diapsidang [[lepidosauromorpha|lepidosauromorph]] ay maaaring ninuo ng mga [[dagat pagong]].<ref>Gauthier J. A. (1994): ''The diversification of the amniotes''. In: D. R. Prothero and R. M. Schoch (ed.) Major Features of Vertebrate Evolution: 129-159. Knoxville, Tennessee: The Paleontological Society.</ref> Ang mga reptilong ito ay nag-ebolb sa [[sauropterygia]]n sa panahong Simulang [[Triasiko]] at sa mga [[ichtyhosauro]] sa panahong Gitnang [[Triasikio]]. Ang mga [[mosasauro]] ay nag-ebolb rin sa era na Mesosoiko at lumitaw sa panahong [[Kretaseyoso]]. Ang mga [[therapsida]] ay sumailalim sa papataas na presyur mula sa mga [[dinosauro]] sa Simulang [[Mesosoiko]] at nag-ebolb sa mas maliit at mas pang-gabing mga anyo. Ang mga [[mamalya]] ang tanging mga nagpatuloy na inapo ng therapsida sa Huling [[Kretaseyoso]]. [[Talaksan:Varanus priscus Melbourne Museum.jpg|thumb|Ang [[megalania]] ay isang higanteng karniborosang [[goanna]] o [[bayawak]] na marahil ay kasing haba ng 7 metro at tumitimbang ng hanggang 1,940 kilogramo.<ref>{{cite book |author=Molnar, Ralph E. |title=Dragons in the dust: the paleobiology of the giant monitor lizard Megalania |url=https://archive.org/details/dragonsindustpal0000moln |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |year=2004 |pages= |isbn=0-253-34374-7 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Maaring naenkwento ng mga sinaunang tao sa Australia ang reptilong ito.]] === Era na Cenosoiko === Ang pagsasara ng panahong Kretaseyoso ay nakakita ng pagkamatay ng megafaunang reptilyan sa era na [[Mesosoiko]] sa pangyayaring ekstinksiyong Kretaseyoso-Paleohene. Sa mga malalaking pang-dagat ng reptil, tanging ang mga [[dagat pagong]] ang natira at sa mga hindi pang-dagat ng reptil, tanging ang mga semi-akwatikong buwaya at ang katulad na ''[[Champsosaurus]]'' ay nakaligtas sa ekstinksiyon. Ang huli ay naging ekstinto sa panahong [[Mioseno]].<ref>{{cite journal |last=Evans |first=Susan E. |author2=and Klembara, Jozef |year=2005 |title=A choristoderan reptile (Reptilia: Diapsida) from the Lower Miocene of northwest Bohemia (Czech Republic) |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=25 |issue=1 |pages=171–184 |doi=10.1671/0272-4634(2005)025[0171:ACRRDF]2.0.CO;2 |issn=0272-4634 }}</ref> Sa madaming bilang ng mga dinosaurong nanaig sa [[Mesosoiko]], tanging ang mga maliit na may balahibong [[ibon]] ang nakapagpatuloy. Ang dramatikong paternong ekstinksiyong ito sa wakas ng "Panahon ng mga Reptil" ay tumungo sa "Panahon ng mga Mamalya". Ang mga mamalya at ibon ay pumuno ng mga walang laman ng niche na naiwan ng megafaunang reptilyan at bagaman ang dibersipikasyon ay bumagal, ang dibersipikasyon ng mamalya at ibon ay naging eksponensiyal.<ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates"/> Pagkatapos ng ekstinksiyon ng karamihan ng mga linya ng arkosauro at pang-dagat na reptil sa wakas ng Kretaseyoso, ang dibersipikasyon ng reptil ay nagpatuloy sa buong [[Cenosoiko]] na ang mga [[squamata]] ay sumailalim sa isang malaking [[radiasyong pag-aankop]] kesa sa nangyari sa mga [[Mesosoiko]]. Sa ngayon, ang mga [[squamata]] ang bumubuo ng karamihan ng mga nabubuhay na reptil (> 95%) na ang karamihan espesye ang mga [[butiki]].<ref name="The Reptile Database">{{cite web | url = http://www.reptile-database.org/ | title = The Reptile Database | accessdate = 9 Jan 2012}}</ref> May tinatayang 9,500 na mga nabubuhay na espesye ng reptil<ref name="The Reptile Database"/> kumpara sa malapit sa 5,500 espesye ng mga mamalyang nabubuhay ngayon(hindi kasama ang mga [[domestikasyon|domestikadong espesye]]).<ref>{{cite web|title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010)|url=http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf|work=[[IUCN Red List]], 2010|publisher=[[International Union for Conservation of Nature|IUCN]]|accessdate=3 June 2012|archive-date=21 Hulyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf|url-status=dead}}</ref> === Taksonomiya === Klasipikasyon ayon kay Benton, 2005.<ref name="benton2005">{{cite book|last=Benton|first=Michael J.|authorlink=Michael J. Benton|title=Vertebrate Palaeontology|edition=3rd|publisher=Blackwell Science Ltd.|location=Oxford|year=2005|isbn=0-632-05637-1|series=}}</ref><ref group="note" name="qualifier">Ang taksonomiya/piloheniyang ito ay hindi nagrereplekta sa modernong ebidensiyang molekular na naglalagay ng mga [[pagong]] sa loob ng [[diapsida]].</ref> * '''Series [[amniote|Amniota]]''' ** '''Class [[Synapsid]]a''' *** Order [[Pelycosaur]]ia[[Paraphyly|*]] *** Order [[Therapsida]] **** '''Class [[Mammal]]ia''' ** '''Class [[Sauropsida]]''' *** '''Subclass [[Anapsid]]a''' **** Order [[Testudines]] (turtles) **** A series of unassigned anapsid families, corresponding to [[Captorhinida]], [[Mesosaur]]ia and [[Procolophonomorpha]] *** '''Subclass [[Diapsid]]a''' **** Order [[Araeoscelidia]] **** Order [[Younginiformes]] **** '''Infraclass [[Ichthyosaur]]ia''' **** '''Infraclass [[Lepidosauromorpha]]''' ***** Superorder [[Sauropterygia]] ****** Order [[Placodont]]ia ****** Order [[Nothosaur]]oidea ****** Order [[Plesiosaur]]ia ***** Superorder [[Lepidosauria]] ****** Order [[Sphenodontia]] (tuatara) ****** Order [[Squamata]] (lizards & snakes) **** [[Talaksan:Youngosuchus restoration.jpg|thumb|right|''[[Vjushkovia]]'', a basal archosauropmorph]] '''Infraclass [[Archosauromorpha]]''' ***** Order [[Prolacertiformes]] ***** Division [[Archosaur]]ia ****** Subdivision [[Crurotarsi]] ******* Superorder [[Crocodylomorpha]] ******** Order [[Crocodilia]] ******** Order [[Phytosaur]]ia ******** Order [[Rauisuchia]] ******** Order [[Rhynchosauria]] ****** Subdivision [[Avemetatarsalia]] ******* Infradivision [[Ornithodira]] ******** Order [[Pterosaur]]ia ******** Superorder [[Dinosaur]]ia ********* Order [[Ornithischia]] ********* Order [[Saurischia]] ********** '''Class [[Bird|Aves]]''' === Piloheniya === Ang pinapakitang [[kladistika|kladogramo]] rito ay nagpapakita ng "puno ng pamilya" ng mga reptil at sumusunod sa isang pinasimpleng bersiyon ng mga relasyon na natuklasan nina Laurin at Gauthier (1996) na itinanghal bilang bahagi ng [[Tree of Life Web Project]],<ref name="tol">Laurin, M. and Gauthier, J.A. (1996). "Amniota. Mammals, reptiles (turtles, lizards, Sphenodon, crocodiles, birds) and their extinct relatives." Version 1 January 1996. ''http://tolweb.org/Amniota/14990/1996.01.01 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402065142/http://tolweb.org/Amniota/14990/1996.01.01 |date=2008-04-02 }} in'' The Tree of Life Web Project, ''http://tolweb.org/''</ref> with information on the relationships of the most primitive reptiles after Muller and Reisz (2006).<ref name=muller&reisz2006>Muller, J. and Reisz, R.R. (2006). "The phylogeny of early eureptiles: Comparing parsimony and Bayesian approaches in the investigation of a basal fossil clade." ''Systematic Biology'', '''55'''(3):503-511. {{doi|10.1080/10635150600755396}}</ref><ref group="note" name="qualifier"/> {{clade| style=font-size:100%;line-height:80% |label1='''Amniota''' |1={{clade |1='''[[Synapsid]]a''' |label2='''Reptilia''' |2={{clade |label1=<span style="color:white;">unnamed</span> |1={{clade |label1=[[Anapsida]] (=[[Parareptilia]]) |1={{clade |1=[[Mesosaur]]idae |label2=<span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=[[Millerettid]]ae |label2=<span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=Lanthanosuchidae |label2=<span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=Nyctiphruretia |label2=<span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=[[Pareiasaur]]ia |2=Procolophonoidea }} |3=?[[Testudines]] (mga [[pagong]], tortoise, at terrapin) }} }} }} }} |label2=[[Eureptilia]] |2={{clade |1=[[Captorhinidae]] |label2=[[Romeriida]] |2={{clade |1=[[Protorothyrididae]] |label2=[[Diapsid]]a |2={{clade |1=[[Araeoscelidia]] |label2= <span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=[[Younginiformes]] |label2=[[Sauria]] |2={{clade |1=?[[Ichthyosaur]]ia |2=?[[Sauropterygia]] |3=[[Lepidosauromorpha]] (mga [[butiki]], [[ahas]], [[tuatara]] at mga ekstintong kamag-anak nito) |4=[[Archosauromorpha]] (mga [[buwaya]], [[ibon]] at mga ekstintong kamag-anak nito ) }} }} }} }} }} }} }} }} }}<references group="note" /> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Hayop]] [[Kategorya:Chordata]] [[Kategorya:Reptilia]] pu6z7gzkroqy9znf4x44ryfhnydcryz 0 79527 2212743 2208521 2026-06-22T18:08:41Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212743 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Neanderthal |fossil_range = Gitna hanggang Huling [[Pleistoseno]] {{Fossil range|0.6|0.03}} |image= Homo sapiens neanderthalensis.jpg |image_caption = bungo ng Neandertal, [[La Chapelle-aux-Saints]] |status = <!--Fossil, so not listed on IUCN Red List--> |image2 = Neanderthalensis.jpg |image2_alt = 90px |image2_caption = Kalansay ng Neandertal, [[American Museum of Natural History]] |regnum = [[Animal]]ia |phylum = [[Chordate|Chordata]] |classis = [[Mammal]]ia |ordo = [[Primate]]s |familia = [[Hominidae]] |genus = ''[[Homo (genus)|Homo]]'' |species = '''''H. neanderthalensis''''' |binomial = ''Homo neanderthalensis'' |binomial_authority = [[William King (geologist)|King]], 1864 | synonyms = {{collapsible list|title=''Homo''| *''H. stupidus'' <br /><small>[[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1895<ref name=haeckel/></small> *''H. europaeus primigenius'' <br /><small>Wilser, 1898</small> *''H. primigenius'' <br /><small>[[Gustav Schwalbe|Schwalbe]], 1906<ref name=schwalbe>{{cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/126001#page/13|first=G.|last=Schwalbe|authorlink=Gustav Schwalbe|year=1906|title=Studien zur Vorgeschichte des Menschen|language=Aleman|trans-title=Studies on the history of man|publisher=Stuttgart, E. Nägele|doi=10.5962/bhl.title.61918|hdl=2027/uc1.b4298459}}</ref></small> *''H. antiquus'' <br /><small>Adloff, 1908</small> *''H. transprimigenius mousteriensis'' <br /><small>Farrer, 1908</small> *''H. mousteriensis hauseri'' <br /><small>[[Hermann Klaatsch|Klaatsch]] 1909<ref name=klaatsch>{{cite journal|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5864483g/f25.image.|first=H.|last=Klaatsch|authorlink=Hermann Klaatsch|year=1909|title=Preuves que l'''Homo Mousteriensis Hauseri'' appartient au type de Neandertal|trans-title=Evidence that ''Homo Mousteriensis Hauseri'' belongs to the Neanderthal type|language=Pranses|journal=L'Homme Préhistorique|volume=7|pages=10–16}}</ref><ref name="romeo1979">{{cite book |last=Romeo |first=Luigi |title=Ecce Homo!:A Lexicon of Man |publisher=John Benjamins Publishing Company |location=Amsterdam |year=1979 |page=92 |url=https://books.google.com/books?id=jj1iftPqCssC&pg=PA92 |isbn=978-9027220066 |via=Google Books (ebook) }}</ref></small> *''H. priscus'' <br /><small>[[Wilhelm Krause (anatomist)|Krause]], 1909</small> *''H. chapellensis'' <br /><small>[[Hugo Berthold von Buttel-Reepen|von Buttel-Reepen]], 1911</small> *''H. calpicus'' <br /><small>[[Arthur Keith|Keith]], 1911</small> *''H. acheulensis moustieri'' <br /><small>Wiegers, 1915</small> *''H. lemousteriensis'' <br /><small>Wiegers, 1915</small> *''H. naulettensis'' <br /><small>Baudouin, 1916</small> *''H. sapiens neanderthalensis'' <br /><small>Kleinshmidt, 1922</small> *''H. heringsdorfensis'' <br /><small>Werthe, 1928</small> *''H. galilensis'' <br /><small>Joleaud, 1931</small> *''H. primigenius galilaeensis'' <br /><small>Sklerj, 1937</small> *''H. kiikobiensis'' <br /><small>Bontsch-Osmolovskii, 1940</small> *''H. sapiens krapinensis'' <br /><small>Campbell, 1962</small> *''H. erectus mapaensis'' <br /><small>Kurth, 1965</small> }} {{collapsible list|title=''Palaeoanthropus''| *''P. neanderthalensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939>{{cite book|first=T.|last=McCown|first2=A.|last2=Keith|authorlink2=Sir Arthur Keith|year=1939|title=The stone age of Mount Carmel. The fossil human remains from the Levalloisso-Mousterian|volume=2|publisher=Clarenden Press}}</ref></small> *''P. heidelbergensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939/></small> *''P. ehringsdorfensis'' <br /><small>Paterson, 1940<ref name=mccown1939/></small> *''P. krapinensis'' <br /><small>Sergi, 1911<ref name=mccown1939/></small> *''P. palestinensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939/></small> *''P. europaeus'' <br /><small>Sergi, 1910</small> }} {{collapsible list|title=''Protanthropus''| *''P. atavus'' <br /><small>[[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1895</small> *''P. tabunensis'' <br /><small>Bonarelli, 1944</small> }} {{collapsible list|title=''Acanthropus''| *''A. neanderthalensis'' <br /><small>Arldt, 1915</small> *''A. primigenius'' <br /><small>[[Othenio Abel|Abel]], 1920</small> *''A. neanderthalensis'' <br /><small>[[William Boyd Dawkins|Dawkins]], 1926</small> }} | synonyms_ref = <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jE7gBAAAQBAJ&pg=PA508|first=F. S.|last=Szalay|first2=E.|last2=Delson|year=2013|title=Evolutionary history of the Primates|publisher=Academic Press|page=508|isbn=978-1-4832-8925-0}}</ref> |range_map = Range of Homo neanderthalensis.png |range_map_width = 220px |range_map_caption = Range of ''Homo neanderthalensis''. Eastern and northern ranges may extend to include Okladnikov in [[Altai Mountains|Altai]] and Mamotnaia in [[Bulubundukin ng Ural|Ural]] }} Ang mga '''Neanderthal''' (<small>English pronunciation</small> {{IPA-en|niˈændərˌθɔls||}}, {{IPA-en|niˈændərˌtɔls||}}, {{IPA-en|niˈændərˌtɑls||}} or {{IPA-en|neɪˈɑndərˌtɑls||}})<ref>''Neanderthl.'' (2012). Dictionary.com. Hinango noong 7 Setyembre 2012, from [http://dictionary.reference.com/browse/neanderthal?s=t link].</ref> ay isang hindi na umiiral ngayong espesye o subespesye sa loob ng henus na [[Homo (henus)|Homo]] at malapit na nauugnay sa mga [[Homo sapiens]](modernong tao). Ang mga ito ay alam mula sa mga specimen ng fossil na may petsa sa panahong [[Pleistocene]] at natagpuan sa Europa at sa mga bahagi ng kanluaran at sentral na Asya. Ang terminong Neanderthal na pagpapaikli ng ''taong Neanderthal'' ay minsang binabaybay na Neandertal na modernong baybay ng [[Lambak na Neander]] sa Alemanya kung saan ang espesyeng ito ay unang natuklasan. Ang mga Neanderthal ay alternatibong inuuri bilang isang subespesye ng [[Homo sapiens]] ('''''Homo sapiens neanderthalensis''''') o bilang isang hiwalay na espesye ng [[Homo]] ('''''Homo neanderthalensis''''').<ref name = "Tattersall">{{Cite journal|author=Tattersall I |author2= Schwartz JH |title=Hominids and hybrids: The place of Neanderthals in human evolution |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=96 |issue=13 |pages=7117–9 |date=Hunyo 1999 |pmid=10377375 |pmc=33580 |doi= 10.1073/pnas.96.13.7117|url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10377375 |accessdate=17 Mayo 2009|bibcode = 1999PNAS...96.7117T|quote= Thus, although many students of human evolution have lately begun to look favorably on the view that these distinctive hominids merit species recognition in their own right as ''H. neanderthalensis'' (e.g., refs. 4 and 5), at least as many still regard them as no more than a variant of our own species, ''H. sapiens''.}}</ref> Ang unang katangiang proto-Neanderthal ay lumitaw sa Europa mga 600,000–350,000 taon ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal| author = J. L. Bischoff |display-authors=et al. | year = 2003 | title = The Sima de los Huesos Hominids Date to Beyond U/Th Equilibrium (>350 kyr) and Perhaps to 400–500 kyr: New Radiometric Dates | journal = J. Archaeol. Sci. | issue = 30 | page = 275 | volume = 30 | doi = 10.1006/jasc.2002.0834}}</ref> Ang mga katangiang Proto-Neanderthal ay minsang pinapangkat sa isa pang espesyeng [[phenetika|phenetiko]] na ''[[Homo heidelbergensis]]'', o isang anyong migrante na o ''[[Homo rhodesiensis]]''. Ang pinakabatang mga natuklasang Neanderthal ay kinabibilangan ng Hyena Den (UK) na itinuturing na mas matanda sa 30,000 taon ang nakalilipas samantalang ang mga Neanderthal na [[Vindija]] (Croatia) ay muling pinetsahan sa pagitan ng 33,000 at 32,000 taon ang nakalilipas. Walang tiyak na mga specimen na mas bata sa 30,000 taon ang nakalilipas ay natagpuan. Gayunpaman, ang ebidensiya ng apoy ng mga Neanderthal sa Gibraltar ay nagpapakitan ang mga ito ay nagpatuloy doon hanggang 24,000 taon ang nakalilipas. Ang [[Cro-Magnon]] o mga labing kalansay ng sinaunang modernong tao na may katangiang Neanderthal ay natagpuan sa [[Lagar Velho]] (Portugal) at pinetsahan ng 24,500 tao ang nakalilipas at pinakahulugang mga indikasyon ng malawak na paghahalong mga populasyon.<ref>{{Cite journal|author=Duarte C |author2= Maurício J |author3= Pettitt PB |author4= Souto P |author5= Trinkaus E |author6= van der Plicht H |author7= Zilhão J |title=The early Upper Paleolithic human skeleton from the Abrigo do Lagar Velho (Portugal) and modern human emergence in Iberia |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=96 |issue=13 |pages=7604–9 |date=Hunyo 1999 |pmid=10377462 |pmc=22133 |doi=10.1073/pnas.96.13.7604 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10377462 |accessdate=16 Mayo 2009|bibcode = 1999PNAS...96.7604D }}</ref> Ang ilang mga pagtitipong kultural ay naiugnay sa mga Neanderthal sa Europa. Ang pinaka una ang [[kulturang kasangkapang batong Mousterian]] na may petsang mga 300,000 ang nakalilipas.<ref>Skinner, A., B. Blackwell, R. Long, M.R. Seronie-Vivien, A.-M. Tillier and J. Blickstein; New ESR dates for a new bone-bearing layer at Pradayrol, Lot, France; Paleoanthropology Society March 28, 2007</ref> Ang Huling mga artipaktong Mousterian ay natagpuan sa [[kweba ni Gorham]] sa timog na humaharap sa baybayin ng Gibraltar.<ref>{{Cite journal|doi=10.1038/nature05195 |date=Oktubre 2006 |author=Finlayson, C |author2= Pacheco, Fg |author3= Rodríguez-Vidal, J |author4= Fa, Da |author5= Gutierrez, López Jm |author6= Santiago, Pérez A |author7= Finlayson, G |author8= Allue, E |author9= Baena, Preysler J |author10= Cáceres, I |author11= Carrión, Js |author12= Fernández, Jalvo Y |author13= Gleed-Owen, Cp |author14= Jimenez, Espejo Fj |author15= López, P |author16= López, Sáez Ja |author17= Riquelme, Cantal Ja |author18= Sánchez, Marco A |author19= Guzman, Fg |author20= Brown, K |author21= Fuentes, N |author22= Valarino, Ca |author23= Villalpando, A |author24= Stringer, Cb |author25= Martinez, Ruiz F |author26= Sakamoto, T |title=Late survival of Neanderthals at the southernmost extreme of Europe |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-10-19_443_7113/page/850 |volume=443 |issue=7113 |pages=850–3 |issn=0028-0836 |pmid=16971951 |journal=Nature|bibcode = 2006Natur.443..850F }}</ref><ref>Outside Europe, Mousterian tools were made by both Neanderthals and early modern homo sapiens. (Donald Johanson & Blake Edgar (2006) ''From Lucy to Language'', Simon & Schuster, p. 272)</ref> Ang ibang mga kulturang kasangkapan na nauugnay sa Neanderthal ay kinabibilangan ng [[Châtelperronian]], [[Aurignacian]], at [[Gravettian]]. Ang mga kalaunang pagtitipong kasangkapang ito ay lumilitaw na unti unting umunlad sa loob ng mga populasyon kesa sa pagiging naipakilala ng mga bagong populasyon na dumating sa rehiyon.<ref>{{Cite journal |author=R.G. Bednarik |title=The Expulsion of Eve |journal=Developments in Primatology |pages=25–55 |year=2011 |doi=10.1007/978-1-4419-9353-3_2 |url=http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |accessdate=10 Nobyembre 2011 |quote=Timing it by the end of the fossils we choose to include with the "Neanderthals", or the stone tools we call Middle Paleolithic, would be another option, but the first end 28 ka ago, while the second marker could be set anywhere from 40 to 10 ka ago in Europe, and even much later elsewhere' page 45 |isbn=978-1-4419-9352-6 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123025/http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924123025/http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |date=2015-09-24 }}</ref> <gallery> File:Neanderthaler Gallo-Romeins Museum (Tongeren) 24-03-2018 14-23-16.jpg|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' <!-- File:Reconstructed Krapina Neanderthals, cropped.png|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' --> File:La Qhina 18 Rekonstruktion, Museum Neanderthal.jpg|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' File:Neanderthal distribution.jpg|Ang distribusyon ng Neanderthal </gallery> Ang [[kapasidad pang-bungo]] ng Neanderthal ay inakalang kasing laki na sa mga modernong tao at marahil ay mas malaki na nagpapakitan ang sukat ng [[utak]] ng mga ito ay maaaring maihahambing o mas malaki. Noong 2008, ang isang pangkat ng mga siyentipiko ay lumikha ng isang pag-aaral gamit ang isang [[tatlong dimensiyonal]] na tinulungan ng kompyuter na mga rekonstruksiyon ng mga sanggol na Neanderthal batay sa mga fossil na natagpuan sa Rusya at Syria. Ang pag-aaral ay nagpapakitang ang utak ng mga Neanderthal at modernong tao ay may parehong sukat sa kapanganakan ngunit sa pagtanda, ang utak ng Neanderthal ay mas malaki kesa sa utak ng modernong tao.<ref>{{Cite web|url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2008/09/neanderthal.html |title=Neanderthal Brain Size at Birth Sheds Light on Human Evolution |publisher=National Geographic |date=2008-09-09 |accessdate=2009-09-19}}</ref> Ang mga neanderthal ay higit na mas malakas sa mga modernong tao na may mga malalakas na mga braso at mga kamay.<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/459.shtml |title=Science & Nature—Wildfacts—Neanderthal |publisher=BBC |date= |accessdate=2009-06-21 |archiveurl=https://archive.today/20120719153404/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Neanderthal |archivedate=2012-07-19 |url-status=live }}</ref> Ang mga lalakeng Neanderthal ay may taas na {{Convert|164|–|168|cm|0|abbr=on}} at ang mga babaeng Neanderthal ay may taas na mga {{Convert|152|–|156|cm|0|abbr=on}}.<ref>{{Cite journal|author=Helmuth H |title=Body height, body mass and surface area of the Neanderthals |journal=Zeitschrift Für Morphologie Und Anthropologie |volume=82 |issue=1 |pages=1–12 |year=1998 |pmid=9850627 |doi= |url= }}</ref> Ang [[Proyekong Genome ng Neanderthal]] na inilimbag noong 2010 ay nagmumungkahing ang mga Neanderthal ay nag-ambag ng [[DNA]] sa [[anatomikong modernong mga tao]] na malamang ay sa pamamagitan ng pagtatalik sa pagitan ng mga Neanderthal at pinakaunang mga tao na kumalat mula sa Aprika. Ito ay pinaniniwalaang nangyari sa pagitan ng 80,000 at 50,000 ang nakalilipas o sa sandaling pagkatapos na ang mga proto-Eurasyano ay lumisan mula sa Aprika. Ayon sa pag-aaral, ang 1–4% ng genome ng populasyon ng mga tao na pumuno sa Eurasya ay inambag ng mga Neanderthal.<ref>{{cite book |first1=Gregory |last1=Cochran |first2=Henry |last2=Harpending |title=The 10,000 Year Explosion: How Civilization Accelerated Human Evolution |url=https://archive.org/details/10000yearexplosi0000coch |publisher=Basic Books |year=2009 |location=New York |quote=Logically, if admixture occurred at all, it had to happen somewhere in Neanderthal-occupied territory, which means Europe and Western Asia.}}</ref><ref name = "green"/><ref name = "BBC"/> Ang mga neanderthal ay [[ekstinto|naglaho]] noong mga 35,000 taong nakakaraan.<ref>http://www2.cnrs.fr/en/1415.htm</ref> == Klasipikasyon == Pinagtatalunan pa rin ng mga siyentipiko kung ang mga Neanderthal ay dapat uriin bilang ''Homo neanderthalensis'' bilang isang species ng henus na [[Homo]] o ''Homo sapiens neanderthalensis'' bilang subspecies ng [[Homo sapiens]]<ref name = "Tattersall" /> Ang ilang mga pag-aaral ng morpolohiya ay sumusuporta sa pananaw na ang ''H. neanderthalensis'' ay isang hiwalay na species at hindi isang subspecies ng H. sapiens.<ref name="Harvati">{{Cite journal|author=Harvati K |author2= Frost SR |author3= McNulty KP |title=Neanderthal taxonomy reconsidered: Implications of 3D primate models of intra- and interspecific differences |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=101 |issue=5 |pages=1147–52 |date= Pebrero 2004 |pmid=14745010 |pmc=337021 |doi=10.1073/pnas.0308085100 |url= |bibcode = 2004PNAS..101.1147H }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200509/s1450949.htm |title=Modern humans, Neanderthals shared earth for 1,000 years |date=1 Setyembre 2005 |accessdate=19 Setyembre 2006 |publisher=[[ABC News (Australia)]]}}</ref> Ang ebidensiya mula sa mga pag-aaral ng [[mitochondrial DNA]] ay pinakahulugang ebidensiya na ang mga neanderthal ay hindi isang subspecies ng Homo sapiens.<ref>{{Cite journal|author=Hedges SB |title=Human evolution. A start for population genomics |journal=Nature |volume=408 |issue=6813 |pages=652–3 |date=Disyembre 2000 |pmid=11130051 |doi=10.1038/35047193 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-12-07_408_6813/page/652}}</ref> Dahil ang mga species ay inilalarawan ng [[paghihiwalay na reproduktibo]], ang malakas na ebidensiya sa [[genome]] ng [[interbreeding]] sa pagitan ng dalawang mga species ay nagtulak sa ilang mga siyentipiko na uriin ang mga Neanderthal na isang subspecies ng ''H. sapiens''.<ref name = "Tattersall"/><ref name = "green"/><ref name = "BBC"/> Gayunpaman, may mga nadokumentong mga halimbawa ng mga makakabuo ng supling na [[hybrid]]isasyon sa pagitan ng mga species at [[introgresyon]] kaya hindi ito depinitibo. == Ebolusyon == Ang paghahambing ng mga [[DNA]] ng parehong mga Neanderthal at mga [[Homo sapiens]] ay nagmumungkahing sila ay hiwalay na sumanga mula sa isang karaniwang ninuno sa pagitan ng 400,000 at 100,000 taong nakakalipas. Ang ninunong ito ay pinaniniwalaang ang ''[[Homo heidelbergensis]]''.<ref>http://www.theguardian.com/science/2013/jun/02/why-did-neanderthals-die-out</ref> Ang H. heidelbergensis ay umiral sa pagitan ng 800,000 at 1,300,000 taong nakakalipas at patuloy na nabuhay hanggang 200,000 taong nakakalipas. Noong mga 400,000 taong nakakalipas, ang isang sanga ng H. heidelbergensis ay nag-ebolb tungo sa mga Neanderthal sa Europa<ref>http://www2.cnrs.fr/en/1494.htm</ref> at sa pagitan ng 200,000 at 100,000 taong nakakalipas, ang isang sanga ng H. heidelbergensis ay nag-ebolb naman tungo sa mga [[Homo sapiens]] (modernong tao) sa Aprika.<ref>{{cite web|url=http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-heidelbergensis|publisher=Smithsonian National Museum of Natural History|title=Homo heidelbergensis: Evolutionary Tree|accessdate=17 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/resources-rx/files/43feat_ancenct_human_occup_britain-3012.pdf|first=Chris|last=Stringer|title=The Ancient Human Occupation of Britain|publisher=Natural History Museum, London|accessdate=17 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite book|first=Chris |last=Stringer|authorlink=Chris Stringer|title=The Origin of our Species|url=https://archive.org/details/originofourspeci0000stri |pages=[https://archive.org/details/originofourspeci0000stri/page/26 26]–29, 202|publisher=Penguin|year=2011|isbn=978-0-141-03720-2}}</ref><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7/page/38 38]|title=From Lucy to Language|url=https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7|first1=Donald|last1=Johansson|first2=Blake|last2=Edgar|publisher=Simon & Schuster|year=2006|isbn=978-0-7432-8064-8}}</ref> == Genome == {{main|Proyektong genome ng Neanderthal}} Ang mga sinaunang imbestigasyon ay nakatuon sa [[DNA na mitokondriyal]] (mtDNA) na dahil sa striktong pagmamanang pang-ina at kalaunang pagiging marupok sa [[paggalaw henetiko]] ay ng isang limitadong halaga sa pagsusuri ng posibilidad ng pakikipagtalik ng mga Neanderthal sa mga taong [[Cro-Magnon]]. Noong 1997, nagawang makuha ng mga henetisista ang isang maliit na sekwensiya ng [[DNA]] mula sa mga butong Neanderthal mula mga 30,000 taon ang nakalilipas.<ref>Brown, Cynthia Stokes. Big History. New York, NY: The New Press, 2008. Print.</ref> Ang pagkuha ng mtDNA mula sa isang ikalawang specimen ay iniulat noong 2000 at hindi nagpakita ng tanda ng pagmula ng modernong tao mula sa mga Neanderthal.<ref name="Ovchinnikov">{{Cite journal|doi=10.1038/35006625 |date=Marso 2000 |author=Ovchinnikov, Iv |author2= Götherström, A |author3= Romanova, Gp |author4= Kharitonov, Vm |author5= Lidén, K |author6= Goodwin, W |title=Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-03-30_404_6777/page/490 |volume=404 |issue=6777 |pages=490–3 |issn=0028-0836 |pmid=10761915 |journal=Nature}}</ref> [[Talaksan:Neanderthal DNA extraction.jpg|right|thumb|Ang dalub-agham sa Max Planck Institute ay ineekstrakto ang DNA.]] Noong Hulyo 2006, ang [[Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] at [[454 Life Sciences]] ay nag-anunsiyo na kanilang isesekwensiya ang [[genome ng Neanderthal]] sa loob ng susunod na dalawang mga taon. Ang [[genome]] na ito ay inaasahang halos kasing sukat ng [[genome ng tao]] na mga 3 bilyong mga baseng pares at nagsasalo ng karamihan sa mga [[gene]] nito. Inasahang ang ang paghahambing ay magpapalawig ng pagkaunawa sa mga Neanderthal gayundin sa [[ebolusyon]] ng mga tao at [[utak]] ng tao.<ref>{{Cite news|title=Neanderthal genome project launches |url=http://www.msnbc.msn.com/id/13955661/ |date=20 Hulyo 2006 |accessdate=22 Agosto 2006 |last=Moulson |first=Geir |author2=[[Associated Press]] |publisher=[[MSNBC]]}}</ref> Sinubukan ni [[Svante Pääbo]] ang higit sa 70 mga specimen ng Neanderthal. Ang preliminaryong pagseskwensiyang DNA mula sa isang 38,000 taong gulang na pragmento ng buto ng isang [[femur]] na natagpuan sa [[Kwebang Vindija]], Croatia noong 1980 ay nagpapakita na ang mga Neanderthal at modernong tao ay nagsasalo ng 99.5&nbsp;ng kanilang [[DNA]]. Mula sa mga pagtatantiyang analsis ng mtDNA, ang dalawang espesyeng ito ay nagsasalo ng karaniwang ninuno (common ancestor) mga 500,000 taon ang nakalilipas. Ang isang artikulo<ref>{{Cite journal|author=Green RE |author2= Krause J |author3= Ptak SE |display-authors= et al. |title=Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-16_444_7117/page/330 |journal=Nature |volume=444 |issue=7117 |pages=330–6 |date=Nobyembre 2006 |pmid=17108958 |doi=10.1038/nature05336|bibcode = 2006Natur.444..330G }}</ref> na lumitaw sa hornal na [[Nature (journal)|''Nature'']] ay kumwenta na ang espesye ay humiwalay mga 516,000 taon ang nakalilipas samantalang ang mga fossil rekord ay nagpapakita ng isang panahon na mga 400,000 ang nakalilipas.<ref>{{Cite news|first=Nicholas |last=Wade |authorlink=Nicholas Wade |date=15 Nobyembre 2006 |title=New Machine Sheds Light on DNA of Neanderthals |url=http://www.nytimes.com/2006/11/15/science/16neanderthalcnd.html |work=[[The New York Times]] |accessdate=18 May 2009}}</ref> Ang isang pag-aaral noong 2007 ay nagpaurong ng punto ng paghihiwalay sa mga 800,000 taon ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal|author=Pennisi E |title=Ancient DNA. No sex please, we're Neandertals |journal=Science |volume=316 |issue=5827 |page=967 |date=Mayo 2007 |pmid=17510332 |doi=10.1126/science.316.5827.967a |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-05-18_316_5827/page/966}}</ref> Inihayag ni [[Edward Rubin]] ng [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] na ang kamakailang pagsubok ng genome ng DNA ng Neanderthal at tao ay magkatulad ng 99.5% hanggang sa halos 99.9%.<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=16 November 2006 |title=Neanderthal bone gives DNA clues |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/11/15/neanderthal.ap/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061118050935/http://edition.cnn.com/2006/TECH/science/11/15/neanderthal.ap/index.html |archivedate=18 November 2006 |publisher=CNN |accessdate=18 Mayo 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |first=Ker |last=Than |author2=[[LiveScience]] |date=15 Nobyembre 2006 |title=Scientists decode Neanderthal genes |url=http://www.msnbc.msn.com/id/15732243/ |publisher=[[MSNBC]] |accessdate=18 Mayo 2009 |archive-date=3 Enero 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103091513/http://www.msnbc.msn.com/id/15732243/ |url-status=dead }}</ref> Noong 16 Nobyembre 2006, ang [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] ay nag-isyu ng isang press release na nagmumungkahing ang mga Neanderthal at mga sinaunang tao ay malamang hindi nagtalik.<ref>{{cite press release |title=Neanderthal Genome Sequencing Yields Surprising Results And Opens A New Door To Future Studies |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]] |date=16 Nobyembre 2006 |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061116083223.htm |accessdate=31 Mayo 2009}}</ref> Sinikwensiya ni Edward M. Rubin na direktor ng U.S. Department of Energy's Lawrence Berkeley National Laboratory at ng Joint Genome Institute (JGI) ang isang praksiyon (0.00002) ng henomikang [[nukleyar na DNA]] (nDNA) mula sa isang 38,000 taong gulang femur ng Neanderthal. Kanilang kinwenta ang karaniwang ninuno na mga 353,000 taon ang nakalilipas at isang kumpletong paghihiwalay ng mga ninuno ng espesye na mga 188,000 ang nakalilipas.<ref name="Hayes">{{Cite news |first=Jacqui |last=Hayes |date=15 Nobyembre 2006 |title=DNA find deepens Neanderthal mystery |url=http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |work=Cosmos |accessdate=18 Mayo 2009 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326072705/http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326072705/http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |date=2009-03-26 }}</ref> Ang kanilang mga resulta ay nagpapakitang ang mga genome ng mga modernong tao at mga Neanderthal ay hindi bababa sa 99.5% na magkatulad ngunit sa pagkakatulad na henetiko ng mga ito at sa kabila na ang mga ito ay kapwa umiral sa parehong rehiyong heograpiko sa loob ng mga libong tao, hindi nakahanp si Rubin at ang kanyang pangkat ng anumang ebidensiya ng pagtatalik ng dalawa.<ref name="Hayes"/> Noong 2008, inilimbag ni Richard E. Green et al. mula [[Max Planck Institute]] for Evolutionary Anthropology sa Leipzig, Alemanya ang isang buong sekwensiya ng [[DNA na mitokondriyal]] ng Neanderthal at nagmungkahing ang "mga neanderthal ay may isang pangmatagalang epektibong populasyon na mas maliit kesa sa mga modernong tao".<ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.cell.2008.06.021 |date=Agosto 2008 |author=Green, Re |author2= Malaspinas, As |author3= Krause, J |author4= Briggs, Aw |author5= Johnson, Pl |author6= Uhler, C |author7= Meyer, M |author8= Good, Jm |author9= Maricic, T |author10= Stenzel, U |author11= Prüfer, K |author12= Siebauer, M |author13= Burbano, Ha |author14= Ronan, M |author15= Rothberg, Jm |author16= Egholm, M |author17= Rudan, P |author18= Brajković, D |author19= Kućan, Z |author20= Gusić, I |author21= Wikström, M |author22= Laakkonen, L |author23= Kelso, J |author24= Slatkin, M |author25= Pääbo, S |title=A complete Neandertal mitochondrial genome sequence determined by high-throughput sequencing |volume=134 |issue=3 |pages=416–26 |issn=0092-8674 |pmid=18692465 |pmc=2602844 |journal=Cell}}</ref> Sa pagsusulat sa ''Nature'' tungkol sa mga natuklasan nina Green et al, isinaad ni James Morgan na ang sekwensiyang mtDNA ay naglalaman ng mga pahiwatig na ang mga Neanderthal ay namuhay sa isang maliit at hiwalay na mga populasyon at malamang ay hindi nakipagtalik sa kanilang mga kapitbahay na tao.<ref>{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.0606966103 |author=Evans PD |author2= Mekel-Bobrov N |author3= Vallender EJ |author4= Hudson RR |author5= Lahn BT |title=Evidence that the adaptive allele of the brain size gene microcephalin introgressed into Homo sapiens from an archaic Homo lineage |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=103 |issue=48 |pages=18178–83 |date=Nobyembre 2006 |pmid=17090677 |pmc=1635020 |url= |bibcode=2006PNAS..10318178E}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Evans PD |author2= Gilbert SL |author3= Mekel-Bobrov N |author4= Vallender EJ |author5= Anderson JR |author6= Vaez-Azizi LM |author7= Tishkoff SA |author8= Hudson RR |author9= Lahn BT |title=Microcephalin, a gene regulating brain size, continues to evolve adaptively in humans |journal=Science |volume=309 |issue=5741 |pages=1717–20 |date=Setyembre 2005 |pmid=16151009 |doi=10.1126/science.1113722 |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-09_309_5741/page/1716|bibcode=2005Sci...309.1717E}}</ref> Sa parehong publikasyon, inihayag ni Svante Pääbo na sa nakaraang ginawa sa Max Planck Institute, ang "kontaminasyon ay talagang isang isyu" at kanilang kalaunang natanto na ang 11% ng kanilang sampol ay DNA ng modernong tao.<ref name = "Human genome tales">{{Cite journal|journal = Science |year = 2009 |volume = 32|issue = 5916|pages = 866–871 |doi = 10.1126/science.323.5916.866 |title = NEANDERTAL GENOMICS: Tales of a Prehistoric Human Genome |url = https://archive.org/details/sim_science_2009-02-13_323_5916/page/366 |author = Elizabeth Pennisi|pmid = 19213888}}</ref><ref name = "pmid19661919">{{Cite journal| pmid = 19661919|title = The Neandertal genome and ancient DNA authenticity | journal = EMBO J. |year = 2009| volume = 28 |issue = 17| pages = 2494–502 | url = http://www.nature.com/emboj/journal/v28/n17/abs/emboj2009222a.html |pmc = 2725275 | doi = 10.1038/emboj.2009.222 | author = Green RE |author2= Briggs AW |author3= Krause J |author4= Prüfer K |author5= Burbano HA |author6= Siebauer M |author7= Lachmann M |author8= Pääbo S.}}</ref> Simula nito, ang maraming mga gawang preparasyon ay isinagawa sa mga malilinis na area at ang 4 na baseng pares na mga tag ay idinagdag sa DNA sa sandaling ito ay nakuha upang ang DNA ng Neanderthal ay matukoy. Sa 3 bilyong mga naskwensiyang nucleotide, ang analisis ng mga ⅓ ay hindi napagkita ng paghahalo sa pagitan ng mga modernong tao at mga Neanderthal ayon kay Pääbo. Ito ay umayon sa gawa ni Noonan mula sa naunang dalawang taon. Ang uri ng [[microcephalin]] na karaniwan sa labas ng Aprika na iminungkahing ng pinagmulang Neanderthal at responsable sa mabilis na paglago ng utak sa mga tao ay hindi natagpuan sa mga Neanderthal. Hindi rin natagpuan ang uring [[MAPT]] na isang napakatandang uring pangunahing natagpuan sa mga Europeo.<ref name="Human genome tales"/> Gayunpaman, sa isang analisis ng isang unang drapto ng genome ng Neanderthal ng parehong pangkat na inilabas noong Mayo 2010 ay nagpapakitang may pagtatalik na nangyari sa pagitan ng mga Neanderthal at tao.<ref name = "green">{{Cite journal| author = Richard E. Green |display-authors=et al | title = A Draft Sequence of the Neanderthal Genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-05-07_328_5979/page/710 | journal = Science | volume = 328 | issue = 5979 | pages = 710–722 | year = 2010 | pmid = 20448178 | doi = 10.1126/science.1188021|bibcode = 2010Sci...328..710G }}</ref><ref name = "BBC">{{Cite news | last = Rincon | first = Paul | title = Neanderthal genes 'survive in us' | publisher = [[BBC]] | date = 2010-05-06 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8660940.stm | accessdate = 2010-05-07}}</ref> Ayon kay Pääbo na nanguna sa pag-aaral: "Tayong mga namumuhay sa labas ng Aprika ay nagdadala ng isang maliit na DNA ng Neanderthal sa atin". Ayon kay Dr. David Reich ng [[Harvard Medical School]], "ang proporsiyon ng minana sa Neanderthal na henetikong materyal ay mga 1 hanggang 4 na porsiyento. Ito ay napakaliit ngunit napaka tunay na proporsiyon ng lahing nasa mga hindi Aprikano ngayon". Ang pagsasaliksik na ito ay naghambing ng genome ng Neanderthal sa limang mga modernong tao mula sa Tsina, Pransiya, sub-saharan Aprika, at Papua New Guinea. Ang natagpuan ay ang mga 1 hanggang 4 na porsiyento ng mga [[gene]] ng mga hindi-Aprikano ay nagmula sa mga Neanderthal kumpara sa basenglinyang inilarawan ng dalawang mga Aprikano.<ref name = "green"/> Ito ay nagpapakitang may isang [[pagdaloy ng gene]] mula sa mga Neanderthal tungo sa mga modernong tao(i.e., pagtatalik sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito). Dahil sa ang tatlong mga hindi-Aprikanong genome ay nagpapakita ng isang magkatulad na proporsiyon ng mga sekwensiyang Neanderthal, ang pagtatalik ay dapat nangyari sa simula ng migrasyon ng mga modernong tao mula Aprika at marahil ay sa Gitnang Silangan. Walang ebidensiya para sa [[daloy ng gene]] sa direksiyong mula sa mga modernong tao tungo sa mga Neanderthal ay natagpuan. Ang huling resulta ay maasahan kung ang pag-uugnayan sa pagitan ng maliit na nagkokolonisang populasyon ng mga modernong tao at isang mas malaking residenteng populasyon ng mga Neanderthal. Ang isang labis na limitadong halaga ng pagtatalik ay maaaring magpaliwanag sa mga pagkakatuklas kung ito ay nangyari ng sapat na maaaga sa prosesong kolonisasyon.<ref name = "green"/> Bagaman ang pagtatalik ay nakikitang ang pinaka-[[parsimonya|parsimonyosong]] interpretasyon ng mga pagkakatuklas na henetiko, sinaad ng mga may akda na hindi konklusibong maalis ang alternatibong scenario kung saan ang pinagmulang populasyon ng mga hindi Aprikanong modernong tao ay mas malapit na kaugnay na sa mga Neanderthal kesa ang ibang mga Aprikano sanhi ng sinaunang mga paghahating henetiko sa loob ng Aprika.<ref name = "green"/> Kabilang sa mga [[gene]] na naipakitang iba sa pagitan ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao at mga Neanderthal ang ''[[RPTN]]'', ''[[SPAG17]]'', ''[[CAN15]]'', ''[[TTF1]]'' at ''[[PCD16]]''.<ref name = "green"/> == Pag-aasal == Ang mga Neanderthal ay gumawa ng labis na maunlad na mga kasangkapan,<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11408298|title=Neanderthals were able to 'develop their own tools'|first=Katia|last=Moskvitch|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=2010-09-24|accessdate=2010-10-01}}</ref> may isang [[wika]] (ang kalikasan nito ay pinagdedebatihan) at namuhay sa isang masalimuot na mga pangkat na nakikisalamuha. Ang lugar na arkeolohikal ng Moldova sa silangang Ukraine ay nagmumungkahing ang ilang mga Neanderthal ay nagtayo ng mga tirahan gamit ang mga buto ng hayop. Ang isang gusali ay gawa sa mga bungo ng [[mammoth]], mga panga, mga pangil, mga buto ng hita at may 25 sahig ng gawaan ng apoy sa loob.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | title = Neanderthals built homes with mammoth bones | work = Telegraph.co.uk | first = Richard | last = Gray | date = 18 Disyembre 2011 | access-date = 2012-09-08 | archive-date = 2014-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141008072707/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | url-status = dead }}</ref> Bagaman ang mga Neanderthal ay malaking mga [[karniborosa]],<ref name=neandercarnivore/><ref>{{Cite web |url=http://www.ploscollections.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0014769;jsessionid=B5ED8399160D7F46A7647ADE513F5B9C.ambra01 |title=Molar Macrowear Reveals Neanderthal Eco-Geographic Dietary Variation |access-date=2012-09-08 |archive-date=2012-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809000519/http://www.ploscollections.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0014769;jsessionid=B5ED8399160D7F46A7647ADE513F5B9C.ambra01 |url-status=dead }}</ref> at mga [[maninilang apeks]];<ref name=neanderapex/> ang mga pag-aaral ay nagpakitang ang mga Neanderthal ay nagluto ng mga gulay sa kanilang diyeta.<ref name="vegetable" /><ref name=Example2006>{{cite journal|last1=Henry|first1=A. G.|last2=Brooks|first2=A. S.|last3=Piperno|first3=D. R.|title=Microfossils in calculus demonstrate consumption of plants and cooked foods in Neanderthal diets (Shanidar III, Iraq; Spy I and II, Belgium)|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=108|issue=2|year=2010|pages=486–491|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1016868108}}</ref> Noong 2010, iniulat ng isang mananaliksik sa Estados Unidos ang pagkakatuklas sa isang nilutong materyang gulay sa ngipin ng isang bungong Neanderthal na sumasalungat sa mas naunang paniniwalang ang mga Neanderthal ay eksklusibo o halos eksklusibong mga karniborosa(kumakain ng karne)<ref name=neandercarnivore>{{Cite journal|author=Richards MP |author2= Pettitt PB |author3= Trinkaus E |author4= Smith FH |author5= Paunović M |author6= Karavanić I |title=Neanderthal diet at Vindija and Neanderthal predation: The evidence from stable isotopes |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=97 |issue=13 |pages=7663–6 |date=Hunyo 2000 |pmid=10852955 |pmc=16602 |doi=10.1073/pnas.120178997 |url= |bibcode = 2000PNAS...97.7663R }}</ref> at mga maninilang apeks.<ref name = neanderapex>{{Cite journal|title=Isotopic evidence for diet and subsistence pattern of the Saint-Césaire I Neanderthal: review and use of a multi-source mixing model.| author=Bocherens H |author2= Drucker DG |author3= Billiou D |author4= Patou-Mathis M |author5= Vandermeersch B.|journal=Hum Evol.|date=Hulyo 2005 |volume=49|issue=1|pages=71–87|pmid=15869783|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15869783|doi=10.1016/j.jhevol.2005.03.003}}</ref><ref name="vegetable">Ghosh, Pallab. "[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12071424 Neanderthals cooked and ate vegetables]." BBC News. 27 Disyembre 2010.</ref> == Anatomiya == {{Main|Anatomiya ng Neanderthal}} Ang anatomiya ng Neanderthal ay mas matipuno kesa sa [[anatomikong modernong mga tao]] at ang mga ito ay may kulang na [[neoteniya|neotenisadong]] mga bungo. <ref name="Montagu">Montagu, A. (1989). Growing Young. Bergin & Garvey: CT.</ref> [[Talaksan:Homo neanderthalensis 2 cogitas3d.png|thumb|Rekonstruksiyong pang mukha ng Neanderthal ni Cícero Moraes]] == Habitat at saklaw == Ang mga sinaunang Neanderthal ay namuhay sa [[Huling panahong glasyal]] na sumasakop sa mga 100,000 taon. Dahil sa nakapipinsalang mga epekto ng panahong yelo sa mga lugar ng Neanderthal, walang labis na alamn tungkol sa mga sinaunang espesye nito. Ang mga bansa kung saan ang mga labi nito ay alam ay kinabibilangan ng karamihan ng Europa na timog ng linya ng pagyeyelo kabilang ang timog na baybayin ng Gran Britanya,<ref name="dargie2007p9">{{Cite book|title=A History of Britain |url=https://archive.org/details/historyofbritain0000darg_v9w6 |first=Richard |last=Dargie |year=2007 |page=[https://archive.org/details/historyofbritain0000darg_v9w6/page/9 9] |oclc=124962416 |isbn=978-0-572-03342-2 |publisher=Arcturus |location=London}}</ref> Central Europe and the Balkans,<ref>{{cite press release |title=Ancient tooth provides evidence of Neanderthal movement |publisher=[[Durham University]] |date=11 Pebrero 2008 |url=http://www.dur.ac.uk/news/newsitem/?itemno=6163 |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref> ilang mga lugar sa Ukraine at sa kanlurang Rusya at silangan ng Europa sa Sibera hanggang sa mga [[Kabundukang Altai]] at timog hanggang sa [[Levant]] sa [[Ilog Indus]]. Tinatayang ang kabuuang populasyong ng Neanderthal sa buong habitat na ito ay may bilang na mga 70,000 sa rurok nito.<ref>O'Neill, Dennis. [http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_2.htm "Evolution of Modern Humans: Neanderthals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112024/https://www2.palomar.edu/anthro/homo2/mod_homo_2.htm |date=2018-12-26 }}, ''Palomar College'', 10 Hunyo 2011, hinango noong 21 Agosto 2011.</ref> Ang mga fossil ay hindi pa natatagpuan sa Aprika hanggang ngayon ngunit may mga natagpuan na medyo malapit sa Aprika sa parehong Gibralta at sa Levant. Sa ilang mga lugar sa Levant, ang mga labi ng Neanderthal ay may petsang pagkatapos na ang mga parehong lugar ay tinahanan ng mga modernong tao. Ang mga fossil ng mga [[mamalya]] sa parehong panahon ay nagpapakita ng mga umangkop (adapted) sa lamig na mga hayop na umiiral ng katabi ng mga Neanderthal na ito sa rehiyon ng Silangang Mediteranneo. Ito ay nagpapahiwatig na ang mga Neanderthal ay mas mahusay na nakaangkop ng biolohiko sa malamig na panahon kesa sa mga modernong tao at minsan ay nagpaalis sa mga modernong taong ito nang ang klima ay naging sapat na malamig.<ref name = "Jordan01">Jordan, P. (2001) ''Neanderthal: Neanderthal Man and the Story of Human Origins.'' The History Press {{ISBN|978-0-7509-2676-8}}.</ref> Ang mga ''Homo sapiens sapiens''ang lumilitaw na tanging mga uri ng tao sa Lambak ng Ilog Nilo sa mga panahong ito at ang mga Neanderthal ay hindi alam na namuhay sa timog kanluran ng modernong Israel. Nang ang karagdagang pagbabago sa klima ay nagsanhi ng mas mainit na temperatura, ang saklaw ng Neanderthal ay umurong sa hilaga kasama ng mga umangkop sa lamig na mga espesye ng hayop. Maliwanag na ang mga pinukaw ng panahong paglipat ng populasyong ito ay nangyari bago ang mga modernong tao ay nagkamit ng kapakinabangang pakikipagtunggali sa mga Neanderthal dahil ang mga paglipat ng populasyong ito ay nangyari sa loob ng mga sampung libong mga taon bago palitan ng mga modernong tao ang mga neanderthal sa kabila ng kamakailang ebidensiya ng pagtatalik ng mga modernong tao at Neanderthal.<ref name = "Jordan01" /> May mga hiwalay na pag-unlad sa linya ng tao sa ibang mga rehiyon gaya ng Katimugang Aprika na medyo katulad ng mga Neanderthal sa Europa at Kanlurang/Sentral na Sya ngunit ang mga taong ito ay hindi aktuwal na mga Neanderthal. Ang isang gayong halimbawa ang [[Kabwe skull|Rhodesian Man]] (''[[Homo rhodesiensis]]'') na umiral bago ang anumang mga Europeong Neanderthal ngunit may mas modernong hanay ng mga ngipin. Hanggang ngayon ay walang malapit na koneksiyon ang natagpuan sa pagitan ng mga parehong tao at ang mga Neanderthal sa Kanluran/Sentral na Eurasya kahit paano sa parehong panahon ng klasikong mga Eurasyanong Neanderthal. Ang ''H. rhodesiensis'' ay tila nag-ebolb nang hiwalay at mas nauna kesa sa klasikong mga Neanderthal sa isang kaso ng [[ebolusyong konberhente]]. Lumilitaw na hindi tama batay sa kasalukuyang pagsasaliksik at mga alam na natagpuang fossil na tukuyin ang anumang fossil sa labas ng Europa o Kanluran o Sentral na Asya bilang isang tunay na Neanderthal. Ang mga tunay na Neanderthal ay may alam na saklaw na posibleng lumalawig hanggang sa malayong silangan gaya ng Kabundukang Altai ngunit hindi mas malayo sa silangan o timog at maliwanag na hindi sa Aprika. Sa ano pa mang kaso, sa Aprika, ang lupaing malapit na timog ng saklaw ng Neanderthal ay inangkin ng mga modernong tao simula hindi bababa sa 160,000 bago ang kasalukuyan. Ang mga fossil ng klasikong Neanderthal ay natagpuan sa isang malaking area mula hilagang Alemanya hanggang Israel at mga bansang Meditarrano tulad ng Espanya<ref name=ArsuagaEtal>{{Cite journal|year=1989 |last1=Arsuaga |first1=J.L|last2=Gracia|first2=A|last3=Martinez |first3=I|last4=Bermudez de Castro|first4=J.M|last5=Rosas| first5=A|last6=Villaverde |first6=V|last7=Fumanal|first7=M.P |title=The human remains from Cova Negra (Valencia, Spain) and their place in European Pleistocene human evolution|journal=Journal of Human Evolution|volume=19|pages=55–92|doi=10.1016/0047-2484(89)90023-7|postscript=<!--None-->}}</ref> at Italya<ref name=MallegniPiperno&Segre1987>{{Cite journal|author=Mallegni, F. |author2= Piperno, M. |author3= Segre, A|year=1987|title=Human remains of ''Homo sapiens neanderthalensis'' from the Pleistocene deposit of Sants Croce Cave, Bisceglie (Apulia), Italy|url=https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1987-04_72_4/page/421 |journal=American Journal of Physical Anthropology |pmid=3111268|volume=72|issue=4|pages=421–429|doi=10.1002/ajpa.1330720402|postscript=<!--None-->}}</ref> sa timog at mula sa Inglatera at Portugal sa kanluran hanggang sa Uzbekistan sa silangan. Ang areang ito ay malamang na hindi lahat natirhan sa parehong panahon. Ang hilagang hangganan ng saklaw, sa partikular ay madalas na lumiit sa pagsisimula ng mga panahong malamig. Sa kabilang dako, ang hilagang hangganan ng saklaw nito na kinatawan ng mga fossil ay maaaring hindi ang tunay na hilagang hangganan na tinirhan ng mga ito dahil ang mukhang mga Gitnang Paleolitikong mga artipakto ay natagpuan ng mas malayo sa hilaga hanggang 60° N sa kapatagang Rusyano.<ref>{{Cite journal|author=Pavlov P |author2= Roebroeks W |author3= Svendsen JI |title=The Pleistocene colonization of northeastern Europe: a report on recent research |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=3–17 |year=2004 |pmid=15288521 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.002 |url= }}</ref> Ang kamakailang ebidensiya ay nagpalawig ng saklaw ng Neanderthal ng mga {{convert|1250|mi|km}} silangan tungo sa katimugang Mga Kabundukang Altai sa Siberia.<ref>{{Cite news|first=Nicholas |last=Wade |authorlink=Nicholas Wade |date=2 Oktubre 2007 |title=Fossil DNA Expands Neanderthal Range |url=http://www.nytimes.com/2007/10/02/science/02nean.html |work=[[The New York Times]] |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref><ref>{{Cite news|first=Kate |last=Ravilious |date=1 Oktubre 2007 |title=Neandertals Ranged Much Farther East Than Thought |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/10/070930-neanderthals.html |publisher=[[National Geographic Society]] |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|refs= <ref name=haeckel>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZXxZAAAAQAAJ&pg=PA601|first=E.|last=Haeckel|authorlink=Ernst Haeckel|year=1895|title=Systematische Phylogenie: Wirbelthiere|language=Aleman|page=601}}</ref> }} === Talaaklatan === * C. David Kreger ([[2000-06-30]]) [http://www.archaeologyinfo.com/homoneaderthalensis.htm Homo Neanderthalensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112020/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date=2018-12-26 }} * Dennis O'Neil ([[2004-12-06]]) [http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_2.htm ''Evolution of Modern Humans Neandertals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112024/https://www2.palomar.edu/anthro/homo2/mod_homo_2.htm |date=2018-12-26 }}, nakuha noong 12/26/2004 * [http://jqjacobs.net/anthro/paleo/neanderthal.html ''Neanderthal DNA Sequencing''], sekuwensiya ng DNA ng Neandertal * Solecki, Ralph S. "Shanidar." Grolier Multimedia Encyclopedia. 2007. [http://gme.grolier.com/cgi-bin/article?assetid=0264140-0 Grolier sa Internet]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 25 Nobyembre 2007 {{Human Evolution}} [[Kategorya:Mga Neanderthal]] 2lo3fet6ccbe45w4iht9uguckjfhd2n 0 79790 2212732 2182121 2026-06-22T18:03:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212732 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Mga ampibyan | fossil_range = [[Late Devonian]]–kasalukuyan, {{fossil range|370|0}} | image = Amphibians.png | image_width = 250px | image_caption = Mula kaliwa: [[strawberry poison-dart frog]], [[common toad]], [[marbled salamander]] at isang [[caecilian]] | taxon = Amphibia | authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Subclasses and Orders | subdivision = <div> : Subclass [[Labyrinthodontia]]—''extinct'' : Subclass [[Lepospondyli]]—''extinct'' : Subclass [[Lissamphibia]] :: Order [[Anura]] :: Order [[Salamander|Caudata]] :: Order [[Caecilian|Gymnophiona]]</div> }} Ang '''Class Amphibia''' ({{lang-en|'''amphibian'''}}, {{lang-es|'''anfibio'''}}), gaya ng mga [[palaka]], ''[[salamander]]'', ''[[newt]]'' at ''[[caecilian]]'', ay mga hayop na may [[malamig na dugo]] na dumadaan sa ''[[metamorphosis]]'' mula sa batang anyo na humihinga sa tubig hanggang sa matandang humihinga ng hangin. Ang amphibians ay kalimitang may apat na paa. Hindi gaya ng ibang mga hayop sa lupa (''[[amniotes]]''), ang mga ito ay nangingitlog sa tubig gaya ng mga ninuno nilang mga isda. Sila ay may pagkakahawig sa mga [[reptilya]]. == Ebolusyon == {{main|Labyrinthodontia}} Ang unang pangunahing mga pangkat ng mga ampibyan ay nag-ebolb sa panahong [[Devonian]] mula sa [[Sarcopterygii|isdang may lobong palikpik]] na katulad ng mga modernong [[coelacanth]] at [[isdangbaga]]<ref name="evoamphib">{{cite web |url=http://sci.waikato.ac.nz/evolution/AnimalEvolution.shtml#evolutionofamphibian |title=Evolution of amphibians |publisher=University of Waikato: Plant and animal evolution |accessdate=2012-09-30 |archive-date=2016-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627175302/http://sci.waikato.ac.nz/evolution/AnimalEvolution.shtml#evolutionofamphibian |url-status=dead }}</ref> na nag-[[ebolusyon|ebolb]] ng maraming magkakadugtong na tulad ng mga [[hita]]ng [[palikpik]] na may mga daliri na pumayag sa mga ito na gumapang sa ilalim ng dagat. Ang ilang isda gaya ng [[isdangbaga]] ay nag-ebolb ng mga primitibong [[baga]] upang makatulong sa mga ito na makahinga ng hangin kapag ang hindi umuusad na mga tubigan ng mga lusak(swamp) ng panahong Devonian ay nagkukulang ng [[oksiheno]]. Nagamit rin ng mga ito ang mga malalakas na palikpik nito upang itaas ang mga sarili nito papaalis sa tubig at tungo sa tuyong luapin kung kinakailangan ng mga sirkunstansiya. Kalaunan, ang mga mabutong palikpik nito ay nag-ebolb sa mga [[biyas]](o hita) at ang mga ito ay naging ninuno ng lahat ng mga [[tetrapoda]]kabilang ang mga modernong ampibyan, mga [[reptilya]], mga [[ibon]] at mga [[mamalya]]. Sa kabila ng kakayahang makagapang sa lupain, marami sa mga prehistorikong [[tetrapodomorph]] na isdang ito ay gumuguol na karamihan ng panahon nito sa tubig. Ang mga ito ay nagsimulang mag-ebolb ng mga baga ngunit pangunahin pa rin humihinga sa pamamagitan ng mga [[hasang]] nito.<ref name="Caldwell">{{cite web |url=http://www.michellecaldwell.com/linkfiles/scaredcricket/articles/other/evolution.html |title=Evolution of Amphibians and Reptiles: The Paleozoic Era |author=Caldwell, Michelle |accessdate=2012-08-16}}</ref> Ang ''[[Ichthyostega]]'' ang isa sa unang mga primitibong ampibyan na may mga butas ng ilong at mas maiging mga baga. Ito ay may apat na matitibay na mga hita, isang leeg, isang bunto na may mga palikpik at isang bungo na labis na katulad ng isdang may lobong palikpik na ''[[Eusthenopteron]]''.<ref name="evoamphib" /> Ang mga ampibyan ay nag-ebolb ng mga [[radiasyong pag-aangkop|pag-aangkop]] na pumayag sa mga ito na makaalis sa tubig sa mas matagal na mga panahon. Ang mga baga nito ay bumuti at ang mga kalansay nito ay naging mas mabigat at mas malakas at mahusay na nakayanan ang tumaas na epektong [[grabitasyon]]al sa buhay sa lupain. Ang mga ito ay nag-ebolb ng mga "kamay" at mga "paa" na may limang mga daliri. Ang mga balat nito ay nag-ebolb at naging mas makakaya ang pagpapanatili ng mga pluido ng katawan at pagpigil sa pagkatuyo.<ref name="Caldwell" /> Ang butong [[hyomandibula]] ng isda sa rehiyong [[hyoid bone|hyoid]] sa likod ng mga [[hasang]] ay lumiit sa sukat at naging mga [[stape]] ng tenga ng ampibyan na kailangan upang makarinig sa tuyong lupain.<ref>{{cite journal |author=Lombard, R. E.; Bolt, J. R. |year=1979 |title=Evolution of the tetrapod ear: an analysis and reinterpretation |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=11 |issue=1 |pages=19–76 |doi=10.1111/j.1095-8312.1979.tb00027.x }}</ref> Ang isang apinidad sa pagitan ng mga ampibyan at mga isdang [[teleost]] ang maraming nakatiklop na istraktura ng mga ngipin at ang magkapares na mga butong supra-oksipital sa likod ng ulo na parahong mga katangiang hindi matatagpuan saanman sa kahariang [[animalia]].<ref name="Spoczynska" /> [[Talaksan:Diplocaulus vale21DB.jpg|thumb|left|upright|alt=''Diplocaulus''|Ang leponspondyl na ''[[Diplocaulus]]'' na lumitaw sa panahong [[Permian]]]] Sa wakas ng panahong Devonian ({{Ma|360}}), ang mga dagat, ilog at lawa ay napupuno ng buhay ngunit ang lupain ang sakop ng mga sinaunang halaman at hindi naglalaman ng mga bertebrata <ref name="Spoczynska"/> bagaman nagagawang minsan ng ilan gaya ng ''[[Ichthyostega]]'' na alisin ang mga sarili nito sa tubig.<ref>{{cite web |url=http://tolweb.org/Ichthyostega |title=''Ichthyostega'' |author=Clack, Jennifer A. |date=2011 |work=Tree of Life web project |accessdate=2012-09-29 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614075729/http://tolweb.org/Ichthyostega |url-status=dead }}</ref> Sa simulang [[Carboniferous]]({{Ma|360|345}}), ang klima ay naging basa at katamtamang inito. Ang mga malawak na lusak ay umunlad ng mga [[moss]], [[fern]], [[horsetail]] at [[calamites]]. Ang mga humihinga ng hanging mga [[arthropod]] ay nagsimulang mag-ebolb at sumakop sa lupain kung saan ang mga ito ay nagbigay ng pagkain para sa mga karniborosong ampibyan na nagsimulang umahon mula sa mga katubigan. Walang ibang mga [[tetrapoda]] sa lupain at ang mga ampibyan ay nasa taas ng kadenang pagkain na sumasakop sa posisyong ekolohikal na kasalukuyang hinahawakan ng mga [[buwaya]]. Bagaman may mga hita at may kakayahang makahinga ng hangi, ang karamihan ay mayroon pa ring makitid na katawan at malakas na buntot.<ref name="Spoczynska">{{cite book |title=Fossils: A Study in Evolution |url=https://archive.org/details/fossilsstudyinev0000spoc_l4y5 |last=Spoczynska |first=J. O. I. |year=1971 |publisher=Frederick Muller Ltd |isbn=0-584-10093-0 |pages=[https://archive.org/details/fossilsstudyinev0000spoc_l4y5/page/120 120]–125 }}</ref> Ang mga ito ang mga nangungunang maninila sa lupain at minsang umaabot ng ilang mga metro sa haba at sumisila ng mga malalaking insekto ng panahong ito at maraming mga uri ng isda sa tubig. Ang mga ito ay nangailangan pa ring bumalik sa tubig upang mangitlog ng mga itlog na walang shell at kahit ang mga modernong ampibyan ay may isang buong larvang pangtubig na yugto na may mga hasang tulad ng mga ninunong isda. Ang pageebolb ng ng itlog na [[amniota|amniotiko]] na pumipigil sa nabubuong embryo na matuyo ang pumayag sa mga [[reptilya]] na magparami sa lupain at tumungo sa pananaig ng mga ito sa panahong sumunod.<ref name="evoamphib"/> Sa panahong [[Triassic]] ({{Ma|250|200}}), ng mga reptilya ay nagsimulang makipagtunggali sa mga ampibyan na tumungo sa pagbawas ng parehong sukat ng mga ampibyan at ang kahalagaan ng mga ito sa biospero. Ayon sa [[fossil]] rekord, ang [[Lissamphibia]] na kinabibilangan ng lahat ng mga modernong ampibyan at ang natatanging nakapagpatuloy na lipi ay maaaring sumanga mula sa mga ekstinkt na pangkat na [[Temnospondyli]] at [[Lepospondyli]] sa isang panahon sa pagitan ng Huling [[Carboniferous]] at Simulang [[Triasiko]]. Ang relatibong kakulangan ng ebidensiyang fossil ay humahadlang sa tumpak na pagpepetsa <ref name="preamphib">{{cite web |url=http://dinosaurs.about.com/od/otherprehistoriclife/a/prehistoric-amphibians.htm |title=Prehistoric amphibians |author=Strauss, Bob |publisher=About.com |accessdate=2012-09-30 |archive-date=2012-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118185100/http://dinosaurs.about.com/od/otherprehistoriclife/a/prehistoric-amphibians.htm |url-status=dead }}</ref> ngunit ang karamihan ng mga kamakailang pag-aaral molekular batay sa [[multilocus sequence typing]] ay nagmumungkahi ng isang pinagmulan mula sa panahong Carboniferous hanggang Simulang [[Permian]] ng mga nabubuhay na ampibyan.<ref>{{cite journal|last=San Mauro|first=D. |year=2010|title=A multilocus timescale for the origin of extant amphibians|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-08_56_2/page/554|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=56 |pages=554–561 |doi=10.1016/j.ympev.2010.04.019 |pmid=20399871|issue=2}}</ref> [[Talaksan:Eryops - National Museum of Natural History - IMG 1974.JPG|thumb|alt=''Eryops''|Isang matanda at larva ng ''[[Eryops]]'']] Ang mga pinagmula at relasyong [[ebolusyon]]aryo sa pagitan ng tatlong mga pangunahing pangkat ng ampibyan ay isang paksa ng debate. Ang isang piloheniyang molekular noong 2005 batay sa analisis ng [[Ribosomal DNA|rDNA]] ay nagmumungkahi na ang mga [[salamander]] at [[caecilian]] ang pinakamalapit na magkaugnay sa bawat isa kesa sa mga [[palaka]]. Lumilitaw rin na ang [[ebolusyong diberhente|diberhensiya]] ng mga tatlong pangkat ay nangyari sa panahong [[Paleozoic]] o Simulang [[Mesosoiko]] bago ang paghahati ng superkontinenteng [[Pangaea]] at sandaling pagkatapos ng diberhensiya ng mga ito mula sa [[sarcopterygii|isdang may lobong palikpik]]. Ang pagiging maikli ng panahong ito at kabilisan na ang [[radiasyong pag-aangkop]] ay nangyari ay makatutulong sa pagpapaliwang ng relatibong kakulangan ng mga fossil ng primitibong fossil.<ref>{{cite journal |author=San Mauro, Diego; Vences, Miguel; Alcobendas, Marina; Zardoya, Rafael; Meyer, Axel |year=2005 |title=Initial Diversification of living amphibians predated the breakup of Pangaea |url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_2005-05_165_5/page/590 |journal=The American Naturalist |volume=165 |issue=5 |pages=590–599 |jstor=429523 |doi=10.1086/429523 |pmid=15795855 }}</ref> May mga malalaking puwang sa fossil rekord ngunit ang pagkakatuklas ng isang proto-palaka mula sa Simulang [[Permian]] sa Texas noong 2008 ay nagbigay ng nawawalang ugnayan na may maraming mga katangian ng mga modernong palaka. Ang [[pilohenetikang molekular|analisis na molekular]] ay nagmumungkahi na ang diberhensiya ng palaka at salamander ay nangyari ng mas maaga kesa sa ipinapakita ng ebidensiyang paleontolohikal.<ref name="Anderson">{{cite journal |author=Anderson, J.; Reisz, R.; Scott, D.; Fröbisch, N.; Sumida, S |year=2008 |title=A stem batrachian from the Early Permian of Texas and the origin of frogs and salamanders |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-05-22_453_7194/page/514 |journal=Nature |volume=453 |issue= 7194|pages=515–518 |doi=10.1038/nature06865 |pmid= 18497824 }}</ref> Nang ang mga ito ay nag-ebolb mula sa isdang may baga, ang mga ampibyan ay nangailangnang gumawa ng ilang mga [[radiasyong pag-aangkop|pag-aangkop]] para sa pamumuhay sa lupain. Ang mga ito ay nangaialan na makapag-ebolb ng mga bagong paraan ng lokomosyon upang palitan ang mga pagilid na tulak ng mga bunto na ginamit sa paglangoy. Ang mga vertabral na column, sinturon ng hita at muskulatur ay nangailangan na maging sapat na malakas upang itaas ang mga ito sa lupain para sa lokomosyon at pagkain. Itinakwil ng mga panglupaing matanda ng mga ito ang mga sistemang [[linyang lateral]] at nag-angkop ng mga sistemang pandama upang makatanggap ng stimuli sa pamamagitan ng midyum ng hangin. Ang mga ito ay nangailangan na bumuo ng mga bagong paraan upang kontrolin ang init ng katawan nito upang makaya ang mga pagbabago sa mga temperatura ng kapiligiran. Ang mga ito ay nangailang bumuo ng mga pag-aasal na angkop sa pagpaparami sa isang kapaligirang lupain. Ang mga balat nito ay nalantad sa nakapanganganib na mga sinag ultravioleta na nakaraang nasipsip sa tubig. Ang balat nito ay naging mas protektibo at naghadlang sa labis na pagkawala ng tubig.<ref name="DorAmph">{{cite book |title=Zoology |url=https://archive.org/details/zoology0000dori |last=Dorit |first=R. L. |author2=Walker, W. F.; Barnes, R. D. |year=1991 |publisher=Saunders College Publishing |isbn=0-03-030504-7 |page=[https://archive.org/details/zoology0000dori/page/843 843]–859 }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Hayop]] [[Kategorya:Chordata]] [[Kategorya:Amphibia]] pn6hzuk5hgnj1zsdg0p4edjpqwo967f 0 80789 2212828 2084777 2026-06-22T19:01:47Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212828 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = African trypanosomiasis | Caption = Trypanosoma forms in a [[Blood film|blood smear]] | Image = Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg | ICD10 = {{ICD10|B|56||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|086.5}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 29277 | DiseasesDB_mult= {{DiseasesDB2|13400}} | MedlinePlus = 001362 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2140 | MeshID = D014353 }} Ang '''African trypanosomiasis'''<ref>Ibang tawag: '''''African lethargy''''', '''''sleeping sickness''''', '''''Congo trypanosomiasis'''''</ref><ref name=WHO2013/> ay isang [[karamdaman]]g [[endemiko]] sa Aprika<ref name=TMHP>{{cite-TMHP|''African lethargy''}}, pahina 20.</ref> na dulot ng [[parasito]] sa tao at ibang hayop. Ito ay dulot ng parasitong ''[[Trypanosoma brucei]]''.<ref>{{MedlinePlusEncyclopedia|001362|Sleeping sickness}}</ref> Sa sakit na ito ang pasyente ay sumusulong na maging mas tamad at mas aantuk-antok.<ref name=TMHP/> May dalawang uri ng parasitong nagdudulot nito sa mga tao, ang ''[[Trypanosoma brucei gambiense]]'' (T.b.g. o ''Trypanosoma gambiense'' lamang<ref name=TMHP/>) at ang ''[[Trypanosoma brucei rhodesiense]]'' (T.b.r.).<ref name=WHO2013/> Ang T.b.g. ang sanhi ng mahigit sa 98% ng mga naitalang kaso.<ref name=WHO2013>{{cite journal|author=WHO Media centre|title=Fact sheet N°259: Trypanosomiasis, Human African (sleeping sickness)|year=June 2013|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs259/en/}}</ref> Ang dalawa ay karaniwang ihinahawa sa pamamagitan ng kagat ng mga may impeksiyon ng [[langaw na tsetse]] at pinaka karaniwang nasa mga lugar na nasa mga probinsiya.<ref name=WHO2013/> Sa umpisa, sa unang yugto ng karamdaman, may mga lagnat, pananakit ng ulo, pangangati, at pananakit ng kasu-kasuan.<ref name=WHO2013/> Ito ay nagsisimuka sa isa hanggang tatlong linggo pagkalipas ng kagat.<ref name=Lancet2013/> Pagkalipas ng mga linggo hanggang mga buwan, ang pangalawang yugto ay magsisimula sa pagkalito, di magandang koordinasyon,pamamanhid at hirap sa pagtulog.<ref name=WHO2013/><ref name=Lancet2013/> Ang pagkakatukoy ng sakit ay sa pamamagitan ng pagkakatuklas ng parasite sa [[blood smear]] o sa likido sa kulani.<ref name=Lancet2013/> Ang [[lumbar puncture]] ay madalas na kinakailangan para matukoy ang kaibhan sa pagitan ng una at pangalawang yugto ng karamdaman.<ref name=Lancet2013/> Ang pag-iwas sa paglala ng karamdaman ay may kinalaman sa screening (o pagpapasuri)ng populasyon na nanganganib sa pamamagitan ng mga pagsusuri ng dugo para sa T.b.g.<ref name=WHO2013/> Ang pagkakagamot ay madali kapag ang karamdaman ay natukoy nang maaga at bago magkaroon ng mga sintomas sa mga nerbiyo.<ref name=WHO2013/> Ang paggamot ng unang yugto ay paggamot ng [[pentamidine]] o [[suramin]].<ref name=WHO2013/> Ang paggamot ng ikalwang yugto ay sa pamamagitan ng [[eflornithine]] o ang kumbinasyon ng [[nifurtimox]] at eflornithine para sa T.b.g.<ref name=Lancet2013>{{cite journal|last=Kennedy|first=PG|title=Clinical features, diagnosis, and treatment of human African trypanosomiasis (sleeping sickness).|journal=Lancet neurology|date=Pebrero 2013|volume=12|issue=2|pages=186-94|pmid=23260189}}</ref> Kahit na ang [[melarsoprol]] ay mabisa para sa dalawa, ito ay karaniwang ginagamit lamang para sa T.b.r. dahil sa malulubhang di inaasahang nakakapinsalang epekto ng gamot.<ref name=WHO2013/> Regular na nagaganap ang karamdaman sa ilang rehiyon ng [[Sub-Saharan Africa]], na may populasyon na nanganganib na humigit-kumulang na 70 milyon sa 36 na bansa.<ref name=Sim2012>{{cite journal|author=Simarro PP, Cecchi G, Franco JR, Paone M, Diarra A, Ruiz-Postigo JA, Fèvre EM, Mattioli RC, Jannin JG |title=Estimating and Mapping the Population at Risk of Sleeping Sickness |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=6|issue=10|pages=e1859|year=2012|doi=10.1371/journal.pntd.0001859}}</ref> Hanggang noong 2010, nagdulot na ito ng 9,000 na kamatayan, bumaba mula 34,000 noong 1990.<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> Ang tinatayang 30,000 na katao ay kasalukuyang may impeksiyon, na may 7000 na mga bagong impeksiyon noong 2012.<ref name=WHO2013/> Ang mahigit sa 80% ng mga kasong ito ay nasa [[Democratic Republic of the Congo]].<ref name=WHO2013/> May tatlong malagap na outbreak ang naganap sa kasaysayan: isa ay mula 1896 hanggang 1906 na pangunahin ay sa [[Uganda]] at ang [[Congo Basin]], at ang ikalawa ay noong 1920 at 1970 sa mga ilang African a bansa.<ref name=WHO2013/> Ang mga ibang hayop, na tulad ng mga baka, ay maaaring nagdala ng karamdaman at nagkaimpeksiyon.<ref name=WHO2013/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Aprika]] [[Kategorya:Trypanosomiasis]] mb6z9vfsiak7ht0bwew7je8b9fxq996 0 81543 2212683 2182025 2026-06-22T17:25:38Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212683 wikitext text/x-wiki {{redirect|sink|lababo|lababo}} {{Infobox zinc}} Ang '''zinc''' ({{lang-es|zinc}}, [[Wikang Ingles|Ingles]]: ''zinc'' ; mula sa [[Wikang Aleman|Aleman]]: ''zink'') ay isang mabughaw-bughaw na puti at makisap na metalikong elementong malutong kung nasa pangkaraniwang temperatura.<ref name="JETE">{{cite-JETE|Sink, zink, ''zinc'', ''bluish-white metal''}}, pahina 1239.</ref><ref name="FEEF2">{{cite-FEEF2|''Zinc'', oksido de si(n)k}}, pahina 195.</ref><ref name="Gaboy">{{cite-Gaboy|''Zinc''}}</ref> Nagiging madali ang pukpok dito kapag nag-iinit, kaya't ginagamit bilang sangkap sa mga [[aloy]] o [[balahak]] na katulad ng [[bronse]] at [[tansong dilaw]]. Ginagamit din itong sangkap sa [[paghihinang]] at maging bilang pantubog sa yero ng bubungan. Naibukod ni Andreas Sigismund Marggraf ang elementong ito noong [[1746]]. Ang zinc ay isang [[Chemical element|elementong kemikal]] na may simbolong '''Zn''' at bilang atomiko 30. Mayroon itong kumikinang na malaabong itsura kapag tinanggal ang oksidasyon. Ito ang unang elemento sa grupong 12 (IIB) sa [[Periodic table|talahanayang peryodiko]]. Sa ilang aspeto, kimikal na katulad ng zinc ang [[Magnesium|magnesyo]]: parehong elemento na nagtataglay ng isa lamang na karaniwang katuyan ng oksidasyon (+2), at pareho ang laki ng [[ion]] ng Zn<sup>2+</sup> at Mg<sup>2+</sup>.{{efn|Ang mga elemento ay mula sa iba't ibang pangkat ng metal. Tingnan ang talahanayang peryodiko.}} Ika-24 na pinakasaganang elemento sa ''crust'' o pang-ibabaw ng [[Daigdig]] ang zinc at may limang matatag na [[Isotope|isotopo]]. Ang pinakakaraniwang mambato (o ''ore'') ay espalerita (blendang zinc), isang mineral na sulpurong zinc. Ang pinakamalaking gumaganang [[Lode|batumbakal]] ay nasa [[Australya]], [[Asya]], at [[Estados Unidos]]. Pinipino ang zinc sa pamamagitan ng pagpapalutang ng ''froth'' o espuma (o bula) ng mambato, pag-iihaw, at panghuling ekstraksyon gamit ang [[Electricity|kuryente]] (elektrodeposisyon). Isang mahalagang elementong nababakas ang zinc para sa mga tao,<ref name="Maret-2013">{{cite book|first1= Wolfgang |last1= Maret|chapter= Zinc and Human Disease|editor=Astrid Sigel|editor2=Helmut Sigel|editor3=Roland K. O. Sigel|title=Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases|series=Metal Ions in Life Sciences|volume=13|date=2013|publisher=Springer|pages=389–414|doi=10.1007/978-94-007-7500-8_12|pmid= 24470098|isbn= 978-94-007-7499-5|language=en}}</ref><ref name="Zinc - brain disorders 2015 review">{{cite journal | vauthors = Prakash A, Bharti K, Majeed AB | title = Zinc: indications in brain disorders | journal = Fundam Clin Pharmacol | volume = 29 | issue = 2 | pages = 131–149 | date = Abril 2015|language=en | pmid = 25659970 | doi = 10.1111/fcp.12110| s2cid = 21141511 }}</ref><ref name="Zinc & sleep 2017 review">{{cite journal |vauthors=Cherasse Y, Urade Y |date=Nobyembre 2017 |title=Dietary Zinc Acts as a Sleep Modulator |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=18 |issue=11 |pages=2334 |doi=10.3390/ijms18112334 |pmc=5713303 |pmid=29113075 |quote=Zinc is the second most abundant trace metal in the human body, and is essential for many biological processes. &nbsp;... The trace metal zinc is an essential cofactor for more than 300 enzymes and 1000 transcription factors [16].&nbsp;... In the central nervous system, zinc is the second most abundant trace metal and is involved in many processes. In addition to its role in enzymatic activity, it also plays a major role in cell signaling and modulation of neuronal activity. |doi-access=free}}</ref> hayop,<ref name="Prasad-2008">{{cite journal|author=Prasad A. S.|title=Zinc in Human Health: Effect of Zinc on Immune Cells|journal=Mol. Med.|volume=14|date=2008|pmid=18385818|pmc=2277319|doi=10.2119/2008-00033.Prasad|issue=5–6|pages=353–7|language=en}}</ref> halaman<ref name="Broadley2007">{{cite journal|last=Broadley|first=M. R.|author2=White, P. J. |author3=Hammond, J. P. |author4=Zelko I. |author5= Lux A. |title=Zinc in plants|journal=New Phytologist|volume=173|date=2007|language=en|pmid=17286818|doi=10.1111/j.1469-8137.2007.01996.x|issue=4|pages=677–702|doi-access=free}}</ref> at para sa mga [[Microorganism|mikroorganismo]]<ref name="Sugarman-1983">Zinc's role in microorganisms is particularly reviewed in: {{cite journal|author=Sugarman B|title=Zinc and infection|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_january-february-1983_5_1/page/n140|journal=Reviews of Infectious Diseases|volume=5|date=1983|pmid=6338570|issue=1|pages=137–47 |doi=10.1093/clinids/5.1.137|language=en}}</ref> at kinakailangan para sa bago at pagkatapos ng panganganak.<ref name="Hambridge2007">{{Cite journal |author=Hambidge, K. M. |author2=Krebs, N. F. |name-list-style=amp |date=2007 |title=Zinc deficiency: a special challenge |journal=J. Nutr. |language=en |volume=137 |issue=4 |pages=1101–5 |doi=10.1093/jn/137.4.1101 |pmid=17374687 |doi-access=free}}</ref> Ito ang ikalawang pinakasaganang metal na nababakas sa tao pagkatapos ng [[bakal]] at ito lamang ang metal na lumilitaw sa lahat ng [[Enzyme#Classification and nomenclature|mga uring ensima]].<ref name="Broadley2007" /><ref name="Zinc & sleep 2017 review" /> Mahalagang sustansya din ang zinc para paglago ng koral, habang isa itong mahalagang kasamang salik para sa maraming ensima.<ref>{{Cite journal |last1=Xiao |first1=Hangfang |last2=Deng |first2=Wenfeng |last3=Wei |first3=Gangjian |last4=Chen |first4=Jiubin |last5=Zheng |first5=Xinqing |last6=Shi |first6=Tuo |last7=Chen |first7=Xuefei |last8=Wang |first8=Chenying |last9=Liu |first9=Xi |date=Oktubre 30, 2020 |title=A Pilot Study on Zinc Isotopic Compositions in Shallow-Water Coral Skeletons |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2020GC009430#:~:text=Although%20excess%20Zn%20is%20toxic,of%20zooxanthellae%20and%20calcification%20of |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=21 |issue=11 |bibcode=2020GGG....2109430X |doi=10.1029/2020GC009430 |s2cid=228975484}}</ref> Nakakaapekto ang kakulangan sa zinc sa mga dalawang bilyong tao sa [[Bansang umuunlad|umuunlad na bansa]] at naiiugnay sa maraming mga sakit.<ref name="Prasad2003">{{cite journal|last=Prasad|first =AS|title=Zinc deficiency : Has been known of for 40 years but ignored by global health organisations|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2003-02-22_326_7386/page/408|journal=British Medical Journal |volume=326 |date=2003|pmid=12595353|pmc=1125304|doi=10.1136/bmj.326.7386.409|issue=7386|pages=409–410|language=en}}</ref> Sa mga bata, nagdudulot ng retardasyon sa paglago ang kakulangan, gayon din ang naantalang maturasyong seksuwal, madaling tablan ng impeksyon, at [[Diarrhea|diyareya]].<ref name="Hambridge2007" /> Ang mga [[Enzyme|ensima]] na may isang [[Atomo|atomong]] zinc sa gitnang reaktibo ay laganap sa [[biyokimika]], tulad ng alkohol-deshidrohenasa sa mga tao.<ref>{{cite book |last1=Maret |first1=Wolfgang |title=Metallomics and the Cell |date=2013 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-5561-1 |editor1-last=Banci |editor1-first=Lucia |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=12 |pages=479–501 |language=en |chapter=Zinc and the Zinc Proteome |doi=10.1007/978-94-007-5561-1_14 |pmid=23595681}}</ref> Maaring magdulot ang labis na pagkonsumo ng zinc ng pagkalampa, katamlayan, at kakulangan sa tanso. Sa mga biyomang marina, kapansin-pansin ang mga rehiyong polo, maaring makompromiso ng kakulangan ng zinc ang sigla ng mga pangunahing pamayanang alga, na may potensyal na gibain ang masalimuot na mga estrakturang tropikong marina at dahil dito, apektuhan ang [[biyodibersidad]].<ref>{{Cite web |last=Anglia |first=University of East |title=Zinc vital to evolution of complex life in polar oceans |url=https://phys.org/news/2022-06-zinc-vital-evolution-complex-life.html |access-date=2023-09-03 |website=phys.org |language=en}}</ref> == Mga pananda== {{noteslist}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Masinsing talaang peryodiko}} [[Kategorya:Mga elementong kimikal]] 5qfm5ekm6wtws42y9074ci7qb8shb0h 0 88553 2212695 2197836 2026-06-22T17:35:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212695 wikitext text/x-wiki {{Infobox botanical product |product =Cannabis |image = [[File:Cannabis Plant.jpg|180px]] |caption = Namumulaklak na halamang [[Cannabis]] |plant = ''[[Cannabis sativa]]'', ''[[Cannabis indica]]'', ''[[Cannabis ruderalis]]'' |part = bulaklak |origin = [[Sentral Asya]] at [[Timog Asya]].<ref name="ElSohly2007">{{cite book|author=Mahmoud A. ElSohly|title=Marijuana and the Cannabinoids|url=http://books.google.com/books?id=fxoJPVNKYUgC&pg=PA8|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-59259-947-9|page=8}}</ref> |active = [[Tetrahydrocannabinol]], [[Cannabidiol]], [[Cannabinol]], [[Tetrahydrocannabivarin]] |producers = Afghanistan, Burma, Canada, China, Colombia, India, Jamaica, Laos, Mexico, Netherlands, Pakistan, Paraguay,<ref>{{cite news|title=Mexico, Paraguay top pot producers, U.N. report says|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/americas/11/25/paraguay.mexico.marijuana/|accessdate=28 September 2013|newspaper=CNN International|date=25 November 2008|author=Sanie Lopez Garelli}}</ref> Thailand, Turkey, United States |consumers = Buong mundo |wholesale = |retail = }} Ang '''marijuana''' o sa Ingles ay '''cannabis''' at kilala bilang '''chongke''' ay isang preparasyon ng halamang cannabis na ginagamit bilang sikoaktibo at gamot o medisina. Ang pangunahing sikoaktibong sangkap na kompuwesto nito ang [[tetrahydrocannabinol]] (THC) na isa sa 483 alam na [[kompuwesto]] ng halamang ito.<ref name="Russo2013">{{cite book|author=Ethan B Russo|title=Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential|url=http://books.google.com/books?id=qH-2Lj9x7L4C&pg=PP28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61493-4|page=28}}</ref> May iba pang mga 84 [[cannabinoid]] dito gaya ng [[cannabidiol]] (CBD), [[cannabinol]] (CBN), [[tetrahydrocannabivarin]] (THCV)<ref>{{Cite journal |title=Antidepressant-like effect of delta-9-tetrahydrocannabinol and other cannabinoids isolated from Cannabis sativa L |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |year=2010 |month=Jun |volume=95 |issue=4 |pages=434–42 |doi=10.1016/j.pbb.2010.03.004 |pmid=20332000 |author=El-Alfy, Abir T, et al. |pmc=2866040}}</ref><ref name="pmid19124693">{{cite journal |author=Fusar-Poli P, Crippa JA, Bhattacharyya S, ''et al.'' |title=Distinct effects of delta-9-tetrahydrocannabinol and Cannabidiol on Neural Activation during Emotional Processing |journal=[[Archives of General Psychiatry]] |volume=66 |issue=1 |pages=95–105 |year=2009 |month=January |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2008.519 |pmid=19124693 |url=http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=482939}}</ref> at [[cannabigerol]] (CBG). Ang marijuana o chongke ay kadalasang kinokonsumo dahil sa mga epektong sikoaktibo at pisiolohikal nito na kinabibilangan ng tumaas na mood o pakiramdam o euphoria, relaksasyon <ref name="NLMNIH">{{cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000952.htm |title=Marijuana intoxication: MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=Nlm.nih.gov |date= |accessdate=2013-07-12}}</ref> at tumaas na gana <ref>{{cite web |url=http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |title=Marijuana: Factsheets: Appetite |publisher=Adai.uw.edu |date= |accessdate=2013-07-12 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181518/http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |url-status=dead }}</ref> Ang marijuana o chongke ay ginagamit bilang drogang panlibangan o gamot gayundin bilang bahagi ng mga ritong pang-[[relihiyon]]. Ang pinakamaagang paggamit nito ay mula ika-3 [[milenyo]] BCE.<ref name="Booth2003">{{cite book|author=Martin Booth|authorlink=Martin Booth|title=Cannabis: A History|url=http://books.google.com/books?id=Mjn6sCiHoFIC&pg=PA36|year=2003|publisher=Transworld|isbn=978-1-4090-8489-1|page=36}}</ref> Simula ika-20 siglo, ang pagmamay-ari ng marijuana ay ipinagbabawal o ilegal sa maraming mga bansa sa buong daigdig.<ref>{{cite web |url=http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml |title=Cannabis: Legal Status |publisher=Erowid.org |accessdate=2011-10-30}}</ref><ref name='UN-WDR-2010'>{{cite book |last1=UNODC |title=World Drug Report 2010 |publisher=United Nations Publication |page=198 |url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR-2010.html |accessdate=2010-07-19}}</ref> Noong 2004, ang paggamit ng marijuana o chongke sa buong mundo ay tinatayang 4% ng populasyon ng mundo o mga 162 milyong katao at ang tinatayang 0.6% (22.5&nbsp;milyong katao) ay gumagamit nito sa araw-araw.<ref name="articleUnited Nations Office on Drugs and Crime">{{Cite book |author=United Nations Office on Drugs and Crime |year=2006 |url=http://www.unodc.org/pdf/WDR_2006/wdr2006_chap2_biggest_market.pdf |format=PDF |title=Cannabis: Why We Should Care |journal=World Drug Report |volume=1 |isbn=92-1-148214-3 |publisher=United Nations |location=S.l. |page=14}}</ref> ==Mekanismo== Ang mekanismo ng marijuana o chongke sa tao ay naunawaan lamang bago matapos ang ika-20 siglo. Ang THC ng marijuana ay umaasal sa dalawang uri ng mga [[cannabinoid receptor]] sa tao na CB1 receptor at CB2 receptor na parehong G-Protein coupled receptor. Ang CB1 receptor ay matatagpuan sa utak at sa ilang mga peripheral tissue at ang CB2 receptor ay matatagpuan sa mga peripheral tissue gayundin sa mga selulang neuroglial. Ang mga cannabinoid receptor ay pinapagana ng mga cannabinoid na maaaring nalilikha mula sa loob ng katawan ng tao (endocannabinoid) o ipinakilala sa katawan ng tao gaya ng pagkonsumo ng marijuana o ibang mga sintetiko nito. ==Pagiging adiktibo== Ayon kay Dr. Jack E. Henningfield ng [[National Institute on Drug Abuse]] (2010), sa mga nirangguhang anim na sustansiya sa kanilang pagiging adiktibo (marijuana, [[kapeina]], [[cocaine]], [[alak]], [[heroin]] at [[nicotine]]), ang marijuana o chongke ang pinaka-hindi adiktibo, ang kapeina ang ikalawang pinaka-hindi adiktibo at ang nicotine ang pinaka-adiktibo.<ref>{{cite web |url=http://www.tfy.drugsense.org/tfy/addictvn.htm |title=Relative Addictiveness of Drugs |work=The New York Times |publisher=Tfy.drugsense.org |date=1994-08-02 |accessdate=2013-01-03}}</ref> ==Paggamit medikal== [[Talaksan:Medical cannabis.jpg|thumb|300px|Medikal na marijuana]] Ang marijuana o chongke ay ginawang legal sa 18 estado ng [[Estados Unidos]] at Distrito ng Columbia para sa gamit-medikal. Kabilang sa medikal na paggamit ng marijuana o chongke ang pagpapaginhawa ng pagkahilo at pagsusuka, stimulasyon ng gutom sa kemoterapiya at mga pasyenteng may AIDS, pagbaba ng presyon sa matang intraokular at sa pangkalahatang pagpapaginhawa ng mga kirot sa katawan. Ang kompuwesto ng marijuana ay epektibo rin para gamutin ang [[schizophrenia]] ayon sa mga siyentipiko. Ang marijuanang o chongke pang medikal ay natagpuang nagpaginhawa ng mga ilang sintomas ng [[multiple sclerosis]]<ref name="ms">{{Cite journal |author=Zajicek J |title=Cannabinoids for treatment of spasticity and other symptoms related to multiple sclerosis (CAMS study): multicentre randomised placebo-controlled trial |journal=Lancet |volume=362 |issue=9395 |pages=1517–26 |year=2003 |pmid=14615106 |doi=10.1016/S0140-6736(03)14738-1 |url=http://www.cmcr.ucsd.edu/geninfo/CannabinoidsMS_Lancet11-03.pdf |author2=Fox P |author3=Sanders H |last4=Wright |first4=David |last5=Vickery |first5=Jane |last6=Nunn |first6=Andrew |last7=Thompson |first7=Alan |last8=Uk Ms Research |first8=Group |access-date=2013-09-29 |archive-date=2012-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724183634/http://www.cmcr.ucsd.edu/geninfo/CannabinoidsMS_Lancet11-03.pdf |url-status=dead }}</ref> at [[spinal cord injury|spinal cord injuries]]<ref name="spinal">{{cite web |title=Spinal Cord Injury and Disease |url=http://www.medicalmarijuanainformation.com/therapeuticuses/patientGroups.php?groupID=19 |work=Therapeutic Uses of Marijuana |publisher=Medical Marijuana Information Resource Centre |accessdate=9 August 2009 |archive-date=25 Agosto 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825002916/http://www.medicalmarijuanainformation.com/therapeuticuses/patientGroups.php?groupID=19 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |author=Maurer M, Henn V, Dittrich A, Hofmann A |title=Delta-9-tetrahydrocannabinol shows antispastic and analgesic effects in a single case double-blind trial |url=https://archive.org/details/sim_european-archives-of-psychiary-and-clinical-ne_1990-09_240_1/page/n4 |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=240 |issue=1 |pages=1–4 |year=1990 |pmid=2175265 |doi=10.1007/BF02190083}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Kogel RW, Johnson PB, Chintam R, Robinson CJ, Nemchausky BA |title=Treatment of Spasticity in Spinal Cord Injury with Dronabinol, a Tetrahydrocannabinol Derivative |journal=American Journal of Therapeutics |volume=2 |issue=10 |pages=799–805 |year=1995 |pmid=11854790 |doi=10.1097/00045391-199510000-00012}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.rehab.ch/fileadmin/user_upload/Transfer/REHAB_Aktuell/Hagenbach_-_the_treatment_of_spasticity_with_A9-tetrahydrocannabinol_in_persons_with_spinal_cord_injury_-_2007.pdf |title=The treatment of spasticity with delta-9-tetrahydrocannabinol in persons with spinal cord injury |authors=Hagenbach et al. |journal=Spinal Cord |year=2007 |month=Aug |volume=45 |issue=8 |pages=551–62 |pmid=17043680 |doi=10.1038/sj.sc.3101982 |access-date=2013-09-29 |archive-date=2013-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130204193629/http://www.rehab.ch/fileadmin/user_upload/Transfer/REHAB_Aktuell/Hagenbach_-_the_treatment_of_spasticity_with_A9-tetrahydrocannabinol_in_persons_with_spinal_cord_injury_-_2007.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=Mack>{{Cite book |last = Mack |first = Allyson |author2 = Janet Elizabeth Joy |title = Marijuana as Medicine?: The Science Beyond the Controversy |url = https://archive.org/details/marijuanaasmedic0000mack |publisher = National Academy Press |year = 2001 |isbn =0309065313 }}</ref> Ang ibang mga pag-aaral ay nagsasaad na ang marijuana o mga cannabinoid o chongke ay magagamit sa paggamot ng [[pag-abuso ng alak]],<ref name="alchy">{{Cite journal|author=Thanos PK, Dimitrakakis ES, Rice O, Gifford A, Volkow ND |title=Ethanol self-administration and ethanol conditioned place preference are reduced in mice lacking cannabinoid CB1 receptors |journal=Behavioural Brain Research |volume=164 |issue=2 |pages=206–13 |year=2005 |pmid=16140402 |doi=10.1016/j.bbr.2005.06.021}}</ref> [[amyotrophic lateral sclerosis]],<ref>{{Cite journal|author=Carter GT, Rosen BS |title=Marijuana in the management of amyotrophic lateral sclerosis |journal=The American Journal of Hospice & Palliative Care |volume=18 |issue=4 |pages=264–70 |year=2001 |pmid=11467101 |doi=10.1177/104990910101800411 }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Weydt P, Hong S, Witting A, Möller T, Stella N, Kliot M |title=Cannabinol delays symptom onset in SOD1 (G93A) transgenic mice without affecting survival |journal=Amyotrophic Lateral Sclerosis and Other Motor Neuron Disorders |volume=6 |issue=3 |pages=182–4 |year=2005 |pmid=16183560 |doi=10.1080/14660820510030149 }}</ref> [[collagen]]-induced [[arthritis]],<ref name="arthritis">{{Cite journal|author=Malfait AM |title=The nonpsychoactive cannabis constituent cannabidiol is an oral anti-arthritic therapeutic in murine collagen-induced arthritis |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=97 |issue=17 |pages=9561–6 |year=2000 |pmid=10920191 |pmc=16904 |doi=10.1073/pnas.160105897 |author2=Gallily R |author3=Sumariwalla PF |last4=Malik |first4=AS |last5=Andreakos |first5=E |last6=Mechoulam |first6=R |last7=Feldmann |first7=M |bibcode = 2000PNAS...97.9561M }}</ref> [[asthma]],<ref>{{Cite journal |author=Tashkin DP, Shapiro BJ, Lee YE, Harper CE |title=Effects of smoked marijuana in experimentally induced asthma |journal=The American Review of Respiratory Disease |volume=112 |issue=3 |pages=377–86 |year=1975 |pmid=1099949 |url=http://www.druglibrary.org/schaffer/hemp/medical/tashkin/tashkin1.htm |access-date=2013-09-29 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528185845/http://www.druglibrary.org/Schaffer/hemp/medical/tashkin/tashkin1.htm |url-status=dead }}</ref> [[atherosclerosis]],<ref>{{Cite journal|title=Cannabis may help keep arteries clear |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-04-07_434_7034/page/782 |date=16 April 2005 |doi=10.1038/nature03389 |laysummary=http://www.newscientist.com/article/mg18624956.000-cannabis-may-help-keep-arteries-clear.html|laysource=New Scientist |journal=Nature |volume=434 |pmid=15815632 |author=Steffens S |issue=7034 |pages=782–6 |author2=Veillard NR |author3=Arnaud C |last4=Pelli |first4=Graziano |last5=Burger |first5=Fabienne |last6=Staub |first6=Christian |last7=Zimmer |first7=Andreas |last8=Frossard |first8=Jean-Louis |last9=Mach |first9=François |bibcode = 2005Natur.434..782S }}</ref> [[bipolar disorder]],<ref name="bi">{{Cite journal |author=Grinspoon L, Bakalar JB |title=The use of cannabis as a mood stabilizer in bipolar disorder: anecdotal evidence and the need for clinical research |journal=Journal of Psychoactive Drugs |volume=30 |issue=2 |pages=171–7 |year=1998 |pmid=9692379 |url=http://www.ukcia.org/research/TheUseofCannabisasaMoodStabilizerinBipolarDisorder.html |doi=10.1080/02791072.1998.10399687 |access-date=2013-09-29 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402065842/http://www.ukcia.org/research/TheUseofCannabisasaMoodStabilizerinBipolarDisorder.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Ashton CH, Moore PB, Gallagher P, Young AH |title=Cannabinoids in bipolar affective disorder: a review and discussion of their therapeutic potential |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychopharmacology-uk_2005-05_19_3/page/293 |journal=Journal of Psychopharmacology |volume=19 |issue=3 |pages=293–300 |year=2005 |pmid=15888515 |doi=10.1177/0269881105051541}}</ref> [[colorectal cancer]],<ref>{{Cite journal|author=Patsos HA |title=The endogenous cannabinoid, anandamide, induces cell death in colorectal carcinoma cells: a possible role for cyclooxygenase 2 |journal=Gut |volume=54 |issue=12 |pages=1741–50 |year=2005 |pmid=16099783 |pmc=1774787 |doi=10.1136/gut.2005.073403|author2=Hicks DJ|author3=Dobson RR|last4=Greenhough|first4=A|last5=Woodman|first5=N|last6=Lane|first6=JD|last7=Williams|first7=AC|last8=Paraskeva|first8=C}}</ref> [[HIV-Associated Sensory Neuropathy]],<ref>{{cite journal |last=Abrams |first=D.I., MD |author2=Jay, C.A., MD |title=Cannabis in painful HIV-Associated Sensory Neuropathy |journal=Neurology |year=2007 |volume=68 |issue=7 |pages=515–521 |url=http://www.neurology.org/content/68/7/515.abstract |accessdate=2/3/2011 |doi=10.1212/01.wnl.0000253187.66183.9c |pmid=17296917}}</ref> [[Major depressive disorder|depression]],<ref name="depression">{{Cite journal|author=Bambico FR, Katz N, Debonnel G, Gobbi G |title=Cannabinoids elicit antidepressant-like behavior and activate serotonergic neurons through the medial prefrontal cortex |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2007-10-24_27_43/page/11699 |journal=The Journal of Neuroscience |volume=27 |issue=43 |pages=11700–11 |year=2007 |pmid=17959812 |doi=10.1523/JNEUROSCI.1636-07.2007 |laysummary=http://www.foxnews.com/story/0,2933,304996,00.html |laysource=[[Fox News Channel]] |laydate=25 October 2007}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Denson TF, Earleywine M |title=Decreased depression in marijuana users |journal=Addictive Behaviors |volume=31 |issue=4 |pages=738–42 |year=2006 |pmid=15964704 |doi=10.1016/j.addbeh.2005.05.052 |url=http://www.doctordeluca.com/Library/WOD/WPS3-MedMj/DecreasedDepressionInMjUsers05.pdf |access-date=2013-09-29 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728185934/http://www.doctordeluca.com/Library/WOD/WPS3-MedMj/DecreasedDepressionInMjUsers05.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Zhang_etal">{{Cite journal|author=Jiang W |title=Cannabinoids promote embryonic and adult hippocampus neurogenesis and produce anxiolytic- and antidepressant-like effects |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=115 |issue=11 |pages=3104–16 |year=2005 |pmid=16224541 |pmc=1253627 |doi=10.1172/JCI25509 |author2=Zhang Y |author3=Xiao L |last4=Van Cleemput |first4=J |last5=Ji |first5=SP |last6=Bai |first6=G |last7=Zhang |first7=X}}</ref><ref>{{Cite journal|author=El-Remessy AB, Al-Shabrawey M, Khalifa Y, Tsai NT, Caldwell RB, Liou GI |title=Neuroprotective and Blood-Retinal Barrier-Preserving Effects of Cannabidiol in Experimental Diabetes |journal=The American Journal of Pathology |volume=168 |issue=1 |pages=235–44 |year=2006 |pmid=16400026 |pmc=1592672 |doi=10.2353/ajpath.2006.050500}}</ref> [[dystonia]],<ref>{{Cite journal|author=Fox SH, Kellett M, Moore AP, Crossman AR, Brotchie JM |title=Randomised, double-blind, placebo-controlled trial to assess the potential of cannabinoid receptor stimulation in the treatment of dystonia |journal=Movement Disorders |volume=17 |issue=1 |pages=145–9 |year=2002 |pmid=11835452 |doi=10.1002/mds.1280}}</ref> [[epilepsy]],<ref name="ep">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8440303/Cannabis-could-be-used-to-treat-epilepsy.html |title=Cannabis could be used to treat epilepsy |work=The Daily Telegraph |date=10 April 2011 |accessdate=2011-04-20 |first=Richard |last=Gray |archive-date=2011-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413053912/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8440303/Cannabis-could-be-used-to-treat-epilepsy.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Marsicano G |title=CB1 cannabinoid receptors and on-demand defense against excitotoxicity |url=https://archive.org/details/sim_science_2003-10-03_302_5642/page/84 |journal=Science |volume=302 |issue=5642 |pages=84–8 |year=2003 |pmid=14526074 |doi=10.1126/science.1088208 |last12=Casanova |first12=E |last13=Schütz |first13=G |first14=W |first15=V |first16=C |first17=B|author2=Goodenough S|author3=Monory K |last4=Zieglgänsberger |last5=Di Marzo |last6=Behl |last7=Lutz|first4=H|first5=M|first6=A|first7=SC|last8=Cascio|first8=MG|last9=Gutiérrez|first9=SO |bibcode = 2003Sci...302...84M }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Bacci A, Huguenard JR, Prince DA |title=Long-lasting self-inhibition of neocortical interneurons mediated by endocannabinoids |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-09-16_431_7006/page/312 |journal=Nature |volume=431 |issue=7006 |pages=312–6 |year=2004 |pmid=15372034 |doi=10.1038/nature02913 |laysummary=http://www.sciencedaily.com/releases/2004/09/040916102315.htm |laysource=[[Science Daily]] |laydate=16 September 2004|bibcode = 2004Natur.431..312B }}</ref> [[digestive disease]]s,<ref>{{Cite journal|author=Di Carlo G, Izzo AA |title=Cannabinoids for gastrointestinal diseases: potential therapeutic applications |journal=Expert Opinion on Investigational Drugs |volume=12 |issue=1 |pages=39–49 |year=2003 |pmid=12517253 |doi=10.1517/13543784.12.1.39}}</ref> [[glioma]]s,<ref>{{Cite journal|author=Lorente M |title=Amphiregulin is a factor for resistance of glioma cells to cannabinoid-induced apoptosis |journal=Glia |volume= 57|issue= 13|pages=1374–85 |year=2009 |pmid=19229996 |doi=10.1002/glia.20856|author2=Carracedo A|author3=Torres S|last4=Natali|first4=Francesco|last5=Egia|first5=Ainara|last6=Hernández-Tiedra|first6=Sonia|last7=Salazar|first7=María|last8=Blázquez|first8=Cristina|last9=Guzmán|first9=Manuel}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Ramer R, Hinz B |title=Inhibition of cancer cell invasion by cannabinoids via increased expression of tissue inhibitor of matrix metalloproteinases-1 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2008-01-02_100_1/page/58 |journal=Journal of the National Cancer Institute |volume=100 |issue=1 |pages=59–69 |year=2008 |pmid=18159069 |doi=10.1093/jnci/djm268}}</ref> [[hepatitis C]],<ref>{{Cite journal|author=Sylvestre DL, Clements BJ, Malibu Y |title=Cannabis use improves retention and virological outcomes in patients treated for hepatitis C |journal=European Journal of Gastroenterology & Hepatology |volume=18 |issue=10 |pages=1057–63 |year=2006 |pmid=16957511 |doi=10.1097/01.meg.0000216934.22114.51}}</ref> [[Huntington's disease]],<ref>{{cite pmid|19228180}}</ref><ref>{{cite pmid|20590577}}</ref> [[leukemia]],<ref>{{Cite journal|author=Powles T |title=Cannabis-induced cytotoxicity in leukemic cell lines: the role of the cannabinoid receptors and the MAPK pathway |url=https://archive.org/details/sim_blood_2005-02-01_105_3/page/1214 |journal=Blood |volume=105 |issue=3 |pages=1214–21 |year=2005 |pmid=15454482 |doi=10.1182/blood-2004-03-1182 |author2=te Poele R|author3=Shamash J|last4=Chaplin|first4=T|last5=Propper|first5=D|last6=Joel|first6=S|last7=Oliver|first7=T|last8=Liu|first8=WM}}</ref> [[tumor|skin tumors]],<ref>{{Cite journal|author=Casanova ML |title=Inhibition of skin tumor growth and angiogenesis in vivo by activation of cannabinoid receptors |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=111 |issue=1 |pages=43–50 |year=2003 |pmid=12511587 |pmc=151833 |doi=10.1172/JCI16116 |author2=Blázquez C|author3=Martínez-Palacio J|last4=Villanueva|first4=Concepción|last5=Fernández-Aceñero|first5=M. Jesús|last6=Huffman|first6=John W.|last7=Jorcano|first7=José L.|last8=Guzmán|first8=Manuel}}</ref> [[Methicillin-resistant Staphylococcus aureus|methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'']] (MRSA),<ref>{{Cite journal|author=Appendino G, Gibbons S, Giana A, Pagani A, Grassi G, Stavri M, Smith E, Rahman MM |title=Antibacterial Cannabinoids from ''Cannabis sativa'': A Structure—Activity Study |journal=J Nat Prod |volume=71 |issue=8 |pages=1427–30 |year=2008|pmid=18681481 |doi=10.1021/np8002673 |laysummary=http://www.webmd.com/news/20080904/marijuana-chemicals-may-fight-mrsa |laysource=[[WebMD]] |laydate=4 September 2008 |accessdate=6 November 2010}}</ref> [[Parkinson's disease]],<ref>{{Cite journal|author=Kreitzer AC, Malenka RC |title=Endocannabinoid-mediated rescue of striatal LTD and motor deficits in Parkinson's disease models |journal=Nature |volume=445 |issue=7128 |pages=643–7 |year=2005 |pmid=17287809 |doi=10.1038/nature05506 |laysummary=http://med.stanford.edu/news_releases/2007/february/malenka.html |laysource=[[Stanford University School of Medicine]] |laydate=7 February 2007}}</ref> [[Itch|pruritus]],<ref>{{Cite journal|author=Szepietowski JC, Szepietowski T, Reich A |title=Efficacy and tolerance of the cream containing structured physiological lipids with endocannabinoids in the treatment of uremic pruritus: a preliminary study |journal=Acta Dermatovenerologica Croatica |volume=13 |issue=2 |pages=97–103 |year=2005 |pmid=16324422}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Bergasa NV |title=The pruritus of cholestasis |journal=Journal of Hepatology |volume=43 |issue=6 |pages=1078–88 |year=2005 |pmid=16253381 |doi=10.1016/j.jhep.2005.09.004}}</ref> [[posttraumatic stress disorder]] (PTSD),<ref>{{Cite journal|author=Ganon-Elazar E, Akirav I|title=Cannabinoid receptor activation in the basolateral amygdala blocks the effects of stress on the conditioning and extinction of inhibitory avoidance|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2009-09-09_29_36/page/11078|journal=J. Neurosci|volume=29|issue=36|pages=11078–88|pmid=19741114 |year=2009|laysummary=http://psychcentral.com/news/2009/11/05/medical-marijuana-for-ptsd/9359.html|laysource=PsychCentral|laydate=5 November 2009|doi=10.1523/JNEUROSCI.1223-09.2009}}</ref> [[psoriasis]],<ref>{{cite pmid|17157480}}</ref> [[sickle-cell disease]],<ref>{{cite pmid|16173972}}</ref> [[sleep apnea]],<ref>{{Cite journal|author=Carley DW, Paviovic S, Janelidze M, Radulovacki M |title=Functional role for cannabinoids in respiratory stability during sleep |journal=Sleep |volume=25 |issue=4 |pages=391–8 |year=2002 |pmid=12071539 |url=http://www.scholaruniverse.com/ncbi-linkout?id=12071539 }}</ref> at [[anorexia nervosa]].<ref>Grotenhermen, Russo (2002) "Review of Therapeutic Effects." Chapter 11, p. 128 in ''Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential'', Routledge, ISBN 0789015080.</ref> ===Epekto sa kanser=== Natagpuan ng isang pag-aaral ng [[Universidad Complutense de Madrid]] na ang mga kemikal sa marijuana o chongke ay nagsanhi ng kamatayan ng mga selulang [[kanser ng utak]] ng tao. Sa mga selulang kanser ng utak ng tao na nilagay sa mga daga na ginamot ng kemikal ng marijuana o chongke, ang tumor ay lumiit. Natagpuan ng pag-aaral nila na ang THC ay nag-alis ng mga selulang kanser nang walang masamang epekto sa mga malulusog na selula.<ref name=pmid19425170>{{Cite journal|author=Salazar M |title=Cannabinoid action induces autophagy-mediated cell death through stimulation of ER stress in human glioma cells |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=119 |issue=5 |pages=1359–72 |year=2009|pmid=19425170 |pmc=2673842 |doi=10.1172/JCI37948 |laysummary=http://health.usnews.com/health-news/family-health/cancer/articles/2009/04/01/active-ingredient-in-marijuana-kills-brain-cancer |laysource=[[HealthDay]] |laydate=1 April 2009 |last12=Fimia |first12=GM |last13=Piacentini |first13=M |first14=F |first15=PP |first16=L |first17=JL |first18=M |first19=P |last20=Velasco |first20=G|author2=Carracedo A|author3=Salanueva IJ |last4=Cecconi |last5=Pandolfi |last6=González-Feria |last7=Iovanna |last8=Guzmán |last9=Boya |first4=Sonia |first5=Mar |first6=Ainara |first7=Patricia |first8=Cristina |first9=Sofía}}</ref> Ayon sa pag-aaral ng [[California Pacific Medical Center]] Research Institute noong 2007 at 2010, ang [[cannabidiol]] ay nagpahinto sa [[kanser sa suso]] na kumalat na sa buong katawan sa pamamagitan ng ''downregulation'' ng isang ''gene'' na tinatawag na [[ID1]].<ref name=pmid18025276>{{Cite journal|author=McAllister SD, Christian RT, Horowitz MP, Garcia A, Desprez PY |title=Cannabidiol as a novel inhibitor of Id-1 gene expression in aggressive breast cancer cells |journal=Molecular Cancer Therapeutics |volume=6 |issue=11 |pages=2921–7 |year=2007 |pmid=18025276 |doi=10.1158/1535-7163.MCT-07-0371 |laysummary=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7098340.stm |laysource=[[BBC News]] |laydate=19 November 2007}}</ref> <ref name=PMC3410650>{{cite journal |title=Pathways mediating the effects of cannabidiol on the reduction of breast cancer cell proliferation, invasion, and metastasis |journal=Breast Cancer Res Treat. |volume=129 |issue=1 |pages=37–47 |date=22 September 2010 |accessdate=2012-12-24 |pmc=3410650 |pmid=20859676 |doi=10.1007/s10549-010-1177-4 |author=McAllister SD, Murase R, Christian RT, ''et al.''}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{authority control}} [[Kategorya:Cannabis]] [[Kategorya:Bawal na gamot]] [[Kategorya:Mga entheogen]] ius4pkpavpkurpmbxyta4s43mblnra6 0 91997 2212849 2208531 2026-06-22T19:12:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212849 wikitext text/x-wiki {{copyedit|date=Hunyo 2009}} {{Infobox oganesson}} Ang '''oganeso''' na kilala rin bilang eka-radon o [[elementong kimikal|element]] 118, ay ang pangalang IUPAC para sa transaktinidong elemento na may atomikong bilang na 118. Ito ay nagkaroon ng pansamantalang pangalang '''ununoctium''' /u·nun·ok·tyum/ at pansamantalang elementong simbolong '''Uuo'''.<ref>Weiser, M.E. ''Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report)'', ''Pure and Applied Chemistry'', 2006, tomo 78, isyung 11, mga pahinang 2051–2066.</ref> Sa [[talaang peryodiko]], ito ay isang [[elementong kimikal|element]] sa p-block at ang huli sa ika-7ng period. Ang oganeso ay kasalukuyang nag-iisang synthetic member ng group 18 at ang may pinakamataas na atomic number at may pinakamataas na [[masa]] sa lahat ng nadiskubreng [[elementong kimikal|elemento]]. Ang radioactive atom ng oganeso ay pabagu-bago, at mula noong 2002, tanging tatlong atom ng isotope <sup>294</sup>Og lang ang nakita.<ref>{{citeweb|url=http://discovermagazine.com/2007/jan/physics/article_view?b_start:int=1&-C=|title=The Top 6 Physics Stories of 2006|accessdate=2008-01-18|date=2007-01-07|publisher=Discover Magazine}}</ref> Kahit na ito ay pinapayagan sa mga maliliit na experimentong karakterisasyon ng mga katangian at compounds nito, may mga kalkulasyon na ginagamit para sa prediksiyon, kasama na ang mga hindi inaasahan. Halimbawa, bagama't ang ununoktio ay isang kasapi ng noble gas group, ito ay maaaring magkaroon ng isang mas mataas na reksiyong kimiko kaysa sa ilang mga elemento sa labas sa grupo na ito.<ref name=Nash/> Ito ay ang dating-iniisip na isang gas ngunit ngayon ay hinuhulaan na maging isang semimetallic solid sa ilalim ng normal na kalagayan.<ref name=Nash>{{citejournal|title=Atomic and Molecular Properties of Elements 112, 114, and 118|author=Clinton S. Nash|journal=J. Phys. Chem. A|year=2005|volume=109|issue=15|pages=3493–3500|url=http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/jpcafh/2005/109/i15/abs/jp050736o.html|accessdate=2008-01-18}}</ref> == Kasaysayan == Sa huli 1998, ang Polish na pisisista na si Robert Smolanczuk ay sumulat ng kalkulasyon sa pagsasanib ng atomic nuclei tungo sa pagbubuo ng superheavy atoms, kabilang ang mga sangkap ng 118.<ref name=Smolanczuk>{{citejournal|author=Robert Smolanczuk|journal=[[Physical Review]] C|volume=59|issue=5|year=1999|month=May|title=Production mechanism of superheavy nuclei in cold fusion reactions|pages=2634–2639|doi=10.1103/PhysRevC.59.2634}}</ref> Ang kanyang mga kalkulasyon iminungkahing na ito ay maaaring maging posible na gumawa ng elementong 118 sa pamamagitan ng pagsasamna ng lead sa kripton sa ilalim ng maingat na kinokontrol na mga kondisyon.<ref name=Smolanczuk/> Noong 1999, ang mga mananaliksik sa Lawrence Berkeley National Laboratory ginawa ang paggamit ng mga paghuhula at inihayag ang pagkatuklas ng mga sangkap ng 116 at 118, sa isang papel na inilathala sa Physical Review Letters,<ref>{{citejournal|last = Ninov|first = Viktor|coauthors = K. E. Gregorich, W. Loveland, A. Ghiorso, D. C. Hoffman, D. M. Lee, H. Nitsche, W. J. Swiatecki, U. W. Kirbach, C. A. Laue, J. L. Adams, J. B. Patin, D. A. Shaughnessy, D. A. Strellis, and P. A. Wilk|title = Observation of Superheavy Nuclei Produced in the Reaction of 86Kr with 208Pb|journal = [[Physical Review Letters]]|volume = 83|issue = 6–9|pages = 1104–1107|date = 1999-05-27|doi = 10.1103/PhysRevLett.83.1104}}</ref> at lalong madaling panahon matapos na ang mga resulta ay iniulat sa Science.<ref>{{citejournal|author=Robert F. Service|journal=Science|date=1999-06-11|volume=284|number=5421|pages=1751|doi=10.1126/science.284.5421.1751|title=Berkeley Crew Bags Element 118|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-06-11_284_5421/page/1751}}</ref> Ang mga mananaliksik ay inaangkin na ginanap ang reaksiyon: [[Talaksan:Ununoctium reaction.jpg]] Sa sumusunod na taon, sila ay naglathala ng isang retraction matapos ang mga mananaliksik sa iba pang mga laboratories nagawang dobleng ang mga resulta at ang Berkeley lab mismo ay hindi ma-dobleng ang katulad ng sa kanila.<ref>{{citenews|url=http://enews.lbl.gov/Science-Articles/Archive/118-retraction.html|publisher=Berkeley Lab|author=Public Affairs Department|title=Results of element 118 experiment retracted|date=2001-07-21|accessdate=2008-01-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154420/http://enews.lbl.gov/Science-Articles/Archive/118-retraction.html |date=2011-09-03 }}</ref> Noong Hunyo 2002, ang direktor ng lab ay naghayag na ang mga orihinal na paghahabol ng mga pagkatuklas ng mga ito sa dalawang elemento ay batay sa mga gawa-gawa ng data sa pamamagitan ng punong-guro may-akda na si Victor Ninov.<ref>{{citejournal|first=Rex|last=Dalton|pages=728–729|title=Misconduct: The stars who fell to Earth|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-12-12_420_6916/page/n179|journal=[[Nature (journal)|''Nature'']]|volume=420|doi=10.1038/420728a|year=2002}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Masinsing talaang peryodiko}} [[Kategorya:Mga elementong kimikal]] 5vczp8sptzpqthmu0zagzzc35hcrayy 0 97445 2212669 2165951 2026-06-22T17:12:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212669 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Mga hominid<ref name=MSW3>{{MSW3 Groves|pages=181-184|id=12100786}}</ref> | fossil_range = {{Fossil range|7|0}}Huling [[Mioseno]] hanggang Kasalukuyan | image = Schimpanse zoo-leipig.jpg | image_width = 250px | image_caption = Isang [[chimpanzee]] | taxon = Hominidae | authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1825 | subdivision_ranks = [[Mga sari]] | subdivision = * Subpamilyang [[Ponginae]] ** ''[[Orangutan|Pongo]]'' – [[oranggutan]] * Subpamilyang [[Homininae]] ** ''[[Gorilla]]'' – Mga [[gorilya]] ** ''[[Homo (genus)|Homo]]'' – Mga [[tao]] ** ''[[chimpanzee|Pan]]'' – Mga [[tsimpansi]] }} Ang '''hominid''' ang taksonomikong pamilya ng mga primado na kinabibilangan ng mga [[tao]], mga [[chimpanzee]], mga [[bonobo]], mga [[gorilya]], at mga [[oranggutan]].<ref name="MSW3"/> Ito ay tinatawag ring mga '''dakilang mga [[bakulaw]]''' o '''malaking bakulaw''' upang itangi mula sa ''[[mas maliit na bakulaw]]'' (mga [[gibbon]]). Ang mga kasapi ng pamilyang ito ay tinatawag na mga '''hominido''', '''hominidyo''' o '''hominid'''. Dahil sa pagtitipong ito, kabilang sa Hominidae ang 4 na mga henera at 5 species. Nakahintil ang mga kasapi nitong hindi tao sa ekuwatoryal na [[Aprika]], [[Sumatra]] at [[Borneo]]. Pumipetsa ang mga fossil ng hominidyo sa [[Mioseno]] at nakilalang mula sa [[Asya]]. Nasasaklawan ng timbang ng mga hominidyo ang mula sa 48&nbsp;kg hanggang 270&nbsp;kg. Mas malalaki ang mga kalalakihan kesa mga kababaihan. Mga [[primado]] o [[primata]] ang mga hominidyo, na may matitipunong mga katawan at maunlad na mga bisig. Kabilang din sa klasipikasyon ang mga ninuno ng pangkasalukuyang nabubuhay na mga uri. ==Ebolusyon== {{seealso|Ebolusyon ng tao}} Ang mga [[primado]] ay humiwalay mula sa ibang mga [[mamalya]] noong mga 85 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite journal|title=Molecular Clock Calibrations and Metazoan Divergence Dates|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1999-09_49_3/page/385|author=Lee, M.|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=49|issue=3|month=September | year=1999|pages=385–391|doi=10.1007/PL00006562|pmid=10473780}}</ref><ref>{{cite web|title=Scientists Push Back Primate Origins From 65 Million To 85 Million Years Ago|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2002/04/020418073440.htm|publisher=Science Daily|accessdate=2008-10-24}}</ref><ref>{{cite journal|title=Using the fossil record to estimate the age of the last common ancestor of extant primates|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-18_416_6882/page/726|author=Tavaré, S., Marshall, C. R., Will, O., Soligo, C. & Martin R.D.|journal=Nature|date=April 18, 2002|pages=726–729|volume=416|issue=6882|doi=10.1038/416726a|pmid=11961552}}</ref> Ang pinakamaagang mga fossil ng mga primado ay mula 55 milyong taong nakakalipas. Ang mga maagang primado ay lumitaw sa Eurasya. Ang angkan ng primado na pinaglitawan ng mga ape na Aprikano at mga tao kabilang ang ''[[Dryopithecus]]'' ay lumipat patimog mula sa Europa o Kanluraning Asya tungo sa Aprika. Ang mga populasyong tropikal ng mga primadong natuklasan sa mga fossil bed ng panahong [[Eocene]] at [[Oligocene]] sa depresyong [[Faiyum]] ng timog kanlurang Ehipto ay nagsanga sa iba't ibang kasalukuyang nabubuhay na species na [[lemur]] ng [[Madagascar]], mga [[loris]] ng Timog Silangang Asya, mga [[galago]] ng Aprika, at mga [[Simian|anthropoid]]: [[Bagong daigdig na unggoy|platyrrhine]] (''mga Bagong Daigdig na unggoy''), at mga [[Catarrhini|catarrhine]] na kinabibilangan ng mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'' at mga ''[[Hominidae|dakilang bakulaw]]''(great apes) na kinabibilangan ng mga [[tao]].<ref name="Kordos-p17">{{cite journal|author=Kordos L, Begun D R|title=Primates from Rudabánya: allocation of specimens to individuals, sex and age categories|journal=J. Hum. Evol.|volume=40|issue=1|pages=17–39|year=2001|pmid=11139358|doi=10.1006/jhev.2000.0437}}</ref> Noong mga 40 milyong taong nakakalipas, ang impraorden na [[Simian|Simiiformes]] ay nagsanga tungo sa mga pangkat na ''[[Platyrrhini]]'' (''mga [[Bagong Daigdig na unggoy]]'') at [[Catarrhini]] (''Hominoidea'' at mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]''). <ref name=PQ>{{cite book | title = Primates in Question | url = https://archive.org/details/primatesinquesti00shum | publisher = Smithsonian Institution Press | year = 2003 | author = Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck | isbn = 1-58834-176-3}}</ref> Ang mga hominoid(bakulaw) ay humiwalay mula sa mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'' sa pagitan ng 29 milyon at 34.5 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |title=Apes, Monkeys Split Earlier Than Fossils Had Indicated/ |author= |date=8 January 2005 |publisher=redOrbit.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715172009/http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |archivedate=15 July 2011 |deadurl=yes |accessdate=6 February 2013 |url-status=dead }}</ref> Ang [[Hylobatidae]](''mga gibbon'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]](''mga dakilang bakulaw'') noong mga 15-20 milyong taong nakakalipas. Ang [[Ponginae]](''mga orangutan'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.orangutan.org/orangutan-facts/orangutan-biology</ref> Ang mga ninuno ng mga orangutan o mga malapit na nauugnay rito ay maaaring kinakatawan ng mga fossil gaya ng [[Sivapithecus]] at [[Ramapithecus]] na natuklasan sa mga burol na Siwalik ng Pakistan. Ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan]](''[[chimpanzee]] at [[bonobo]]'') at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.abc.net.au/science/articles/2012/03/08/3448783.htm</ref> Ang species na malapit sa huling karaniwang ninuno ng mga gorilya, mga [[chimpanzee]], mga [[bonobo]] at mga [[tao]] ay maaaring kinakatawan ng mga fossil na [[Nakalipithecus]] na natagpuan sa Kenya at [[Ouranopithecus]] na natagpuan sa Gresya. Ang linyang ''Pan''(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos nito, ang [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas.<ref name="Won2004">{{cite journal | last1 = Won | first1 = Yong-Jin | last2 = Hey | first2 = Jody | title = Divergence population genetics of chimpanzees | volume = 22 | issue = 2 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 297–307 | date = 13 October 2004 | doi = 10.1093/molbev/msi017 | pmid = 15483319}}</ref><ref name="Fischer2004">{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = Anne | first2 = Victor | last2 = Wiebe | first3 = Svante | last3 = Pääbo | first4 = Molly | last4 = Przeworski | title = Evidence for a complex demographic history of chimpanzees | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2004-05_21_5/page/799 | volume = 21 | issue = 5 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 799–808 | date = 12 February 2004 | doi = 10.1093/molbev/msh083 | pmid = 14963091}}</ref> Pagkatapos ng paghihiwalay ng mga chimpanzee at tao, ang linyang tumutungo sa tao ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakalipas. Ito ay nagpalitaw sa iba't ibang species gaya ng [[Australopithecus afarensis]], [[A. africanus]], [[A. anamensis]], [[A. bahrelghazali]], [[A. garhi]] at [[Australopithecus sediba|A. sediba]]. Noong mga 2 milyong taong nakakalipas, ang [[Australopithecus]] ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Homo]] na nagpalitaw naman sa iba't ibang mga species gaya ng mga ''[[neanderthal]]'' at mga ''[[tao]]''. == Taksonomiya == [[File:Orang.gorilla.skulls.jpg|thumb|right|Mga bungo ng [[orangutan]] at [[gorilya]]]] [[File:Man&chimpbrains.png|thumb|Mga bungo at utak ng isang [[tao]] at [[chimpanzee]], ipinapakita sa ''Histoire naturelle des mammifères'' ni [[Paul Gervais|Gervais]]]] {{multiple image|direction=vertical | image1 = Orang Utan, Semenggok Forest Reserve, Sarawak, Borneo, Malaysia.JPG | image2 = Male gorilla in SF zoo.jpg | image3=Gombe Stream NP Jungtier fressend.jpg | image4=Pan paniscus (female).jpg |image5=Akha cropped hires.JPG | caption1=Orangutan | caption2=Gorilla | caption3=Chimpanzee | caption4=Bonobo | caption5=Tao }} * Pamilyang '''Hominidae''': Dakilang mga bakulaw ** Subpamilyang [[Ponginae]] *** Saring ''[[Orangutan|Pongo]]'' - [[oranggutan]] ** Subpamilyang [[Homininae]] *** Saring ''[[Gorilla]]'' - mga [[gorilya]] *** Saring ''[[chimpanzee|Pan]]'' - mga [[chimpanzee]] *** Saring ''[[Homo (sari)|Homo]]'' - mga [[tao]] ===Mga kasalukuyang nabubuhay na species ng Hominidae=== ** Subfamily [[Ponginae]] *** Genus ''[[Orangutan|Pongo]]'' **** [[Bornean orangutan]], ''Pongo pygmaeus'' ***** ''Pongo pygmaeus pygmaeus'' ***** ''Pongo pygmaeus morio'' ***** ''Pongo pygmaeus wurmbii'' **** [[Sumatran orangutan]], ''Pongo abelii'' ** Subfamily [[Homininae]] *** Genus ''[[Gorilla]]'' **** [[Western gorilla]], ''Gorilla gorilla'' ***** [[Western lowland gorilla]], ''Gorilla gorilla gorilla'' ***** [[Cross River gorilla]], ''Gorilla gorilla diehli'' **** [[Eastern gorilla]], ''Gorilla beringei'' ***** [[Mountain gorilla]], ''Gorilla beringei beringei'' ***** [[Eastern lowland gorilla]], ''Gorilla beringei graueri'' *** Genus ''[[chimpanzee|Pan]]'' **** [[Common chimpanzee|Chimpanzee]] (common chimpanzee), ''Pan troglodytes'' ***** [[Central chimpanzee]], ''Pan troglodytes troglodytes'' ***** [[Western chimpanzee]], ''Pan troglodytes verus'' ***** [[Nigeria-Cameroon chimpanzee]], ''Pan troglodytes ellioti'' ***** [[Eastern chimpanzee]], ''Pan troglodytes schweinfurthii'' **** [[Bonobo]] (pygmy chimpanzee), ''Pan paniscus'' *** Genus ''[[Homo (genus)|Homo]]'' **** [[Tao]], ''Homo sapiens'' ===Mga natuklasang fossil ng mga hindi na umiiral na species ng Hominidae=== Ang sumusunod ang mga natuklasang fossil ng mga hindi na umiiral na species ng Hominidae. <ref>{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/synapsida/eutheria/primates/hominoidea/hominoidea.html | title = Hominoidea | publisher = Mikko's Phylogeny Archive | date = 2005-01-14 | first = Mikko | last = Haaramo}}</ref> '''Family Hominidae''' * ''[[Graecopithecus]]'' (?=''[[Ouranopithecus]])''[[†]] (Pinagtatalunan pa rin ng mga siyentipiko ang kinalalagyan) ** ''Graecopithecus freybergi'' (?=''Ouranopithecus macedoniensis'') * ''[[Otavipithecus]]''[[†]] ** ''Otavipithecus namibiensis'' * ''[[Morotopithecus]]''[[†]] ** ''Morotopithecus bishopi'' * Subfamily [[Ponginae]]<ref>{{Cite web | url = http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/synapsida/eutheria/primates/hominoidea/pongidae.html | title = Pongidae | publisher = Mikko's Phylogeny Archive | date = 2004-02-04 | first = Mikko | last = Haaramo}}</ref> ** Tribe [[Lufengpithecus|Lufengpithecini]][[†]] *** ''[[Lufengpithecus]]'' **** ''Lufengpithecus lufengensis'' **** ''Lufengpithecus keiyuanensis'' **** ''Lufengpithecus hudienensis'' ** Tribe Sivapithecini[[†]] *** ''[[Ankarapithecus]]'' **** ''Ankarapithecus meteai'' *** ''[[Sivapithecus]]'' **** ''Sivapithecus brevirostris'' **** ''Sivapithecus punjabicus'' **** ''Sivapithecus parvada'' **** ''Sivapithecus sivalensis'' **** ''Sivapithecus indicus'' *** ''[[Gigantopithecus]]'' **** ''Gigantopithecus bilaspurensis'' **** ''Gigantopithecus blacki'' **** ''Gigantopithecus giganteus'' ** Tribe Pongini *** ''[[Khoratpithecus]]''[[†]] **** ''Khoratpithecus ayeyarwadyensis'' **** ''Khoratpithecus piriyai'' **** ''Khoratpithecus chiangmuanensis'' *** ''[[Orangutan|Pongo]]'' (orangutans) **** ''Pongo hooijer''[[†]] * Subfamily [[Homininae]]<ref>{{Cite web | url = http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/synapsida/eutheria/primates/hominoidea/hominoidea.html | title = Hominoidea | publisher = Mikko's Phylogeny Archive | date = 2005-01-14 | first = Mikko | last = Haaramo}}</ref><ref>{{Cite web | url = http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/synapsida/eutheria/primates/hominoidea/hominidae_1.html#hominidae_2 | title = Hominidae | publisher = Mikko's Phylogeny Archive | date = 2007-11-10 | first = Mikko | last = Haaramo}}</ref> ** ''[[Pierolapithecus]]''[[†]] *** ''Pierolapithecus catalaunicus'' ** ''[[Udabnopithecus]]''[[†]] *** ''Udabnopithecus garedziensis'' ** Tribe [[Dryopithecini]][[†]] *** ''[[Oreopithecus]]'' (Pinagtatalunan pa rin ng mga siyentipiko ang kinalalagyan) **** ''Oreopithecus bambolii'' *** ''[[Nakalipithecus]]'' **** ''Nakalipithecus nakayamai'' *** ''[[Anoiapithecus]]'' **** ''Anoiapithecus brevirostris'' *** ''[[Dryopithecus]]'' **** ''Dryopithecus wuduensis'' **** ''Dryopithecus fontani'' **** ''Dryopithecus brancoi'' **** ''Dryopithecus laietanus'' **** ''Dryopithecus crusafonti'' ** ''[[Rudapithecus]]''[[†]] *** ''Rudapithecus hungaricus'' ** ''[[Samburupithecus]]''[[†]] *** ''Samburupithecus kiptalami'' ** Tribe [[Gorillini]] *** ''[[Chororapithecus]]'' [[†]] (Pinagtatalunan pa rin ng mga siyentipiko ang kinalalagyan) **** ''Chororapithecus abyssinicus'' ** Tribe [[Hominini]] *** Subtribe [[Hominina]] **** ''[[Sahelanthropus]]''[[†]] (Ang katayuang hominin ay malaking problematiko) ***** ''Sahelanthropus tchadensis'' ****''[[Orrorin]]''[[†]] ***** ''Orrorin tugenensis'' **** ''[[Ardipithecus]]''[[†]] ***** ''Ardipithecus ramidus'' ***** ''Ardipithecus kadabba'' **** ''[[Kenyanthropus]]''[[†]] (Pinagtatalunan pa rin ng mga siyentipiko ang kinalalagyan) ***** ''Kenyanthropus platyops'' **** ''[[Praeanthropus]]''[[†]]<ref>{{Cite web |url=http://www.paleodatabase.org/cgi-bin/bridge.pl?action=checkTaxonInfo&taxon_no=83058&is_real_user=1 |title=Paleodb |access-date=2013-07-15 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727162338/http://www.paleodatabase.org/cgi-bin/bridge.pl?action=checkTaxonInfo&taxon_no=83058&is_real_user=1 |url-status=dead }}</ref> ***** ''[[Australopithecus bahrelghazali|Praeanthropus bahrelghazali]]'' ***** ''[[Australopithecus anamensis|Praeanthropus anamensis]]'' ***** ''[[Australopithecus afarensis|Praeanthropus afarensis]]'' **** ''[[Australopithecus]]''[[†]] ***** ''[[Australopithecus africanus]]'' ***** ''[[Australopithecus garhi]]'' ***** ''[[Australopithecus sediba]]'' **** ''[[Paranthropus]]''[[†]] ***** ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' ***** ''[[Paranthropus robustus]]'' ***** ''[[Paranthropus boisei]]'' **** ''[[Homo (genus)|Homo]]'' – Mga agarang ninuno ng mga modernong [[tao]] ***** ''[[Homo gautengensis]]''[[†]] ***** ''[[Homo rudolfensis]]''[[†]] ***** ''[[Homo habilis]]''[[†]] ***** ''[[Homo floresiensis]]''[[†]] ***** ''[[Homo erectus]]''[[†]] ***** ''[[Homo ergaster]]''[[†]] ***** ''[[Homo antecessor]]''[[†]] ***** ''[[Homo heidelbergensis]]''[[†]] ***** ''[[Homo cepranensis]]''[[†]] ***** [[Denisova hominin|Denisovans]] (Ang pangalang siyentipiko ay hindi pa naitatakda)[[†]] ***** ''[[Neanderthal|Homo neanderthalensis]]''[[†]] ***** ''[[Homo rhodesiensis]]''[[†]] ***** ''[[Homo sapiens]]'' ****** ''[[Homo sapiens idaltu]]''[[†]] ****** ''[[Archaic Homo sapiens]]'' ([[Cro-magnon]])[[†]] ****** [[Red Deer Cave people]][[†]] (Hindi pa naitatakda ang pangalang siyentipiko; marahil ay isang lahi ng mga modernong tao o isang [[hybrid]]<ref name="Barras2012">{{cite web | title = Chinese human fossils unlike any known species | first = Colin | last = Barras | url = http://www.newscientist.com/article/dn21586-chinese-human-fossils-unlike-any-known-species.html | date = 2012-03-14 | accessdate = 2012-03-15 | publisher = New Scientist}}</ref> ng mga modernong tao at mga [[Denisovan]].<ref name=NG>{{cite web| title = National Geographic| url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/orangutan.html| publisher = [[National Geographic Society]]| accessdate = 25 July 2009| archive-date = 16 Hunyo 2007| archive-url = https://web.archive.org/web/20070616133849/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/orangutan.html| url-status = dead}}</ref>) [[Talaksan:Hominidae filogenia.png|thumb|500px|left]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Hominidae nav}} [[Kategorya:Hominoidea]] 9yizjw0p5laa3fm68g251slvqqdxad6 0 97692 2212841 2193733 2026-06-22T19:08:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212841 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Landslide_in_Cusco,_Peru_-_2018.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Landslide_in_Cusco,_Peru_-_2018.jpg|right|thumb|Isang pagguho ng lupa sa [[Cusco]], [[Peru]], noong 2018]] Ang '''pagguho ng lupa''', na kilala rin bilang '''landslide''',<ref>{{Cite web |title=Landslide in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/landslide |access-date=2025-12-26 |website=www.tagalog.com |language=en}}</ref> ay tumutukoy sa iba't ibang anyo ng malawakang paggalaw ng lupa na maaaring sumaklaw sa malawak na uri ng paggalaw ng lupa, gaya ng paglaglag ng bato, agos ng [[putik]], mababaw o malalim na pagkabigo ng dalisdis, at agos ng mga tipak at latak.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Hungr |first1=Oldrich |last2=Leroueil |first2=Serge |last3=Picarelli |first3=Luciano |date=2014-04-01 |title=The Varnes classification of landslide types, an update |journal=Landslides |language=en |volume=11 |issue=2 |pages=167–194 |bibcode=2014Lands..11..167H |doi=10.1007/s10346-013-0436-y |issn=1612-5118 |s2cid=38328696}}</ref> Nangyayari ang mga pagguho ng lupa sa sari-saring [[kapaligiran]], na maaaring may matarik o banayad na hilig ng dalisdis, mula sa mga [[kabundukan]] hanggang sa mga [[bangin]] sa [[Dalampasigan|baybayin]] o maging sa ilalim ng [[dagat]],<ref>{{Cite journal |last1=Haflidason |first1=Haflidi |last2=Sejrup |first2=Hans Petter |last3=Nygård |first3=Atle |last4=Mienert |first4=Jurgen |last5=Bryn |first5=Petter |last6=Lien |first6=Reidar |last7=Forsberg |first7=Carl Fredrik |last8=Berg |first8=Kjell |last9=Masson |first9=Doug |date=2004-12-15 |title=The Storegga Slide: architecture, geometry and slide development |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322704002713 |journal=Marine Geology |series=COSTA - Continental Slope Stability |language=en |volume=213 |issue=1 |pages=201–234 |bibcode=2004MGeol.213..201H |doi=10.1016/j.margeo.2004.10.007 |issn=0025-3227 |url-access=subscription}}</ref> kung saan ang mga ito ay tinatawag na submarinong pagguho ng lupa. Ang [[Grabedad|grabidad]] ang pangunahing lakas na nagtutulak upang maganap ang pagguho ng lupa, subalit may iba pang mga salik na nakakadamay sa katatagan ng dalisdis na lumilikha ng mga tiyak na kalagayang nagiging dahilan upang maging madaling gumuho ang isang pook. Sa maraming pagkakataon, ang pagguho ay nagsisimula sa isang tiyak na pangyayari, gaya ng malakas na [[pag-ulan]], [[lindol]], pagputol ng dalisdis para sa pagtatayo ng [[kalsada]], at iba pa, bagaman, hindi ito laging natutukoy. Kadalasang napapalala ang mga pagguho ng lupa ng pagpapaunlad na gawa ng tao, gaya ng pagpapalawak ng mga lungsod, at ng pagsasamantala sa [[likas-yaman]], gaya ng [[pagmimina]] at [[Pagkalbo ng kagubatan|pagkakalbo ng kagubatan]]. Ang pagkasira ng lupa ay madalas na humahantong sa lalong mababang antas ng pagpapatatag ng lupa ng mga [[halaman]].<ref name=":6">{{cite journal |author=Giacomo Pepe |author2=Andrea Mandarino |author3=Emanuele Raso |author4=Patrizio Scarpellini |author5=Pierluigi Brandolini |author6=Andrea Cevasco |year=2019 |title=Investigation on Farmland Abandonment of Terraced Slopes Using Multitemporal Data Sources Comparison and Its Implication on Hydro-Geomorphological Processes |journal=Water |language=en |publisher=[[MDPI]] |volume=8 |issue=11 |page=1552 |bibcode=2019Water..11.1552P |doi=10.3390/w11081552 |issn=2073-4441 |oclc=8206777258 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11567/968956}}, sa seksyon ng introduksyon.</ref> Bukod dito, ang pag-init ng daigdig na dulot ng [[pagbabago ng klima]] at iba pang dinudulot ng tao sa kapaligiran ay maaring magpataas ng dalas ng mga likas na pangyayari, gaya ng matitinding kalagayan ng panahon, na nagiging sanhi ng pagguho ng lupa.<ref>{{Cite web |last=Merzdorf |first=Jessica |title=Climate Change Could Trigger More Landslides in High Mountain Asia |url=https://climate.nasa.gov/news/2951/climate-change-could-trigger-more-landslides-in-high-mountain-asia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204130959/https://climate.nasa.gov/news/2951/climate-change-could-trigger-more-landslides-in-high-mountain-asia/ |archive-date=2023-02-04 |access-date=2023-02-04 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet |publisher=NASA's Goddard Space Flight Center |language=en}}</ref> Tumutukoy ang pag-iwas at pagpapagaan sa panganib ng pagguho ng lupa sa mga patakaran at gawain na naglalayong bawasan ang panganib at pinsalang dulot nito sa mga tao, gayundin ang panganib ng mga likas na sakuna. == Mga sanhi == [[Talaksan:Landslide_animation_San_Matteo_County.gif|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Landslide_animation_San_Matteo_County.gif|thumb|Animasyon ng pagguho ng lupa sa [[Kondado]] ng San Mateo, [[California]]]] Nagaganap ang pagguho ng lupa kapag dumaan ang isang dalisdis (o bahagi nito) sa mga prosesong nagbabago sa kalagayan nito mula sa matatag patungo sa hindi matatag. Pangunahing sanhi nito ang pagbaba ng lakas na lumalaban sa pagtatapyas sa dalisdis, ang pagtaas ng lakas ng pagtatapyas na dinadala ng mga bagay, o ang pinagsamang dulot ng dalawa. Ang pagbabago sa katatagan ng isang dalisdis ay maaring madulot ng maraming salik, na maaring kumilos nang magkakasama o magkakahiwalay. Kabilang sa mga likas na sanhi ng pagguho ng lupa ang mga sumusunod: * pagtaas ng nilalaman ng [[tubig]] (pagkawala ng pagsipsip) o pagkababad dahil sa pagpasok ng tubig-ulan, pagtunaw ng [[niyebe]], o pagtunaw ng mga [[glasyar]];<ref>{{Cite journal |last1=Subramanian |first1=S. Siva |last2=Fan |first2=X. |last3=Yunus |first3=A. P. |last4=Asch |first4=T. van |last5=Scaringi |first5=G. |last6=Xu |first6=Q. |last7=Dai |first7=L. |last8=Ishikawa |first8=T. |last9=Huang |first9=R. |year=2020 |title=A Sequentially Coupled Catchment-Scale Numerical Model for Snowmelt-Induced Soil Slope Instabilities |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JF005468 |url-status=live |journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface |language=en |volume=125 |issue=5 |bibcode=2020JGRF..12505468S |doi=10.1029/2019JF005468 |issn=2169-9011 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306044629/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JF005468 |archive-date=2022-03-06 |access-date=2021-02-23 |article-number=e2019JF005468 |s2cid=218825257}}</ref> * pag-angat ng tubig sa lupa at pagtaas ng presyon ng tubig sa mga puwang ng lupa, halimbawa, dahil sa pagpupuno muli ng akuwipero sa mga panahong tag-ulan o sa pagpasok ng tubig-ulan;<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Hu |first1=Wei |last2=Scaringi |first2=Gianvito |last3=Xu |first3=Qiang |last4=Van Asch |first4=Theo W. J. |date=2018-04-10 |title=Suction and rate-dependent behaviour of a shear-zone soil from a landslide in a gently-inclined mudstone-sandstone sequence in the Sichuan basin, China |journal=Engineering Geology |language=en |volume=237 |pages=1–11 |bibcode=2018EngGe.237....1H |doi=10.1016/j.enggeo.2018.02.005 |issn=0013-7952}}</ref> * pagtaas ng presyong hidrostatiko sa mga bitak at lamat;<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite journal |last1=Fan |first1=Xuanmei |last2=Xu |first2=Qiang |last3=Scaringi |first3=Gianvito |date=2017-12-01 |title=Failure mechanism and kinematics of the deadly June 24th 2017 Xinmo landslide, Maoxian, Sichuan, China |journal=Landslides |language=en |volume=14 |issue=6 |pages=2129–2146 |bibcode=2017Lands..14.2129F |doi=10.1007/s10346-017-0907-7 |issn=1612-5118 |s2cid=133681894}}</ref> * pagkawala o kakulangan ng patayong estruktura ng halaman, mga sustansiya ng lupa, at estruktura ng lupa, halimbawa, matapos ang sunog sa kagubatan;<ref>{{Cite journal |last1=Rengers |first1=Francis K. |last2=McGuire |first2=Luke A. |last3=Oakley |first3=Nina S. |last4=Kean |first4=Jason W. |last5=Staley |first5=Dennis M. |last6=Tang |first6=Hui |date=2020-11-01 |title=Landslides after wildfire: initiation, magnitude, and mobility |journal=Landslides |language=en |volume=17 |issue=11 |pages=2631–2641 |bibcode=2020Lands..17.2631R |doi=10.1007/s10346-020-01506-3 |issn=1612-5118 |doi-access=free |s2cid=221110680}}</ref> * [[Erosyon|pagguho]] sa itaas na bahagi ng dalisdis dulot ng mga [[ilog]] o alon ng dagat;<ref>{{Cite journal |last1=Edil |first1=T. B. |last2=Vallejo |first2=L. E. |date=1980-07-01 |title=Mechanics of coastal landslides and the influence of slope parameters |url=https://archive.org/details/engineering-geology_1980-07_16_1-2/page/83 |journal=Engineering Geology |series=Special Issue Mechanics of Landslides and Slope Stability |language=en |volume=16 |issue=1 |pages=83–96 |bibcode=1980EngGe..16...83E |doi=10.1016/0013-7952(80)90009-5 |issn=0013-7952}}</ref> * pisikal at kemikal na pagkakabulok, halimbawa, dahil sa paulit-ulit na pagyeyelo at pagkatunaw, pag-init at paglamig, pagtagas ng [[asin]] sa tubig sa lupa, o pagkatunaw ng mga [[mineral]];<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Di Maio |first1=Caterina |last2=Vassallo |first2=Roberto |last3=Scaringi |first3=Gianvito |last4=De Rosa |first4=Jacopo |last5=Pontolillo |first5=Dario Michele |last6=Maria Grimaldi |first6=Giuseppe |date=2017-11-01 |title=Monitoring and analysis of an earthflow in tectonized clay shales and study of a remedial intervention by KCl wells |url=https://www.researchgate.net/publication/321348162 |url-status=live |journal=Rivista Italiana di Geotecnica |language=en |volume=51 |issue=3 |pages=48–63 |doi=10.19199/2017.3.0557-1405.048 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210403113248/https://www.researchgate.net/publication/321348162_Monitoring_and_analysis_of_an_earthflow_in_tectonized_clay_shales_and_study_of_a_remedial_intervention_by_KCl_wells |archive-date=2021-04-03 |access-date=2018-05-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Di Maio |first1=Caterina |last2=Scaringi |first2=Gianvito |last3=Vassallo |first3=R |date=2014-01-01 |title=Residual strength and creep behaviour on the slip surface of specimens of a landslide in marine origin clay shales: influence of pore fluid composition |url=https://www.researchgate.net/publication/271630325 |url-status=live |journal=Landslides |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=657–667 |doi=10.1007/s10346-014-0511-z |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330131020/https://www.researchgate.net/publication/271630325_Residual_strength_and_creep_behaviour_on_the_slip_surface_of_specimens_of_a_landslide_in_marine_origin_clay_shales_influence_of_pore_fluid_composition |archive-date=2021-03-30 |access-date=2018-05-26 |s2cid=127489377}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fan |first1=Xuanmei |last2=Xu |first2=Qiang |last3=Scaringi |first3=Gianvito |last4=Li |first4=Shu |last5=Peng |first5=Dalei |date=2017-10-13 |title=A chemo-mechanical insight into the failure mechanism of frequently occurred landslides in the Loess Plateau, Gansu Province, China |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S001379521730889X |journal=Engineering Geology |language=en |volume=228 |pages=337–345 |bibcode=2017EngGe.228..337F |doi=10.1016/j.enggeo.2017.09.003 |issn=0013-7952 |url-access=subscription}}</ref> * pagyanig ng lupa na dulot ng lindol, na maaaring tuwirang magpahina sa katatagan ng dalisdis, halimbawa sa pamamagitan ng pagkalikido ng lupa, o magpahina sa materyal at magdulot ng paggalaw na kalauna'y hahantong sa pagguho;<ref name=":3" /><ref>{{Cite journal |last1=Fan |first1=Xuanmei |last2=Scaringi |first2=Gianvito |last3=Domènech |first3=Guillem |last4=Yang |first4=Fan |last5=Guo |first5=Xiaojun |last6=Dai |first6=Lanxin |last7=He |first7=Chaoyang |last8=Xu |first8=Qiang |last9=Huang |first9=Runqiu |date=2019-01-09 |title=Two multi-temporal datasets that track the enhanced landsliding after the 2008 Wenchuan earthquake |url=https://www.earth-syst-sci-data.net/11/35/2019/essd-11-35-2019.html |url-status=live |journal=Earth System Science Data |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=35–55 |bibcode=2019ESSD...11...35F |doi=10.5194/essd-11-35-2019 |issn=1866-3508 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304105948/https://www.earth-syst-sci-data.net/11/35/2019/essd-11-35-2019.html |archive-date=2020-03-04 |access-date=2019-01-09 |bibcode-access=free |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fan |first1=Xuanmei |last2=Xu |first2=Qiang |last3=Scaringi |first3=Gianvito |date=2018-01-26 |title=Brief communication: Post-seismic landslides, the tough lesson of a catastrophe |journal=Natural Hazards and Earth System Sciences |language=en |volume=18 |issue=1 |pages=397–403 |bibcode=2018NHESS..18..397F |doi=10.5194/nhess-18-397-2018 |issn=1561-8633 |bibcode-access=free |doi-access=free}}</ref> * pagsabog ng [[bulkan]];<ref>{{Cite journal |last1=Watt |first1=Sebastian F.L. |last2=Talling |first2=Peter J. |last3=Hunt |first3=James E. |year=2014 |title=New Insights into the Emplacement Dynamics of Volcanic Island Landslides |journal=Oceanography |language=en |volume=27 |issue=2 |pages=46–57 |bibcode=2014Ocgpy..27b..46W |doi=10.5670/oceanog.2014.39 |issn=1042-8275 |jstor=24862154 |doi-access=free |s2cid-access=free |s2cid=55516702}}</ref> * mga pagbabago sa komposisyon ng likidong nasa mga puwang;<ref>{{Cite journal |last1=Di Maio |first1=C. |last2=Scaringi |first2=G. |date=2016-01-18 |title=Shear displacements induced by decrease in pore solution concentration on a pre-existing slip surface |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013795215300922 |journal=Engineering Geology |language=en |volume=200 |pages=1–9 |bibcode=2016EngGe.200....1D |doi=10.1016/j.enggeo.2015.11.007 |issn=0013-7952 |url-access=subscription}}</ref> * mga pagbabago sa [[temperatura]], pana-panahon man o dulot ng pagbabago ng klima.<ref>{{Cite journal |last1=Scaringi |first1=Gianvito |last2=Loche |first2=Marco |date=2022-03-15 |title=A thermo-hydro-mechanical approach to soil slope stability under climate change |journal=Geomorphology |language=en |volume=401 |bibcode=2022Geomo.40108108S |doi=10.1016/j.geomorph.2022.108108 |issn=0169-555X |doi-access=free |article-number=108108 |s2cid=245941223}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Shibasaki |first1=Tatsuya |last2=Matsuura |first2=Sumio |last3=Okamoto |first3=Takashi |date=2016-07-16 |title=Experimental evidence for shallow, slow-moving landslides activated by a decrease in ground temperature: Landslides Affected by Ground Temperature |url=http://doi.wiley.com/10.1002/2016GL069604 |journal=Geophysical Research Letters |language=en |volume=43 |issue=13 |pages=6975–6984 |doi=10.1002/2016GL069604 |url-access=subscription |s2cid=132940118}}</ref> Ang mga pagguho ng lupa ay napapalala ng mga gawaing pantao, gaya ng: * pagkakalbo ng kagubatan, [[pagsasaka]], at [[konstruksiyon]]; * mga panginginig mula sa [[makinarya]] o [[trapiko]];<ref>{{Cite journal |last=Laimer |first=Hans Jörg |date=2017-05-18 |title=Anthropogenically induced landslides – A challenge for railway infrastructure in mountainous regions |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013795216307335 |journal=Engineering Geology |language=en |volume=222 |pages=92–101 |bibcode=2017EngGe.222...92L |doi=10.1016/j.enggeo.2017.03.015 |issn=0013-7952 |url-access=subscription}}</ref> * pagpapasabog at pagmimina;<ref>{{Cite journal |last1=Fan |first1=Xuanmei |last2=Xu |first2=Qiang |last3=Scaringi |first3=Gianvito |date=2018-10-24 |title=The "long" runout rock avalanche in Pusa, China, on 28 August 2017: a preliminary report |journal=Landslides |language=en |volume=16 |pages=139–154 |doi=10.1007/s10346-018-1084-z |issn=1612-5118 |s2cid=133852769}}</ref> * gawaing paghuhukay at pagtambak ng lupa, halimbawa sa pagbabago ng hugis ng dalisdis o paglalagay ng bagong bigat o karga; * sa mababaw na mga lupa, ang pag-aalis ng mga halamang may malalalim na ugat na nagbubuklod sa kolumbyum at ''bedrock'' o batong pundasyon; * mga gawaing agrikultural o panggugubat ([[pagtotroso]]), at [[urbanisasyon]], na nagbabago sa dami ng tubig na pumapasok sa lupa; * panandaliang pagbabago sa paggamit ng lupa at takip ng lupa (''land use at land cover'' o LULC), kabilang ang pag-abandona ng tao sa mga sakahang lugar, halimbawa, dahil sa mga pagbabagong pang-ekonomiya at panlipunan na naganap sa [[Europa]] matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang pagkasira ng lupa at matitinding pag-ulan ay maaaring magpataas ng dalas ng pagguho at mga penomenang kaugnay nito.<ref name=":6" /> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kalikasan]] [[Kategorya:Sakuna]] akj5oew9jbzxpt95fmjo065xvh856ov 0 98082 2212693 2182095 2026-06-22T17:33:21Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212693 wikitext text/x-wiki :''Kaugnay ito ng anatomiya. Para sa panlagay sa pagkain, tingnan ang [[pampalasa]]. Para sa pagpapabuti ng lasa at amoy ng pagkain, tingnan ang [[panimpla]].'' Ang '''sistemang panlasa''' (Ingles: ''gustatory system'') ay ang [[sistemang pandama]] para sa pandama ng lasa ([[panlasa]] o gustasyon). Kilala rin ito bilang '''sistemang gustatibo''' at '''sistemang gustatoryo'''. Karaniwang binabanggit ang sistemang panlasa na kasama ng [[sistemang pang-amoy]] bilang kasapi ng mga '''pandamang kemosensoryo''' dahil kapwa naglilipat (transduksiyon) sila ng mga kimikal na senyal upang maging persepsiyon. Ito ay isang pakiramdam na nalilikha kapag ang isang sustansiya sa bibig ay gumanti sa mga taste buds. Ang panlasa, kasama ang pang-amoy at pakiramdam na panghipo, ay nagtitiyak ng lasa na pangpakiramdam na impresyon sa mga [[pagkain]] at ibang mga sustansiya. == Mga pangunahing panlasa == === Tamis === Kadalasang sinasabi na ang tamis bilang isang kaaya-ayang sensasyon na nagiging posible dahil sa pagkakaroon ng mga [[Sugar|asukal]] at mga sustansiyang na ginagaya ang asukal. Ang panimulang deteksyon ng lasa para matamis ay binibigyan ng antas na may kaugnayan sa sakarosa (o ''sucrose''), na may indise na 1.<ref name="textbookofmedicalphysiology8thed">Guyton, Arthur C. (1991) ''Textbook of Medical Physiology''. (ikawalong ed). Philadelphia: W.B. Saunders (sa Ingles)</ref><ref name="McLaughlin&Margolskee">{{cite journal |author1=McLaughlin, Susan |author2=Margolskee, Rorbert F. |date=Nobyembre–Disyembre 1994 |title=The Sense of Taste |url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_november-december-1994_82_6/page/538 |journal=American Scientist |language=en |volume=82 |issue=6 |pages=538–545}}</ref> === Asim === {{main|Kaasiman}} Ang asim ay ang panlasa na nalalasahan ang pagkakaroon ng [[Acid|asido]]. Ang pagkamaasim ng isang sustansiya ay nabibigyan ng antas na may kaugnayan sa paglabnaw ng asidong klorhidriko, na may indise ng kaasiman ng 1. Sa paghahambing, mayroon ang asidong tartariko ng indise ng kaasiman ng 0.7, ang asidong sitriko na may indise ng kaasiman ngf 0.46, at mayroon ang asidong karboniko ng indise ng kaasiman ng 0.06.<ref name="textbookofmedicalphysiology8thed" /><ref name="McLaughlin&Margolskee" /> === Alat === Tila may dalawang bahagi ang kaalatan: isang hudyat ng mababang kaalatan at isang hudyat ng mataas na kaalatan. Nagdudulot ang hudyat ng mababang kaalatan ng sensasyon ng kasarapan, habang tipikal na nagdudulot ang hudyat ng mataas na kaalatan ng sensasyon ng "masyaong maalat".<ref name="Taruno2023">{{cite journal |last1=Taruno |first1=Akiyuki |last2=Gordon |first2=Michael D. |date=10 Pebrero 2023 |title=Molecular and Cellular Mechanisms of Salt Taste |journal=Annual Review of Physiology |language=en |volume=85 |issue=1 |pages=25–45 |doi=10.1146/annurev-physiol-031522-075853 |pmid=36332657 |doi-access=free}} {{cite web |last1=Elahi |first1=Tasnuva |date=15 Setyembre 2023 |title=Salt Taste Is Surprisingly Mysterious |url=https://nautil.us/salt-taste-is-surprisingly-mysterious-382855/ |website=Nautilus |language=en}}</ref> === Pait === {{redirect|Kapaitan|pait na namumuhi|Poot}} Ang kapaitan ay isa sa pinakasensitibo sa mga lasa, at maaaring isipin na hindi kasiya-siya, matalas, o hindi nagugustuhan, subalit kadalasang ninanais at intensyunal na nilalagay sa pamamagitan ng iba't ibang ahenteng pampait. Kabilang sa mga [[pagkain]] at [[inumin]] na mapait ang [[Coffee|kape]], [[Cocoa solids|kakaw]] na di-pinatamis, [[mate]] ng [[Timog Amerika]], mate de koka, [[Bitter gourd|ampalaya]], di-binurong [[olibo]], kaskara, ilang uri ng [[Cheese|keso]], maraming mga halaman sa pamilyang [[Brassicaceae]], at mga berdeng [[Dandelion|''taraxacum'']]. Mapait ang lasa ng [[etanol]] na nasa [[inuming nakakalasing]],<ref>{{cite journal |vauthors=Scinska A, Koros E, Habrat B, Kukwa A, Kostowski W, Bienkowski P |date=Agosto 2000 |title=Bitter and sweet components of ethanol taste in humans |url=https://archive.org/details/sim_drug-and-alcohol-dependence_2000-08-01_60_2/page/198 |journal=Drug and Alcohol Dependence |language=en |volume=60 |issue=2 |pages=199–206 |doi=10.1016/S0376-8716(99)00149-0 |pmid=10940547}}</ref> at gayon din ang karagdagang mga sangkap na mapait na matatagpuan sa ilang inuming nakakalasing kabilang ang lupulo (o ''hops'') sa [[Beer|serbesa]]. Kilala din ang kuwinina para sa mapait na lasa nito at matatagpuan sa [[Tonic water|tubig toniko]]. === Linamnam === Ang linamnam, o umami, ay isang lasang pampagana.<ref name="aa2">[http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=two-great-tastes-not-great-together Why do two great tastes sometimes not taste great together?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128175618/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=two-great-tastes-not-great-together|date=2011-11-28}} (sa Ingles) scientificamerican.com. Dr. Tim Jacob, Cardiff University. 22 Mayo 2009.</ref><ref name="Ikeda19092">{{cite journal |last=Ikeda |first=Kikunae |year=2002 |title=New Seasonings |journal=Chemical Senses |language=en |volume=27 |issue=9 |pages=847–849 |doi=10.1093/chemse/27.9.847 |pmid=12438213 |doi-access=free |orig-year=1909}}; isang bahagyang salin mula sa {{cite journal |last=Ikeda |first=Kikunae |year=1909 |title=New Seasonings |journal=Journal of the Chemical Society of Tokyo |language=ja |volume=30 |issue=8 |pages=820–836 |doi=10.1246/nikkashi1880.30.820 |pmid=12438213 |doi-access=free}}</ref> Maaring malasahan ito sa [[Soy sauce|toyo]], [[Meat|karne]], dashi at konsome. Isang hiram na salita ang umami mula sa [[Japanese language|Hapon]] na nangangahulugang "mabuting linamnam" o "mabuting lasa",<ref>[http://jisho.org/words?jap=%E6%97%A8%E5%91%B3&eng=&dict=edict 旨味 kahulugan sa Ingles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808195413/http://jisho.org/words?jap=%E6%97%A8%E5%91%B3&eng=&dict=edict|date=2011-08-08}} Denshi Jisho—Online Japanese dictionary</ref> tinuturing ang {{nihongo|''umami''|旨味}} na pundamental sa maraming lutuing Silangang Asyano,<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Umami Taste Components and Their Sources in Asian Foods |url=https://www.researchgate.net/publication/262976927 |website=researchgate.net |language=en}}</ref> tulad ng [[Japanese cuisine|lutuing Hapon]].<ref name="jmin2" /> Mababakas ang paggamit ng binurong [[Fish sauce|sawsawang isda]]: ang ''garum'' noong [[sinaunang Roma]]<ref>{{cite web |last=Prichep |first=Deena |date=26 Oktubre 2013 |title=Fish sauce: An ancient Roman condiment rises again |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2013/10/26/240237774/fish-sauce-an-ancient-roman-condiment-rises-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616204216/https://www.npr.org/sections/thesalt/2013/10/26/240237774/fish-sauce-an-ancient-roman-condiment-rises-again |archive-date=16 Hunyo 2018 |access-date=5 Abril 2018 |publisher=US National Public Radio |language=en}}</ref> at {{transliteration|zh|ge-thcup}} o {{transliteration|zh|[[Ketchup#Etymology|koe-cheup]]}} noong [[sinaunang Tsina]].<ref>{{Cite web |last=Butler |first=Stephanie |date=2012-07-20 |title=The Surprisingly Ancient History of Ketchup |url=https://www.history.com/news/ketchup-surprising-ancient-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419033206/https://www.history.com/news/ketchup-surprising-ancient-history |archive-date=19 April 2022 |access-date=2022-04-19 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Ang umami ay unang pinag-aralan noong 1907 ni Kikunae Ikeda nang pinaghiwalay ang lasa ng dashi, na natukoy bilang ang kimikal na [[Monosodium glutamate|betsin]] (o glutmataong monosodiko o ''monosodium glutamate'' [MSG]).<ref name="jmin2">{{Cite web |title=Essiential Ingredients of Japanese Food – Umami |url=https://tasteofjapan.maff.go.jp/en/ingredient/umami/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516051532/https://tasteofjapan.maff.go.jp/en/ingredient/umami/ |archive-date=2021-05-16 |access-date=2022-04-20 |website=Taste of Japan |publisher=Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries (Japan) |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Nelson G, Chandrashekar J, Hoon MA, etal |date=Marso 2002 |title=An amino-acid taste receptor |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-03-14_416_6877/page/198 |journal=Nature |language=en |volume=416 |issue=6877 |pages=199–202 |bibcode=2002Natur.416..199N |doi=10.1038/nature726 |pmid=11894099 |s2cid=1730089}}</ref> Ang MSG ay [[asin]] na [[Sodyo|sodiyo]] na nakakagawa ng matapang na lasang linamnam, lalo na kapag pinagsasama sa mga pagkain na mayaman sa nukleyotido tulad ng karne, [[isda]], [[nuwes]], at [[kabute]].<ref name="times">{{cite news |last1=O'Connor |first1=Anahad |date=10 Nobyembre 2008 |title=The Claim: The tongue is mapped into four areas of taste |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/11/11/health/11real.html?_r=1 |url-status=live |access-date=13 Setyembre 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216054031/http://www.nytimes.com/2008/11/11/health/11real.html?_r=1 |archive-date=16 Disyembre 2017}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kaurian:Sistemang pandama]] [[Kaurian:Sistemang panlasa]] [[Kaurian:Anatomiya]] [[Kaurian:Anatomiya ng hayop]] [[Kaurian:Anatomiya ng tao]] tsogc7uh52h1nroqv2c20dortva1vpd 0 98740 2212881 2212071 2026-06-22T20:22:44Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212881 wikitext text/x-wiki {{Infobox Scientist | name = Alan Mathison Turing | image = Turing statue Surrey.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]] | work_institutions = University of Cambridge<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} Si '''Alan Mathison Turing''', <small>[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]</small>, <small>[[Fellow of the Royal Society|FRS]]</small> ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]]. Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng "[[algoritmo]]" at "[[komputasyon]]" sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter. Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''. Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si "Turing" ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang "inilalaang programang pangkompyuter" (''stored program''). Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960. Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan. Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan. == Talambuhay == === Kabataan === [[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]] Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda. Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan. Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: " ''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''". Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag. Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay. === Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing === [[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]] Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]]. Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na "''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''" (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church. Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]]. Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers). Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing. Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS). === Kriptanalisis === [[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]] Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail</ref> Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. == Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) == {{main|Intelehensiyang artipisyal}} Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). [[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]] Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na "Computing machinery and intelligence" (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng "[[Intelehensiyang artipisyal]]" at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng "Turing Test" na tinatawag na CAPTCHA ("'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part") ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot). Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''. == Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad == Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park. == Kamatayan == Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing. == Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya == Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang "nakapangingilabot": {{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}} == Mga Parangal == [[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]] Ang Turing Award na ipinangalan sa "ama ng agham pangkompyuter" na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]]. Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News }}</ref> === Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo === [[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]] *Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)]. *Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. *Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.<ref name="bilgiuniv">{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.<ref name="texturingschol">{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.<ref name="stanforduniv">{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}</ref> *Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]<ref name="lifl">{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]). *Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing. *Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. *Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang "A. M. Turing" na nakaukit sa tuktok, "Read" sa ibaba ng kaliwang hita at "Write" sa ibaba ng kanang hita. *Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na "Turing". *Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.<ref name="Oregon">{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} == Mga sanggunian == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *Petzold, Charles (2008). "[[The Annotated Turing]]: A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine". [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7 *Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana. *Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q *Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == Karagdagang babasahin == *{{MathGenealogy|id=8014}} *{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}} *{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}} *{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}} * Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7 * Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006 == Panlabas na kawing == {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer *[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year] *[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference] *[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] *[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]] *[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography] *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]] *[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive]{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains Kings College, Cambridge archive *{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}} *[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa Sherborne School === Mga papel === *[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki *{{Turing 1950}} *[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]] * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]] {{authority control}} {{BD|1912|1954|Turing, Alan}} [[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]] [[Kategorya:Mga matematikong Ingles]] 5usryr9ahhxxzjg7iatrbmwju357ei0 0 98979 2212725 2193184 2026-06-22T17:55:38Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212725 wikitext text/x-wiki {{For|sustansiya|Taba}} {{Infobox medical condition (new) | name = Obesidad | image = File:FatCT2008 (cropped).JPG | caption = Tomograpiyang komputerisadong abdominal ng ng isang taong may obesidad na nagpapakita ng labis na taba (adiposidad) sa bahagi ng tiyan | field = [[Endokrinolohiya]], bariyatrika | symptoms = Pinadagdag na taba<ref name=WHO2015/> | complications = Mga sakit na kardiyobaskular, diyabetes na tipo 2, nakakahadlang apnea sa pagtulog, ilang uri ng [[kanser]], osteoartritis, [[depresyon]]<ref name=HaslamJames/><ref name="Luppino2010rev">{{Cite journal |vauthors=Luppino FS, de Wit LM, Bouvy PF, Stijnen T, Cuijpers P, Penninx BW, Zitman FG |date=Marso 2010 |title=Overweight, obesity, and depression: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies |journal=Archives of General Psychiatry |volume=67 |issue=3 |pages=220–9 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2010.2 | language=en |pmid=20194822 |doi-access=free}}</ref> | causes = Labis na pagkonsumo ng mga pagkaing mataas sa enerhiya, nakaupo o hindi aktibong uri ng trabaho at pamumuhay at kakulangan sa pisikal na aktibidad, mga pagbabago sa mga paraan ng transportasyon, urbanisasyon, kakulangan ng mga sumusuportang patakaran, kakulangan ng akses sa masustansiyang diyeta, at henetika<ref name=WHO2015/><ref name=Yaz2015/> | diagnosis = BMI > {{val|30|ul=kg/m2}}<ref name=WHO2015/> | prevention = Mga pagbabagong panlipunan, mga pagbabago sa industriya ng pagkain, pagkakaroon ng pagkakataon sa isang malusog na pamumuhay, at mga personal na pagpili<ref name=WHO2015/> | treatment = Diyeta, ehersisyo, medikasyon, pagtistis<ref name=Yan2014/><ref name=Col2014/> | prognosis = Pinaikling inaasahang haba ng buh<ref name=HaslamJames/> | frequency = Higit sa 1 bilyon / 12.5% (2022)<ref name="Worldwide trends">{{cite journal |last1=NCD Risk Factor Collaboration |title=Worldwide trends in underweight and obesity from 1990 to 2022: a pooled analysis of 3663 population-representative studies with 222 million children, adolescents, and adults |journal=The Lancet |date=Pebrero 29, 2024 |volume=403 |issue=10431 |pages=1027–1050 |doi=10.1016/S0140-6736(23)02750-2|pmid=38432237 |pmc=7615769 |issn = 0140-6736|language=en }}</ref> | deaths = 2.8 milyong tao bawat taon }} Ang '''obesidad''' o '''labis na katabaan''' ay isang kondisyong medikal na itinuturing ng maraming organisasyon bilang isang [[sakit]],<ref>{{cite journal |vauthors=Powell-Wiley TM, Poirier P, Burke LE, Després JP, Gordon-Larsen P, Lavie CJ, Lear SA, Ndumele CE, Neeland IJ, Sanders P, St-Onge MP |date=Mayo 2021 |title=Obesity and Cardiovascular Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association |journal=Circulation |language=en |volume=143 |issue=21 |pages=e984–e1010 |bibcode=2021Circu.14300973P |doi=10.1161/CIR.0000000000000973 |pmc=8493650 |pmid=33882682}}</ref><ref>{{Cite web |last=CDC |date=21 Marso 2022 |title=Causes and Consequences of Childhood Obesity |url=https://www.cdc.gov/obesity/basics/causes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415155258/https://www.cdc.gov/obesity/basics/causes.html |archive-date=15 Abril 2022 |access-date=18 Agosto 2022 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |title=Policy Finder |url=https://policysearch.ama-assn.org/policyfinder/detail/obesity?uri=/AMADoc/HOD.xml-0-3858.xml |access-date=18 Agosto 2022 |work=American Medical Association (AMA) |language=en}}</ref> kung saan ang labis na taba sa katawan ay naiipon hanggang sa antas na maaari itong magdulot ng masasamang epekto sa [[kalusugan]]. Ang mga tao ay ikinoklasipika bilang ''obese'' o labis na mataba kapag ang kanilang indeks ng masa ng katawan o ''body mass index'' (BMI) (ang bigat ng isang tao na hinahati sa parisukat ng kanyang tangkad) ay higit sa 30 kg/m². Ang saklaw na 25 hanggang 30 kg/m² ay itinuturing na ''overweight'' o sobrang timbang.<ref name="WHO2015">{{Cite web |date=Enero 2015 |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |access-date=2 Pebrero 2016 |website=WHO |language=en}}</ref> Sa ilang bansa sa [[Silangang Asya]], mas mababang halaga ang ginagamit sa pagkalkula ng obesidad.<ref name="Kan2005">{{Cite book |title=Nutrition and Fitness: Obesity, the Metabolic Syndrome, Cardiovascular Disease, and Cancer |vauthors=Kanazawa M, Yoshiike N, Osaka T, Numba Y, Zimmet P, Inoue S |date=2005 |isbn=978-3-8055-7944-5 |series=World Review of Nutrition and Dietetics |volume=94 |pages=1–12 |language=en |chapter=Criteria and Classification of Obesity in Japan and Asia-Oceania |doi=10.1159/000088200 |pmid=16145245 |s2cid=19963495}}</ref> Ang obesidad ay isang pangunahing sanhi ng [[kapansanan]] at may kaugnayan sa iba’t ibang sakit at kondisyon, lalo na ang mga [[sakit sa puso]] at daluyan ng dugo, tipo 2 na [[diyabetes]], nakakahadlang apnea sa pagtulog (o ''obstructive sleep apnea''), ilang uri ng [[kanser]], at osteoartritis.<ref name="HaslamJames">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=Oktubre 2005 |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |type=Review |language=en |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Obesity - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/obesity/symptoms-causes/syc-20375742 |access-date=30 Nobyembre 2021 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref name=":0">{{cite journal |vauthors=Chiolero A |date=Oktubre 2018 |title=Why causality, and not prediction, should guide obesity prevention policy |journal=The Lancet. Public Health |language=en |volume=3 |issue=10 |pages=e461–e462 |doi=10.1016/S2468-2667(18)30158-0 |pmid=30177480 |doi-access=free}}</ref> Ang obesidad ay may mga sanhi na indibiduwal, sosyoekonomiko, at pangkapaligiran. Kabilang sa mga kilalang sanhi ang [[diyeta]], mababang antas ng pisikal na aktibidad, automasyon, [[urbanisasyon]], henetikong pagkamadaling maapektuhan, mga gamot, mga [[Karamdamang pang-isipan|karamdamang pangkaisipan]], mga patakarang pang-[[ekonomiya]], mga karamdaman sa [[sistemang endokrina]], at pagkakalantad sa mga kemikal na nakaaabala sa endokrina.<ref name="WHO2015" /><ref name="Yaz2015">{{cite journal |vauthors=Yazdi FT, Clee SM, Meyre D |date=2015 |title=Obesity genetics in mouse and human: back and forth, and back again |journal=PeerJ |language=en |volume=3 |doi=10.7717/peerj.856 |pmc=4375971 |pmid=25825681 |doi-access=free |article-number=e856}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Kassotis CD, Vandenberg LN, Demeneix BA, Porta M, Slama R, Trasande L |date=Agosto 2020 |title=Endocrine-disrupting chemicals: economic, regulatory, and policy implications |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |language=en |volume=8 |issue=8 |pages=719–730 |doi=10.1016/S2213-8587(20)30128-5 |pmc=7437819 |pmid=32707119}}</ref><ref name="Ble2008">{{cite journal |vauthors=Bleich S, Cutler D, Murray C, Adams A |year=2008 |title=Why is the developed world obese? |journal=Annual Review of Public Health |type=Research Support |language=en |volume=29 |pages=273–295 |doi=10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090954 |pmid=18173389 |doi-access=free}}</ref> Bagaman maraming taong may obesidad ang nagsisikap na magbawas ng timbang at kadalasan nagtatagumpay, bihira ang pangmatagalang pagpapanatili ng nabawasang timbang.<ref name=":1">{{cite journal |vauthors=Strohacker K, Carpenter KC, McFarlin BK |date=15 Hulyo 2009 |title=Consequences of Weight Cycling: An Increase in Disease Risk? |journal=International Journal of Exercise Science |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=191–201 |doi= |pmc=4241770 |pmid=25429313}}</ref> Ang pag-iwas sa obesidad ay nangangailangan ng isang masalimuot na lapit na may mga interbensiyon sa antas ng medikal, panlipunan, komunidad, pamilya, at indibiduwal.<ref name="WHO2015" /><ref name=":0" /> Ang pagbabago sa diyeta at regular na [[Ehersisyong pangkatawan|pag-eehersisyo]] ang pangunahing mga paggamot na inirerekomenda ng mga propesyonal sa kalusugan.<ref name="HaslamJames"/> Maaaring mapabuti ang kalidad ng diyeta sa pamamagitan ng pagbawas ng pagkonsumo ng mga pagkaing mataas sa enerhiya, tulad ng mayaman sa taba o [[asukal]], at sa pamamagitan ng pagtaas ng pag-inom ng ''dietary fiber'' (o pibra/hibla sa diyeta). Binibigyang-diin ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] na ang sakit na ito ay pananagutang panlipunan at na ang mga pagpiling ito sa diyeta ay dapat gawing pinakalaganap, abot-kaya, at madaling maabot na mga opsiyon.<ref name="WHO2015" /> Maaaring gamitin ang mga gamot, kasabay ng angkop na diyeta, upang bawasan ang gana sa pagkain o pababain ang pagsipsip ng taba.<ref name="Yan2014">{{cite journal |vauthors=Yanovski SZ, Yanovski JA |date=Enero 2014 |title=Long-term drug treatment for obesity: a systematic and clinical review |url=https://archive.org/details/sim_jama_2014-01-01_311_1/page/74 |journal=JAMA |type=Review |language=en |volume=311 |issue=1 |pages=74–86 |doi=10.1001/jama.2013.281361 |pmc=3928674 |pmid=24231879}}</ref> Kung hindi epektibo ang diyeta, ehersisyo, at mga gamot, maaaring isagawa ang paglalagay ng lobong gastriko o operasyon upang bawasan ang dami ng tiyan o ang haba ng mga bituka, na nagreresulta sa mas maagang pakiramdam ng kabusugan o sa nabawasang kakayahang sumipsip ng sustansiya mula sa pagkain. Ang metabolikong [[Pag-oopera|pagtistis]] ay nagtataguyod ng pagbawas ng timbang hindi lamang sa pamamagitan ng pagbawas ng kaloriya kundi pati sa pagdulot ng pangmatagalang pagbabago sa paglabas ng mga [[hormona]] sa [[bituka]] na sangkot sa gana sa pagkain at regulasyong metaboliko.<ref name="Col2014">{{cite journal |vauthors=Colquitt JL, Pickett K, Loveman E, Frampton GK |date=Agosto 2014 |title=Surgery for weight loss in adults |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |type=Meta-analysis, Review |language=en |volume=2014 |issue=8 |doi=10.1002/14651858.CD003641.pub4 |pmc=9028049 |pmid=25105982 |article-number=CD003641}}</ref><ref name="balloon2008">{{cite journal |vauthors=Imaz I, Martínez-Cervell C, García-Alvarez EE, Sendra-Gutiérrez JM, González-Enríquez J |date=Hulyo 2008 |title=Safety and effectiveness of the intragastric balloon for obesity. A meta-analysis |journal=Obesity Surgery |language=en |volume=18 |issue=7 |pages=841–846 |doi=10.1007/s11695-007-9331-8 |pmid=18459025 |s2cid=10220216}}</ref> Ang obesidad ay isa sa mga nangungunang maiiwasang sanhi ng [[kamatayan]] sa buong mundo, at patuloy na tumataas ang mga kaso sa mga [[adulto]] at [[Katabaan ng kabataan|bata]].<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5aLxBQAAQBAJ&pg=PA158 |title=Encyclopedia of Mental Health |date=2015 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-397753-3 |edition=2 |page=158 |language=en}}</ref> Noong 2022, mahigit 1 bilyong tao ang nabubuhay na may obesidad sa buong mundo (879 milyong adulto at 159 milyong bata), na kumakatawan sa higit sa doble ng bilang ng mga kaso sa mga adulto at apat na beses na mas mataas kaysa sa mga bata kumpara noong 1990.<ref name="Worldwide trends"/><ref>{{Cite web |date=1 Marso 2024 |title=One in eight people are now living with obesity |url=https://www.who.int/news/item/01-03-2024-one-in-eight-people-are-now-living-with-obesity |access-date=2024-03-01 |website=World Health Organization |language=en}}</ref> Mas karaniwan ang obesidad sa mga babae kaysa sa mga lalaki.<ref name="WHO2015" /> Ang obesidad ay may istigma sa karamihan ng mga bahagi ng mundo. Sa kabaligtaran, may ilang kultura, noon at ngayon, na may positibong pananaw sa obesidad at tinitingnan ito bilang sagisag ng [[kayamanan]] at pertilidad.<ref name="HaslamJames" /><ref name="Woodhouse">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nXRU4Ea1aMkC&pg=PA271 |title=Obesity in art: a brief overview |vauthors=Woodhouse R |year=2008 |isbn=978-3-8055-8429-6 |series=Frontiers of Hormone Research |volume=36 |pages=271–86 |language=en |doi=10.1159/000115370 |pmid=18230908}}</ref> Ang Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan, ang [[Estados Unidos]], [[Canada]], [[Hapon]], [[Portugal]], [[Alemanya]], ang Parlamentong Europeo, at mga samahang medikal (gaya ng ''American Medical Association'' o Amerikanong Asosasyon Pangmedisina) ay inuuri ang obesidad bilang isang sakit. Ang iba naman, tulad ng [[Reyno Unido]], ay hindi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Luli M, Yeo G, Farrell E, Ogden J, Parretti H, Frew E, Bevan S, Brown A, Logue J, Menon V, Isack N, Lean M, McEwan C, Gately P, Williams S, Astbury N, Bryant M, Clare K, Dimitriadis GK, Finlayson G, Heslehurst N, Johnson B, Le Brocq S, Roberts A, McGinley P, Mueller J, O'Kane M, Batterham RL, Miras AD, Miras AD |date=2023 |title=The implications of defining obesity as a disease: a report from the Association for the Study of Obesity 2021 annual conference - eClinicalMedicine |journal=eClinicalMedicine |language=en |volume=58 |doi=10.1016/j.eclinm.2023.101962 |pmc=10119881 |pmid=37090435}}</ref><ref name="USGuidelines2013">{{cite journal |vauthors=Jensen MD, Ryan DH, Apovian CM, Ard JD, Comuzzie AG, Donato KA, Hu FB, Hubbard VS, Jakicic JM, Kushner RF, Loria CM, Millen BE, Nonas CA, Pi-Sunyer FX, Stevens J, Stevens VJ, Wadden TA, Wolfe BM, Yanovski SZ, Jordan HS, Kendall KA, Lux LJ, Mentor-Marcel R, Morgan LC, Trisolini MG, Wnek J, Anderson JL, Halperin JL, Albert NM, Bozkurt B, Brindis RG, Curtis LH, DeMets D, Hochman JS, Kovacs RJ, Ohman EM, Pressler SJ, Sellke FW, Shen WK, Smith SC, Tomaselli GF |date=June 2014 |title=2013 AHA/ACC/TOS guideline for the management of overweight and obesity in adults: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines and The Obesity Society |journal=Circulation |language=en |volume=129 |issue=25 Suppl 2 |pages=S102–S138 |doi=10.1161/01.cir.0000437739.71477.ee |pmc=5819889 |pmid=24222017}}</ref><ref name="NYTimes20130618">{{Cite news |date=18 Hunyo 2013 |title=A.M.A. Recognizes Obesity as a Disease |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2013/06/19/business/ama-recognizes-obesity-as-a-disease.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624124034/http://www.nytimes.com/2013/06/19/business/ama-recognizes-obesity-as-a-disease.html?_r=1& |archive-date=24 Hunyo 2013 |vauthors=Pollack A}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2013 |title=The Facts About Obesity |url=http://www.hhnmag.com/hhnmag/HHNDaily/HHNDailyDisplay.dhtml?id=5870001020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909051439/http://www.hhnmag.com/hhnmag/HHNDaily/HHNDailyDisplay.dhtml?id=5870001020 |archive-date=9 Setyembre 2013 |access-date=24 June 2013 |website=H&HN |publisher=American Hospital Association |language=en |vauthors=Weinstock M}}</ref> ==Tingnan din== *[[Labis na katabaan ng kabataan]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na link== *[http://www.obesity.org.ph/ Philippine Association for the Study of Overweight and Obesity] {{in lang|en}} *[http://www.ndap.org.ph/ Nutritionist-Dietitians' Association of the Philippines] {{in lang|en}} [[Kategorya:Obesidad]] [[Kategorya:Hugis ng katawan]] [[Kategorya:Katawan ng tao]] [[Kategorya:Nutrisyon]] sgddcdrcvareyqeoydsnp6ay27ccnnk 0 99223 2212727 2207192 2026-06-22T17:57:04Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212727 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Stroke}} {{Infobox disease | Name = Stroke | Image = MCA Territory Infarct.svg | Caption = [[CT scan]] slice of the brain showing a right-[[brain hemisphere|hemispheric]] [[ischemic]] stroke. | DiseasesDB = 2247 | ICD10 = {{ICD10|I|61||i|60}}-{{ICD10|I|64||i|60}}ner | ICD9 = {{ICD9|434.91}} | OMIM = 601367 | MedlinePlus = 000726 | eMedicineSubj = neuro | eMedicineTopic = 9 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|558}} {{eMedicine2|emerg|557}} {{eMedicine2|pmr|187}} | MeshID = D020521 }} Ang '''stroke''' ay isang mabilisang pagkawala ng paggana o (mga) tungkulin ng [[utak]] dahil sa pagkaantala o pagkakaroon ng hadlang sa daloy ng dugo papunta sa utak. Maaaring sanhi ito ng [[ischemia]] (kawalan ng dugo) na dulot ng [[thrombosis]] o [[embolism]] o kaya dahil sa [[hemorrhage]]. Bilang resulta, hindi makagawa ng tungkulin ang apektadong bahagi ng utak, na humahantong sa [[hemiplegia|hemiplehiya]] o kawalan ng kakayahang maigalaw ang sariling isa o marami pang mga sanga (bisig, paa, kamay, hita at iba pa) ng katawan sa isang gilid, kawalan ng kakayahang umunawa ([[receptive aphasia|reseptibong apasya]]) o makalikha ng binabanggit na salita ([[expressive aphasia|ekspresibong apasya]]), o kawalan ng kakayahang makakita sa isang gilid ng saklaw ng paningin ([[homonymous hemianopsia|homonimong hemianopsiya]]).<ref name=Donnan>{{cite journal |author=Donnan GA, Fisher M, Macleod M, Davis SM |title=Stroke |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-10-16-2008_371_9624/page/1612 |journal=Lancet |volume=371 |issue=9624 |pages=1612–23 |year=2008 |month=May |pmid=18468545 |doi=10.1016/S0140-6736(08)60694-7}}</ref> Dating tinatawag ang stroke bilang '''aksidenteng serebrobaskular''' (''cerebrovascular accident'' o ''CVA'' sa Ingles). Isang uri [[emerhensiyang medikal]] ang stroke na maaaring makapagdulot ng permanenteng pinsalang [[neurolohikal]], mga kumplikasyon, at kamatayan. Ang [[:en:World Stroke Day|World Stroke Day]] ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing [[Oktubre 29]]. == Klasipikasyon == [[Talaksan:MCA-Stroke-Brain-Human-2.JPG|thumb|Isang hiwa ng utak mula sa autopsiya ng taong dumanas ng isang acute [[middle cerebral artery|middle cerebral artery (MCA)]] stroke]] [[Talaksan:Parachemableedwithedema.png|thumb|Isang pagdurugong intraparenchymal (ilalim na palaso) na may nakapalibot na edema (itaas na palaso)]] Ang mga stroke ay mauuri sa dalawang mga pangunahing kategorya: Ang ischemic o hemmorrhagic.<ref>{{cite web|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/stroke/preventing_stroke.htm|title=Brain Basics: Preventing Stroke|publisher=National Institute of Neurological Disorders and Stroke|accessdate=2009-10-24}}</ref> Ang mga stroke na ischemic ay sanhi ng pagkaantala sa suplay ng dugo samantalang ang mga stroke na hemmorrhagic ay resulta ng pagputok ng isang [[blood vessel]] o isang abnormal na istrukturang baskular. Ang tinatayang 87% ng mga stroke ay sanhi ng [[ischemia]] at ang natitira ay nang [[hemmorrhage]]. Ang ilang mga hemmorhage ay nabubuo sa loob ng mga lugar ng ischemia ("hemorrhagic transformation"). Hindi pa alam kung gaano karaming mga hemmorrhage ay aktuwal na nagsisimula bilang ischemic stroke. Sa isang ischemic stroke, ang suplay ng dugo sa bahagi ng utak ay nabawasan na humahantong sa hindi paggana ng tisyu ng utak sa lugar na naapektuhan. Ito ay maaaring sanhi ng [[thrombosis]], [[embolismo]], Systemic hypoperfusion, at Venous thrombosis. Ang intracranial hemorrhage ang pagtitipon ng dugo sa anumang lugar sa loob ng vault ng bungo. Ang isang pagtatangi ay ginagawa sa pagitan ng intra-axial hemorrhage (dugo sa loob ng utak) at extra-axial hemorrhage (dugo sa loob ng bungo ngunit sa labas ng utak). Ang Intra-axial hemorrhage ay sanhi ng intraparenchymal hemorrhage o intraventricular hemorrhage. Ang mga pangunahing uri ng extra-axial hemorrhage ang epidural hematoma (pagdurugo sa pagitan ng dura mater at bungo),subdural hematoma (sa espasyong subdural) at subarachnoid hemorrhage (sa pagitan ng arachnoid mater at pia mater). Ang karamihan ng mga sindroma ng hemorrhagic stroke ay may mga spesipikong mga sintomas (e.g., pananakit ng ulo, nakaraang pinsala sa ulo). == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga kawing panlabas == === Mga impormasyon tungkol sa stroke === * [http://www.cpmc.org/learning/documents/rg-stroke-tagl.html California Pacific Medical Center]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|tl}} * [http://www.mayoclinic.com/health/stroke/DS00150 Mayo Clinic] {{in lang|en}} [[Kategorya:Stroke]] {{stub|Karamdaman}} 4ksg2aty8azxdukx10oqz7vke6pfey0 0 101533 2212831 2176373 2026-06-22T19:03:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212831 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox |Image = Sri Mariamman Temple Singapore 2 amk.jpg |Caption = A statue of Krishna in the [[Sri Mariamman Temple, Singapore|Sri Mariamman Temple]], [[Singapore]]. Here he is shown with a [[flute]]. |Name = Krishna |Sanskrit_Transliteration = Kṛṣṇa |Devanagari = कृष्ण |Born = [[Mathura]], present day [[Mathura district]], [[Uttar Pradesh]], [[India]]. |Affiliation = Full incarnation of God Vishnu ([[Svayam Bhagavan]])<ref>Bhagavata Purana (10.2.9): Lord Vishnu Instructs his Yogamaya, Goddess Durga to take birth as daughter of Yasoda and confirms that he himself shall descend on Earth with his six opulences as the son of Devaki</ref><ref>In Mahabharata Vanaparvan (12.46,47), Krishna says to Arjuna,"O invincible one, you are Nara and I am Narayana, and we, the sages Nara-Narayana, have come to this world at proper time.." In the same Parva, chapter 30 (verse 1), Shiva says to Arjuna "In former birth you were Nara and with Narayana as your companion, performed austerities for thousands of years at Badari".</ref><ref name="autogenerated3">Bhagavata Purana (11.7.18), Uddhava praises Lord Krishna: "O Lord, feeling weary of material life and tormented by its distresses, I now surrender unto You because You are the perfect master. You are the unlimited, all-knowing Supreme God, whose personal supreme abode is Vaikuṇṭha which is free from all disturbances. In fact, You are known as Narayaṇa, the true friend of all living beings.</ref><ref name="Mahabharata, Udyoga Parva 49.20">Mahabharata, Udyoga Parva 49.20</ref><ref>Bhagavata Purana (1.3.28)</ref> |Mantra = Om Namo Narayanaye, Om Namo Bhagavate Vasudevaye, Om Vishnave Namah, [[Hare Krishna (mantra)|Hare Krishna Mantra]] |Weapon = [[Sudarshana Chakra]] |Consort = [[Rukmini]], [[Satyabhama]], [[Jambavati]], Satya, Kalindi, Bhadra, Mitravinda. |Abode = [[Vaikuntha]],<ref name="autogenerated3"/> [[Vrindavan]]a, [[Gokul]]a, [[Dvārakā|Dwarka]] |Mount = [[Garuda]] |Texts = ''[[Bhagavata Purana]]'', ''[[Vishnu Purana]]'', ''[[Mahabharata]]'', ''[[Bhagavad Gita]]'' }} Si '''Krishna''' (कृष्ण sa ''[[Devanagari]]'') ay ang Ikawalong ''[[Avatara]]'' ni [[Vishnu]] sa [[Hinduism]]. Siya rin ang [[manipestasyon]] ng [[Diyos]] sa [[pananampalatayang Bahá'í]]. Siya ang diyos na sinasamba sa maraming mga tradisyon ng Hinduismo sa loob ng sari-saring mga pananaw o perspektibo. Habang maraming mga pangkat na ''[[Vaishnava]]'' ang kumikilala sa kanya bilang ''[[avatar]]'' ni Vishnu, itinuturing siya sa ibang mga tradisyong nasa loob ng [[Krishnaismo]] bilang ''[[svayam bhagavan]]'', o Pinakamataas na Nilalang. Kalimitang nilalarawan si Krishna bilang isang sanggol, bilang isang batang lalaking naglalaro ng [[Venu]] o [[plauta]] katulad ng sa [[Bhagavata Purana]],<ref name=Knott56>{{Harvnb|Knott|2000|p=56}}</ref> o bilang isang puno ng kabataang prinsipeng nagbibigay ng direksiyon at gabay katulad ng sa [[Bhagavad Gita]].<ref name=Knott2000>{{Harvnb|Knott|2000|loc=p. 36, p. 15}}</ref> Lumilitaw ang mga kuwento ni Krishna sa malawakang kapangkatan ng pilosopikal at teolohikal na mga tradisyon ng Hinduismo.<ref name = Thomson>{{cite journal | author = Richard Thompson, Ph. D. | year = Disyembre 1994 | title = Reflections on the Relation Between Religion and Modern Rationalism | url = http://www.iskcon.com/icj/1_2/12thompson.html | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-10-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081007064730/http://www.iskcon.com/icj/1_2/12thompson.html | url-status = dead }}</ref> Nilalarawan rin siya sa iba pang sari-saring mga perspektibo: isang diyos na batang lalaki, isang mambibiro, isang huwarang mangingibig, at isang banal na bayani, bukod sa pagiging Nakatataas na Nilalang.<ref name = Mahony1987>{{cite journal| author = Mahony, W.K. | year = 1987 | title = Perspectives on Krsna's Various Personalities | journal = History of Religions | volume = 26| issue = 3 | pages = 333–335 | url = http://www.jstor.org/pss/1062381 | doi = 10.2307/599733}}</ref> Ang [[Mahābhārata]], ang [[Harivamsa]], ang [[Bhagavata Purana]], at ang [[Vishnu Purana]] ang mga pangunahing mga kasulatang tumatalakay sa kuwento ukol kay Krishna. Umiiral na ang sari-saring mga tradisyong nakalaan para sa iba't ibang mga manipestasyon ni Krishna magmula pa noong ika-4 na daang taon BK, katulad ng ''[[Krishna Vasudeva|Vasudeva]]'', ''[[Bala Krishna]]'', at ''[[Gopala]]''. Lumaganap ang Kilusang Krishna-[[bhakti]] sa katimugang Indiya pagsapit ng ika-9 daang taon AD. Mula ika-10 daang taon AD, sa paglaki ng kilusang Bhakti, naging paboritong paksa si Krishna sa tinatanghal na mga sining at rehiyon na mga tradisyon ng debosyong pinaunlad para sa mga anyo ni Krishnang katulad ng [[Jagannatha]] sa [[Orissa]], [[Vithoba]] sa [[Maharashtra]] at [[Shrinathji]] sa [[Rajasthan]]. Magmula 1966, kumalat sa Kanluran ang kilusang Krishna-bhakti, kasama ng [[Pandaigdigang Samahan para sa Kamalayan kay Krishna]] (''[[International Society for Krishna Consciousness]]'', ISKCON). Malawakan ang debosyon kay Krishna at umabot sa mga [[Jain]], mga [[Budista]], mga [[Bahá'í]] at lumabas pa sa Indiya. ==Talambuhay== ===Kapanganakan=== Ayon sa [[Bhagavata Purana]], si Krishna ay ipinanganak nang [[Mga milagrosong kapanganakan|walang pagsasamang seksuwal]] o pagtatalik kundi sa pamamagitan ng "pagpasang pangkaisipan" ng [[Diyos]] mula sa isipan ni [[Vasudeva]] tungo sa sinapupunan ni [[Devaki]]. Sa kuwento ni Krishna, ang Diyos ang ahente ng paglilihi at ang supling rin. Dahil sa kanyang simpatiya sa mundo, ang mismong si [[Vishnu]] ay bumaba sa sinapupunan ni Devaki at ipinanganak bilang kanyang anak na lalakeng si Vaasudeva (i.e., Krishna). Batay sa mga detalye ng kasulatang [[Hindu]] at [[Jyotisha|mga kalkulasyong astrolohikal]], ang petsa ng kapanganakan ni Krisha na kilala bilang [[Krishna Janmashtami|Janmashtami]],<ref name = Knott61>{{Harvnb|Knott|2000|p=61}}</ref> ay noong 18 Hulyo 3228 BCE at lumisan sa mundo noong 3102 BCE. Si Krishna ay kabilang sa angkang [[Vrishni]] ng mga [[Yadava]] mula sa [[Mathura, Uttar Pradesh|Mathura]],<ref>Pargiter, F.E. (1972) [1922]. Ancient Indian Historical Tradition, Delhi: Motilal Banarsidass, pp.105-107.</ref> at ang ikawalong anak na lalake na ipinanganak sa prinsesang si [[Devaki]] at kanyang asawang si [[Vasudeva]]. Ang [[Mathura]] (sa kasalukuyang distritong Mathura, [[Uttar Pradesh]]) ang kabisera ng mga Yadava na angkang kinabilangan ng mga magulang ni Krishna. Ang haring Kansa na kapatid na lalake ni Devaki ay umakyat s atrono sa pamamagitan ng pagpapabilanggo sa kanyang amang si Haring [[Ugrasena]]. Dahil sa takot sa isang [[hula]] mula sa tinig ng diyos mula sa mga kalangitan na humula sa kanyang kamatayan sa mga kamay ng ikawalong "garbha" ni Devaki, ipinabilanggo ni Kansa ang mag-asawa sa isang bilangguan. Pagkatapos patayin ni Kansa ang unang anim na anak ni Devaki, si Devaki ay maliwanag na nakunan sa kanyang ikapitong anak. Gayunpaman, sa realidad, ang kanyang sinapupunan ay aktuwal na inilipat nang lihim kay Rohini. Ito ang paraan kung paano si Balarama na si nakatatandang kapatid ni Krishna ay ipinanganak. Muli ay nabuntis si Devaki at dahil sa pagkakunan, naging palaisipan kay Kansa ang tungkol sa "Ang Isang Ikawalo" ngunit pinayuhan siya ng kanyang mga ministro na ang tinig ng diyos mula sa mga kalangitan ay nagbigay diin sa "ang Ikawalong Garbha" at kaya ito ang isa. Nang gabing iyon, si Krishna ay ipinanganak sa Rohini nakshatra at kasabay na ang [[Diyosa]]ng si Durga ay ipinanganak bilang Yogamaya sa Gokulam kina Nanda at Yashoda. Dahil alam ni Vasudeva na nanganganib ang buhay ni Krishna, si Krishna ay palihim na inalis sa bilangguan at pinalaki ng kanyang mga nagsilbing magulang na sina [[Yasoda]] <ref name="yashoda">{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/ho/07/sss/ho_1982.220.8.htm |title=Yashoda and Krishna |publisher=Metmuseum.org |date=2011-10-10 |accessdate=2011-10-23 |archive-date=2008-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013214426/http://www.metmuseum.org/toah/ho/07/sss/ho_1982.220.8.htm |url-status=dead }}</ref> at [[Nanda (mythology)|Nanda]] sa [[Gokul]]a (sa kasalukuyang [[Distritong Mathura]]). Ang dalawa sa iba niyang mga kapatid ay nakaligtas rin:sina Balarama na ikapitong anak ni Devaki ay inilipat sa sinapupunan ni [[Rohini Devi|Rohini]] na unang asawa ni Vasudeva at si [[Subhadra]] na anak na babae nina Vasudeva at Rohini na ipinanganak nang mas kalaunan kina Balarama at Krishna.<ref>{{Harvnb|Bryant|2007|pp=124–130,224}}</ref> ===Kabataan=== [[File:Indischer Maler um 1640 001.jpg|140px|thumb|Si Krishna na nagsasayaw sa ibabaw ng pinasukong si ''Kaliya Naag'' sa Ilog [[Yamuna]] at ang mga asawa ni Kaliya ay humihingi kay Krishna ng habag. Mula sa isang manuskritong [[Bhagavata Purana]], {{circa|1640}}.]] [[Talaksan:Krishna Holding Mount Govardhan - Crop.jpg|thumb|140px|right|Itinaas ni Krishna ang [[Burol Govardhana]] bilang isang payong.]] Si Nanda ang pinuno ng isang pamayanan ng mga tagapagkawan ng mga baka at tumira sa [[Vrindavana]]. Ang mga kuwento ng kabataan ni Krishna ay nagsasalaysay kung paano siya naging tagapagkawan ng baka,<ref>[[Swami Tripurari|Tripurari, Swami]], ''[http://www.swami.org/pages/sanga/1999/1999_17.php Gopastami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718201834/http://www.swami.org/pages/sanga/1999/1999_17.php |date=2011-07-18 }}'', ''[http://swami.org/pages/sanga/current.php Sanga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091210122128/http://www.swami.org/pages/sanga/current.php |date=2009-12-10 }}'', 1999.</ref> ang kanyang mga kapilyuhan bilang ''Makhan Chor'' (magnanakaw ng mantikilya), ang paghadlang sa mga pagtatangka sa kanyang buhay at ang kanyang papel bilang tagagpag-ingat ng mga tao ng [[Vrindavana]]. Pinatay ni Krishna ang [[ogre]]sang si [[Putana]] na nagbalat-kayo bilang isang nakakabighaning babae at nagtangkang pumatay kay Krishna. Itinulak ni Putana ang kanyang suso sa bibig ng sanggol na si Krishna ngunit ang kanyang utong ay pinahiran ng isang malakas na lason. Si Krishna ay nagalit dahil pinatay ni Putana ang maraming mga malilit na bata sa [[Vrajabhumi]]. Sa paghawak sa suso ni Putana, napaka-higpit itong piniga ni Krisha nang kanyang dalawang kamay at pagkatapos ay sinipsip papalabas ang parehong lason at buhay ni Putana. Pinaamo ni Krishna ang serpiyenteng si [[Kāliyā]] na nakaraang lumason sa mga katubigan ng Ilog [[Yamuna]] at kaya ay humantong sa pagkamatay ng mga tagpagkawan ng baka. Sa pagkita ng nakakatakot na kapangyarihan ng nakalalasong si Kaliya, ninais ni Krishna na pasukuin ang [[serpiyente]]. Umakyat si Krishna sa punong Kadama at tumalon sa Ilog Yamuna. Agad na nilusob ni Kaliya si Krishna at pinuluputan siya. Si Krishna ay naging labis na malaki na kinailangan siyang palayain ni Kaliya. Iniligtas ni Krishna ang kanyang sarili mula sa bawat paglusob ni Kaliya at nang makita ni Krishna ang mga taong [[Brij]] ay labis na natakot, biglaang sumibol si Krishna sa ulo ni Kaliya at kinuha ang bigat ng buong uniberso at sumayaw sa mga ulo ni Kaliya. Pagkatapos ay nagsimulang mamatay si Kaliya. Ngunit ang mga asawa ni Kaliya ay dumating at nanalangin at sumamba kay Krishna at nanalangin para sa kanilang asawa. Sa pagkilala ni Kaliya ng kadakilaan ni Krishna ay sumuko siya at nangakong hindi na guguluhin ang sinuman. Siya ay pinatawad ni Krishna at pinalaya upang lisanin ang Ilog Yamuna at tumungo sa [[Ramanaka Dwipa]]. Binuhat rin ni Krishna ang [[Burol Govardhana]] at tinuruan ng leksiyon ang hari ng mga [[Deva]] at ulan na si [[Indra]] na ingatan ang mga katutubong tao ng Brindavana mula sa pag-uusig ni Indra at ingatan ang pagkawasak ng mga lupaing pampastol ng Govardhan. Si Indra ay may labis na kapalaluan at nagalit nang payuhan ni Krishna ang mga tao ng Brindavana na ingatan ang kanilang mga hayop at kapaligiran na nagbibigay sa kanila ng lahat ng kanilang mga pangangailangan sa halip na sambahin ng taunan si Indra sa pamamagitan ng pagguguol ng kanilang mga mapagkukunan.<ref name="UC">{{cite book |author = Lynne Gibson |title = Calcutta Review |publisher = University of Calcutta Dept. of English |location = India |year = 1844 |page = 119 |accessdate = 2008-06-07 }}</ref><ref name="MW">{{cite book |author = Lynne Gibson |title = Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher = Merriam-Webster |location = |year = 1999 |page = 503 |accessdate = 2008-06-07 }}</ref> Sa Bhagavat Purana, sinabi ni Krishna na ang ulan ay nagmula sa kalapit na burol Govardhana at nagpayo sa mga taong sambahin ang burol sa halip na si Indra. Ito ay nagpagalit kay Indra kaya pinarusahan siya ni Krishna sa pamamagitan ng pagpapadala ng isang malaking bagyo. Pagkatapos ay binuhat ni Krishna ang burol Gobardhan at itinaas ito sa mga tao tulad ng isang payong. Ang mga kuwento ng kanyang paglalaro sa [[gopi]] ng Brindavana lalo na kay Radha (na anak na babae ni Vrishbanu na isa sa mga orihinal na residente ng Brindavan) ay nakilala bilang ''[[Rasa lila]]''. ===Prinsipe=== [[File:Krishna Rukmini Satyabhama Garuda.jpg|thumb|Si Krishna kasama ng kanyang mga pangunahing reyna. Mula kaliwa: [[Rukmini]], Krishna, [[Satyabhama]] at kanyang [[vahana]] na [[Garuda]].]] Sa kanyang pagbabalik sa [[Mathura]] bilang isang kabataan, pinatalsik ni Krishna ang kanyang tiyuhin sa inang si [[Kansa]] pagkatapos niyang maiwasan ang ilang mga pagtatangkang pagpatay sa kanya ng mga alagad ni Kansa. Ibinalik ni Krishna ang ama ni Kansa na si [[Ugrasena]] bilang hari ng mga [[Yadava]] at naging pangunahing prinsipe ng korte. Sa panahong ito, siya ay naging kaibigan ni [[Arjuna]] at ibang mga prinsipeng [[Pandava]] ng [[Kahariang Kuru]] na kanyang mga pinsan. Kalaunan, kanyang dinala ang kanyang mga nasasakupang Yadava sa siyudad ng [[Dwaraka]] (sa modernong [[Gujarat]]) at nagtatag ng kanyang kaharian doon. Pinakasalan ni Krishna ni [[Rukmini]] na prinsesang [[Vidarbha]] sa pamamagitan ng pagdukot sa kanya sa kahilingan ni Rukmini mula sa kanyang iminungkahing kasal kay [[Shishupala]]. Pinakasalan ni Krishna ang walong mga reyna na tinatawag na [[Ashtabharya]] kabilang sina Rukmini, Satyabhama, Jambavati, Kalindi, Mitravinda, Nagnajiti, Bhadra at Lakshmana. Kalaunang nagpakasal si Krishna sa mga 16,000 o 16,100 dalaga na dinukot ng [[demonyo]]ng si [[Narakasura]] upang iligtas ang kanilang karangalan. Ayon sa kagawiang panlipunan ng panahong iyon, ang lahat ng mga binihag na babae ay pinababa at hindi makakapagpakasal dahil sila ay nasa ilalim ng kontrol ni Narakasura. Gayunpaman, pinakasalan sila ni Krisna at ibinalik ang kanilang katayuan sa lipunan. Ang simbolikong pagpapakasal na ito sa mga 16,100 inabandonang anak na babae ay mas isang pangmasang rehabilitasyon. Sa mga tradisyong [[Vaishnava]], ang mga asawa ni Krishna ay mga anyo ng [[Diyosa]]ng si [[Lakshmi]] na konsorte ni [[Vishnu]] o mga espesyal na kaluluwa na nagkamit ng kwalipikasyong ito pagkatapos ng maraming mga buhay ng kahigpitan samantalang ang kanyang asawang si [[Satyabhama]] ang pagpapalawig ni [[Lakshmi]]. Nang kuni [[Yudhisthira]] ang pamagat ng [[emperador]], kanyang inanyayahan ang lahat ng mga dakilang hari sa seremonya at habang nagpaparangal sa kanila, kanyang sinimulan kay Krishna dahil kanyang itinuring si Krishna na ang pinakadakila sa kanilang lahat. Bagaman nagkakaisang saloobin ito sa karamihan ng mga nasa seremonya na si Krishna ang dapat makakuha ng unang mga karangalan, ang pinsan ni Krishna na si [[Shishupala]] ay hindi at sinimulang sawayin nito si Krishna. Dahil sa isang panatang ibinigay ng ina ni Shishupala, pinatawad ni Krishna ang mga isang daang mga pang-aabusong ito ni Shishupala. Sa pang-aabusong isang daan at isa, kinuha ni Krishna ang anyong Virat (pangkalahatan) at pinatay si Shishupala ng kanyang [[Chakra]]. Ang bulag na haring si [[Dhritarashtra]] ay nagkamit rin ng isang pangitang makaDiyos sa panahong ito upang makita ang anyong ito ni Krishna. Sina Shishupala at Dantavakra ay parehong mga [[reinkarnasyon]] ng mga bantay ng tarangkahan nina [[Jaya]] at [[Vijaya]] at sinumpa na ipapanganak sa mundo upang iligtas ni [[Vishnu]] pabalik sa [[Vaikuntha]]. ===Digmaang Kurukshetra at Bhagavad Gita=== Nang ang digmaan ay tila hindi na maiiwasan, nag-alok si Krishna sa parehong mga panig ng pagkakataon na pumili sa pagitan ng pagkakaroon ng kanyang hukbo na tinatawag na [[narayani sena]] o mismong si Krishna ngunit sa kondisyong hindi siya magtataas ng anumang sandata sa kanyang sarili. Si [[Arjuna]] sa ngalan ng mga [[Pandava]] ay pumili kay Krishna sa kanilang panig samantalang ang prinsipeng Kaurava na si [[Duryodhana]] ay pumili sa hukbo ni Krishna. Sa panahon ng dakilang digmaan, si Krishna ay umasal bilang magkakarwahe ni Arjuna dahil ang posisyong ito ay hindi nangangailangan ng paggamit ng sandata. Sa pagdating sa lugar ng labanan at pagkakita na ang kanyang mga kalaban ang kanyang pamilya, ang kanyang lolo at mga pinsan, si Arjuna ay natinag at nagsabing ang kanyang puso ay hindi sa kanya pumapayag na lumaban at sa halip ay kanyang ninanais na isuko ang kanyang kaharian at isuko ang kanyang Gandiv (pana ni Arjuna). Pagkatapos ay pinayuhan ni Krishna si Arjuna tungkol sa digmaan sa isang usapan na lumawig sa isang diskurso na kalaunang tinipon sa [[Bhagavad Gita]]. Tinanong ni Krishna si Arjuna na "Wala ka bang panahon sa loob mo, na nakalimutan mo ang mga masamang ginawa ng mga Kaurava gaya ng hindi pagtanggap sa nakatatandang kapatid na si Yudhishtira bilang hari, pang-aagaw nito ng buong kaharian nang hindi nagbibigay ng anumang bahagi sa mga Pandava, pang-iinsulto at pagpapahirap sa Pandava, pagtatangkang pagpatay sa mga Pandava sa tuluyan ng panauhing Barnava lac, paghuhubad at pagpapahiya sa harapan ng mga tao kay Draupadi. Karagdagang hinikayat ni Krishna sa kanyang sikat na Bhagavad Gita, "Arjuna, huwag kang lumahok sa mga pagsisiyasat pang-pilosopiya sa puntong ito ng panahon na tulad ng isang Pundit. Alam mong sina Duryodhana at Karna ay partikular na matagal na may pagseselos at poot sa inyong mga Pandava at nais na patunayan ang kanilang hegemonya. Alam mong ang Bhishmacharya at ang mga guro mo ay nakatali sa kanilang dharma ng pag-iingat ng mag-isang kapangyarihan ng tronong Kuru, Sa karagdagan, ikaw Arjuna ay isa lamang hinirang na mortal upang isagawa ang aking makaDiyos na kalooban dahil ang mga Kaurava ay nakalaan na mamatay dahil sa bunton ng kanilang mga kasalanan. Buksan mo ang iyong mga mata O Bhaarata at alam kong napapalibutan ko ang Karta, Karma at Kriya, lahat sa aking sarili. Walang saklaw para sa pagninilay ngayon o kalaunang pagsisisi, tunay na panahon para sa digmaan at maaalala ng mundo ang iyong lakas at labis na kapangyarihan sa panahong darating. Kaya umahon ka O Arjuna!, higpitan mo ang iyong Gandiva at hayaang ang lahat ng mga direksiyon ay manginig hanggang sa kanilang pinakamalayong mga horison sa pamamagitan ng pag-alingawngaw ng kanilang mga tali. Si Krishna ay may isang malalim na epekto sa digmaang Mahabharata at mga kinalabasan nito. Itinuring ni Krishna ang [[digmaang Kurukshetra]] bilang huling dulugan sa pamamagitan ng boluntaryong paggawa sa kanyang sarili bilang sugo upang itatag ang kapayapaan sa pagitan ng mga [[Pandava]] at [[Kaurava]]. Gayunpaman, nang mabigo ang mga negosiasyong ito at magkaroon ng digmaan, si Krishna ay naging isang matalinong stratehista. Sa digmaan, nang magalit si Krishna kay Arjuna sa hindi nito pakikipaglaban sa tunay na espirito laban sa mga ninuno nito, minsang pinulot ni Krishna ang isang gulong ng karwahe at ginawa itong isang Chakra upang hamunin si [[Bhishma]] nang sugatan nito si Krishna. Sa pagkakita nito, isinuko ni Bhishma ang kanyang mga sandata at humiling kay Krishna na patayin siya. Gayunpaman, si Arjuna ay humingi ng tawad kay Krishna na nangangakong siya'y makikipaglaban na may buong dedikasyon dito at ang digmaan ay nagpatuloy. Hiniling ni Krishna kina Yudhisthira at Arjuna na ibalik kay Bhishma ang kapakinabangan ng pagwawagi na ibinigay niya kay Yudhisthira bago magsimula ang digmaan dahil siya ay mismong nakaharang sa kanilang pagwawagi. Naunawaan ni Bhishma ang mensahe at sinabi sa kanila ang paraan na kanyang isusuko ang kanyang mga sandata, kung ang isang babae ay pumasok sa lugar ng digmaan. Sa sumunod na araw, sa mga direksiyon ni Krishna, sinamahan ni Shikhandi (muling ipinanganak na Amba) si Arjuna sa lugar ng labanan at kaya ay isinuko ni Bhishma ang kanyang mga sandata. Tinulungan ni Krishna si Arjuna sa pagpatay kay Jayadratha na pumigil sa iba pang apat na mga magkakapatid na Pandava samantalang ang anak na lalake ni Arjuna na si Abhimanyu ay pumasok sa pagkakabuong Chakravyuha na isang pagsisikap na ikinamatay niya sa sabay na paglusob ng walong mga mandirigmang Kaurava. Sinanhi rin ni Krishna ang pagbagsak ni Drona nang kanyang ihudyat kay [[Bhima]] na patayin ang elepanteng tinatawag na Ashwatthama na kapangalan ng anak na lalake ni Drona. Nagsimulang humiyaw ang mga Pandava na si Ashwatthama ay namatay ngunit tumanggi si Drona na maniwala na nagsasaad na maniniwala lamang siya kapag narinig niya ito kay Yudhisthira. Alam ni Krishna na si Yudhisthira ay hindi kailanman magsisinungaling kaya naiisipan niya ang plano upang si Yudhisthira ay hindi magsisinungaling at sa parehong panahon, si Drona ay mahihikayat na maniwala sa kamatayan ng kanyang anak na lalake. Sa pagtanong kay Drona, inihayag ni Yudhisthira na ''Ashwathama Hatahath, naro va Kunjaro va'' na si Ashwathama ay namatay ngunit hindi siya sigurado kung ang anak ni lalake ni Drona o ang elepante ang namatay. Gayunpaman, sa sandaling bigkasin ni Yudhisthira ang unang linya, ang hukbong Pandava sa direksiyon ni Krishna ay sumiklab sa isang pagdiriwang na may mga drum at conch sa maingay na nakakalitong ingay kung saan hindi marinig ni Drona ang ikalawang bahagi ng pahayag ni Yudhisthira at ipinagpalagay ni Drona na ang kanyang anak ay talagang namatay. Si Drona ay napanaigan ng pighati at kanyang isinuko ang kanyang mga sandata. Sa kautusan ni Krishna, pinugutan ng ulo ni Dhrishtadyumna si Drona. Nang nilalaban ni Arjuna si Karna, ang mga gulong ng karwahe ni Karna ay lumubog sa lupa. Habang sinusubukan ni Karna na hugutin ang karwahe sa lupa, ipinaalala ni Krishna kung paanong si Karna at ibang mga Kaurava ay lumabag sa lahat ng mga patakaran ng digmaan habang sabay na lumulusob at pumapatay kay Abhimanyu. Kanyang hinikayat si Arjuna na gawin ang parehong bagay bilang paghihiganti upang patayin si Karna. Sa huling yugto ng digmaan nang makikipagkita si Duryodhana sa kanyang inang si Gandhari sa pagkuha ng mga pagpapala na magbabago ng lahat ng bahagi ng kanyang katawan kung saan sa pagtingin ni Gandhari ay magiging bakal, dinaya ni Krishna siya na magsuot ng mga [[dahon ng saging]] upang itago ang kanyang singit. Nang makipagkita si Duryodhana kay Gandhari, ang paningin at mga pagpapala ni Gandahari ay nahulog sa buong katawan ni Duryodhana maliban sa singit at mga hita nito. Si Gandhari ay naging hindi masaya dahil hindi niya nagawang gawing bakal ang buong katawan ni Duryodhana . Nang si Duryodhana ay nakikipaglaban kay Bhima gamit ang tungkod, ang mga patama ni Bhima ay walang epekto kay Duryodhana. Ipinaalala ni Krishna kay Bhima ng kanyang panatay na patayin si Duryodhana sa pagtama sa kanyang hita. Ginatawa ni Bhima upang manalo sa kabila ng pagiging laban sa mga patakaran ng labanan (dahil mismong si Duryodhana ay sumira sa lahat ng kanyang mga nakaraang ginawa). Dahil dito, ang hindi matutularang stratehiya ni Krishna ay nakatulong sa mga Pandava na manalo sa digmaang Mahabharata sa pamamagitan ng pagdudulot ng pagbagsak ng lahat ng mga mandirigmang hepeng Kaurava nang hindi nagtataas ng anumang sandata. Binuhay ring muli ni Krishna ang buhay ng apo ni Arjuna na si Parikshit na nilusob ng isang sandatang Brahmastra mula sa Ashwatthama habang nasa sinapupunan ng kanyang ina. Si Parikshit ang naging kahalili ng mga Pandava. ===Kalaunang buhay=== Ayon sa [[Mahabharata]], ang [[digmaang Kurukshetra]] ay nagresulta sa kamatayan ng lahat ng 100 anak na lalake ni [[Gandhari]]. Sa gabi bago ang kamatayan ni Duryodhana, dinalaw ng Panginoong Krishna si Gandhari upang makiramay. Nadama ni Gandhari na alam ni Krishna na hindi niya winakasan ang digmaan. Sa galit at pirghati ni Gandhari, kanyang sinumpa si Krishna at iba pang mula sa dinastiyang [[yadu]] na sila ay mapapahamak pagkatapos ng 36 taon. Bagaman alam niya ito at nais itong mangyari dahil sa kanyang nadama na mga [[Yadava]] ay naging palalo. Kanyang winakasan ang pagtatalumpati ni Gandhari sa pamamagitan ng pagsasabing Tathastu ('siya nawa' sa Sanskrit).<ref>{{cite web|url=http://www.happywink.org/janmashtami/lord-krishna-disappearance.html |title=Lord Krishna's Disappearance, Disappearance of Lord Krishna, Life Span of Lord Krishn, Disappearance of Sri Krishna |publisher=Happywink.org |date= |accessdate=2011-10-23}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=-MBReLkDv94l |title=Archive copy |access-date=2013-06-01 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616060000/http://www.youtube.com/watch?v=-MBReLkDv94l |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.urday.in/mkrishnaheaven.htm |title=MAHABHARATA -Krishna`s Return to Heaven |publisher=Urday.in |date= |accessdate=2011-10-23 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918090250/http://www.urday.in/mkrishnaheaven.htm |url-status=dead }}</ref> Sa isang pista, ang isang labanan ay sumiklab sa pagitan ng mga Yadawa na nagpatayan. Pagkatapos ay isinuko ng kanyang nakatatandang kapatid na si [[Balarama]] ang katawan nito gamit ang [[yoga]]. Si Krishna ay tumungo sa kagubatan at nagsimulang magnilay nilay sa ilalim ng isang puno. Napagkamalan ng mangangasong si Jara ang nakikitang bahagi ng kaliwang paa ni Krisha na paa ng isang usa at kanyang [[palaso|pinalaso]] ito na pumatay kay Krishna. Pagkatapos matanto ni Jara ang kanyang pagkakamali, isinaad ni Krishna kay Jara na:, "O Jara, ikaw ay Vaali sa iyong nakaraang kapanganakan na pinatay ko bilang Rama sa Tretayuga. Dito, nagkaroon ka ng pagkakataon na gawing patas ito at dahil ang lahat ng mga akto sa mundong ito ay nangyayari gaya ng ninanais ko, hindi mo kailangang mag-aalala para dito". Pagkatapos ay umakyat sa langit ang kaluluwa ni Krishna samantalang ang kanyang katawang namatay ay sinunog ni Arjuna.<ref>{{Harvnb|Bryant|2007|pp=148}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.sacred-texts.com/hin/m16/m16004.htm|title= The Mahabharata (originally published between 1883 and 1896)|accessdate=2008-10-13|work= book|publisher= Sacred Texts|date= 2006 - digitized|author = Kisari Mohan Ganguli}}</ref><ref>{{cite book|author = Mani, Vettam|title = Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|publisher = Motilal Banarsidass|year = 1975|location = Delhi|isbn = 0-8426-0822-2|authorlink =Vettam Mani|page=[https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft/page/429 429]}}</ref> Ayon sa mga sanggunian [[Purana]],<ref>The Bhagavata Purana (1.18.6), Vishnu Purana (5.38.8), and Brahma Purana (212.8), the day Krishna left the earth was the day that the Dvapara Yuga ended and the Kali Yuga began.</ref> ang paglaho ni Krishna ay nagmamarka sa wakas ng [[Dvapara Yuga]] at pagsisimula ng [[Kali Yuga]] na pinetsahan sa Pebrero 17/18, 3102 BCE.<ref>See: Matchett, Freda, ''"The Puranas"'', p 139 and Yano, Michio, ''"Calendar, astrology and astronomy"'' in {{Cite book|last=Flood| first=Gavin (Ed)| year=2003| title=Blackwell companion to Hinduism| place=| publisher= [[Blackwell Publishing]]| edition=| isbn=0-631-21535-2|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> Naniwala ang mga gurong Vaishnava gaya nina [[Ramanujacharya]] at [[Gaudiya Vaishnavas]] na ang katawan ni Krishna ay buong espiritwal at hindi kailanman nabubulok (Achyuta) dahil ito ang lumilitaw na perspektibo ng [[Bhagavata Purana]]. ==Pagsamba== Ang pagsamba kay Krishna ay bahagi ng [[Vaishnavismo]] na tumuturing kay [[Vishnu]] bilang Supremang Diyos at pinapipitagan ng kanyang mga nauugnay na [[avatar]], kanilang mga konsorte, at mga nauugnay na santo at mga guro. Si Krishna ay itinuturing bilang isang buong manipestasyon ni Visnu at bilang isa kay Vishnu. Gayunpaman, ang eksaktong relasyon sa pagitan nina Krishna at Vishnu ay masalimuot at iba iba kung saan ay minsang itinuturing si Krishna bilang isang malayang Diyos na suprema. Sa maraming mga Diyos, si Krishna ay partikular na mahalaga at ang tradsiyon ng mga linyang Vaishnava ay pangkalahatang nakasentro kay Krishna o Vishnu bilang suprema. Ang terminong [[Krishnaismo]] ay ginagamit upang ilarawan ang mga sekta ni Krishna at nirereserba ang terminong Vaishnavismo para sa mga sektang nakatuon kay Vishnu kung saan si Krishna ay isang avator sa halip na suprema. Itinuturing ng lahat ng mga tradisyong Vaishnava si Krishna bilang avatar ni Krishna. Ang iba ay tumutukoy kay Krishna kay Vishna samantalang itinuturing ng ibang mga tradisyon gaya ng Gaudiya Vaishnavism, Vallabha Sampradaya at Nimbarka Sampradaya si Krisha blang ang svayam bhagavan o ang orihinal na anyo ng Diyos. ===Mga maagang tradisyon=== Ang Diyos na si Krishna-Vasudeva (kṛṣṇa vāsudeva "Krishna, ang anak na lalake ni Vasudeva") ay isa sa pinakamaagang mga anyo ng pagsambang Krishnaismo at Vaishnavismo. ===Tradisyong Bhakti === {{Main|Bhakti yoga}} Ang Bhakti na nangangahulugang debosyon ay hindi nakarestrikto sa anumang isang Diyos. Gayunpaman, si Krishna ay isang mahalaga at sikat na pinagtutuunan ng mga aspetong debosyonal at ekstatiko ng relihiyong [[Hindu]] partikular na sa mga sektang Vaishnava.<ref name = "Klostermaier1974">{{cite journal |author = Klostermaier, K. |year = 1974 |title = The Bhaktirasamrtasindhubindu of Visvanatha Cakravartin |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1974_94_1/page/96 |journal = Journal of the American Oriental Society |volume = 94 |issue = 1 |pages = 96–107 |accessdate = 2008-04-12 |doi = 10.2307/599733 |jstor = 599733 |publisher = American Oriental Society |ref = harv }}</ref> Ang mga deboto ni Krishna ay naniniwala sa konsepto ng [[lila (paglalarong makaDiyos)|lila]] na 'paglalarong makaDiyos' bilang sentral na prinsipyo ng uniberso. Ang mga lila ni Krishna kasama ng mga paghahayag ng kanilang personal na pag-ibig na lumalagpas sa mga hangganan ng pormal na pagpipitagan ay nagsisilbing kontra-punto sa mga aksiyon ng isa pang avatar ni Vishnua na si [[Rama]], "Siya ng matuwid at makitid na landas ng ''maryada'' o mga patakran at mga regulasyon."{{fact}} Ang kilusang bhakti na nakalaan kay Krishna ay naging prominente sa katimugang India noong ika-7 hanggang ika-9 na siglo CE. Ang mga pinakamaagang mga kasulatan ay kinabibilangan ng mga kasulatan ng santong [[Alvar]] ng bansang [[Tamil]].<ref name=Vaudeville1962>{{cite journal |author = Vaudeville, C. |year = 1962 |title = Evolution of Love-Symbolism in Bhagavatism |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1962_82_1/page/31 |journal = Journal of the American Oriental Society |volume = 82 |issue = 1 |pages = 31–40 |accessdate = 2008-06-20 |doi = 10.2307/595976 |jstor = 595976 |publisher = American Oriental Society |ref = harv }}</ref> Ang isang pangunahing kalipunan ng kanilang mga kasulatan ang ''[[Divya Prabandham]]''. Ang sikat na kalipunan ng mga awiting [[Tiruppavai]] ni Alvar [[Andal]] kung saan ay naiisip ang kanyang sarili bilang isang gopi ang pinakasikat sa mga pinakamatandang akda ng genre na ito.<ref name="cassel">{{cite book |author=Bowen, Paul |title=Themes and issues in Hinduism |publisher=Cassell |location=London |year=1998 |pages=64–65 |isbn=0-304-33851-6 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref><ref name=Radhak1975>{{cite book |author = Radhakrisnasarma, C. |year = 1975 |title = Landmarks in Telugu Literature: A Short Survey of Telugu Literature |publisher = Lakshminarayana Granthamala |isbn = }}</ref> <ref name=histor>{{cite book |author = Sisir Kumar Das |year = 2005 |title = A History of Indian Literature, 500-1399: From Courtly to the Popular |publisher = Sahitya Akademi |page = 49 |isbn = 81-260-2171-3 }}</ref> Ang [[Mukundamala]] ni [[Kulasekaraazhvaar]] ay isa pang kilalang kasulatan ng maagang yugtong ito. ===Pagkalat ng kilusang Krishna-bhakti=== Ang kilusang Krishna-bhakti ay mabilis na kumalat mula hilagaang India tungo timog. Ang tulang [[Sanskrit]] na ''[[Gita Govinda]]'' ni [[Jayadeva]] (ika-12 siglo CE) ang naging mahalagang debosyonal na panitikang nakabase kay Krishna.<ref name =" Mahony1987"/> ===Sa Kanluranin=== Mula 1966, ang kilusang Krishna-bhakti ay kumalat rin sa labas ng India. Ito ay malaking sanhi ng [[International Society for Krishna Consciousness]] (ISKCON) na kilala bilang Kilusang Hare Krishna.{{fact}} Ang kilusang ito ay itinatag ni [[Bhaktivedanta Swami Prabhupada]] na inutusan ng kanyang [[guru]] na si [[Bhaktisiddhanta Sarasvati Thakura]] na sumulat tungkol kay Krishna sa Ingles at ibahagi sa mga tao ang pilosopiyang [[Gaudiya Vaishnava]] sa [[mundong kanluranin]].<ref>''Srila Prabhupada - He Built a House in which the whole world can live, Satsvarupa dasa Goswami, Bhaktivedanta Book Trust, 1984, ISBN 0-89213-133-0'' page xv</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Krishna|state = collapsed}} {{VishnuAvatars|state = collapsed}} {{Mahābhārata|state = collapsed}} {{Hindu Culture and Epics|state = collapsed}} {{Authority control}} [[Kategorya:Krishna]] [[Kategorya:Mga diyos ng Hinduismo]] [[Kategorya:Hinduismo]] [[Kategorya:Mga tagapagtatag ng relihiyon]] 8ybb1s403xy5m4vhygt7ndko3xic6zy 0 102459 2212809 2189587 2026-06-22T18:48:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212809 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = J. Robert Oppenheimer |image = JROppenheimer-LosAlamos.jpg |image_size = 200px |caption = Si J. Robert Oppenheimer, [[circa|c.]] 1944 |alt = Head and shoulders portrait |birth_date = {{birth date|1904|04|22}} |birth_place = Lungsod ng New York, New York, Estados Unidos |death_date = {{death date and age|1967|02|18|1904|04|22}} |death_place = [[Princeton, New Jersey]], Estados Unidos |citizenship = Estados Unidos |nationality = |fields = [[Teoretikal na pisika]] |workplaces = [[Proyektong Manhattan]]<br />[[University of California, Berkeley]]<br />[[California Institute of Technology]] <br /> [[Institute for Advanced Study]] |alma_mater = [[Harvard University|Unibersidad ng Harvard]]<br />[[Unibersidad ng Cambridge]]<br />[[Unibersidad ng Göttingen]] |doctoral_advisor = [[Max Born]] |notable_students = [[Samuel W. Alderson]]<br />[[David Bohm]]<br />[[Robert Christy]]<br />[[Stan Frankel]]<br />[[Willis Eugene Lamb]]<br />[[Giovanni Rossi Lomanitz]]<br />[[Philip Morrison]]<br />[[Melba Phillips]]<br />[[Hartland Snyder]]<br />[[George Volkoff]] |known_for = [[Sandatang nukleyar|Pag-unlad ng sandatang nukleyar]]<br />[[Tolman-Oppenheimer-Volkoff limit]]<br />[[prosesong Oppenheimer-Phillips]]<br />[[aproksimasyong Born–Oppenheimer]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = [[Gawad Enrico Fermi]] |signature = J Robert Oppenheimer signature.svg |footnotes = Kapatid niya ang pisikong si [[Frank Oppenheimer]] }} Si '''J. Robert Oppenheimer''' (22 Abril 1904&nbsp;– 18 Pebrero 1967) ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] [[pisiko]]. Higit siyang kilala bilang ang [[maka-agham]] na direktor ng [[Proyektong Manhattan]]. Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], binuo ng proyekto ang unang mga [[sandatang nukleyar]]. Ito ang dahilan kung bakit tinatawag si Oppenheimer bilang "ang ama ng [[bomba atomika]]". Namatay siya dahil sa [[kanser]] sa [[lalamunan]] habang nasa [[Princeton, Bagong Jersey|Princeton]], [[Bagong Jersey]], [[Estados Unidos]]. Nag-aral si Oppenheimer sa [[Unibersidad ng Harvard]], kung saan nakakuha siya ng digring batsilyer sa [[kimika]] noong 1925, at nagpatuloy sa pag-aaral ng pisika sa [[Unibersidad ng Cambridge]] at [[Unibersidad ng Göttingen]], kung saan natanggap niya ang kanyang PhD noong 1927. Pagkatapos makumpleto ang kanyang pag-aaral, humawak siya ng mga posisyon sa akademiko sa [[Unibersidad ng California, Berkeley]], at ang [[California Institute of Technology|Pamantasan ng Teknolohiya sa California]] (Caltech), at gumawa ng makabuluhang kontribusyon sa [[teoretikal na pisika]], kabilang ang [[mekanikang quantum]] at [[Pisikang nuklear|pisikang nukleyar]]. Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, siya ay hinikayat na magtrabaho sa Proyektong Manhattan, at noong 1943 ay hinirang bilang direktor ng Laboratoryo ng Los Alamos sa [[New Mexico]], na inatasan sa pagbuo ng mga armas. Ang pamumuno at siyentipikong kadalubhasaan ni Oppenheimer ay naging instrumento sa tagumpay ng proyekto. Kabilang siya sa mga nag-obserba ng Trinity test noong Hulyo 16, 1945, kung saan matagumpay na pinasabog ang unang atomic bomb. Nang maglaon ay sinabi niya na ang pagsabog ay nagdala sa kanyang isip ng mga salita mula sa [[Wikang Hindi|Hindu]] na kasulatang [[Bhagavad Gita]]: "Ngayon ako ay naging Kamatayan, ang maninira ng mga daigdig."<ref name="Hijiya">{{harvnb|Hijiya|2000}}</ref>{{efn|Sinabi ni Oppenheimer ang mga salitang ito sa dokumentaryo sa telebisyon na "''The Decision to Drop the Bomb"'' (1965). Binasa ni Oppenheimer ang orihinal na teksto sa Sanskrit, at ang pagsasalin ay kanya.<ref name="Hijiya">{{harvnb|Hijiya|2000}}</ref> Sa panitikan, karaniwang lumilitaw ang quote sa anyong "tagasira ng mga mundo", dahil ito ang anyo kung saan ito unang lumabas sa print, sa Time magazine noong Nobyembre 8, 1948. Lumitaw ito kalaunan sa "''Brighter than a Thousand Suns ni Robert Jungk: A Personal History of the Atomic Scientists''" (1958), na batay sa isang panayam kay Oppenheimer.}} Noong Agosto 1945, ang mga bombang atomika ay ginamit sa mga Hapones, sa mga lungsod ng [[Hiroshima]] at [[Nagasaki]], na hanggang ngayon ay nananatiling tanging paggamit ng mga sandatang nuklear sa digmaan. Pagkatapos ng digmaan, si Oppenheimer ay naging Tagapangulo ng maimpluwensyang ''Komite ng Pangkalahatang Tagapayo'' ng bagong likhang [[United States Atomic Energy Commission]]. Ginamit niya ang posisyong iyon upang mag-[[lobi|lobby]] para sa pandaigdigang kontrol ng kapangyarihang nukleyar, upang maiwasan ang paglaganap ng nuklear at pakikipaglaban sa armas nukleyar sa [[Unyong Sobyet]]. Tinutulan niya ang pagbuo ng bombang [[idrohino]] sa panahon ng debate ng gobyerno noong 1949–1950 sa mga katanungan at pagkatapos ay nanindigan sa mga isyu na may kaugnayan sa depensa na nagdulot ng galit ng ilang paksyon ng gobyerno at militar ng Estados Unidos. Sa panahon ng [[McCarthyismo|Ikalawang Pulang Pagkatakot]] (''Second Red Scare''), ang mga paninindigan na iyon, kasama ang mga nakaraang asosasyon ni Oppenheimer sa mga tao at organisasyong kaanib ng [[Partido Komunista ng Estados Unidos|Partido Komunista]], ay humantong sa pagpapawalang-bisa ng kanyang clearance sa seguridad sa isang maraming nakasulat tungkol sa pagdinig noong 1954. Nang epektibong tinanggal ang kanyang direktang impluwensyang pampulitika, nagpatuloy pa rin siya sa pagtuturo, magsulat, at magtrabaho sa larangan ng pisika. Pagkaraan ng siyam na taon, ginawaran siya ni Pangulong [[John F. Kennedy]] (at binigyan din ni [[Lyndon B. Johnson]]) ng [[Gawad Enrico Fermi]] bilang isang kilos ng rehabilitasyon sa [[pulitika]]. Noong 2022, limang dekada pagkatapos ng kanyang kamatayan, pormal na pinawalang-bisa ng gobyerno ng US ang desisyon nito noong 1954 at pinagtibay ang katapatan ni Oppenheimer.<ref name=guardian-2022>{{cite news | url = https://www.theguardian.com/us-news/2022/dec/17/j-robert-oppenheimer-atomic-bomb-security-clearance | title = US voids 1954 revoking of J Robert Oppenheimer’s security clearance | publisher = The Guardian | author = Gloria Oladipo | date = 2022-12-17 | accessdate = 2023-05-08 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Broad |first=William J. |date=2022-12-17 |title=J. Robert Oppenheimer Cleared of ‘Black Mark’ After 68 Years |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/12/16/science/j-robert-oppenheimer-energy-department.html |access-date=2023-05-15 |issn=0362-4331}}</ref> Kasama sa mga nagawa ni Oppenheimer sa pisika ang aproksimasyong Born–Oppenheimer para sa mga punsyong molecular wave, gumagana sa teorya ng mga [[elektron]] at positron, ang [[prosesong Oppenheimer–Phillips]] sa ''[[nuclear fusion]]'', at ang unang hula ng ''[[quantum tunneling]]''. Sa kanyang mga mag-aaral ay gumawa din siya ng mahahalagang kontribusyon sa modernong teorya ng [[bituing neutron]] at [[black hole]], gayundin sa mekanikang quantum, [[teoryang quantum field]], at mga interaksyon ng mga [[cosmic ray]]. Bilang isang guro at tagapagtaguyod ng agham, siya ay naaalala bilang isang ''founding father'' ng paaralang Amerikano ng teoretikal na pisika na nakakuha ng katanyagan sa mundo noong 1930s. Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, naging direktor siya ng Institute for Advanced Study sa Princeton, New Jersey. ==Maagang buhay== ===Kabataan at Edukasyon=== Si J. Robert Oppenheimer ay isinilang sa isang pamilyang [[Hudyo]] sa [[Lungsod ng New York]] noong Abril 22, 1904,<ref name="Cassidy, pp. 5-11">{{harvnb|Cassidy|2005|pp=5–11}}</ref> kina Ella (née Friedman), isang pintor, at Julius Seligmann Oppenheimer, isang mayamang importer ng tela. Si Julius ay ipinanganak sa Hanau, noon ay bahagi ng lalawigan ng Hesse-Nassau ng [[Prussia|Kaharian ng Prussia]], at dumating sa [[Estados Unidos]] bilang isang binata noong 1888 na may kaunting mapagkukunan, walang pera, walang digring batsilyer sa pag-aaral, at walang kaalaman sa wikang [[Ingles]]. Siya ay tinanggap ng isang kumpanya ng tela at sa loob ng isang dekada ay naging isang ehekutibo roon. Ito ang naging daan niya upang siya'y yumaman.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=10}}</ref> Ang pamilya ni Oppenheimer ay hindi masunurin sa mga tradisyong Hudyo.<ref>{{harvnb|Schweber|2008|p=283}}</ref> Noong 1912, lumipat ang pamilya sa isang apartment sa ika-11 palapag ng 155 Riverside Drive, malapit sa ika-88 Kalyeng Kanluran sa [[Manhattan]], isang lugar na kilala sa mga mararangyang mansyon at townhouse.<ref name="Cassidy, pp. 5-11"/> Kasama sa kanilang koleksyon ng sining ang mga gawa nina [[Pablo Picasso]] at [[Édouard Vuillard]], at hindi bababa sa tatlong orihinal na mga pintura ni [[Vincent van Gogh]].<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=12}}</ref> Si Robert ay may isang nakababatang kapatid na lalaki, si Frank, na naging isang pisiko rin, at kalaunan ay nagtatag ng Exploratorium na pang-agham na [[museo]] sa [[San Francisco]].<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=16, 145, 282}}</ref> Si Oppenheimer ay unang nag-aral sa Alcuin Preparatory School; noong 1911, pumasok siya sa [[Ethical Culture Society School]].<ref name="Cassidy 2005 35">{{harvnb|Cassidy|2005|p=35}}</ref> Ito ay itinatag ni [[Felix Adler]] upang itaguyod ang isang uri ng etikal na pagsasanay batay sa kilusang Etikang Kultural, kung saan ang motto ay "''Deed before Creed''". Ang kanyang ama ay naging miyembro ng Lipunan sa loob ng maraming taon, na naglilingkod sa ''board of trustees'' nito mula 1907 hanggang 1915.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=23, 29}}</ref> Si Oppenheimer ay isang maraming nalalaman na iskolar, interesado sa panitikang Ingles at [[wikang Pranses|Pranses]], at partikular sa [[mineralohiya]].<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=16–17}}</ref> Natapos niya ang ikatlo at ikaapat na baitang sa isang taon at nilaktawan ang kalahati ng ikawalong baitang.<ref name="Cassidy 2005 35" /> Sa kanyang huling taon, naging interesado siya sa [[kimika]].<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=43–46}}</ref> Nagtapos siya noong 1921 at pumasok sa [[Kolehiyong Harvard]] makalipas ang isang taon, sa edad na 18, dahil inatake siya ng [[Ulcerative colitis|colitis]] habang naghahanap sa [[Jáchymov|Joachimstal]] sa panahon ng bakasyon sa tag-araw ng pamilya sa [[Europa]]. Upang matulungan siyang gumaling mula sa sakit, humingi ng tulong ang kanyang ama sa kanyang guro sa Ingles na si Herbert Smith, na nagdala sa kanya sa [[New Mexico]], kung saan nahulog si Oppenheimer sa pagsakay sa kabayo at sa timog-kanluran ng Estados Unidos.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=61–63}}</ref> Nagtapos si Oppenheimer sa kimika, ngunit hinihiling ng Harvard ang mga mag-aaral sa agham na mag-aral din ng [[kasaysayan]], [[panitikan]], at [[pilosopiya]] o [[matematika]]. Binayaran niya ang huli niyang pagsisimula sa pamamagitan ng pagkuha ng anim na kurso bawat termino at natanggap sa undergraduate honor society na [[Phi Beta Kappa]]. Sa kanyang unang taon, siya ay tinanggap bilang nagtatapos sa pisika batay sa indipendyenteng pag-aaral, na nangangahulugang hindi siya kinakailangang kumuha ng mga pangunahing klase at maaaring mag-enroll sa halip sa mga mahihirap na klase. Naakit siya sa pang-eksperimentong pisika sa pamamagitan ng kursong [[termodinamika]] na itinuro ni [[Percy Bridgman]]. Noong 1925, pagkatapos ng tatlong taong pag-aaral, nagtapos si Oppenheimer ng Bachelor of Arts degree na ''summa cum laude''.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=75–76, 88–89}}</ref> ===Pag-aaral sa Europa=== [[Talaksan:Leiden Kamerlingh-Onnes Lab.jpg|thumb|Ang laboratoryo ni [[Heike Kamerlingh Onnes]] sa [[Leiden]], Netherlands, 1926. Si Oppenheimer ay nasa gitnang hanay, pangalawa mula sa kaliwa.|alt=Fifteen men in suits, and one woman, pose for a group photograph]] Noong 1924, ipinaalam kay Oppenheimer na siya ay tinanggap sa Kolehiyo ni Kristo sa [[Unibersidad ng Cambridge|Cambridge]]. Sumulat siya kay [[Ernest Rutherford]] na humihiling ng pahintulot na magtrabaho sa [[Laboratoryo ng Cavendish]]. Binigyan ni Bridgman si Oppenheimer ng isang rekomendasyon, na inamin na ang pagiging malamya ni Oppenheimer sa laboratoryo ay naging maliwanag na ang kanyang talento ay hindi pang-eksperimento ngunit sa halip ay [[teoretikal na pisika]]. Si Rutherford ay hindi napahanga, ngunit nagpunta si Oppenheimer sa Cambridge sa pag-asang makakuha ng isa pang alok.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=90–92}}</ref> Sa huli ay tinanggap siya ni [[J. J. Thomson]] sa kondisyon na kumpletuhin niya ang isang pangunahing kurso sa laboratoryo.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=94}}</ref> Nakabuo siya ng isang mapaaway na relasyon sa kanyang tagapagturo, si [[Patrick Blackett]], na ilang taon lamang ang nakatatanda sa kanya. Habang nasa bakasyon, gaya ng naalala ng kanyang kaibigang si [[Francis Fergusson]], minsang inamin ni Oppenheimer na nag-iwan siya ng mansanas na binuhusan ng mga nakakalason na kemikal sa mesa ni Blackett. Habang ang panayam ni Fergusson ay ang tanging detalyadong bersyon ng kaganapang ito, ang mga magulang ni Oppenheimer ay inalertuhan ng mga awtoridad ng unibersidad na isinasaalang-alang ang paglalagay sa kanya sa probasyon, isang kapalaran na pinigilan ng kanyang mga magulang na matagumpay na naglo-[[lobi|lobby]] sa mga awtoridad.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=46}}</ref> Si Oppenheimer ay isang matangkad, manipis na maninigarilyo,<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=39–40, 96, 258}}</ref> na madalas na nagpapabaya sa pagkain sa mga panahon ng matinding pag-iisip at konsentrasyon. Marami sa kanyang mga kaibigan ang nagsabing mayroon siyang mga hilig na pahirapan ang kanyang sarili. Isang nakakagambalang kaganapan ang nangyari nang magbakasyon siya mula sa kanyang pag-aaral sa Cambridge upang makipagkita kay Fergusson sa [[Paris]]. Napansin ni Fergusson na hindi maganda ang pakiramdam ni Oppenheimer. Upang matulungan siyang makaabala sa kanyang [[depresyon]], sinabi ni Fergusson kay Oppenheimer na siya (Fergusson) ay magpakasal sa kanyang kasintahan, si Frances Keeley. Hindi tinanggap ni Oppenheimer ang balita nang maayos. Tumalon siya kay Fergusson at sinubukan siyang sakalin. Bagama't madaling napigilan ni Fergusson ang pag-atake, nakumbinsi siya ng episode sa malalim na sikolohikal na problema ni Oppenheimer. Sa buong buhay niya, sinalanta si Oppenheimer ng mga panahon ng depresyon,<ref>{{harvnb|Smith|Weiner|1980|p=91}}</ref><ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=35–36, 43–47, 51–52, 320, 353}}</ref> at minsang sinabi niya sa kanyang kapatid, "Kailangan ko ng pisika nang higit pa sa mga kaibigan".<ref>{{harvnb|Smith|Weiner|1980|p=135}}</ref> Noong 1926, umalis si Oppenheimer sa Cambridge patungo sa [[Unibersidad ng Göttingen]] upang mag-aral sa ilalim ng [[Max Born]]. Ang Göttingen ay isa sa mga nangungunang sentro sa mundo para sa teoretikal na pisika. Nakipagkaibigan si Oppenheimer na nagpatuloy sa mahusay na tagumpay, kasama sina [[Werner Heisenberg]], [[Pascual Jordan]], [[Wolfgang Pauli]], [[Paul Dirac]], [[Enrico Fermi]] at [[Edward Teller]]. Kilala siya sa pagiging masyadong masigasig pagdating sa mga talakayan, kung minsan hanggang sa punto ng pagkuha sa mga sesyon ng seminar.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=108}}</ref> Ito ay labis na ikinagalit ng ilan sa iba pang mga mag-aaral ni Born kung kaya't iniharap ni [[Maria Goeppert]] si Born ng isang petisyon na nilagdaan ng kanyang sarili at ang iba ay nagbabanta ng boycott sa klase maliban kung pinatahimik niya si Oppenheimer. Iniwan ito ni Born sa kanyang mesa kung saan mababasa ito ni Oppenheimer, at ito ay epektibo nang walang sinasabi.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=60}}</ref> Nakuha ni Oppenheimer ang kanyang digring [[Doktor sa Pilosopiya]] noong Marso 1927 sa edad na 23, pinangangasiwaan ni Born.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=109}}</ref> Pagkatapos ng oral exam, sinabi ni [[James Franck]], ang propesor na nangangasiwa, "Natutuwa akong tapos na iyon. Siya ay nasa punto ng pagtatanong sa akin."<ref name="Eternal Apprentice">{{cite magazine |date=November 8, 1948 |title=The Eternal Apprentice |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,853367,00.html |url-access=subscription |access-date=May 23, 2008 |archive-date=October 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007024559/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,853367,00.html |url-status=live }}</ref> Naglathala si Oppenheimer ng higit sa isang dosenang papel habang nasa Europa, kabilang ang maraming mahahalagang kontribusyon sa bagong larangan ng [[mekanikang quantum]]. Siya at si Born ay naglathala ng isang sikat na papel sa [[aproksimasyong Born–Oppenheimer]], na naghihiwalay sa [[nuclear motion]] mula sa electronic motion sa matematikal na pagtrato ng mga [[molekula]], na nagpapahintulot sa nuclear motion na mapabayaan upang pasimplehin ang mga kalkulasyon. Ito ay nananatiling kanyang pinaka binanggit na akda.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=112}}</ref> ==Simula ng karera== ===Gawaing pang-edukasyon=== Si Oppenheimer ay ginawaran ng [[United States National Research Council]] fellowship sa [[California Institute of Technology|Pamantasang Teknolohiya ng California]] (Caltech) noong Setyembre 1927. Gusto rin siya ni Bridgman sa Harvard, kaya isang kompromiso ang naabot kung saan hinati niya ang kanyang fellowship para sa 1927–28 na mga akademikong taon sa pagitan ng Harvard noong 1927 at Caltech noong 1928.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=115–116}}</ref> Sa Caltech, nagkaroon siya ng malapit na pakikipagkaibigan kay [[Linus Pauling]], at nagplano silang mag-mount ng magkasanib na pag-atake sa likas na katangian ng [[Kawing na kimikal|kawing na kemikal]], isang larangan kung saan si Pauling ay isang tagapanguna, kung saan si Oppenheimer ang nagbibigay ng matematika at si Pauling ang umiintindi ng mga resulta. Parehong natapos ang pakikipagtulungan at ang kanilang pagkakaibigan nang magsimulang maghinala si Pauling na si Oppenheimer ay naging masyadong malapit sa kanyang asawang si Ava Helen Pauling. Minsan, noong nasa trabaho si Pauling, dumating si Oppenheimer sa kanilang tahanan at inimbitahan si Ava Helen na sumama sa kanya sa isang tryst sa Mexico. Kahit na siya ay tumanggi at iniulat ang pangyayari sa kanyang asawa,<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=142}}</ref> ang imbitasyon, at ang kanyang maliwanag na kawalang-interes tungkol dito, ay nabalisa kay Pauling at tinapos niya ang kanyang relasyon kay Oppenheimer. Kinalaunan ay inanyayahan siya ni Oppenheimer na maging pinuno ng Dibisyong Pangkimika ng Proyektong Manhattan, ngunit tumanggi si Pauling, na nagsasabing siya ay isang pasipista.<ref name=":0">{{harvnb|Cassidy|2005|pp=151–152}}</ref> Noong taglagas ng 1928, binisita ni Oppenheimer ang paturuan ni [[Paul Ehrenfest]] sa [[Unibersidad ng Leiden]], [[Netherlands]], kung saan hinangaan siya sa pagbibigay ng mga lektura sa [[wikang Olandes]], sa kabila ng kanyang kaunting karanasan sa nasabing wika. Doon ay binigyan siya ng palayaw na ''Opje'',<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=73–74}}</ref> nang maglaon ay tinawag ng kanyang mga estudyante bilang "''Oppie''".<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=84}}</ref> Mula sa Leiden nagpatuloy siya sa [[Swiss Federal Institute of Technology]] (ETH) sa [[Zurich]] upang magtrabaho kasama si [[Wolfgang Pauli]] sa [[mekanikang quantum]] at sa tuloy-tuloy na [[ispektrum]]. Nirerespeto at nagustuhan ni Oppenheimer si Pauli at maaaring tinularan niya ang kanyang personal na istilo gayundin ang kanyang kritikal na diskarte sa mga problema.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=75–76}}</ref> [[Talaksan:UCBerkeleyCampus.jpg|thumb|Ang Unibersidad ng California, Berkeley, kung saan nagturo si Oppenheimer mula 1929 hanggang 1943|alt=Greek style buildings and a clock tower]] Sa kanyang pagbabalik sa [[Estados Unidos]], tinanggap ni Oppenheimer ang isang ''associate professorship'' mula sa [[Unibersidad ng California, Berkeley]], kung saan gustong-gusto siya nang labis ni [[Raymond T. Birge]] hangga't nagpahayag siya ng kanyang pagpayag na ibahagi siya sa Caltech.<ref name=":0" /> Bago niya sinimulan ang kanyang pagkapropesor sa Berkeley, si Oppenheimer ay na-diagnose na may banayad na kaso ng [[tuberkulosis]] at gumugol ng ilang linggo kasama ang kanyang kapatid na si Frank sa isang ranso sa [[New Mexico]], na kanyang inupahan at kalaunan ay binili. Nang marinig niya na ang ranso ay maaaring paupahan, napabulalas siya, "''Hot dog!''", at kalaunan ay tinawag itong ''Perro Caliente'', literal na "hot dog" sa Espanyol.<ref>{{cite web | url = http://ohst.berkeley.edu/oppenheimer/exhibit/text/ch1page1.html | title = The Early Years | access-date=May 23, 2008 | year = 2004 | publisher = [[University of California, Berkeley]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20071015123633/http://ohst.berkeley.edu/oppenheimer/exhibit/text/ch1page1.html |archive-date = October 15, 2007}}</ref> Nang maglaon, sinabi niya na ang "pisika at disyerto na bansa" ay ang kanyang "dalawang dakilang pag-ibig".<ref>{{harvnb|Conant|2005|p=75}}</ref> Siya ay gumaling mula sa tuberkulosis at bumalik sa Berkeley, kung saan siya ay umunlad bilang isang tagapayo at katuwang sa isang henerasyon ng mga pisikong humahanga sa kanya para sa kanyang intelektwal na birtuosidad at malawak na interes. Nakita siya ng kanyang mga mag-aaral at kasamahan bilang kaakit-akit: nakakaanyaya sa pribadong pakikipag-ugnayan, ngunit madalas na malamig sa mas pampublikong mga lugar. Ang kanyang mga kasamahan ay nahulog sa dalawang kampo: ang isa ay nakakita sa kanya bilang isang malayo at kahanga-hangang henyo at aesthete, ang isa naman bilang isang mapagpanggap at walang katiyakan na ''poseur''.<ref>{{harvnb|Herken|2002|pp=14–15}}</ref> Ang kanyang mga estudyante ay halos palaging nahulog sa dating kategorya, na pinagtibay ang kanyang paglalakad, pananalita, at iba pang asal, at maging ang kanyang pagkahilig sa pagbabasa ng buong mga teksto sa kanilang orihinal na mga wika.<ref name="Bird&Sherwin, pp. 96-97">{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=96–97}}</ref> Sinabi ni [[Hans Bethe]] tungkol sa kanya: {{quote|Marahil ang pinakamahalagang sangkap na dinala niya sa kanyang pagtuturo ay ang kanyang katangi-tanging panlasa. Palagi niyang alam kung ano ang mahahalagang problema, gaya ng ipinapakita ng kanyang pagpili ng mga paksa. Talagang nabuhay siya sa mga problemang iyon, nagpupumilit para sa isang solusyon, at ipinaalam niya ang kanyang pag-aalala sa grupo. Noong kasagsagan nito, may mga walo o sampung nagtapos na mga mag-aaral sa kanyang grupo at mga anim na kasamahang post-doktoral. Nakilala niya ang grupong ito isang beses sa isang araw sa kanyang opisina at isa-isang tinalakay ang kalagayan ng suliranin sa pananaliksik ng estudyante. Siya ay interesado sa lahat ng bagay, at sa isang hapon maaari nilang talakayin ang elektrodinamikong quantum,mga [[cosmic ray]], produksyon ng pares ng [[elektron]] at pisikang nukleyar.<ref name="BetheNAS">{{harvnb|Bethe|1968a}}; reprinted as {{harvnb|Bethe|1997|p=184}}</ref>}} Malapit na nakipagtulungan si Oppenheimer sa pang-eksperimentong pisisista na nanalo ng Nobel Prize na si [[Ernest O. Lawrence]] kasama ang kanyang mga tagapanguna sa paggamit ng [[cyclotron]], na tinutulungan silang maunawaan ang datos na ginagawa ng kanilang mga makina sa Pambansang Laboratoryo ng Lawrence Berkeley.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=91}}</ref> Noong 1936, itinaguyod ng Berkeley si Oppenheimer bilang ganap na propesor sa suweldong $3,300 sa isang taon (katumbas ng $64,000 noong 2021). Bilang kapalit, hiniling sa kanya na bawasan ang kanyang pagtuturo sa Caltech, kaya naabot ang isang kompromiso kung saan pinakawalan siya ni Berkeley sa loob ng anim na linggo bawat taon, sapat na upang magturo ng isang termino sa Caltech.<ref>{{harvnb|Conant|2005|p=141}}</ref> ===Gawaing pang-agham=== Si Oppenheimer ay gumawa ng mahalagang pananaliksik sa [[teoretikal na astronomiya]] (lalo na kung nauugnay sa pangkalahatang relativity at teoryang nuklear), pisikang nuklear, [[espektroskopya]], at [[teoryang quantum field]], kabilang ang pagpapalawig nito sa [[elektrodinamikang quantum]]. Ang pormal na matematika ng relatibong mekanikang quantum ay nakaakit din ng kanyang atensyon, kahit na nagdududa siya sa bisa nito. Ang kanyang trabaho ay hinulaang maraming mga natuklasan sa ibang pagkakataon, na kinabibilangan ng [[neutron]], [[meson]] at [[bituing neutron]].<ref name="Bird, p. 88">{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=88}}</ref> Sa una, ang kanyang pangunahing interes ay ang teorya ng tuloy-tuloy na [[ispektrum]] at ang kanyang unang nailathala na papel, noong 1926, ay nag-aalala sa teoryang quantum ng ''molecular band spectra''. Gumawa siya ng isang paraan upang magsagawa ng mga kalkulasyon ng mga posibilidad ng paglipat nito . Kinakalkula niya ang potoelektrikong epekto para sa [[idrohino]] at [[X-ray]] , na nakuha ang ''absorption coefficient'' sa [[K-edge]]. Ang kanyang mga kalkulasyon ay ayon sa mga obserbasyon ng absorpsyong X-ray ng araw, ngunit hindi [[elyo]]. Pagkalipas ng mga taon ay napagtanto na ang araw ay higit na binubuo ng idrohino at na ang kanyang mga kalkulasyon ay talagang tama.<ref>{{harvnb|Bethe|1968a}}; reprinted as {{harvnb|Bethe|1997|p=178}}</ref><ref>{{cite journal |last=Oppenheimer |first=J.R. |year=1930 |title=On the Theory of Electrons and Protons |journal=[[Physical Review]] |volume=35 |issue=1 |pages=562–563 |doi=10.1103/PhysRev.35.562 |bibcode=1930PhRv...35..562O |url=https://authors.library.caltech.edu/1547/1/OPPpr30a.pdf |type=Submitted manuscript |access-date=November 5, 2018 |archive-date=July 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724011053/https://authors.library.caltech.edu/1547/1/OPPpr30a.pdf |url-status=live }}</ref> [[Talaksan:Einstein oppenheimer.jpg|thumb|left|Mga pisikong sina [[Albert Einstein]] at Oppenheimer na nag-uusap noong 1950|alt=Einstein writing at a desk. Oppenheimer sits beside him, looking on.]] Si Oppenheimer ay gumawa din ng mahalagang kontribusyon sa teorya ng ''[[cosmic ray]] shower'' at nagsimula ng trabaho na kalaunan ay humantong sa mga paglalarawan ng ''[[quantum tunneling]]''. Noong 1931, nagsulat siya ng isang papel sa "''Relativistic Theory of the Photoelectric Effect''" kasama ang kanyang estudyante na si Harvey Hall,<ref>{{cite journal |last1=Oppenheimer |first1=J.R. |last2=Hall|first2=Harvey |year=1931 |title=Relativistic Theory of the Photoelectric Effect |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1931-07-01_38_1/page/n61 |journal=[[Physical Review]] |volume=38 |issue=1 |pages=57–79 |doi=10.1103/PhysRev.38.57 |bibcode = 1931PhRv...38...57H }}</ref> kung saan, batay sa empirical na ebidensya, tama niyang pinagtatalunan ang pahayag ni Dirac na dalawa sa mga antas ng enerhiya ng atomong idrohino ay may parehong enerhiya. Kasunod nito, natukoy ng isa sa kanyang mga estudyanteng doktoral, si [[Willis Lamb]], na ito ay bunga ng tinawag na [[Lamb shift]], kung saan si Lamb ay ginawaran ng [[Nobel Prize]] sa pisika noong 1955.<ref name="Bird, p. 88" /> Sa kanyang unang mag-aaral ng pagkadoktor, si [[Melba Phillips]], nagtrabaho si Oppenheimer sa mga kalkulasyon ng artipisyal na [[radyoaktibidad]] sa ilalim ng pambobomba ng mga [[deuteron]]. Nang binomba nina [[Ernest Lawrence]] at [[Edwin McMillan]] ang [[atomic nucleus|nuclei]] ng mga deuteron, natagpuan nila na ang mga resulta ay sumang-ayon nang malapit sa mga hula ni [[George Gamow]], ngunit kapag ang mas mataas na enerhiya at mas mabibigat na nuclei ay kasangkot, ang mga resulta ay hindi umayon sa teorya. Noong 1935, gumawa sina Oppenheimer at Phillips ng isang teorya—na kilala ngayon bilang [[prosesong Oppenheimer–Phillips]]—upang ipaliwanag ang mga resulta; ang teoryang ito ay ginagamit pa rin hanggang ngayon.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=173}}</ref> Noon pang 1930, sumulat si Oppenheimer ng isang papel na mahalagang hinulaan ang pagkakaroon ng [[positron]]. Ito ay pagkatapos ng isang papel ni [[Paul Dirac]] na iminungkahi na ang mga [[elektron]] ay maaaring magkaroon ng parehong positibong singil at negatibong enerhiya. Ipinakilala ng papel ni Dirac ang isang ekwasyon, na kilala bilang [[ekwasyong Dirac]], na pinag-isang [[mekanikang quantum]], [[Teorya ng natatanging relatibidad|espesyal na relatibidad]] at ang bagong konsepto ng ''electron spin'', upang ipaliwanag ang [[epektong Zeeman]].<ref name="QuantumElectron">{{cite journal |title=The quantum theory of the electron |last=Dirac |first=P. A. M. |journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series A |issn=1364-5021 |volume=117 |pages=610–624 |year=1928 |author-link=Paul Dirac |jstor=94981 |issue=778 |doi=10.1098/rspa.1928.0023 |bibcode = 1928RSPSA.117..610D |doi-access=free }} {{subscription}}</ref> Si Oppenheimer, gumuguhit sa katawan ng pang-eksperimentong ebidensya, ay tinanggihan ang ideya na ang hinulaang positibong sisingilin na mga elektron ay mga [[proton]]. Nagtalo siya na kailangan nilang magkaroon ng parehong bigat bilang isang elektron, samantalang ipinakita ng mga eksperimento na ang mga proton ay mas mabigat kaysa sa mga elektron. Pagkalipas ng dalawang taon, natuklasan ni [[Carl David Anderson]] ang positron, kung saan natanggap niya ang 1936 Nobel Prize sa Pisika.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=162–163}}</ref> Sa huling bahagi ng 1930s, naging interesado si Oppenheimer sa [[astropisika]], malamang sa pamamagitan ng kanyang pakikipagkaibigan kay [[Richard Tolman]], na nagresulta sa isang serye ng mga papel. Sa una sa mga ito, isang 1938 na papel na isinulat kasama si [[Robert Serber]] na pinamagatang "''On the Stability of Stellar Neutron Cores''",<ref>{{cite journal |last1=Oppenheimer |first1=J.R. |last2=Serber|first2=Robert |author-link2=Robert Serber |year=1938 |title=On the Stability of Stellar Neutron Cores |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1938-10-01_54_7/page/n56 |journal=[[Physical Review]] |volume=54 |issue=7 |pages=540 |doi=10.1103/PhysRev.54.540 |bibcode = 1938PhRv...54..540O }}</ref> Sinaliksik ni Oppenheimer ang mga katangian ng [[puting unano]]. Sinundan ito ng isang papel na isinulat kasama ng isa sa kanyang mga estudyante, si [[George Volkoff]], "''On Massive Neutron Cores''",<ref>{{cite journal |last1 = Oppenheimer |first1 = J.R. |last2 = Volkoff |first2 = G.M. |author-link2 = George Volkoff |url = http://www.mpia-hd.mpg.de/home/fendt/Lehre/Vorlesung_CO/1939_oppenheimer_volkoff.pdf |access-date = January 15, 2014 |year = 1939 |title = On Massive Neutron Cores |journal = [[Physical Review]] |volume = 55 |issue = 4 |pages = 374–381 |doi = 10.1103/PhysRev.55.374 |bibcode = 1939PhRv...55..374O |archive-date = January 16, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140116084323/http://www.mpia-hd.mpg.de/home/fendt/Lehre/Vorlesung_CO/1939_oppenheimer_volkoff.pdf |url-status = live }}</ref> kung saan ipinakita nila na mayroong limitasyon, ang tinatawag na [[Tolman–Oppenheimer–Volkoff limit]], upang ang masa ng mga bituin na lampas na kung saan hindi sila mananatiling matatag bilang mga [[bituing neutron]] at sasailalim sa malagrabidad na pagbagsak. Sa wakas, noong 1939, si Oppenheimer at isa pa sa kanyang mga estudyante, si [[Hartland Snyder]], ay gumawa ng papel na "''On Continued Gravitational Contraction''",<ref>{{cite journal |last1=Oppenheimer |first1=J.R. |last2=Snyder |first2=H. |author-link2=Hartland Snyder |year=1939 |title= On Continued Gravitational Contraction |journal=[[Physical Review]] |volume=56 |issue=5 |pages=455–459 |doi=10.1103/PhysRev.56.455 |bibcode = 1939PhRv...56..455O |doi-access=free }}</ref> na hinulaan ang pagkakaroon ng tinatawag ngayon bilang mga [[black hole]]. Pagkatapos ng papel para sa aproksimasyong Born–Oppenheimer, ang mga papel na ito ay nananatiling pinaka binanggit niya, at mga pangunahing salik sa pagpapasigla ng pananaliksik pang-astropisika sa Estados Unidos noong 1950s, pangunahin ni [[John A. Wheeler]].<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=89–90}}</ref> Ang mga papel ni Oppenheimer ay itinuturing na mahirap unawain kahit na sa pamamagitan ng mga pamantayan ng abstract na mga paksang siya ay dalubhasa. Mahilig siyang gumamit ng matikas, kung lubhang kumplikado, mga pamamaraan sa matematika upang ipakita ang mga pisikal na prinsipyo, kahit na minsan ay pinupuna siya sa paggawa ng mga pagkakamali sa matematika, marahil ay wala. ng pagmamadali. "Ang kanyang pisika ay mabuti", sabi ng kanyang mag-aaral na si Snyder, "ngunit ang kanyang aritmetika ay kakila-kilabot".<ref name="Bird, p. 88" /> Pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], naglathala lamang si Oppenheimer ng limang pang-agham na papel, isa sa mga ito ay nasa biopisika, at wala pagkatapos ng 1950. Si [[Murray Gell-Mann]], isang Nobelista sa kalaunan na, bilang isang bumibisitang siyentipiko, ay nagtrabaho kasama niya sa Institute for Advanced Study noong 1951, ay nag-alok ng opinyon dito: {{quote|Wala siyang ''Sitzfleisch'', "''sitting flesh''," kapag umupo ka sa isang upuan. Sa pagkakaalam ko, hindi siya nagsulat ng mahabang papel o gumawa ng mahabang kalkulasyon, kahit anong ganyan. Wala siyang pasensya para doon; ang kanyang sariling gawa ay binubuo ng maliit na ''aperçus'', ngunit medyo makikinang. Ngunit binigyang-inspirasyon niya ang ibang tao na gumawa ng mga bagay, at ang kanyang impluwensya ay hindi kapani-paniwala.<ref name="Bird, p. 375">{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=375}}</ref>}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Mga pinagkuhaan == {{refbegin|colwidth=30em|indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Leif E. |last2=Whitaker |first2=Ewen A. |title=NASA Catalogue of Lunar Nomenclature |publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]] |location=Springfield, Virginia |year=1982 |oclc=9424347}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |publisher=[[Springer Science+Business Media]] |location=New York |year=1968b |isbn=978-0-88318-707-4 |oclc=22661282 |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth }} * {{cite book |last1=Bird |first1=Kai |author-link=Kai Bird|first2=Martin J. |last2=Sherwin |author-link2=Martin J. Sherwin |title=American Prometheus: The Triumph and Tragedy of J. Robert Oppenheimer|location=New York|publisher=Alfred A. Knopf|year=2005|isbn=978-0-375-41202-8 |oclc=56753298 |title-link=American Prometheus }} * {{cite book |author-first=McGeorge |author-last=Bundy | author-link=McGeorge Bundy |title=Danger and Survival: Choices About the Bomb in the First Fifty Years |url=https://archive.org/details/dangersurvivalch0000bund |publisher=Random House |location=New York |year=1988 | isbn=978-0-394-52278-4}} * {{cite book |last=Carson |first=Cathryn |author-link=Cathryn Carson|contribution=§Introduction |pages=1–10 |editor-last=Carson |editor-first=Cathryn|editor2-last=Hollinger |editor2-first=David A. |title=Reappraising Oppenheimer: Centennial Studies and Reflections|location=Berkeley, California|year=2005|isbn=978-0-9672617-3-7|publisher=Office for History of Science and Technology, University of California|oclc=64385611 }} * {{cite book |last = Cassidy |first = David C. |author-link = David C. Cassidy |title = J. Robert Oppenheimer and the American Century |publisher = Pi Press |location = New York |year = 2005 |isbn = 978-0-13-147996-8 |oclc = 56503198 |url = https://archive.org/details/jrobertoppenheim00cass_0 }} * {{cite book |last1 = Childs |first1 = Herbert |title = An American Genius: The Life of Ernest Orlando Lawrence, Father of the Cyclotron |url = https://archive.org/details/americangeniusl00chil |url-access = registration |publisher = E. P. Dutton |location = New York, New York |year = 1968 |isbn = 978-0-525-05443-6 |oclc = 273351 }} * {{cite book |last=Conant |first=Jennet |author-link=Jennet Conant |title=109 East Palace: Robert Oppenheimer and the Secret City of Los Alamos |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=2005 |isbn=978-0-7432-5007-8 |url=https://archive.org/details/109eastpalacerob00cona }} * {{cite book |last=Feldman |first=Burton |author-link=Burton Feldman |title=The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige |publisher=Arcade Publishing |location=New York |year=2000 |isbn=978-1-55970-537-0 |url=https://archive.org/details/nobelprizehistor00feld }} * {{cite book |last=Groves |first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project. |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov |url-access=registration |location=New York |publisher=Harper & Brothers |year=1962 |isbn=978-0-306-70738-4 }} * {{cite book |last= Haynes |first=John Earl |author-link=John Earl Haynes |title= Early Cold War Spies: The Espionage Trials that Shaped American Politics|url= https://archive.org/details/earlycoldwarspie0000hayn |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn= 978-0-521-67407-2 }} * {{cite book|last=Herken|first=Gregg|author-link=Gregg Herken|title=Brotherhood of the Bomb: The Tangled Lives and Loyalties of Robert Oppenheimer, Ernest Lawrence, and Edward Teller|url=https://archive.org/details/brotherhoodofbom0000herk|url-access=registration|location=New York|publisher=Henry Holt and Company|year=2002|isbn=978-0-8050-6588-6}} * {{cite book|last1=Hewlett |first1=Richard G. |author-link = Richard G. Hewlett |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |series = A History of the United States Atomic Energy Commission |location = University Park, Pennsylvania |publisher=Pennsylvania State University Press |year = 1962 |isbn = 978-0-520-07186-5 }} * {{cite book |last1 = Hewlett |first1 = Richard G. |author-link = Richard G. Hewlett |last2 = Duncan |first2 = Francis | title = Atomic Shield, Volume II, 1947–1952 |series = A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher = Pennsylvania State University Press |location = University Park, Pennsylvania |year = 1969 |isbn = 978-0-520-07187-2}} * {{cite book |author-last = Hewlett |author-first = Richard G. |author-link = Richard G. Hewlett |author2-last = Holl |author2-first = Jack M. |title = Atoms for Peace and War, 1953–1961: Eisenhower and the Atomic Energy Commission |url = https://www.energy.gov/sites/prod/files/2013/08/f2/HewlettandHollAtomsforPeaceandWarComplete.pdf |series = A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher = University of California Press |location = Berkeley, California |year = 1989 |isbn = 978-0-520-06018-0 |access-date = July 19, 2020 |archive-date = September 23, 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923022050/https://www.energy.gov/sites/prod/files/2013/08/f2/HewlettandHollAtomsforPeaceandWarComplete.pdf |url-status = live }} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |title=The ''Gita'' of Robert Oppenheimer |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |volume=144 |issue=2 |date=June 2000 |issn=0003-049X |access-date=December 23, 2013 |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/proceedings/Hijiya.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126020921/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/proceedings/Hijiya.pdf |archive-date=November 26, 2013 }} * {{cite book |last1=Hoddeson |first1=Lillian |author-link=Lillian Hoddeson |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |author4-link=Catherine Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite book |last=Hollinger |first=David A. |author-link=David Hollinger |contribution=§Afterward |pages=385–390 |editor-last=Carson |editor-first=Cathryn|editor2-last=Hollinger |editor2-first=David A. |title=Reappraising Oppenheimer: Centennial Studies and Reflections|location=Berkeley, California|year=2005|isbn=978-0-9672617-3-7|publisher=Office for History of Science and Technology, Univ. of California|oclc=64385611}} * {{cite book |last=Hufbauer |first=Karl |contribution=J. Robert Oppenheimer's Path to Black Holes |pages=31–47 |editor-last=Carson |editor-first=Cathryn|editor2-last=Hollinger |editor2-first=David A. |title=Reappraising Oppenheimer: Centennial Studies and Reflections|location=Berkeley, California|year=2005|isbn=978-0-9672617-3-7|publisher=Office for History of Science and Technology, Univ. of California|oclc=64385611}} * {{cite book |last1=Hunner |first1=John |title=J. Robert Oppenheimer, the Cold War, and the Atomic West |date=2012 |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman, Oklahoma |isbn=978-0-8061-6308-6 |oclc=269455821 }} * {{cite book|last = Jones |first = Vincent |title = Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher = [[United States Army Center of Military History]] |location = Washington, D.C. | year = 1985 }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |author-link=Robert Jungk |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=978-0-15-614150-5 |oclc=181321 |title-link=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists }} * {{cite book |last= Kelly |first=Cynthia C.|title=Oppenheimer and the Manhattan Project: Insights into J. Robert Oppenheimer, "Father of the Atomic Bomb" |location=Hackensack, New Jersey |publisher=World Scientific |year=2006 |isbn=978-981-256-418-4 |oclc=65637244 }} * {{cite book |author-last=McMillan |author-first=Priscilla Johnson |author-link=Priscilla Johnson McMillan |title=The Ruin of J. Robert Oppenheimer and the Birth of the Modern Arms Race |publisher=Viking |location=New York |year=2005 |isbn=978-0-670-03422-2 |url=https://archive.org/stream/ruinofjrobertopp00mcmi#page/136/mode/2up/search/livermore }} * {{cite book | last = Monk | first = Ray | author-link = Ray Monk | title = Robert Oppenheimer: A Life Inside the Center | url = https://archive.org/details/robertoppenheime0000monk | year = 2012 | publisher = Doubleday | location = New York; Toronto | isbn = 978-0-385-50407-2}} * {{cite book|last=Pais|first=Abraham|author-link=Abraham Pais|title=J. Robert Oppenheimer: A Life|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=978-0-19-516673-6|location=Oxford|oclc=65637244|url=https://archive.org/details/jrobertoppenheim00pais_0}} * {{cite book |last=Polenberg|first=Richard|author-link=Richard Polenberg|title=In the Matter of J. Robert Oppenheimer: The Security Clearance Hearing|location=Ithaca, New York |publisher=Cornell University |oclc=47767155 |year=2002 |isbn=978-0-8014-3783-0}} * {{cite book |last=Polenberg|first=Richard |author-link=Richard Polenberg|contribution=The Fortunate Fox |title=Reappraising Oppenheimer: Centennial Studies and Reflections |pages=267–272 |editor-last=Carson |editor-first=Cathryn|editor2-last=Hollinger |editor2-first=David A.|location=Berkeley, California|year=2005|isbn=978-0-9672617-3-7|publisher=Office for History of Science and Technology, Univ. of California|oclc=64385611}} * {{cite magazine |last=Rhodes |first=Richard |author-link=Richard Rhodes |title='I Am Become Death ... ': The Agony of J. Robert Oppenheimer |magazine=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]] |date=October 1977 |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1977/6/1977_6_70.shtml |access-date=May 23, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612140401/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1977/6/1977_6_70.shtml |archive-date=June 12, 2008 }} * {{cite book |last = Rhodes |first=Richard |author-link=Richard Rhodes|title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=978-0-671-44133-3 |oclc=13793436 |title-link=The Making of the Atomic Bomb }} * {{cite book |author-last = Rhodes |author-first = Richard |author-link = Richard Rhodes |title = Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb |publisher = Simon & Schuster |location = New York |year = 1995 |isbn = 978-0-684-82414-7 |url = https://www.simonandschuster.com/books/Dark-Sun/Richard-Rhodes/9780684824147 |access-date = July 14, 2020 |archive-date = June 14, 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200614105357/https://www.simonandschuster.com/books/Dark-Sun/Richard-Rhodes/9780684824147 |url-status = live }} * {{cite journal |last=Sanders |first=Jane A. |date=1979 |title=The University of Washington and the Controversy over J. Robert Oppenheimer |url=https://archive.org/details/pacific-northwest-quarterly_1979-01_70_1/page/8 |journal=The Pacific Northwest Quarterly |volume=70 |issue=1 |pages=8–19 |issn=0030-8803 |jstor=40489791}} * {{cite book |last=Schweber |first=Silvan |author-link=Silvan S. Schweber |title=Einstein and Oppenheimer: the Meaning of Genius |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |year=2008 |isbn=978-0-674-02828-9 |oclc=175218496 |url=https://archive.org/details/einsteinoppenhei00schw }} * {{cite book|last1=Smith|first1=Alice Kimball|author-link=Alice Kimball Smith|last2=Weiner|first2=Charles|title=Robert Oppenheimer: Letters and recollections|url=https://archive.org/details/robertoppenheime00oppe|url-access=registration|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|year=1980|isbn=978-0-8047-2620-7|oclc=5946652}} * {{cite book |last1=Spangenburg |first1=Ray |first2=Diane |last2=Moser |year=2004 |title=Science Frontiers, 1946 to the Present |url=https://archive.org/details/sciencefrontiers00span |url-access=registration |location=New York |publisher=Facts On File |isbn=978-0-816-06880-7 |oclc=63147774 }} * {{cite book|last=Stern|first=Philip M.|title=The Oppenheimer Case: Security on Trial |url=https://archive.org/details/oppenheimercases00sterrich|location=New York |publisher=Harper & Row|year=1969 |oclc=31389}} * {{cite book |last=Strout |first=Cushing |author-link=Cushing Strout |url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&docId=23021257 |title=Conscience, Science and Security: The Case of Dr. J. Robert Oppenheimer |location=Chicago |publisher=Rand McNally |year=1963 |access-date=September 1, 2017 |archive-date=December 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227053214/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&docId=23021257 |url-status=live }} * {{cite book |last=Szasz |first=Ferenc M. |title=The Day the Sun Rose Twice |publisher=University of New Mexico Press |year=1984 |location=Albuquerque, New Mexico |isbn=978-0-8263-0767-5 |oclc=10779209 |url=https://archive.org/details/daysunrosetwic00szas }} * {{cite book |last=United States Atomic Energy Commission |author-link=United States Atomic Energy Commission |title=In the Matter of Dr. J. Robert Oppenheimer |year=1954 |publisher=United States Government Printing Office |location=Washington, D.C. |url=https://archive.org/details/unitedstatesatom007206mbp |access-date=February 20, 2013 }} * {{cite book |last=Wolverton |first=Mark |title=A Life in Twilight: The Final Years of J. Robert Oppenheimer |location=New York |publisher=St. Martin's Press |year=2008 |isbn=978-0-312-37440-2 |oclc=223882887 |url=https://archive.org/details/lifeintwilightfi00wolv }} * {{cite book |last=Wortham |first=Biscoe Hale |title=The Śatakas of Bhartr̥ihari |series=Trübner's Oriental series |publisher=Trübner |location=London |year=1886 |url=https://archive.org/details/satakasofbhartri00bharuoft/page/n30/mode/1up |access-date=November 12, 2022 }} * {{cite book |last1=Young |first1=Ken |author-link1=Ken Young |first2=Warner R. |last2=Schilling |author-link2=Warner R. Schilling |title=Super Bomb: Organizational Conflict and the Development of the Hydrogen Bomb |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, New York |year=2019 |isbn=978-1-5017-4516-4 |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501745164/super-bomb |access-date=July 14, 2020 |archive-date=September 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925192221/https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501745164/super-bomb/ |url-status=live }} {{refend}} == Mga kawing panlabas == {{commons|J. Robert Oppenheimer}} *[https://web.archive.org/web/20131204154206/http://cstms.berkeley.edu/archive/oppenheimer/exhibit/ Biography and online exhibit created for the centennial of his birth] *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/j-robert-oppenheimers-interview/ 1965 Audio Interview with J. Robert Oppenheimer by Stephane Groueff] Voices of the Manhattan Project *[http://brotherhoodofthebomb.com/bhbsource/documents.html Was Oppenheimer a member of the Communist Party?] documents on the question *[http://www.lib.berkeley.edu/MRC/onlinemedia.html On Atomic Energy, Problems to Civilization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222145700/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/onlinemedia.html |date=2009-02-22 }} audio file of [[UC Berkeley]] talk, November 1946 *[http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml Oppenheimer talking about the experience of the first bomb test] (video file, "Now I am become death, destroyer of worlds.") *[http://www.dartmouth.edu/~library/digital/collections/lectures/oppenheimer/index.html "Freedom and Necessity in the Sciences"] audio and documents from a lecture at [[Dartmouth College]], April 1959 *[http://ww2db.com/person_bio.php?person_id=215 WW2DB: Robert Oppenheimer] {{authority control}} {{BD|1904|1967|Oppenheimer, Robert}} [[Kategorya:Mga Amerikano]] [[Kategorya:Mga pisiko]] {{stub|Talambuhay|Estados Unidos|Pisika}} 80n6yidqxkhuw0zs6ldrvvqbwhbirfb 0 110368 2212792 2090166 2026-06-22T18:38:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212792 wikitext text/x-wiki Ang isang '''pagkakaibigan sa salungat na kasarian''' ay isang platonikong pakikipag-ugnayan sa pagitan ng dalawang taong walang relasyon. May maraming uri ng [[Kaibigan|pagkakaibigan]] sa salungat na [[kasarian]], nabibigyan [[kahulugan]] ang lahat ng kung ang bawat partido ay mayroon o walang romantikong atraksyon sa bawat sa isa, o nauunawaan na may interes ang isa. May ilang teorya ang nalikha upang ipaliwanag ang pagkakaroon ng ganoong pagkakaibigan. May mga [[pananaliksik]] ang nagawa kung bakit nagsisimula ang mga kalalakihan at kababaihan ng mga ganoong pakikipagrelasyon, paano sila nakikita ng iba, ang mga implikasyon sa mga bata ng pagkakaibigan sa salungat ng kasarian, bukod sa iba pa. Nakakalikha din ng mga suliranin ang pagkakaibigan sa salungat na kasarian para doon sa mga nasangkot kung alinman o pareho sa kanila ang nagkaroon ng kahit anumang romantikong nararamdaman para sa isa't isa. ==Pinagmulan== May malaking ginagampanan ang pagkakaibigan sa salungat na kasarian sa mga ugnayang panlipunan ng parehong [[kalalakihan]] at [[kababaihan]]. Maaring magkaroon ng mga komplikasyon dahil sa potensyal na [[romansa]] o interaksyong sekswal.<ref name=guerrero2005>{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/228351895|title=Relational maintenance in cross-sex friendships characterized by different types of romantic intent: An exploratory study|volume=69|issue=4|pages=339–358|author=Laura K. Guerrero|date=1 Nobyembre 2005|journal= Western Journal of Communication|doi=10.1080/10570310500305471|citeseerx=10.1.1.557.6404|language=en}}</ref> Binibigyan ni Monsour (2002) ang isang pagkakaibigan sa salungat na kasarian bilang isang "boluntaryo, di-pampamilya, di-romantiko, pakikipagrelasyon sa pagitan ng isang babae at isang lalaki kung saan minamarkahan ng parehong indibiduwal ang kanilang asosasyon bilang isang pagkakaibigan."<ref name=monsour2002>{{cite journal|title=Book Review: Women and Men as Friends: Relationships Across the Life Span in the 21st Century. Michael Monsour, Mahwah, NJ, Erlbaum (Series on Personal Relationships); 2002. 277 pp. ISBN 0-8058-3567-9. $27.50 (softcover) |url=https://archive.org/details/sim_sex-roles_2002-09_47_5-6/page/295 | doi=10.1023/A:1021394929086 | volume=47|issue = 5/6|journal=Sex Roles|pages=295–296|author=Bookwala Jamila|year=2002|language=en}}</ref> Bagaman, hindi maaring ipalagay na walang romantiko o sekswal na tagong palatandaan dahil lamang namarkahan ang relasyon bilang hindi romantiko. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pakikipag-ugnayan]] [[Kategorya:Pansariling buhay]] [[Kategorya:Pag-ibig]] [[Kategorya:Komunikasyon]] [[Kategorya:Lipunan]] [[Kategorya:Seksuwalidad]] [[Kategorya:Politika]] 0h9chtyi1zelswp9o7l94wm6w65ox9h 0 111316 2212856 1997041 2026-06-22T19:16:54Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212856 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name = Schizophrenia | Image = Cloth embroidered by a schizophrenia sufferer.jpg | Caption = Damit na ibinurda ng isang pasyente na mayroong eskisoprenya | Width = | DiseasesDB = 11890 | ICD10 = {{ICD10|F|20||f|20}} | ICD9 = {{ICD9|295}} | ICDO = | OMIM = 181500 | MedlinePlus = 000928 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2072 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|520}} | MeshName = Schizophrenia | MeshNumber = F03.700.750 |}} [[Talaksan:John Forbes Nash, Jr. by Peter Badge.jpg|thumb|upright|Si [[John Forbes Nash|John Nash]] na isang [[matematiko]] at nagwagi ng [[Gantimpalang Nobel]] sa [[ekonomika]] ay may sakit na schizophrenia. Ang kanyang buhay ang paksa ng nanalo ng [[Academy Award]] na pelikulang ''[[A Beautiful Mind]]''.]] Ang '''Schizophrenia''' o '''Eskisoprenya''' (sa salitang ugat sa Lumang [[wikang Griyego|Griyego]] na ''schizein'', σχίζειν, "ihiwalay" at ''phrēn'', ''phren-'', φρήν, φρεν-, "pag-iisip"; Kastila: ''[[:es:esquizofrenia|esquizofrenia]]'') ay isang uri ng [[sakit sa pag-iisip]] na inilalarawan ng paghina ng mga prosesong pang-isipan at ng kakulangan ng mga tugon na nauukol sa emosyon. Ang mga karaniwang sintomas nito ay kinabibilangan ng mga [[halusinasyon]] na naririnig at nakikita,<ref name=nimh>http://www.nimh.nih.gov/health/publications/schizophrenia/index.shtml</ref> mga [[delusyon]] na sila ay inuusig o napakadakila,<ref name=nimh/> at mga hindi maayos na pagsasalita. Ang pagsisimula ng mga sintomas nito ay nangyayaring tipikal sa pagtuntong sa maagang karampatang gulang. Ito ay nangyayari sa buong mundo ng mga 0.3–0.7%. Ang diagnosis ng sakit na ito ay batay sa mga napagmamasdang pag-aasal sa mga pasyente gayundin sa mga mismong inuulat na karanasan ng pasyente. Ang [[henetika]], maagang kapaligiran, neurobiyolohiya, at mga prosesong sikolohikal at panlipunan ay lumilitaw na nag-aambag na mga paktor ng sakit na ito. Ang ilang mga drogang nirereseta o mga drogang panlibangan ay lumilitaw na nagsasanhi o nagpapalala ng mga sintomas nito. Sa kasalukuyang mga pagsasaliksik ay walang natuklasang organikong sanhi ng sakit na ito. Sa kabila ng pinagmulang salita nitong mga ugat na [[wikang Griyego]]ng skhizein (σχίζειν, "ihiwalay") at phrēn, phren- (φρήν, φρεν-; "isipan"), ang schizophrenia ay hindi nagpapahiwatig ng isang "hiwalay na personalidad" o "diperensiyang maraming personalidad" na kilala ngayon bilang [[dissociative identity disorder]]. Sa halip, ang schizophrenia ay nangangahulugang paghihiwalay ng mga tungkuling pang-isipan dahil sa mga nakikitang sintomas sa sakit na ito. Ang salitang schizophrenia ay inimbento ng psychiatrist na si [[Eugen Bleuler]]. Ang mga 30% hanggang 50% ng mga meron nito ay walang kabatiran o sa ibang salita ay hindi nila tinatangap na meron silang schizophrenia o ang paggamot nito.<ref>{{cite journal|last=Baier|first=M|title=Insight in schizophrenia: a review.|journal=Current psychiatry reports|date=2010 Aug|volume=12|issue=4|pages=356–61|pmid=20526897}}</ref> == Mga sintomas == === Mga sintomas na positibo === Ang mga sintomas na positibo na tumutukoy sa pagkagulo ng normal na pag-iisip at paggana ng tao. Ang mga ito ay mga pag-aasal na [[sikosis|sikotiko]] at ang mga meron nito ay walang kakayahang tumukoy sa kung ano ang tunay o realidad mula sa hindi tunay. Ang mga sintomas na positibo ay kinabibilangan ng mga [[halusinasyon]], mga [[delusyon]], at mga hindi maayos na pag-iisip at pananalita. ==== Mga halusinasyon ==== Kabilang sa mga halusinasyon ng may schizophrenia ang mga nakikita at naririnig na hindi naririnig at hindi nakikita ng ibang mga tao. Sila ay nakakarinig ng mga tinig o boses sa kanilang ulo na maaaring nakikipag-usap sa kanila.<ref name=nimh/> Ang delusyong naririnig ang pinaka-karaniwang halusinasyon ng mga may schizophrenia. Sila ay maaaring nakakakita ng mga bagay o entidad na hindi tunay. ==== Mga delusyon ==== Kabilang sa mga delusyon (maling paniniwala) ng mga may schizophrenia ang mga ''delusyon na paranoid'', ''delusyon ng pag-uusig'', at ''delusyon ng kadakilaan''.<ref name=nimh/> Ang mga ''delusyon ng pag-uusig o paranoid'' ay kinabibilangan ng paniniwalang sila ay kinokontrol ng ibang tao, nilalason, dinadaya, hinaharass, pinapadalhan ng mga mensahe ng mga tao sa telebisyon o ang kanilang mga kaisipan ay isinasahimpapawid ng mga himpilan ng radyo. Ang mga ''[[delusyon ng kadakilaan]]'' ang paniniwalang sila ay isang superior o napaka-dakilang indibdwal gaya ng pagkakaroon ng tumaas o labis na kapangyarihan, katalinuhan, kayamanan o kasikatan. Kabilang dito ang paniniwalang sila ay Diyos, mesiyas, tagapagligtas, santo o isang pinili.<ref>{{cite journal|last=Siddle|first=Ronald|author2=Haddock, Gillian, Tarrier, Nicholas, Faragher, E.Brian|title=Religious delusions in patients admitted to hospital with schizophrenia|journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology|date=1 March 2002|volume=37|issue=3|pages=130–138|doi=10.1007/s001270200005|pmid=11990010}}</ref><ref>{{cite journal|last=Mohr|first=Sylvia|author2=Borras, Laurence, Betrisey, Carine, Pierre-Yves, Brandt, Gilliéron, Christiane, Huguelet, Philippe|title=Delusions with Religious Content in Patients with Psychosis: How They Interact with Spiritual Coping|url=https://archive.org/details/sim_psychiatry_summer-2010_73_2/page/158|journal=Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes|date=1 June 2010|volume=73|issue=2|pages=158–172|doi=10.1521/psyc.2010.73.2.158}}</ref><ref>{{cite journal|last=Suhail|first=Kausar|author2=Ghauri, Shabnam|title=Phenomenology of delusions and hallucinations in schizophrenia by religious convictions|journal=Mental Health, Religion & Culture|date=1 April 2010|volume=13|issue=3|pages=245–259|doi=10.1080/13674670903313722}}</ref> ==== Kaguluhan sa pag-iisip ==== Ang mga diperensiya sa pag-iisip ang mga hindi karaniwan o hindi maayos na paraan ng pag-iisip. Ang isang anyo nito ang hindi maayos na pag-iisip o hindi maiugnay ang mga salita ng lohikal. Ang hindi maayos na pagsasalita ay maaaring mula sa pagkawala ng tren ng isipan hanggang sa pangungusap na may maluwag na magkakaugnay na mga kahulugan at sa mga malalang kaso ay mga halo-halong salitang hindi maitindahan. ==== Mga diperensiya sa paggalaw ==== Sa isang hindi karaniwang subtipo ng sakit naito, ang isang tao ay maaaring malaking hindi makapagsalita, nananatiling hindi gumagalaw sa mga kakaibang postura o nagpapakita ng mga kaguluhang kakaiba na lahat ay tanda ng [[catatonia]].<ref>{{vcite journal |author=Ungvari GS, Caroff SN, Gerevich J |title=The catatonia conundrum: evidence of psychomotor phenomena as a symptom dimension in psychotic disorders |journal=Schizophr Bull |volume=36 |issue=2 |pages=231–8 |year=2010 |month=March |pmid=19776208 |doi=10.1093/schbul/sbp105}}</ref> === Mga sintomas na negatibo === Ang mga sintomas na negatibo ay tumutukoy sa kahirapan sa pagpapakita ng mga emosyon o sa paggana nang normal. Ang taong may sintomas na negatibo ay mukhang may depresyon. Ang mga ito ay kinabibilangan ng hindi pagpapakita ng ekspresyon sa mukha, nahihirapan masiyahan, nahihirapang magplano at manatili sa isang gawain at nagsasalita ng kaunti sa mga tao kahit kailangan nila. === Iba pa === Ang paglayo sa mga tao, hindi maayos na pananamit, kawalang kalinisan sa katawan, kawalan ng motibasyon at mahinang paghatol ay mga karaniwang sintomas ng schizophrenia.<ref name=CarsonNursing>Carson VB (2000). [http://books.google.com/books?id=QM5rAAAAMAAJ Mental health nursing: the nurse-patient journey] W.B. Saunders. ISBN 978-0-7216-8053-8. p. 638.</ref> May kadalasang napagmamasdang mga kahirapan sa emosyon ng mga taong meron nito halimbawa sa pagtugon.<ref name="HirschWeinberger2003p21">{{vcite book|author1=Hirsch SR|author2= Weinberger DR|title=Schizophrenia|url=http://books.google.com/books?id=x3fmsV55rigC&pg=PA21|year= 2003|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-632-06388-8|page=21}}</ref> Ang paghina ng kognisyon sa pakikisalamuha <ref>{{vcite journal |author=Brunet-Gouet E, Decety J |title=Social brain dysfunctions in schizophrenia: a review of neuroimaging studies |journal=Psychiatry Res |volume=148 |issue=2–3 |pages=75–92 |year=2006 |month=December |pmid=17088049 |doi=10.1016/j.pscychresns.2006.05.001}}</ref> at paglayo sa iba ay karaniwang nangyayari.<ref name="HirschWeinberger2003p481">{{vcite book|author1=Hirsch SR|author2= WeinbergerDR|title=Schizophrenia|url=http://books.google.com/books?id=x3fmsV55rigC&pg=PA21|year= 2003|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-632-06388-8|page=481}}</ref> Ang mga kahirapan sa gumaganang memorya, pang-matagalang memorya, atensiyon, mga [[tungkuling ehekutibo]] ng isipan at bilis ng pagpoproseso ng impormasyon ay karaniwan rin sa schizophrenia.<ref name=Lancet09>{{vcite journal |author=[[Jim van Os|van Os J]], Kapur S |title=Schizophrenia |journal=Lancet |volume=374 |issue=9690 |pages=635–45 |year=2009 |month=August |pmid=19700006 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60995-8 |url=http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |accessdate=2013-08-29 |archivedate=2013-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623065810/http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf }}</ref><ref name=Jop2010>{{vcite journal|last=Hor|first=K|coauthors=Taylor, M|title=Suicide and schizophrenia: a systematic review of rates and risk factors.|journal=Journal of psychopharmacology (Oxford, England)|date=2010 Nov|volume=24|issue=4 Suppl|pages=81-90|pmid=20923923}}</ref> Ang pagkatanto sa emosyon sa mukha ng iba ay kadalasang humihina sa mga taong may schizophrenia.<ref>http://schizophreniabulletin.oxfordjournals.org/content/36/5/1009.full</ref> == Mga sanhi == === Henetiko === Ang pinakamalaking panganib ng pag-unlad ng schizophrenia sa isang indibidwal ay pagkakaroon ng unang digring kamag-anak na may sakit na ito. Ang panganib nito ay 6.5%. Ang higit sa 40% ng mga [[kambal]] na monozygotic(identikal) na may schizophrenia ay naapektuhan rin.<ref name=BMJ07>{{vcite journal |author=Picchioni MM, Murray RM |title=Schizophrenia |journal=BMJ |volume=335 |issue=7610 |pages=91–5 |year=2007 |month=July |pmid=17626963 |pmc=1914490 |doi=10.1136/bmj.39227.616447.BE}}</ref> Ang isang batang may dalawang magulang na may schizophrenia ay may 46% tsansa na magkaroon nito.<ref name="<ref>{{cite book|last=Schacter|first=Daniel L.|title=Psychology Ed. 2|page=578|year=2011|publisher=Worth Publishers|location=41 Madison Avenue New York, NY 10010|isbn=1–4292–3719–8}}</ref> Malamang na maraming mga [[gene]] ang nasasangkot sa schizophrenia na ang bawat isa ay maliit na epekto at may hindi alam na pagpasa at paghahayag.<ref name=BMJ07/> Ang mga iminungkahing kandidato na iminungkahi ay kinabibilangan ng spesipikong [[mga bariasyong kopya-bilang]], [[NOTCH4]], at histone protein loci.<ref name=Genes10>{{vcite journal |author=McLaren JA, Silins E, Hutchinson D, Mattick RP, Hall W |title=Assessing evidence for a causal link between cannabis and psychosis: a review of cohort studies |journal=Int. J. Drug Policy |volume=21 |issue=1 |pages=10–9 |year=2010 |month=January |pmid=19783132 |doi=10.1016/j.drugpo.2009.09.001 |url=}}</ref> Ang isang bilang ng [[malawakan sa genome na mga ugnayan]] gaya ng [[zinc finger protein 804A]] ay naiugnay rin.<ref>{{vcite journal |author=O'Donovan MC, Craddock NJ, Owen MJ |title=Genetics of psychosis; insights from views across the genome |journal=Hum. Genet. |volume=126 |issue=1 |pages=3–12 |year=2009 |month=July |pmid=19521722 |doi=10.1007/s00439-009-0703-0}}</ref> Ang ebidensiya<ref>schizophrenia genomics | journal = Current Genomics. Nov;(7):. doi: | volume = 12 |issue= 7 | pages = 516–24 | year = 2011 | doi = 10.2174/138920211797904089 |</ref> ay umaahon na ang arkitekturang henetiko ng schizophrenia ay kinasasangkutan ng parehong karaniwan at bihirang bariasyong panganib.<ref>{{cite journal | author = Moore S, Kelleher E, Corvin A. | title = The shock of the new: progress in pmid=22547958 |pmc= 3219846 }}</ref> === Kapaligiran === Ang mga paktor na pangkapaligiran na nauugnay sa pag-unlad ng schizophrenia sa isang tao ay kinabibilangan ng tinitirhan, paggamit ng droga at mga stressor sa sinapupunan.<ref name=Lancet09/> Ang pagtira sa kapaligirang [[urbano]] sa kabataan o sa katandaan ay konsistenteng natagpuan nagpapataas ng panganib ng pagkakaroon ng schizophrenia sa paktor na dalawa<ref name=Lancet09/><ref name=BMJ07/> kahit pa pagkatapos na isaalang alang ang paggamit ng mga drogang panlibangan, pangkat etniko at sukat ng pangkat na panlipunan.<ref name="fn_19">{{vcite journal |author=[[Jim van Os|Van Os J]] |year=2004 |title=Does the urban environment cause psychosis? |journal=[[British Journal of Psychiatry]] |volume=184 | issue=4 |pages=287–288 |pmid=15056569 |doi=10.1192/bjp.184.4.287}}</ref> Ang ibang mga paktor na gumagampan ng papel sa pagbuo nito ay kinabibilangan ng paglayo sa ibang tao, imigrasyon na nauugnay sa kagipitan, diskrimasyon sa lahi, magulong pamilya, [[kawalang trabaho]] at mga hindi magandang kondisyon sa tinitirhang bahay.<ref name=BMJ07/><ref name="Selten_et_al_2007">{{vcite journal |author=Selten JP, Cantor-Graae E, Kahn RS |year=2007 |month=March |title=Migration and schizophrenia |journal=Current Opinion in Psychiatry |volume=20 |issue=2 |pages=111–115 |pmid=17278906 |doi=10.1097/YCO.0b013e328017f68e}}</ref> === Droga === Ang pangmatagalang paggamit ng [[amphetamine]] at [[cocaine]] ay nauugnay sa mas maagang pagsisimula ng sakit na sikotiko.<ref>{{vcite journal |author=Large M, Sharma S, Compton MT, Slade T, Nielssen O |title=Cannabis use and earlier onset of psychosis: a systematic meta-analysis |journal=Arch. Gen. Psychiatry |volume=68 |issue=6 |pages=555–61 |year=2011 |month=June |pmid=21300939 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2011.5}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Moore THM, Zammit S, Lingford-Hughes A ''et al.'' |year=2007 |title= Cannabis use and risk of psychotic or affective mental health outcomes: a systematic review |journal=Lancet |volume=370 |issue=9584 |pages=319–328 |doi=10.1016/S0140-6736(07)61162-3 |pmid=17662880}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Sewell RA, Ranganathan M, D'Souza DC|title=Cannabinoids and psychosis|journal=International review of psychiatry (Abingdon, England)|date=2009 Apr|volume=21|issue=2|pages=152–62|pmid=19367509|doi=10.1080/09540260902782802}}</ref> Sa isang pag-aaral, naipakitang ang kompuwestong THC sa [[marijuana]] ay maaaring magpataas ng sikosis samantalang ang isa pang kompuwesto ng marijuana na cannabidiol ay maaaring magbawas ng mga sintomas ng sikosis. Ang mga kamakailang pag-aaral ay nagpakitang ang cannabidiol ay kasing epektibo ng mga [[atipikal na antisikotiko]] sa paggamot ng schizophrenia.<ref name="Zuardi-2006">{{cite journal | last = Zuardi | first = A.W | author2 = J.A.S. Crippa, J.E.C. Hallak, F.A. Moreira, F.S. Guimarães | year = 2006 | title = Cannabidiol, a ''Cannabis sativa'' constituent, as an antipsychotic drug | journal = [[Brazilian Journal of Medical and Biological Research|Braz. J. Med. Biol. Res.]] | volume = 39 | issue = 4 | pages = 421–429 | url = http://www.scielo.br/pdf/bjmbr/v39n4/6164.pdf | format = PDF | pmid = 16612464 | doi = 10.1590/S0100-879X2006000400001 }}</ref> Kung ang [[marijuana]] ay isang nag-aambag na sanhi ng schizophrenia sa halip na pag-aasal na simpleng nauugnay dito ay nananatiling kontrobersiyal.<ref name="Genes10"/><ref name="Amar2007">{{vcite journal|author=Ben Amar M, Potvin S|title=Cannabis and psychosis: what is the link?|journal=Journal of Psychoactive Drugs|date=2007 Jun|volume=39|issue=2|pages=131–42|pmid=17703707|doi=10.1080/02791072.2007.10399871}}</ref> === Pag-unlad === Ang mga paktor gaya ng hypoxia at impeksiyon o stress at [[malnutrisyon]] sa ina sa pagbuo ng fetus ay maaaring magresulta sa katamtamang pagtaas ng panganib ng schizophrenia sa kalaunang buhay.<ref name=Lancet09/> Ang mga taong nadiagnose ng schizophrenia ay mas malamang na ipinanganak noong taglamig o tagsibol sa hilagaang hemispero na maaaring magresulta sa tumaas na rate ng mga pagkalantad sa virus sa sinapupunan.<ref name=BMJ07/> Ang pagkakaibang ito ay mga 5 hanggang 8%.<ref name=yolken>{{vcite journal|journal=Herpes |year=2004 |volume=11 |issue=Suppl 2 |pages=83A–88A |month=Jun |title=Viruses and schizophrenia: a focus on herpes simplex virus.|url=http://www.stanleylab.org/publications/VIRUSES.asp |author=Yolken R. |pmid=15319094}}</ref> == Pangangasiwa == Sa kasalukuyan ay wala pang lunas na makapagpapagaling sa schizophrenia.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/schizophrenia-easy-to-read/index.shtml |access-date=2013-08-29 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907004346/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/schizophrenia-easy-to-read/index.shtml |url-status=dead }}</ref> Ang paraan ng pangangasiwa sa schizophrenia ang mga gamot na [[antisikotiko]]<ref name="fn_72">{{vcite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG82FullGuideline.pdf |format=PDF|title=Schizophrenia: Full national clinical guideline on core interventions in primary and secondary care |accessdate=2009-11-25 |author=National Collaborating Centre for Mental Health |date=2009-03-25 |home=Gaskell and the British Psychological Society}}</ref> gayundin ang mga paggamot na sikososyal. Kabilang sa mga karaniwang mga nireresetang antisikotiko para sa schizophrenia ang Chlorpromazine, Haloperidol, Perphenazine at Fluphenazine.<ref name=nimh/> Ang mga ibang atipikal na antisikotiko ay kinabibilangan ng Risperidone, Olanzapine, Quetiapine, Ziprasidone, Aripiprazole, Paliperidone. Gayunpaman, nabibigo ang mga antisikotiko na malaking pabutihin ang mga negatibong sintomas at ang hindi pagganang kognitibo.<ref name="pmid18291627">{{vcite journal |author=Tandon R, Keshavan MS, Nasrallah HA |title=Schizophrenia, "Just the Facts": what we know in 2008 part 1: overview |journal=[[Schizophrenia Research]] |volume=100 |issue=1–3 |pages=4–19 |year=2008 |month=March |pmid=18291627 |doi=10.1016/j.schres.2008.01.022 |url=http://download.journals.elsevierhealth.com/pdfs/journals/0920-9964/PIIS0920996408000716.pdf| formt=PDF}}</ref> Sa mga gumagamit ng antisikotiko, ang patuloy na paggamit nito ay nagbabawas ng panganib ng muling pagbalik sa nakaraang kondisyon.<ref name=Relapse2012>{{vcite journal |author=Leucht S, Tardy M, Komossa K, ''et al.'' |title=Antipsychotic drugs versus placebo for relapse prevention in schizophrenia: a systematic review and meta-analysis |journal=Lancet |volume=379 |issue=9831 |pages=2063–71 |year=2012 |month=June |pmid=22560607 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60239-6 }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Sakit sa pag-iisip]] == Panlabas na link == * [https://www.who.int/topics/schizophrenia/en/ Schizophrenia] - WHO * [https://www.nimh.nih.gov/health/topics/schizophrenia/index.shtml Schizophrenia] - NIMH * [https://pathways.nice.org.uk/pathways/psychosis-and-schizophrenia Psychosis and schizophrenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412232740/https://pathways.nice.org.uk/pathways/psychosis-and-schizophrenia |date=2021-04-12 }} - NICE Pathways a2p1309gb8d1jc7gden57xm8v752hg2 0 117625 2212671 2091970 2026-06-22T17:16:01Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212671 wikitext text/x-wiki {{Infobox Book | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = The Kite Runner | title_orig = | translator = | image = | author = [[Khaled Hosseini]] | cover_artist = Honi Werner | country = {{USA}} | language = [[wikang Ingles|Ingles]] | series = | genre = [[Nobela]] | publisher = [[Riverhead Books]] | release_date = <br>Mayo 29, 2003 | media_type = Nakalimbag ([[hardcover|may matigas na pabalat]] & [[paperback|may malambot na pabalat]]), disko kompaktong naririnig, kasetang audio, at naikakarga pababang audio | pages = 324 pp (unang edisyon, may matigas na pabalat) | isbn = ISBN 1-57322-245-3 (unang edisyon, may matigas na pabalat) | preceded_by = | followed_by = }} Ang '''''The Kite Runner''''' ay isang [[nobela]] ng [[may-akda]]ng si [[Khaled Hosseini]]. Nalathala noong [[2003 sa panitikan|2003]] ng ''[[Riverhead Books]]'', ito ang unang [[kathambuhay]] ni Hosseini,<ref>{{cite journal | title=The Kite Runner | url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_september-december-2004_78_3/page/148 | journal=World Literature Today | date=Setyembre 2004 | volume= 78 | issue=3/4 |pages=148}}</ref> at isinapelikula bilang [[The Kite Runner (pelikula)|pelikulang may kaparehong pangalan]] noong 2007. ==Pagpapakilala== Nagsasalaysay ang ''The Kite Runner'' ng kuwento ukol kay Amir, isang batang lalaki mula sa distritong [[Wazir Akbar Khan]] ng [[Kabul]], na nakipagkaibigan kay Hassan, ang anak na lalaki ng tagapagsilbing [[mga taong Hazara|Hazara]] ng ama ni Amir. Naganap ang kuwento na may pinalamutian ng nakaliligalig na mga kaganapan, mula sa pagbagsak ng monarkiya sa Apganistan hanggang sa paglusbo ng mga Sobyet sa Apganistan, ang maramihang pag-alis at pagtakas ng mga [[repuhiyado]]ng Apgano patungong [[Pakistan]] at [[Estados Unidos]], ang pagbangon ng rehimeng [[Taliban]]. Mahalag ring maunawaan na may samu't saring mga pagpapaliwanag o interpretasyon ng aklat na ito, mula sa paraan kung paano itinrato ng Taliban ang "sarili" nilang mga tao hanggang sa ugnayan sa pagitan ng dalawang batang mga lalaki bilang isang pagkakatawan sa mga mikrokosmo ng lipunan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{usbong|Panitikan|Apganistan|Estados Unidos}} [[Kaurian:Mga nobela]] gdupxz4vbkmvpn4if3ywm40ks9p68ub 0 121368 2212861 2182191 2026-06-22T19:18:50Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212861 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Bryozoa | fossil_range = {{fossil range|Upper Cambrian|Recent|ref=<ref name=Landing2010>{{cite journal|last1=Landing|first1=E.|last2=English|first2=A.|last3=Keppie|first3=J. D.|title=Cambrian origin of all skeletalized metazoan phyla--Discovery of Earth's oldest bryozoans (Upper Cambrian, southern Mexico)|url=https://archive.org/details/sim_geology_2010-06_38_6/page/547|journal=Geology|volume=38|issue=6|year=2010|pages=547–550|issn=0091-7613|doi=10.1130/G30870.1}}</ref>}} | image = Haeckel Bryozoa.jpg | image_width = 240px | image_caption = "Bryozoa", from [[Ernst Haeckel]]'s ''[[Kunstformen der Natur]]'', 1904 | regnum = [[Animalia]] | superphylum = [[Lophotrochozoa]] (Halanych ''et al'', 1995<ref>{{cite journal|last=Halanych|first=K.M.|year=1995|title=Evidence from 18S ribosomal DNA that the lophophorates are protostome animals |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-03-17_267_5204/page/1640|journal=Science|volume=267|issue=5204|pages=1641–1643|doi=10.1126/science.7886451|pmid=7886451|last2=Bacheller|first2=JD|last3=Aguinaldo|first3=AM|last4=Liva|first4=SM|last5=Hillis|first5=DM|last6=Lake|first6=JA}}</ref>) | phylum = '''Bryozoa''' (Ehrenberg, 1831<ref>{{cite journal|last=Ernst|first=A.|year=2007|title=A cystoporate bryozoan species from the Zechstein (Late Permian)|journal=Paläontologische Zeitschrift|volume=81|issue=2|pages=113–117|doi=10.1007/BF02988385|doi_brokendate=2009-11-14}}</ref> | subdivision_ranks = Classes | subdivision = [[Stenolaemata]]<br /> [[Gymnolaemata]]<br /> [[Phylactolaemata]] | synonyms = Ectoprocta (Nitsche, 1869<ref name="FuchsObstSundberg2009ComprMolPhyloOfBryozoa" />) }} Ang '''Bryozoa''' ay isang [[phylum]] sa kahariang [[Animalia]]. == Sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="FuchsObstSundberg2009ComprMolPhyloOfBryozoa">{{cite journal|last=Fuchs|first=J.|month=July | year=2009|title=The first comprehensive molecular phylogeny of Bryozoa (Ectoprocta) based on combined analyses of nuclear and mitochondrial genes|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2009-07_52_1/page/225|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=52|issue=1|pages=225–233|doi=10.1016/j.ympev.2009.01.021|pmid=19475710|last2=Obst|first2=M|last3=Sundberg|first3=P}}</ref> }} [[Kategorya:Animalia]] [[Kategorya:Hayop]] {{Stub|Hayop}} htn3vbkjagadyfxjvhuk3740f254miy 0 121397 2212791 1993736 2026-06-22T18:37:50Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212791 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Deuterostomes | fossil_range = Earliest [[Cambrian]] ([[Fortunian]]) – [[Holocene|Present]] {{Geological range|540|0}} | image = Deuterostomia.jpg | image_caption = Examples of deuterostomes | display_parents = 4 | taxon = Deuterostomia | authority = [[Karl Grobben|Grobben]], 1908 | subdivision_ranks = Clades | subdivision = *[[Chordata]] *[[Saccorhytus|Saccorhytida]] [[extinction|†]] *[[Vetulicolia]][[extinction|†]]<ref>{{Cite journal|last1=Han|first1=Jian|last2=Morris|first2=Simon Conway |author2-link=Simon Conway Morris |last3=Ou|first3=Qiang|last4=Shu |first4=Degan|last5=Huang|first5=Hai|title=Meiofaunal deuterostomes from the basal Cambrian of Shaanxi (China)|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-02-09_542_7640/page/228|journal=Nature |volume=542|issue=7640 |pages=228–231 |doi=10.1038/nature21072|pmid=28135722|year=2017 |bibcode=2017Natur.542..228H|s2cid=353780}}</ref> *[[Ambulacraria]] **[[Hemichordata]] **[[Echinodermata]] **[[Cambroernida]]† }} [[File:EarlyDeuterostome NT.jpg|thumb|500px]] [[File:Saccorhytus coronarius.jpg|thumb|[[Saccorhytus coronarius]], (540 milyong taon ang nakakalipas) na isa sa pinakamaagang lumitaw na deuterostome.]] Ang '''Deuterostome''' ay isang [[phylum|superphylum]] sa kahariang [[Animalia]]. Ang mga Deuterostomia ay inilalarawan sa pagbuo ng kanilang tumbong bago ang kanilang bibig sa pag-unlad ng [[embryo]]. Ang kapatid na klado nito ang [[Protostamia]]. Ang Deuterostomia ay kinabibilangan ng mga [[bertebrado]] kabilang ang [[tao]], mga [[sea star]] at mga [[crinoid]]. Sa pag-unlad ng embryo ng deuterostome, ang unang bukanan(blastopore) ay nagiging tumbong samantalang ang bibig ang kalaunang nabubuo. Ito ang natatanging katangian nito ngunit natuklasan rin ito sa mga [[protostome]]. Ang tatlong pangunahing klado nito ang [[Chordata]], [[Echinodermata]] at [[Hemichordata]]. Kasama ng Protostamia at kanilang labas na grupong [[xenacoelomorpha]], ito ay bumubuo sa [[Bilateria]] na mga [[hayop]] na mga simetriyang bilateral at tatlong patong na germ. ==Piloheniya== {{clade |style=font-size:85%;line-height:85% |label1=[[Bilateria]] |sublabel1=575 mya |1={{clade |label1='''Deuterostomia''' |1={{clade |label1=[[Chordata]] |1={{clade |1=[[Cephalochordata]] [[File:Branchiostoma lanceolatum (Pallas, 1774).jpg|80 px]] |label2=[[Olfactores]] |2={{clade |1=[[Tunicates]] [[File:Tunicate komodo.jpg|60 px]] |2=[[Vertebrate|Vertebrata]]/[[Craniate|Craniata]] [[File:Common carp (white background).jpg|60 px]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Deinosuchus riograndensis.png|80px]]</span> }} }} |label2=[[Xenambulacraria]] |2={{clade |label1=[[Xenacoelomorpha]] |1={{clade |1=[[Xenoturbellida]] [[File:Xenoturbella japonica.jpg|70 px]] |label2=[[Acoelomorpha]] |2={{clade |1=[[Nemertodermatida]] |2=[[Acoela]] [[File:Proporus sp.png|60 px]] }} }} |label2=[[Ambulacraria]] |sublabel2=526 mya |2={{clade |label1=[[Echinodermata]] |1={{clade |1=[[Crinoidea]] [[File:Crinoid on the reef of Batu Moncho Island.JPG|50 px]] |2={{clade |1={{clade |1=[[Asteroidea]] [[File:Portugal 20140812-DSC01434 (21371237591).jpg|60 px]] |2=[[Ophiuroidea]] [[File:Ophiura ophiura.jpg|60 px]] }} |2={{clade |1=[[Echinoidea]] [[File:S. variolaris.jpg|60 px]] |2=[[Holothuroidea]] [[File:Holothuroidea.JPG|60 px]] }} }} }} |label2=[[Hemichordata]] |2={{clade |label1=[[Pterobranchia]] |1={{clade |1=[[Cephalodiscidae]] [[File:Cephalodiscus dodecalophus McIntosh.png|50 px]] |2=[[Rhabdopleuridae]] [[File:Rhabdopleura normani Sedgwick.png|30px]] }} |label2=[[Enteropneusta]] |2={{clade |1=[[Harrimaniidae]] |2={{clade |1=[[Spengelidae]] |label2=[[Ptychoderidae]] |2={{clade |1=[[File:Saccoglossus kowalevskii by Spengel 1893.png|50 px]] |2=[[Torquaratoridae]] }} }} }} }} }} }}}} |label2=[[Protostomia]] |sublabel2=550 mya |2={{clade |1=[[Ecdysozoa]] [[File:Long nosed weevil edit.jpg|60 px]] |2=[[Spiralia]] [[File:Grapevinesnail 01.jpg|60 px]] |3=[[Kimberella]] († 555 mya) [[File:Kimberella NT.jpg|60 px]] }} }} }} {{Stub|Hayop}} [[Kaurian:Animalia]] [[Kaurian:Hayop]] 71i6cz61tiorvfj7io47p9ajjb2ms8l 0 123333 2212860 2059222 2026-06-22T19:18:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212860 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | name=1P/Halley (Halley's Comet) | image=Lspn comet halley.jpg | discoverer=prehistoric (observation);<br />[[Edmond Halley]] (recognition of [[periodic comet|periodicity]]) | discovery_date=1758 (first '''predicted'' perihelion) | orbit_ref =<ref name=jpldata>{{fact|jpldata}}</ref> | epoch=2449400.5<br />(17 February 1994) | semimajor=17.8 [[Astronomical unit|AU]] | perihelion=0.586 AU<br />last perihelion: 9 February 1986<br />next perihelion: 28 July 2061{{fact}} | aphelion=35.1 AU<br />(9 December 2023)<ref name=horizons>{{fact|horizons}}</ref> | eccentricity=0.967 | period=75.3 [[Julian year (astronomy)|a]]{{fact}} | inclination=162.3° | dimensions= 15×8 [[kilometre|km]],{{fact}} 11 km ([[Geometric mean|mean]]){{fact}} | density=0.6{{fact}} (estimates range from 0.2 to 1.5 [[Gram|g]]/[[Cubic centimeter|cm³]]<ref name="Peale1989November">{{cite journal |author=S. J. Peale |title=On the density of Halley's comet |url=https://archive.org/details/icarus_1989-11_82_1/page/36 |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |volume=82 |issue=1 |pages=36–49 |year=1989 |doi=10.1016/0019-1035(89)90021-3 |quote=densities obtained by this procedure are in reasonable agreement with intuitive expectations of densities near 1&nbsp;g/cm3, the uncertainties in several parameters and assumptions expand the error bars so far as to make the constraints on the density uniformative&nbsp;... suggestion that cometary nuclei tend to by very fluffy,&nbsp;... should not yet be adopted as a paradigm of cometary physics.}}</ref>) | mass= 2.2{{e|14}} [[Kilogram|kg]]{{fact}} | albedo= 0.04<ref name=dark>{{cite web |date=29 November 2001 |title=Comet Borrelly Puzzle: Darkest Object in the Solar System |publisher=Space.com |author=R. R. Britt |url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/borrelly_dark_011129.html |accessdate=16 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011130041644/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/borrelly_dark_011129.html |archivedate=30 November 2001 |url-status=live }}</ref> |sidereal_day = 2.2 d (52.8 h) (?)<ref name=Peale1989>{{cite journal |author= S. J. Peale, J. J. Lissauer |title=Rotation of Halley's Comet |journal=Icarus |volume=79 |issue=2 |pages=396–430 |year=1989 |doi=10.1016/0019-1035(89)90085-7}}</ref> | magnitude = 28.2 (in 2003){{fact}} }} Ang '''Kometang Halley''' (opisyal na ipinangalanan bilang '''1P/Halley'''){{fact}} ay ang pinaka-kilalang sa mga [[Talaan ng mga periyodikong buntala|maikling-periyod na mga buntala]] at nakikita sa Daigdig kada-75 o 76 na taon.<ref name=kronk>{{cite web |author=G. W. Kronk|title=1P/Halley |url=http://cometography.com/pcomets/001p.html| publisher=cometography.com|accessdate=13 October 2008}}</ref> == Mga sanggunian == <references/> {{authority control}} [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Mga kometa]] mbgxbb5aq39wb7aqt4qbags2gsnmbip 0 124999 2212689 2204776 2026-06-22T17:31:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212689 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng mga paksa. -->'''Pangkát-étnikó''' (isinusulat din nang walang [[gitling]]) o '''etnisidád''' ang tawag sa pangkat ng [[taumbayan]] na may pare-parehong [[pagkakakilanlan]] batay sa mga matutukoy na katangian na naghihiwalay sa kanila sa ibang mga pangkat. Kabilang sa mga katangiang ito ang magkaparehong mga ninuno, tradisyon, lipunan, relihiyon, at kasaysayan. Napapanatili ang mga ito sa pamamagitan ng matagal-tagal na [[endogamya]] (pagpapares sa katulad ng pangkat-etniko) at maaaring magtaglay ang mga ito ng isang napakatiyak na henetikal na ninuno, bagamat meron ding mga pangkat-etniko na may magkakahalong ninuno. Itinuturing din ito paminsan-minsan bilang kasingkahulugan ng ''[[sambayanan]]'' o ''[[bansa]]'' lalo na sa konteksto ng [[etnikong nasyonalismo]], gayundin sa ''[[lahi]]'', bagamat hindi lahat ng nasa isang pangkat-etniko ay magkapareho palagi ng lahi. Sa pamamagitan ng [[Asimilisasyong kultural|asimilisasyon]], [[akulturasyon]], [[Amalgamasyon (politika)|amalgamasyon]], pagbabago ng [[wika]], [[Kasalan|kasal]], [[Pag-ampon|pag-aampon]], at [[Pagpapalit ng relihiyon|pagpapalit]] ng [[relihiyon]], maaaring magbago kalaunan ang pangkat-etniko ng mga indibiduwal o pangkat. Maaari itong mahati sa mga subpangkat o [[tribo]], na maaari ding humiwalay kalaunan dahil sa endogamya o heograpiya. Sa kabilang banda, maaari namang magsama ang dalawang pangkat-etniko at bumuo ng isang [[panetnisidad]] na kalauna'y maaaring humantong sa tuluyang pagsasama ng dalawa (kagaya sa mga lugar na itinuturing na {{Lang|en|[[melting pot]]}}) sa prosesong tinatawag na [[etnohenesis]]. May mga teorya na inilatag ang mga siyentipiko ukol sa pagkakaroon ng mga etnisidad. Dalawa sa mga ito ang nananaig: primordialismo at konstruktibismo. Tinitingnan sa pananaw ng primordialismo ang mga pangkat-etniko bilang mga likas na penomenang umuusbong sa mga [[Katalinuhan ng mga hayop|matatalinong hayop]]. Gayunpaman, sa modernong panahon, tinitingnan na ito bilang mga [[Panlipunang gawain|panlipunang gawa]] simula noong dekada 1960s. == Etimolohiya == Direktang salin ang ''pangkat-etniko'' mula sa [[wikang Ingles]] na {{Lang|en|ethnic group}}. [[Salitang hiram|Nagmula]] naman sa [[Wikang Espanyol|Espanyol]] na {{Lang|es|étnico}} ang salitang ''etniko'', at {{Lang|es|etnicidad}} naman sa ''etnisidad''.<ref>{{Cite-UPDF2|etniko|url=https://diksiyonaryo.ph/search/etniko#google_vignette|access-date=15 Setyembre 2025}}</ref> Pare-parehong itong nanggaling sa [[Wikang Griyego|Griyego]] na {{Lang|grc|ethnos}} sa pamamagitan ng anyong [[pang-uri]] nito na {{Lang|grc|ethnikos}}, na siyang hiniram naman ng [[wikang Latin]] na {{Lang|la|ethnicus}} na siyang hiniram naman ng mga modernong salita.<ref>{{Cite book |last=Liddell |first=Henry George |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)qniko/s |title=A Greek-English Lexicon |last2=Scott |first2=Robert |publisher=Clarendon Press |year=1940 |isbn=9780198642268 |editor-last=Jones |editor-first=Henry Stuart |edition=9 |location=Oxford |language=en |trans-title=Leksikon sa Griyego-Ingles |chapter=ethnikos |script-chapter=el:ἐθνικός |access-date=15 Setyembre 2025 |orig-date=1846 |via=Perseus by Tufts University}}</ref> Pinakamalapit na [[Wikang Tagalog|salitang Tagalog]] ang ''[[Mga katutubo|katutubo]]'' o [[lahi|''lahi'']], bagamat hindi ito eksaktong naglalarawan nang buo sa naturang konsepto.<ref>{{Cite web |date=2023-02-17 |title=Pareho ba ang Etnisidad at Lahi? Tuklasin ang 7 pangunahing pagkakaiba |url=https://ancestrum.com/tl/ang-etnisidad-at-lahi-ay-pareho/ |access-date=2025-09-15 |website=Ancestrum |language=}}</ref> Hanggang noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, tumutukoy sa mga wika sa Europa ang salitang ''etniko'' upang ilarawan ang mga taong hindi [[Mga Kristiyano|Kristiyano]] o hindi nasasakupan ng impluwensiya ng Kristiyanismo, partikular na sa mga bansang itinuturing na mga [[pagano]] base sa salin sa Griyego ng [[Septuagint]] na {{Lang|el|ta ethne}} ({{Literal na pagsasalin|mga bansa}}) para sa [[Wikang Hebreo|Hebreo]] {{Lang|he|goyim}}, na nangangahulugang "mga dayuhang bansa na hindi [[Mga Hebreo|Hebreo]] o [[Mga Hudyo|Hudyo]]". Gayunpaman, ginagamit ang naturang kataga sa sinaunang Griyego upang tumukoy sa kahit anong malalaking grupo, mapatao man o hayop. Sa klasikong Griyego unang lumitaw ang kataga sa kahulugang halos katulad ng pangkat-etniko sa modernong panahon at madalas sinasalin bilang "bansa". Pagsapit ng [[Griyegong Koine|helenistikong Griyego]], nagsimula itong tumukoy sa mga dayuhang bansa, partikular na sa mga itinuturing bilang "[[barbaro]]".<ref>{{Cite book |last=Liddell |first=Henry George |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29%2Fqnos)qniko/s |title=A Greek-English Lexicon |last2=Scott |first2=Robert |publisher=Clarendon Press |year=1940 |isbn=9780198642268 |editor-last=Jones |editor-first=Henry Stuart |edition=9 |location=Oxford |language=en |trans-title=Leksikon sa Griyego-Ingles |chapter=ethnos |script-chapter=el:ἔθνος |access-date=15 Setyembre 2025 |orig-date=1846 |via=Perseus by Tufts University}}</ref> ==Kahulugan== Nagsimula ang pag-aaral sa mga pangkat-etniko noon pang klasikong panahon sa Europa kasabay ng pag-aaral sa kasaysayan. Pinasimulan ng mga may-akdang Griyego tulad nina [[Anaksimandro]] at [[Herodoto]] ang dalawang pag-aaral sa sinaunang mundo noong {{BCE|480|link=yes}}. Ang [[mga Griyego]] mismo ang unang nagpaunlad sa konsepto ng kanilang pangkat-etniko. [[Pang-aalipin|Nang-aalipin]] lamang sila ng mga hindi Griyego bunsod ng kanilang etnikong [[nasyonalismo]], liban sa ilang mga grupo kagaya ng sa [[Kaharian ng Macedonia|Masedonya]] na pinamumunuan sa paraang hindi Griyego, at ng [[Isparta|Sparta]] na may kakaibang paraan ng pamumuno.<ref>{{Cite journal |last=Rosivach |first=Vincent J. |date=1999 |title=Enslaving "Barbaroi" and the Athenian Ideology of Slavery |trans-title=Pang-aalipin sa mga "Barbaroi" at ang Ideolohiyang Atiko sa Pang-aalipin |url=https://www.jstor.org/stable/4436537 |journal=Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=129–157 |issn=0018-2311 |jstor=4436537}}</ref> Pinaniniwalaan nila na mas mataas pa rin kesa sa mga barbaro ang kanilang pinakamabababang uri; halimbawa, inilarawan ni [[Aristoteles]] sa ''[[Politika (Aristoteles)|Politika]]'' ang mga barbaro bilang mga "likas na alipin" kumpara sa mga Griyego. Binigay naman ni Herodoto ang mga salik sa pagiging Griyego: magkaparehong pinagmulan, wika, paniniwala, at tradisyon.<ref>{{cite book |last1=Leoussi |first1=Athena S. |title=Nationalism and Ethnosymbolism: History, Culture, and Ethnicity in the Formation of Nations |last2=Grosby |first2=Steven |date=2006 |publisher=[[Edinburgh University Press]] |page=115 |language=en |trans-title=Nasyonalismo at Etnosimbolismo: Kasaysayan, Kultura, at Etnisidad sa Pagbubuo ng mga Bansa}}</ref> Gayunpaman, hindi lahat ng mga Griyego ay pabor sa salik ng dugo, kagaya ni [[Isokrates]], na naniniwalang kabilang sa mga maituturing na Griyego ang mga taong katulad ng kultura.<ref>{{cite book |author=Isocrates |title=Panegyricus |language=en |translator=George Norlin |chapter=50 |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0144%3Aspeech%3D4%3Asection%3D50}}</ref> Nakadepende sa kahulugan kung mapapabilang ba sa pangkalahatang kultura ang konsepto ng etnisidad. Marami sa mga siyentipiko kagaya nina [[Fredrik Barth]] at [[Eric Wolf]] ang hindi naniniwalang kabilang ito. Ayon sa kanila, resulta ang etnisidad ng interaksyon sa loob ng ilang partikular na uri ng mga grupo, hindi bilang katangiang matatagpuan sa sangkatauhan sa pangkalahatan.<ref>{{cite web |date=1 April 1992 |title=Challenges of measuring an ethnic world |trans-title=Mga hamon sa pagsukat sa mundong etniko |url=http://publications.gc.ca/site/eng/81217/publication.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133111/http://publications.gc.ca/site/eng/81217/publication.html |archive-date=20 September 2016 |access-date= |website=Publications.gc.ca |publisher=The Government of Canada |language=en}}</ref> Ayon kay [[Thomas Hylland Eriksen]], may dalawang pangunahing isyu ang pinagdedebatehan hanggang kamakailan lamang ukol sa pag-aaral sa etnisidad: * una, sa pagitan ng pananaw na ''primordialismo'', na naniniwalang nabubuo ang mga pangkat-etniko bunsod ng panlipunang kaugnayan at interaksyon,<ref>{{cite book |title=Old Societies and New States: The Quest for Modernity in Africa and Asia |date=1967 |publisher=The Free Press |editor-last=Geertz |editor-first=Clifford |location=New York |language=en |trans-title=Mga Lumang Lipunan at Bagong Estado: Para sa Modernisasyon sa Aprika at Asya}}</ref> at ''instrumentalismo'', na naniniwala naman na isang instrumento ang etnisidad sa politika at pagkamit ng mga layuning tulad ng [[kapangyarihan]] o [[yaman]].<ref>{{cite book |last=Cohen |first=Abner |title=Two-Dimensional Man: An essay on power and symbolism in complex society |date=1974 |publisher=[[Routledge]] & Kegan Paul |location=London |language=en |trans-title=Dalawang Dimensiyong Tao: Isang sanaysay sa kapangyarihan at simbolismo sa komplikadong lipunan}}</ref> * ikalawa, sa pagitan ng pananaw na ''konstruktibismo'', na naniniwalang resulta ang etnisidad ng mga pinagpatong-patong na pagkakakilanlang nabuo sa paglipas ng panahon,<ref>{{Cite book |last=Gellner |first=Ernest |title=Nations and Nationalism |publisher=Blackwell |year=2006 |isbn=9781405134422 |edition=2 |language=en |trans-title=Mga Bansa at Pagkamakabansa |orig-date=1983}}</ref> at ''esensiyalismo'', na naniniwala namang pawang mga [[Ontolohiya|ontolohikal]] na kategorya ang etnisidad na siyang nagbibigay ng pagkakakilanlan sa isang indibiduwal.<ref>{{Cite book |last=Smith |first=Anthony |title=National Identity |url=https://archive.org/details/nationalidentity0000smit |publisher=University of Nevada Press |year=1991 |isbn=9780874172041 |language=en |trans-title=Pambansang Pagkakakilanlan}}</ref> Ayon kay Eriksen, naungusan ang mga debateng ito, lalo na sa [[antropolohiya]], ng pagtugon ng mga iskolar sa paghahalo ng politika sa pagkakakilanlan ng mga pangkat-etniko at bansa. Ilan sa mga halimbawa nito ang isyu ng [[multikulturalismo]] sa mga bansang may malaking migranteng populasyon kagaya ng [[Estados Unidos]], at ang isyu sa [[poskolonyalismo]] sa mga bansa sa [[Karibe]] at [[Timog Asya]].<ref>{{cite book |last=Eriksen |first=T. H. |title=Social identity, intergroup conflict, and conflict reduction |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor1-last=Ashmore |location=Oxford |pages=42–70 |language=en |trans-title=Panlipunang pagkakakilanlan, hidwaan sa grupo, at pagpapahupa ng hidwaan |chapter=Ethnic identity, national identity and intergroup conflict: The significance of personal experiences |trans-chapter=Etnikong pagkakakilanlan, pambansang pagkakakilanlan, at hidwaan sa grupo: Ang kahalagahan ng personal na karanasan |editor2-last=Jussim |editor3-last=Wilder}}</ref> Itinuturing ni [[Max Weber]] ang etnisidad bilang isang {{Lang|de|künstlich}} (gawa-gawa, [[Gawaing panlipunan|panlipunang gawa]]) dahil nakabatay ito sa paniniwala sa isang magkakaugnay na {{Lang|de|[[Gemeinschaft]]}} (pamayanan). Hindi nagawa ang grupo dahil sa paniniwala sa naturang pamayanan; nagawa ang paniniwala ng grupo. Dagdag pa niya, nabubuo ang mga grupo dahil sa layunin na makuha ang lahat ng kapangyarihan at katayuan. Iba ang pananaw na ito ni Weber sa nananaig na pananaw noong panahon niya, na naniniwala na likas na konsepto ang etnisidad na nakabase sa mga katangiang namamana mula sa isang karaniwang ninuno na noo'y tinatawag na "[[lahi]]".<ref name="mb2">{{cite journal |last=Banton |first=Michael |date=2007 |title=Weber on Ethnic Communities: A critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/18 |trans-title=Si Weber ukol sa mga Pamayanang Etniko: Isang Kritik |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |language=en |volume=13 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x |number=1}}</ref> Sumasang-ayon sa ideyang ito si [[Fredrik Barth]], na pinalawak pa nang husto ang pananaw ni Weber sa pagpapakilala sa ideya ng nagbabagong etnisidad bilang resulta ng pagkakakilanlan ipinapakita sa iba at sa pansariling pagkakakilanlan sa isang pangkat-etniko.<ref>{{Cite book |last=Barth |first=Fredrik |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsboun0000unse|title=Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference |date=1969 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-08246-4 |pages=[https://archive.org/details/ethnicgroupsboun0000unse/page/n11 9]–10 |language=en |trans-title=Mga Pangkat-etniko at Hangganan: ang Panlipunang Organisasyon ng Pagkakaiba sa Kultura}}</ref> Pinag-iingat ng ilang mga antropologo kagaya ni [[Ronald Cohen]] laban sa pagtutukoy ng mga tagalabas sa mga pangkat-etniko. Ayon sa kanya, maaaring iba ang pananaw ng mga tagaloob ukol sa mga katangiang kinakailangan upang masabing kasapi sa kanilang grupo mula sa pananaw ng mga tagalabas.<ref name="cohen">{{cite journal |last=Cohen |first=Ronald |date=1978 |title=Ethnicity: Problem and Focus in Anthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1978_7/page/382 |trans-title=Etnisidad: Problema at Pokus sa Antropolohiya |journal=[[Annual Review of Anthropology]] |language=en |location=Palo Alto, Estados Unidos |publisher=[[Stanford University Press]] |volume=7 |pages=383–384 |doi=10.1146/annurev.an.07.100178.002115}}</ref> Ayon kay [[Paul James]], nababago o di kaya'y nasisira ng kolonisasyon ang pagkakaroon ng pagkakakilanlan, ngunit hindi galing sa wala ang mga ito. Aniya: {{Quote|text=Palaging puno ng tensiyon at kontradiksiyon ang kahit anong pagkakategorya sa pagkakakilanlan kahit na nakataga na sa bato ang mga ito dahil sa kolonisasyon, pagbubuo ng bansa, o modernisasyon sa pangkalahatan. Minsan, mapanira ang mga kontradiksiyon na ito, pero maaari din itong maging maganda at positibo.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|Categorizations about identity, even when codified and hardened into clear typologies by processes of colonization, state formation or general modernizing processes, are always full of tensions and contradictions. Sometimes these contradictions are destructive, but they can also be creative and positive.}}<ref>{{Cite journal |year=2015 |last1=James |first1=Paul |author1-link=Paul James (akademiko) |title=Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity||trans-title=Kahit sa Kilabot ng Tipolohiya: Ang Kahalagahan ng Pag-unawa sa mga Kategorya ng Pagkakaiba at Pagkakakilanlan|lang=en|url=https://www.academia.edu/11768378 |journal=Interventions: International Journal of Postcolonial Studies |volume=17 |issue=2 |pages=174–195 |doi=10.1080/1369801X.2014.993332 |s2cid=142378403 | archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817215458/https://www.academia.edu/11768378 |url-status=live}}</ref>}}}} Samantala, kontra naman sa ideya ng pagpapalawak ng kahulugan ng etnisidad ang ilang mga iskolar kagaya ni [[Kanchan Chandra]], na naniniwala sa isang mahigpit na kahulugan ng mga kategoryang nakabase sa isang magkaugnay na paniniwala sa iisang pinagmulan.<ref>{{Cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |date=2006 |title=What is Ethnic Identity and Does it Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |doi-access=free}}</ref> Sang-ayon sa ideyang ito si [[Jóhanna Birnir]], na naniniwala sa etnisidad bilang isang pagkakakilanlang mula sa paniniwala sa isang katangiang hindi o mahirap mabago kagaya ng wika, lahi, o lugar.<ref>{{Cite book |last=Birnir |first=Jóhanna Kristín |url=https://books.google.com/books?id=JtxHWKJOBN4C |title=Ethnicity and Electoral Politics |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1139462600 |pages=66 |language=en |trans-title=Etnisidad at Politika ng Elektoral |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422004640/https://books.google.com/books?id=JtxHWKJOBN4C |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}</ref> == Pananaw == Maraming pananaw ang inilatag ng mga siyentipiko ukol sa kalikasan ng etnisidad bilang isang salik sa pamumuhay at lipunan. Ayon kay [[Jonathan M. Hall]], isang mahalagang pangyayari sa pag-aaral ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil umiwas ang mga siyentipiko sa esensiyalistang pananaw sa mga pangkat-etniko at lahi bunsod ng [[rasismo]] ng mga [[Partidong Nazi|Nazi]]. Sa modernong panahon, tinitingnan ang etnisidad bilang nagbabago at hindi nakataga sa bato, na resulta ng [[Panlipunang gawain|panlipunang gawa]] at hindi ng [[henetika]].<ref>{{Cite journal |last=Konstan |first=David |year=1997 |title=Defining Ancient Greek Ethnicity |trans-title=Saklaw ng Etnisidad ng Sinaunang Griyego |url=http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/3610/33969_110704.pdf |format=PDF |journal=Diaspora: A Journal of Transnational Studies |language=en |publisher=University of Cambridge Press |volume=6 |issue=1 |pages=97–98 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417063958/http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/3610/33969_110704.pdf |archive-date=17 Abril 2018}}</ref> Ilan sa mga pananaw ang primordialismo, perenyalismo, at konstruktibismo. * Ipinagpapalagay sa ''primordialismo'' na likas sa tao ang etnisidad na siyang pinagpapatuloy ng mga modernong pangkat-etniko. Naiuugnay ang mga ito sa ideya ng mga [[bansa]], at nagmula sa mga pananaw na nag-uugnay sa etnisidad sa biolohiya at kadugo. ** Sa esensiyalistang pananaw, isang katotohanan sa simula pa lang ang pagkakaroon ng etnisidad ng mga tao bago pa man nabuo ang mga pinakaunang lipunan. Sa pananaw na ito, tinitingnan ang mga pangkat-etniko bilang likas at hindi lamang resulta ng kasaysayan.<ref name="smith13">{{Harv|Smith|1999|loc=p. 13}}</ref> ** Samantala, tinitingnan naman sa isang baryasyon ng pananaw na ito ang mga pangkat-etniko bilang karugtong ng [[kamag-anakan]] at kadugo kung saan kultura ang tinitingnang basehan ng pagiging kabilang sa grupo.<ref name="smith13" /> ** Ayon naman sa antropologong si [[Clifford Geertz]], hindi likas sa tao ang etnisidad ngunit nagmumukhang likas ito dahil kasama ito sa karanasang nararanasan nila sa mundo.<ref name="smith13" /> * Sa ''perenyalismo'', tinitingnan ang pangkat-etniko at bansa bilang magkaparehong konsepto. Kalimitan itong ginagamit sa konteksto ng mga bansa, na tinitingnan bilang isang organisasyong politikal na may mahabang buhay.<ref>{{Harv|Smith|1999|loc=5}}</ref> ** Tinitingnan sa habambuhay na pananaw na may mga pangkat-etniko na patuloy na nabubuhay sa paglipas ng panahon. ** Ayon sa isang pananaw, nagbabago, lumilitaw, at naglalaho ang mga pangkat-etniko sa paglipas ng panahon. ** Isang instrumento naman ang tingin ng isang pananaw sa mga pangkat-etniko na siyang ginagamit sa pagkakaroon ng [[katayuang panlipunan]].<ref name="Noel1968">{{Cite journal |last=Noel |first=Donald L. |year=1968 |title=A Theory of the Origin of Ethnic Stratification |url=https://archive.org/details/sim_social-problems_fall-1968_16_2/page/156 |trans-title=Isang Teorya sa Pinagmulan ng Katayuang Panlipunan |journal=Social Problems |language=en |volume=16 |issue=2 |pages=157–172 |doi=10.2307/800001 |jstor=800001}}</ref> * Sa ''konstruktibismo'', ipinagpapalagay na ang mga pangkat-etniko ay resulta ng interaksyon ng mga lipunan kaya tinitingnan ito bilang isang panlipunang gawa. Kumokontra ang pananaw na ito sa ideya na likas sa tao ang etnisidad.<ref name="Bobo1996">{{Cite journal |last1=Bobo |first1=Lawrence |last2=Hutchings |first2=Vincent L. |year=1996 |title=Perceptions of Racial Group Competition: Extending Blumer's Theory of Group Position to a Multiracial Social Context |url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1996-12_61_6/page/n26 |trans-title=Mga Pananaw sa Kompetisyon ng Grupo ng Lahi: Pagpapalawak sa Teorya ni Blumer sa Posisyon ng Grupo sa Konteksto ng Lipunang may Maraming Lahi |journal=[[American Sociological Review]] |language=en |publisher=[[American Sociological Association]] |volume=61 |issue=6 |pages=951–972 |doi=10.2307/2096302 |jstor=2096302}}</ref> ** Ayon sa mga modernistang pagtingin sa pananaw, ang ideya ng etnisidad at mga mapagkukunan ng maipagmamalaking bagay para sa pangkat-etniko tulad ng [[nasyonalismo]] ay pawang mga modernong imbensiyon.<ref>{{Harv|Smith|1999|loc=pp. 4–7}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === * {{cite book |last1=Ananta |first1=Aris |last2=Arifin |first2=Evi Nurvidya |last3=Hasbullah |first3=M Sairi |last4=Handayani |first4=Nur Budi |last5=Pramono |first5=Agus |year=2015 |title=Demography of Indonesia's Ethnicity|trans-title=Demograpiya ng Etnisidad ng Indonesia|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=crKfCgAAQBAJ |publisher=[[Institute of Southeast Asian Studies]] |isbn=978-981-4519-87-8}} * {{cite book |title=Racial Formation in the United States from the 1960s to the 1980s|lang=en|trans-title=Pagbubuo ng Lahi sa Estados Unidos mila dekada 1960s hanggang 1980s|url=https://archive.org/details/racialformationi00omim |url-access=registration |last2=Winant |first2=Howard |publisher=[[Routledge]] |year=1986 |location=New York |last1=Omi |first1=Michael}} * {{Citation |last=Smith |first=Anthony D. |year=1987 |title=The Ethnic Origins of Nations |trans-title=Ang mga Etnikong Pinagmulan ng mga Bansa|lang=en|publisher=Blackwell |author-link=Anthony D. Smith}} * {{Citation |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and memories of the Nation |lang=en|trans-title=Mga mito at alaala ng Bansa|publisher=[[Oxford University Press]] |author-link=Anthony D. Smith}} == Link sa labas == {{Commons category|Ethnic groups}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Ethnicity}} * [http://escholarship.org/uc/item/32r9x0jr Ethnicity] sa EScholarship.org * [http://www.apa.org/pi/oema/index.aspx Office of Ethnic Minority Affairs] – American Psychological Association * ''[https://growup.ethz.ch/ Ethnic Power Relations (EPR) Atlas]'' * [https://www.infoplease.com/world/countries/ethnicity-and-race-by-countries Mga pangkat-etniko ng iba't-ibang bansa] {{Ethnicity}} [[Kategorya:Mga pangkat-etniko| ]] jmikcrjhpt1ksxfl2jiby2f65uxn1s3 0 125772 2212887 2085990 2026-06-22T23:54:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212887 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} [[File:Ladies_cabul1848b.jpg|thumb|upright=1.2|Mga Babae ng [[Kabul]] ([[litograpiya]] noong 1848 ni James Rattray) na pinapakita ang paglalantad sa mga lugar na zenana]] Ang '''harem''' ({{lang-ar|حريم}} ''ḥarīm'', "isang sagradong hindi mababagabag na lugar; babaeng kaanib ng mag-anak"),<ref name="wehr-cowan">{{Cite book|author=Hans Wehr, J. Milton Cowan|year=1976|title=A Dictionary of Modern Written Arabic|url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000wehr_s1n3|publisher=Spoken Language Services|edition=3rd|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofmode0000wehr_s1n3/page/171 171]–172}}</ref><ref name="WordReference">[http://www.wordreference.com/definition/harem Harem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116011609/http://www.wordreference.com/definition/harem |date=2016-11-16 }} at WordReference.com</ref> ay tumutukoy sa mga domestikong espasyo na nakalaan para sa mga kababaihan ng isang bahay ng isang mag-anak na [[Muslim]].<ref>Cartwright-Jones|title=Harem|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Women|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199764464.001.0001/acref-9780199764464-e-0126%7Curl-access=subscription}}</ref><ref name="EIMW">{{cite encyclopedia|first=Etin|last=Anwar|title=Harem|editor=Richard C. Martin|encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World|publisher=MacMillan Reference USA|year=2004}}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/harem Harem] in Merriam-Webster Dictionary</ref> Nagmula ang ''harem'' sa [[salitang Arabe]]ng ''harim'' na may ibig sabihing "bawal" o "ipinagbabawal".<ref name=NBK>{{cite-NBK|''Harem'', ''harim''}}, ''Dictionary Index'' para sa titik H, pahina 322.</ref> Maaari ring tumukoy ang ''harem'' sa mismong mga babaeng nakatira sa isang tahanang Muslim o silid ng mga babae.<ref name=Gaboy>{{cite-Gaboy|''Harem''}}</ref> Tradisyunal na inuunawa ang pribadong espasyo na ito bilang pagsasakatuparan ng mga layunin ng pagpapanatili ng kapakumbabaan, pribilehiyo, at protesksyon ng kababaihan. Maaring tumira sa isang harem ang asawang babae ng isang lalaki — o mga asawa at kerida, tulad ng mga makaharing harem ng nakaraan — ang kanilang anak na lalaki na hindi pa nagbibinata, mga anak na babaeng na di pa kasal, mga babaeng kasambahay, at ibang mga babaeng kamag-anak na di kasal. Noong unang panahon, binabantayan ng mga bating o [[Eunuchs|<u>''eunuch''</u>]] na pinapayagan sa loob. Sa tradisyunal na [[arkitektura]]ng pantirahang [[Persia|Persiyano]], ang mga silid ng mga babae ay kilala sa tawag na ''andaruni'', at sa subkontinente [[Indiya|Indiyano]] bilang ''zenana''. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Kulturang Arabe]] [[Kategorya:Kulturang Islamiko]] llpx320en0kh01xy4jokb8pwz6eeno2 0 128324 2212850 2084406 2026-06-22T19:13:25Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212850 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = ''Homo habilis'' | fossil_range = {{Fossil range|2.3|1.4}}<small>[[Pliocene]]-[[Pleistocene]]</small> | image = Homo_habilis.jpg | taxon = Homo habilis | extinct = yes | authority = [[Louis Leakey|Leakey]] et al., 1964 }} Ang '''''Homo habilis''''' (may kahulugang "taong marunong gumawa ng kung anu-anong mga bagay) ay isang [[ekstinto]]ng espesye ng genus na ''[[Homo]]'', na namuhay noong bandang 1.4 hanggang 2.3 milyong mga taon na ang nakalilipas sa simula ng panahong [[Pleistoseno]].<ref>[http://www.nytimes.com/2007/08/09/science/08cnd-fossil.html?ref=science New York Times], artikulong ''Fossils in Kenya Challenge Linear Evolution'', nalathala noong Agosto 9, 2007, na naglalahad na ang mga siyentipikong nagbigay ng petsa at sumuri sa mga ispesimen o halimbawa ng Homo habilis na may 1.44 milyong mga taong gulang at ng isang Homo erectus na may 1.55 mga milyong taong gulang, na ang kanilang natuklasan ay humahamon sa nakaugaliang pananaw na ang mga uring ito ay dumaan sa ebolusyon pagkaraan ng isa't isa. Sa halip, tila namuhay silang magkasabayan sa silangang Aprika sa loob ng kalahati ng isang milyong mga taon.</ref> Ang ''Homo habilis'' (o maaaring ''[[Homo rudolfensis|H. rudolfensis]]'') ang pinakamaagang nakikilalang species ng genus na ''Homo''. Sa anyo at [[morpolohiya (biyolohiya)|morpolohiya]] nito, ang ''H. habilis'' ay ang pinaka malayo ang pagkakatulad sa modernong tao sa lahat ng species ng genus na [[Homo]] (maaaring maliban sa ''[[H. rudolfensis]]''). Ang ''H. habilis'' ay maiksi ang taas at may hindi pantay na mahahabang mga bisig kung ihahambing sa mga modernong tao. Subalit hindi gaanong nakaungos ang mukha nito kung ihahambing sa mga [[australopithecine]] na pinaniniwalaang mga ninuno nito. Ito ay may kapasidad na pangbungo na bahagyang mas kakaunti kaysa kalahati ng sukat ng makabagong mga tao. Sa kabila ng morpolohiya ng katawan na parang sa [[bakulaw]], ang mga nalalabi ng ''H. habilis'' ay madalas na nasasamahan ng mga primitibong mga kagamitang yari sa bato (halimbawa na ang nasa [[Olduvai Gorge]], [[Tanzania]] at [[Lawa ng Turkana]], [[Kenya]]). Ang ''Homo habilis'' ay sabay na nabuhay sa ibang mga primadong tulad ng Homo na [[bipedal]] gaya ng ''[[Paranthropus boisei]]'' na ang ilan ay nabuhay sa loob ng maraming mga libong taon. Gayunpaman, dahil sa posibleng maagang paggamit ng mga kasangkapan at isang kaunting espesyalisadong [[diyeta]] ng H. habilis, ito ay nag-ebolb sa buong linya ng bagong species samantalang ang ibang species gaya ng ''[[Paranthropus boisei]]'' at mga [[Paranthropus|matipunong kamag-anak]] nito ay naglaho na sa fossil record. Ang ''Homo habilis'' ay pinaniniwalaang ang ninuno ng mas may magandang hubog ng katawan at mas sopistikadong ''[[Homo ergaster]]'' na nagpalitaw sa species na kamukha ng tao na ''[[Homo erectus]]''. Noong 2007, may bagong mga pagkakatuklas na nagmumungkahing maaaring ang parehong H. habilis at H. erectus ay sabay na umiral at maaaring ito ay magkahiwalay na angkan mula sa isang karaniwang ninuno sa halip na nagmula ang ''H. erectus'' mula sa ''H. habilis''.<ref>{{cite journal | title = Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya | author = F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey | journal = Nature | issue = 448 | pages = 688–691 |date=9 Agosto 2007 | doi = 10.1038/nature05986 | volume = 448}}</ref> Ito maaaring nagpapakita na ang anumang mga kaugnayang pang ninuno ng H. habilis sa H. erectus ay isang [[kladohenesis|kladohenetiko]] sa halip na [[anahenesis|anahenetiko]] na nangangahulugang kahit ang isang hiwalay na subgrupong populasyon ng H. habilis ay naging karaniwang ninuno ng natitirang henus, ang ibang mga subgrupo ay nanatili bilang hindi nagbagong H. habilis hanggang sa kanilang mas kalaunang ekstinksiyon.<ref>{{cite journal|title=Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-09_448_7154/page/688|author=F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey|journal=Nature|issue= 7154|pages= 688–691|date=2007-08-09|doi=10.1038/nature05986|volume=448|pmid=17687323}} "A partial maxilla assigned to H. habilis reliably demonstrates that this species survived until later than previously recognized, making an ''anagenetic'' relationship with H. erectus unlikely" (Emphasis added).</ref> ==Mga fossil== [[Image:Homo habilis-KNM ER 1813.jpg|thumb|[[KNM ER 1813]].]] Ang isang hanay ng mga fossil (OH 62) ay natuklasan nina [[Donald Johanson]] at [[Tim White (anthropologist)|Tim White]] sa Olduvai Gorge noong 1986 na kinabibilangan ng mga mahahalgang mga pangitaas at pangibabang mga biyas.<ref name=JohansonEtal1987>{{Cite journal|date=21 May 1987|author=Donald C. Johanson, Fidelis T. Masao, Gerald G. Eck, Tim D. White, Robert C. Walter, William H. Kimbel, Berhane Asfaw, Paul Manega, Prosper Ndessokia & Gen Suwa|title=New partial skeleton of ''Homo habilis'' from [[Olduvai Gorge]], Tanzania|journal=Nature|volume=327|pages=205–209|doi=10.1038/327205a0|pmid=3106831|issue=6119|postscript=<!--None-->}}</ref> > Ang isang mas matandang fossil (1963) mula sa Olduvai site na natuklasan ni N. Mbuika ay kinabiblangan ng pragmento ng mababang panga, mga ngipin at itaas na mandible na posibleng mula sa isang babae na may edad na 1.7 milyong taong gulang.<ref>[[BBC]] - ''Dawn of Man'' (2000) by Robin Mckie| ISBN 0-7894-6262-1</ref> Kung ihahambing sa mga [[australopithecine]], ang kapasidad ng utak ng ''H. habilis''' na mga 600&nbsp;cm³ ay sa aberahe 50% mas malaki kesa sa mga australopithecine ngunit malaking mas maliit kesa sa saklaw na 1350 hanggang 1450&nbsp;cm³ ng kapasidad ng mga ''[[Homo sapiens]]''. Ang [[KNM ER 1813]] ay isang relatibong kumpletong [[cranium]] na 1.9 milyong taong gulang at natuklasan sa [[Koobi Fora]], Kenya ni [[Ajit Sharma]] noong 1973. Ang [[OH 7]] na 1.75 taong gulang ay natuklasan nina Mary at Louis Leakey noong Nobyembre 4, 1960 sa Olduvai Gorge, Tanzania. Ito ay isang mababang pangat na may kumpletong mga ngipin. Natagpuan rin ang higit sa 20 pragmento ng kaliwang kamay. Ang [[OH 24]] (''Twiggy'') ay isang depormadong cranium na mga 1.8 milyong taong gulang na natuklasan noong Oktubre 1968 sa Olduvai Gorge, Tanzania. Ang bolyum ng utak ay mababa sa 600&nbsp;cm³. Ang [[KNM ER 1805]] ay isang specimen ng isang matandang ''H. habilis'' na binubuo ng 3 piraso ng cranium na 1.74 taong gulang mula sa Koobi Fora, Kenya. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{Human Evolution}} [[Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo]] [[Kategorya:Mga fossil na transisyonal]] 2a9ul9ishta27r8ie6qol6nm40a45pc 0 134254 2212747 2204720 2026-06-22T18:13:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212747 wikitext text/x-wiki ''"Para sa mga pinuno ng [[Imperyo Romano]], tignan ang [[Talaan ng mga Emperador ng Roma]].'' Ang '''Konsulado ng Roma''' ay ang pinakamataas na pwesto na inihahalala sa isang tao sa [[Republikang Romano]] at sa [[Imperyo Romano]]. Kung Konsulado ang Emperador, ang titulo rin ay itinuturing na pinakamataas na pwesto. <!-- For the early [[Roman Republic]] this article observes the Varronian chronology, first presented by [[Marcus Terentius Varro]], in which Year 1 [[Ab urbe condita|AUC]] becomes 754/753 BC (the Roman year was split over two modern years). The first year of the republic is 245 AUC, or 510/509 BC. This chronology was made official in the reign of [[Augustus]], to which the [[Fasti Capitolini]] testify. It is however four years earlier than that of the most verifiable source, [[Livy]]. Livy's date of 506/505 BC is verified by counting his terms of magistrates backward from the known eclipse of 340 BC, which, according to Varro, would have happened in 344 BC.<ref>{{cite web|title=Varronian Chronology|url=http://www.livius.org/cg-cm/chronology/varro.html#rep_f|first=Jona|last=Lendering|date=2008|publisher=Livius.Org}}</ref> The magistrates and their exact dates are not always ascertainable; the sources vary. --> [[File:Consul et lictores.jpg|thumb|left|150px|Ang konsulado at dalawang lictors.]] ==Key== ===Kulay=== * <span style="background-color:#FFFFE0">[[Consular Tribunes]]</span> * <span style="background-color:#E0FFFF">[[Decemviri]]</span> * <span style="background-color:#C1FFC1">[[Roman dictator|Dictator]] year</span> ===Paikli ng mga Titulo (Abbreviation)=== * Imp. = Imperator * suff. = consul suffectus (information for all suffect-consuls is not available, so some may not be listed) ===Letrang sumisimbulo sa mga [[Roman naming conventions|praenomina]]=== {| | valign="top" | * A. = Aulus * Ap. = Appius * C. = Gaius/Caius * Cn. = Gnaeus/Cnaeus * D. = Decimus * K. = Kaeso/Caeso | valign="top" | * L. = Lucius * M. = Marcus * M'. = Manius * Mam. = Mamercus * N. = Numerius * Opet. = Opiter | valign="top" | * P. = Publius * Post. = Postumus * Proc. = Proculus * Q. = Quintus * Ser. = Servius | valign="top" | * Sex. = Sextus * Sp. = Spurius * T. = Titus * Ti. = Tiberius * Vop. = Vopiscus |} == Ika-anim na siglo BC == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Taon ! width="48%" | Unang Konsul ! width="48%" | Ikalawang Konsul |- | 509 | [[Lucius Junius Brutus|L. Iunius Brutus]] | [[Lucius Tarquinius Collatinus|L. Tarquinius Collatinus]] | [[File:Brutus pushkin.jpg|100px]] |- | suff. | [[Spurius Lucretius Tricipitinus|Sp. Lucretius Tricipitinus]] | [[Publius Valerius Publicola|P. Valerius Poplicola]] |- | suff. | [[Marcus Horatius Pulvillus|M. Horatius Pulvillus]] | |- | 508 | [[Publius Valerius Publicola|P. Valerius Poplicola]] II | [[Titus Lucretius Tricipitinus|T. Lucretius Tricipitinus]] |- | 507 | [[Publius Valerius Publicola|P. Valerius Poplicola]] III | [[Marcus Horatius Pulvillus|M. Horatius Pulvillus]] II |- | 506 | Sp. Larcius Rufus (''or'' Flavus) | [[Titus Herminius Aquilinus|T. Herminius Aquilinus]] |- | 505 | [[Marcus Valerius Volusus|M. Valerius Volusus]] | P. Postumius Tubertus |- | 504 | [[Publius Valerius Publicola|P. Valerius Poplicola]] IV | [[Titus Lucretius Tricipitinus|T. Lucretius Tricipitinus]] II |- | 503 | [[Agrippa Menenius Lanatus (consul 503 BC)|Agrippa Menenius Lanatus]] | P. Postumius Tubertus II |- | 502 | [[Opiter Verginius Tricostus (consul 502 BC)|Opet. Verginius Tricostus]] | [[Spurius Cassius Viscellinus|Sp. Cassius Viscellinus]] |- | 501 | [[Postumus Cominius Auruncus|Post. Cominius Auruncus]] | [[Titus Lartius|T. Lartius Flavus]] (''or'' Rufus) |} == [[5th century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 500 | Ser. Sulpicius Camerinus Cornutus | [[Manius Tullius Longus|M'. Tullius Longus]] |- | 499 | [[Titus Aebutius Elva|T. Aebutius Elva]] | P. (''or'' C.) Veturius Geminus Cicurinus |- | 498 | Q. Cloelius Siculus | [[Titus Lartius|T. Lartius Flavus]] (''or'' Rufus) II |- | 497 | A. Sempronius Atratinus | M. Minucius Augurinus |- | 496 | [[Aulus Postumius Albus Regillensis|A. Postumius Albus Regillensis]] | T. Verginius Tricostus Caeliomontanus |- | 495 | [[Appius Claudius Sabinus Inregillensis|Ap. Claudius Sabinus Inregillensis]] | P. Servilius Priscus Structus |- | 494 | A. Verginius Tricostus Caeliomontanus | T. Veturius Geminus Cicurinus |- | 493 | [[Postumus Cominius Auruncus|Post. Cominius Auruncus II]] | [[Spurius Cassius Viscellinus|Sp. Cassius Viscellinus]] II |- | 492 | T. Geganius Macerinus | P. Minucius Augurinus |- | 491 | M. Minucius Augurinus II | A. Sempronius Atratinus II |- | 490 | Q. Sulpicius Camerinus Cornutus | Sp. Larcius Flavus (''or'' Rufus) II |- | 489 | C. Iulius Iullus | P. Pinarius Mamercinus Rufus |- | 488 | Sp. Nautius Rutilus | Sex. Furius (Fusus?) |- | 487 | T. Sicinius (Sabinus?) | [[Gaius Aquillius Tuscus|C. Aquillius]] (Tuscus?) |- | 486 | [[Spurius Cassius Viscellinus|Sp. Cassius Viscellinus]] III | Proc. Verginius Tricostus Rutilus |- | 485 | Ser. Cornelius Maluginensis | Q. Fabius Vibulanus |- | 484 | L. Aemilius Mamercus | K. Fabius Vibulanus |- | 483 | M. Fabius Vibulanus | L. Valerius Potitus |- | 482 | Q. Fabius Vibulanus II | [[Gaius Iulius Iullus|C. Iulius Iullus]] |- | 481 | K. Fabius Vibulanus II | Sp. Furius Medullinus Fusus |- | 480 | M. Fabius Vibulanus II | Cn. Manlius Cincinnatus |- | 479 | K. Fabius Vibulanus III | T. Verginius Tricostus Rutilus |- | 478 | L. Aemilius Mamercus II | [[Gaius Servilius Ahala|C. Servilius Structus Ahala]] |- | suff. | | [[Opiter Verginius Tricostus Esquilinus (consul 478 BC)|Opet. Verginius Tricostus Esquilinus]] |- | 477 | C. Horatius Pulvillus | T. Menenius Lanatus |- | 476 | A. Verginius Tricostus Rutilus | Sp. Servilius Structus |- | 475 | P. Valerius Poplicola | [[Gaius Nautius Rutilus|C. Nautius Rutilus]] |- | 474 | L. Furius Medullinus | A. Manlius Vulso |- | 473 | L. Aemilius Mamercus III | Vop. Iulius Iullus |- | 472 | L. Pinarius Mamercinus Rufus | P. Furius Medullinus Fusus |- | 471 | [[Appius Claudius Sabinus Inregillensis|Ap. Claudius Sabinus Inregillensis]]<ref>{{cite book|author=Titus Livius|title=History of Rome|year=1856|url=https://archive.org/details/dli.granth.92228|chapter=Book II.58-60}} Also, {{cite encyclopedia|title=Claudius|url=http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0775.html|encyclopedia=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|volume=1|publisher=Little, Brown & Company, The Ancient Library|date=2005|origyear=1867|location=Boston, Internet}} </ref> | T. Quinctius Capitolinus Barbatus |- | 470 | L. Valerius Potitus II | Ti. Aemilius Mamercus |- | 469 | T. Numicius Priscus | A. Verginius Caeliomontanus |- | 468 | T. Quinctius Capitolinus Barbatus II | Q. Servilius Structus Priscus |- | 467 | Ti. Aemilius Mamercus II | [[Quintus Fabius Vibulanus (467 BC)|Q. Fabius Vibulanus]] |- | 466 | Q. Servilius (Structus) Priscus II | [[Spurius Postumius Albus Regillensis (consul 466 BC)|Sp. Postumius Albinus Regillensis]] |- | 465 | [[Quintus Fabius Vibulanus (467 BC)|Q. Fabius Vibulanus]] II | T. Quinctius Capitolinus Barbatus III |- | 464 | [[Aulus Postumius Albus Regillensis (consul 464 BC)|A. Postumius Albinus Regillensis]] | Sp. Furius Medullinus Fusus |- | 463 | P. Servilius Priscus | L. Aebutius Helva |- | 462 | L. Lucretius Tricipitinus | T. Veturius Geminus Cicurinus |- | 461 | P. Volumnius Amintinus Gallus | Ser. (''or'' P.) Sulpicius Camerinus Cornutus |- | 460 | P. Valerius Poplicola II | C. Claudius Inregillensis Sabinus |- | suff. | [[Lucius Quinctius Cincinnatus|L. Quinctius Cincinnatus]] | |- | 459 | [[Quintus Fabius Vibulanus (467 BC)|Q. Fabius Vibulanus]] III | L. Cornelius Maluginensis Uritinus |- | 458 | [[Gaius Nautius Rutilus|C. Nautius Rutilus]] II | Carve(tus?) |- | suff. | | [[Lucius Minucius Esquilinus Augurinus|L. Minucius Esquilinus Augurinus]] |- | 457 | C. Horatius Pulvillus II | Q. Minucius Esquilinus Augurinus |- | | '''''or:''''' [[Lucius Quinctius Cincinnatus|L. Quinctius Cincinnatus]] II | '''''or:''''' M. Fabius Vibulanus |- | 456 | M. Valerius Maximus Lactuca | Sp. Verginius Tricostus Caeliomontanus |- | 455 | T. Romilius Rocus Vaticanus | C. Veturius Cicurinus |- | 454 | Sp. Tarpeius Montanus Capitolinus | A. Aternius Varus Fontinalis |- | 453 | Sex. Quinctilius | P. Curiatius Fistus Trigeminus |- | suff. | Sp. Furius Medullinus Fusus II | |- | 452 | T. Menenius Lanatus | P. Sestius Capitolinus Vaticanus |- | 451 | Ap. Claudius Crassinus Inregillensis Sabinus | T. Genucius Augurinus |-bgcolor="#E0FFFF" | | '''Decemviri''' | |-bgcolor="#E0FFFF" | | Ap. Claudius Crassinus Inregillensis Sabinus | A. Manlius Vulso |-bgcolor="#E0FFFF" | | T. Genucius Augurinus | Ser. ''or'' P. Sulpicius Camerinus Cornutus |-bgcolor="#E0FFFF" | | T. ''or'' Sp. ''or'' L. Veturius Crassus Cicurinus | P. Curiatius Fistus Trigeminus |-bgcolor="#E0FFFF" | | P. Sestius Capito Vaticanus | T. Romilius Rocus Vaticanus |-bgcolor="#E0FFFF" | | [[Gaius Iulius Iullus|C. Iulius Iullus]] | [[Spurius Postumius Albus Regillensis (consul 466 BC)|Sp. Postumius Albus Regillensis]] |-bgcolor="#E0FFFF" | 450 | '''Decemviri''' | |-bgcolor="#E0FFFF" | | Ap. Claudius Crassinus Inregillensis Sabinus II | Q. Poetelius Libo Visolus |-bgcolor="#E0FFFF" | | M. Cornelius Maluginensis | T. Antonius Merenda |-bgcolor="#E0FFFF" | | M. Sergius Esquilinus | K. Duillius Longus |-bgcolor="#E0FFFF" | | L. Minucius Esquilinus Augurinus | Sp. Oppius Cornicen |-bgcolor="#E0FFFF" | | Q. Fabius Vibulanus | M'. Rabuleius |-bgcolor="#E0FFFF" | 449 | '''Decemviri''' | |-bgcolor="#E0FFFF" | | Ap. Claudius Crassinus Inregillensis Sabinus III | Q. Poetelius Libo Visolus II |-bgcolor="#E0FFFF" | | M. Cornelius Maluginensis II | T. Antonius Merenda II |-bgcolor="#E0FFFF" | | M. Sergius Esquilinus II | K. Duillius Longus II |-bgcolor="#E0FFFF" | | L. Minucius Esquilinus Augurinus II | Sp. Oppius Cornicen II |-bgcolor="#E0FFFF" | | Q. Fabius Vibulanus II | M'. Rabuleius II |- | | [[Lucius Valerius Potitus|L. Valerius Potitus]] | [[Marcus Horatius Barbatus|M. Horatius (Tu?)rrinus Barbatus]] |- | 448 | Lars (''or'' Sp.) Herminius Coritinesanus | T. Verginius Tricostus Caeliomontanus |- | 447 | M. Geganius Macerinus | C. Iulius Iullus |- | 446 | T. Quinctius Capitolinus Barbatus IV | Agrippa Furius Fusus |- | 445 | M. Genucius Augurinus | C. (''or'' Agrippa) Curtius Philo |-bgcolor="#FFFFE0" | 444 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Sempronius Atratinus | T. Cloelius Siculus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Atilius Luscus | |- | | L. Papirius Mugillanus | L. Sempronius Atratinus |- | 443 | M. Geganius Macerinus II | T. Quinctius Capitolinus Barbatus V |- | 442 | M. Fabius Vibulanus | Post. Aebutius Helva Cornicen |- | 441 | C. Furius Pacilus Fusus | M. (''or'' M'.) Papirius Crassus |- | 440 | Proc. Geganius Macerinus | L. Menenius Lanatus ''or:'' T. Menenius Lanatus II |- | 439 | Agrippa Menenius Lanatus | T. Quinctius Capitolinus Barbatus VI |-bgcolor="#FFFFE0" | 438 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Mam. Aemilius Macerinus | L. Iulius Iullus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Cincinnatus | |- | 437 | M. Geganius Macerinus III | L. Sergius Fidenas |- | suff. | M. Valerius Lactuca Maximus | |- | 436 | L. Papirius Crassus | M. Cornelius Maluginensis |- | 435 | C. Iulius Iullus II | L. (''or'' Proc.) Verginius Tricostus |- | 434 | C. Iulius Iullus III | L. (''or'' Proc.) Verginius Tricostus II |- | | '''''or:''''' M. Manlius Capitolinus | '''''or:''''' Q. Sulpicius Camerinus Praetextatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Cossus | Q. Sulpicius Camerinus Praetextatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Manlius Capitolinus | |-bgcolor="#FFFFE0" | 433 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Fabius Vibulanus | L. Sergius Fidenas |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Folius Flaccinator | |-bgcolor="#FFFFE0" | 432 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Pinarius Mamercus | Sp. Postumius Albinus Regillensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus | |- | 431 | T. Quinctius Pennus Cincinnatus | C. (''or'' Cn.) Iulius Mento |- | 430 | C. (''or'' L.) Papirius Crassus (II?) | L. Iulius Iullus |- | 429 | Hostus Lucretius Tricipitinus | L. Sergius Fidenas II |- | 428 | A. Cornelius Cossus | T. Quinctius Pennus Cincinnatus II |- | | '''''or:''''' L. Quinctius Cincinnatus | '''''or:''''' A. Sempronius Atratinus |- | 427 | [[Ahala|C. Servilius Ahala]] | L. Papirius Mugillanus |-bgcolor="#FFFFE0" | 426 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | T. Quinctius Pennus Cincinnatus | M. Postumius Albinus Regillensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Furius Pacilus Fusus | A. Cornelius Cossus |-bgcolor="#FFFFE0" | 425 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Sempronius Atratinus | L. Furius Medullinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Cincinnatus II | L. Horatius Barbatus |-bgcolor="#FFFFE0" | 424 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ap. Claudius Crassus | L. Sergius Fidenas II |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Nautius Rutilus | Sex. Iulius Iullus |- | 423 | C. Sempronius Atratinus | Q. Fabius Vibulanus Ambustus |-bgcolor="#FFFFE0" | 422 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Manlius Capitolinus | L. Papirius Mugillanus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Antonius Merenda | |- | 421 | N. (''or'' Cn.) Fabius Vibulanus | T. Quinctius Capitolinus Barbatus |-bgcolor="#FFFFE0" | 420 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Cincinnatus III <br /> ''or:'' T. Quinctius Pennus Cincinnatus II | M. Manlius Vulso |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus III | A. Sempronius Atratinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 419 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Agrippa Menenius Lanatus | Sp. Nautius Rutilus |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Lucretius Tricipitinus | C. Servilius Axilla |-bgcolor="#FFFFE0" | 418 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Sergius Fidenas III | C. Servilius Axilla II |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Papirius Mugillanus | |-bgcolor="#FFFFE0" | 417 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Lucretius Tricipitinus II | Agrippa Menenius Lanatus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Rutilius Crassus ''or:'' Sp. Veturius Crassus Cicurinus | C. Servilius Axilla III |-bgcolor="#FFFFE0" | 416 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Sempronius Atratinus III | Q. Fabius Vibulanus Ambustus |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Papirius Mugillanus II | Sp. Nautius Rutilus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 415 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Cossus | N. Fabius Vibulanus |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Valerius Potitus Volusus | Q. Quinctius Cincinnatus |-bgcolor="#FFFFE0" | 414 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Cn. Cornelius Cossus | Q. Fabius Vibulanus Ambustus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus | P. Postumius Albinus Regillensis |- | 413 | A. Cornelius Cossus | L. Furius Medullinus |- | 412 | Q. Fabius Vibulanus Ambustus | C. Furius Pacilus |- | 411 | M. Papirius Mugillanus (''or'' Atratinus?) | Sp. Nautius Rutilus |- | 410 | M'. Aemilius Mamercinus | C. Valerius Potitus Volusus |- | 409 | Cn. Cornelius Cossus | L. Furius Medullinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 408 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Iulius Iullus | [[Ahala|C. Servilius Ahala]] |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Cossus | |-bgcolor="#FFFFE0" | 407 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus | N. Fabius Vibulanus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Valerius Potitus Volusus II | [[Ahala|C. Servilius Ahala]] II |-bgcolor="#FFFFE0" | 406 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Rutilus Cossus | N. Fabius Ambustus'' |-bgcolor="#FFFFE0" | | Cn. Cornelius Cossus | L. Valerius Potitus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 405 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | T. Quinctius Capitolinus Barbatus | A. Manlius Vulso Capitolinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Quinctius Cincinnatus II | L. Furius Medullinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Iulius Iullus II | M'. Aemilius Mamercinus |-bgcolor="#FFFFE0" | 404 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Valerius Potitus Volusus III | Cn. Cornelius Cossus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | M'. Sergius Fidenas | K. Fabius Ambustus |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Maluginensis | Sp. Nautius Rutilus III |-bgcolor="#FFFFE0" | 403 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | M'. Aemilius Mamercinus II | M. Quinctilius Varus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus III | L. Iulius Iullus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ap. Claudius Crassus Inregillensis | M. Furius Fusus |-bgcolor="#FFFFE0" | 402 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Ahala|C. Servilius Ahala]] III | Q. Sulpicius Camerinus Cornutus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Servilius Fidenas | A. Manlius Vulso Capitolinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Verginius Tricostus Esquilinus | M'. Sergius Fidenas II |-bgcolor="#FFFFE0" | 401 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus IV | Cn. Cornelius Cossus III |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] | K. Fabius Ambustus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | M'. Aemilius Mamercinus III | L. Iulius Iullus |} == [[4th century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 400 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Licinius Calvus Esquilinus | P. Maelius Capitolinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Manlius Vulso | Sp. Furius Medullinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Titinius Pansa Saccus | L. Publilius Philo Vulscus |-bgcolor="#FFFFE0" | 399 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Cn. Genucius Augurinus | C. Duillius Longus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Atilius Priscus | M. Veturius Crassus Cicurinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Pomponius Rufus | Volero Publilius Philo |-bgcolor="#FFFFE0" | 398 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus V | L. Furius Medullinus III |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Valerius Lactucinus Maximus | Q. Servilius Fidenas II |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] II | Q. Sulpicius Camerinus Cornutus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 397 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Iulius Iullus II | [[Aulus Postumius Albinus Regillensis|A. Postumius Albinus Regillensis]] |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus IV | P. Cornelius Maluginensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Sergius Fidenas | A. Manlius Vulso Capitolinus III |-bgcolor="#FFFFE0" | 396 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Titinius Pansa Saccus II | Q. Manlius Vulso Capitolinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Licinius Calvus Esquilinus II | Cn. Genucius Augurinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Maelius Capitolinus II | L. Atilius Priscus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 395 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Cossus | L. Furius Medullinus V |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Scipio | Q. Servilius Fidenas III |-bgcolor="#FFFFE0" | | K. Fabius Ambustus III | M. Valerius Lactucinus Maximus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 394 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] III | L. Valerius Potitus Poplicola |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus VI | [[Spurius Postumius Albinus Regillensis|Sp. Postumius Albinus Regillensis]] |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Aemilius Mamercinus | P. Cornelius Scipio II |- | 393 | L. Valerius Potitus Poplicola | Ser. Cornelius Maluginensis |- | suff. | L. Lucretius Tricipitinus Flavus | Ser. Sulpicius Camerinus |- | 392 | L. Valerius Potitus Poplicola II | [[Marcus Manlius|M. Manlius Capitolinus]] |-bgcolor="#FFFFE0" | 391 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Lucretius Tricipitinus Flavus | L. Furius Medullinus VII |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Sulpicius Camerinus | Agrippa Furius Fusus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Aemilius Mamercinus | C. Aemilius Mamercinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 390 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Fabius Ambustus | Q. Sulpicius Longus |-bgcolor="#FFFFE0" | | K. Fabius Ambustus IV | Q. Servilius Fidenas IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | N. Fabius Ambustus II | P. Cornelius Maluginensis IV |-bgcolor="#FFFFE0" | 389 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus Poplicola II | [[Aulus Manlius Capitolinus|A. Manlius Capitolinus]] |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Verginius Tricostus Esquilinus (II?) | L. Aemilius Mamercinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius | L. Postumius Albinus Regillensis |-bgcolor="#FFFFE0" | 388 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | T. Quinctius Cincinnatus Capitolinus | Q. Servilius Fidenas V |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Iulius Iullus | L. Aquillius Corvus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Lucretius Tricipitinus Flavus II | Ser. Sulpicius Rufus |-bgcolor="#FFFFE0" | 387 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Papirius Cursor | Cn. Sergius Fidenas Coxo |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Aemilius Mamercinus III | Licinus Menenius Lanatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus Poplicola III | |-bgcolor="#FFFFE0" | 386 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] IV | Ser. Cornelius Maluginensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Servilius Fidenas VI | L. Quinctius Cincinnatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Horatius Pulvillus | P. Valerius Potitus Poplicola |-bgcolor="#FFFFE0" | 385 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Aulus Manlius Capitolinus|A. Manlius Capitolinus]] II | P. Cornelius |-bgcolor="#FFFFE0" | | T. Quinctius (Cincinnatus?) Capitolinus II | L. Papirius Cursor II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Capitolinus | Cn. Sergius Fidenas Coxo II |-bgcolor="#FFFFE0" | 384 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis II | P. Valerius Potitus Poplicola II |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] V | Ser. Sulpicius Rufus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Papirius Crassus | T. Quinctius Cincinnatus Capitolinus III |-bgcolor="#FFFFE0" | 383 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus Poplicola IV | [[Aulus Manlius Capitolinus|A. Manlius Capitolinus]] IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Sulpicius Rufus III | L. Lucretius Tricipitinus Flavus III |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Aemilius Mamercinus IV | M. Trebonius |-bgcolor="#FFFFE0" | 382 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Papirius Crassus | L. Papirius Mugillanus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis III | Q. Servilius Fidenas |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Sulpicius Camerinus | L. Aemilius Mamercinus V |-bgcolor="#FFFFE0" | 381 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] VI | A. Postumius Albinus Regillensis II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Postumius Albinus Regillensis II | L. Furius Medullinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Lucretius Tricipitinus Flavus IV | M. Fabius Ambustus |-bgcolor="#FFFFE0" | 380 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus Poplicola V | P. Valerius Potitus Poplicola III |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis IV | Licinus Menenius Lanatus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Sulpicius Peticus | L. Aemilius Mamercinus VI |-bgcolor="#FFFFE0" | | Cn. Sergius Fidenas Coxo III | Ti. Papirius Crassus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Papirius Mugillanus II | |-bgcolor="#FFFFE0" | 379 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Manlius Capitolinus | Cn. Manlius Vulso |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Iulius Iullus II | C. Sextilius |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Lucius Albinius|M. Albinius]] | L. Antistius |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Trebonius | C. Erenucius? |-bgcolor="#FFFFE0" | 378 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Furius Medullinus | Q. Servillius Fidenas II |-bgcolor="#FFFFE0" | | Licinus Menenius Lanatus III | P. Cloelius Siculus |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Horatius Pulvillus | L. Geganius Macerinus |-bgcolor="#FFFFE0" | 377 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Aemilius Mamercinus | P. Valerius Potitus Poplicola IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Veturius Crassus Cicurinus | Ser. Sulpicius Rufus IV ''or:'' Ser. Sulpicius Praetextatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Cincinnatus III | C. Quinctius Cincinnatus |-bgcolor="#FFFFE0" | 376 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Papirius Mugillanus III | Licinus Menenius Lanatus IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis V | Ser. Sulpicius Praetextatus II |- | 375 <br />– <br />371 | colspan="4"| ''vacatio'' |-bgcolor="#FFFFE0" | 370 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Aulus Manlius Capitolinus|A. Manlius Capitolinus]] V | L. Furius Medullinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Sulpicius Praetextatus III | Ser. Cornelius Maluginensis VI |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Valerius Potitus Volusus | P. Valerius Potitus Poplicola V |-bgcolor="#FFFFE0" | 369 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Servilius Fidenas III | C. Veturius Crassus Cicurinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Cornelius Cossus | M. Cornelius Maluginensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Quinctius Cincinnatus | M. Fabius Ambustus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 368 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis VII | Ser. Sulpicius Praetextatus IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Servilius Structus | T. Quinctius Cincinnatus Capitolinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Papirius Crassus | L. Veturius Crassus Cicurinus |-bgcolor="#FFFFE0" | 367 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Cornelius Cossus II | M. Cornelius Maluginensis II |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Geganius Macerinus | P. Manlius Capitolinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Veturius Crassus Cicurinus II | P. Valerius Potitus Poplicola VI |- | 366 | L. Aemilius Mamercinus | L. Sextius Sextinus Lateranus (first Plebeian) |- | 365 | L. Genucius Aventinensis | [[Quintus Servilius Ahala|Q. Servilius Ahala]] |- | 364 | C. Sulpicius Peticus | C. Licinius Calvus |- | 363 | Cn. Genucius Aventinensis | L. Aemilius Mamercinus II |- | 362 | [[Quintus Servilius Ahala|Q. Servilius Ahala]] II | L. Genucius Aventinensis II |- | 361 | [[Gaius Licinius Stolo|C. Licinius Stolo]] | C. Sulpicius Peticus II |- | 360 | [[Marcus Fabius Ambustus (consul 360 BC)|M. Fabius Ambustus]] | C. Poetelius Libo Visolus |- | 359 | [[Marcus Popillius Laenas|M. Popillius Laenas]] | Cn. Manlius Capitolinus Imperiosus |- | 358 | [[Gaius Fabius Ambustus|C. Fabius Ambustus]] | C. Plautius Proculus |- | 357 | [[Gaius Marcius Rutilus|C. Marcius Rutilus]] | Cn. Manlius Capitolinus Imperiosus II |- | 356 | [[Marcus Fabius Ambustus (consul 360 BC)|M. Fabius Ambustus II]] | [[Marcus Popillius Laenas|M. Popillius Laenas]] II |- | 355 | C. Sulpicius Peticus III | M. Valerius Poplicola |- | 354 | [[Marcus Fabius Ambustus (consul 360 BC)|M. Fabius Ambustus III]] | T. Quinctius Pennus Capitolinus Crispinus |- | | | ? M. Popillius Laenas (III?) |- | 353 | C. Sulpicius Peticus IV | M. Valerius Poplicola II |- | 352 | P. Valerius Poplicola | [[Gaius Marcius Rutilus|C. Marcius Rutilus]] II |- | 351 | C. Sulpicius Peticus V | T. Quinctius Pennus Capitolinus Crispinus II |- | 350 | [[Marcus Popillius Laenas|M. Popillius Laenas]] III (IV?) | L. Cornelius Scipio |- | 349 | L. Furius Camillus | Ap. Claudius Crassus Inregillensis |- | | ? M. Aemilius | ? T. Quinctius |- | 348 | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Corvus]] | [[Marcus Popillius Laenas|M. Popillius Laenas]] IV (V?) |- | 347 | C. Plautius Venno (''oder'' Venox) | [[Titus Manlius Torquatus (347 BC)|T. Manlius Imperiosus Torquatus]] |- | 346 | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Corvus]] II | C. Poetelius Libo Visolus II |- | 345 | M. Fabius Dorsuo | Ser. Sulpicius Camerinus Rufus |- | 344 | [[Gaius Marcius Rutilus|C. Marcius Rutilus]] III | [[Titus Manlius Torquatus (347 BC)|T. Manlius Imperiosus Torquatus]] II |- | 343 | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Corvus]] III | A. Cornelius Cossus Arvina |- | 342 | [[Quintus Servilius Ahala|Q. Servilius Ahala]] III | [[Gaius Marcius Rutilus|C. Marcius Rutilus]] IV |- | 341 | C. Plautius Venno (''or'' Venox) II | L. Aemilius Mamercinus Privernas |- | 340 | [[Titus Manlius Torquatus (347 BC)|T. Manlius Imperiosus Torquatus]] III | [[Publius Decius Mus (340 BC)|P. Decius Mus]] |- | 339 | Ti. Aemilius Mamercinus | Q. Publilius Philo |- | 338 | L. Furius Camillus | [[Gaius Maenius|C. Maenius]] |- | 337 | C. Sulpicius Longus | P. Aelius Paetus |- | 336 | L. Papirius Crassus | K. Duillius |- | 335 | M. Atilius Regulus Calenus | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Corvus]] IV |- | 334 | [[Spurius Postumius Albinus|Sp. Postumius Albinus Caudinus]] | [[Titus Veturius Calvinus|T. Veturius Calvinus]] |-bgcolor="#C1FFC1" | 333 | ''Dictator:'' [[Publius Cornelius Rufinus|P. Cornelius Rufinus]] | |- | 332 | Cn. Domitius Calvinus | A. Cornelius Cossus Arvina II |- | 331 | C. Valerius Potitus | M. Claudius Marcellus |- | 330 | L. Papirius Crassus II | L. Plautius Venno (''or'' Venox) |- | 329 | L. Aemilius Mamercinus Privernas II | C. Plautius Decianus |- | 328 | P. Plautius Proculus | P. Cornelius Scapula |- | | '''''or:''''' C. Plautius Decianus II | '''''or:''''' P. Cornelius Scipio Barbatus |- | 327 | L. Cornelius Lentulus | Q. Publilius Philo II |- | 326 | C. Poetelius Libo Visolus III | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] |- | 325 | L. Furius Camillus II | D. Iunius Brutus Scaeva |-bgcolor="#C1FFC1" | 324 | ''Dictator:'' [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] | |- | 323 | C. Sulpicius Longus II | Q. Aulius Cerretanus |- | 322 | [[Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] | L. Fulvius Curvus |- | 321 | [[Titus Veturius Calvinus|T. Veturius Calvinus]] II | [[Spurius Postumius Albinus|Sp. Postumius Albinus Caudinus]] II |- | 320 | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] II | Q. Publilius Philo III |- | 319 | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] III | Q. Aulius Cerretanus II |- | 318 | M. Folius Flaccinator | L. Plautius Venno (''or'' Venox) |- | 317 | [[Gaius Iunius Bubulcus Brutus|C. Iunius Bubulcus Brutus]] | [[Quintus Aemilius Barbula|Q. Aemilius Barbula]] |- | 316 | Sp. Nautius Rutilus | M. Popillius Laenas |- | 315 | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] IV | Q. Publilius Philo IV |- | 314 | M. Poetelius Libo | C. Sulpicius Longus III |- | 313 | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] V | C. Iunius Bubulcus Brutus II |- | 312 | M. Valerius Maximus Corvus | [[Publius Decius Mus (312 BC)|P. Decius Mus]] |- | 311 | C. Iunius Bubulcus Brutus III | [[Quintus Aemilius Barbula|Q. Aemilius Barbula II]] |- | 310 | [[Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] II | [[Gaius Marcius Rutilus Censorinus|C. Marcius Rutilus Censorinus]] |-bgcolor="#C1FFC1" | 309 | ''Dictator:'' |L. Papirius Cursor | |- | 308 | [[Publius Decius Mus (312 BC)|P. Decius Mus]] II | [[Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] III |- | 307 | [[Appius Claudius Caecus|Ap. Claudius Caecus]] | [[Lucius Volumnius Flamma Violens|L. Volumnius Flamma Violens]] |- | 306 | Q. Marcius Tremulus | P. Cornelius Arvina |- | 305 | [[Lucius Postumius Megellus|L. Postumius Megellus]] | Ti. Minucius Augurinus |- | suff. | | M. Fulvius Curvus Paetinus |- | 304 | P. Sempronius Sophus | P. Sulpicius Saverrio |- | 303 | Ser. Cornelius Lentulus | L. Genucius Aventinensis |- | 302 | M. Livius Denter | M. Aemilius Paullus |-bgcolor="#C1FFC1" | 301 | ''Dictator:'' [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Maximus Corvus]] | |} == [[3rd century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 300 | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Maximus Corvus]] V | Q. Appuleius Pansa |- | 299 | M. Fulvius Paetinus | [[Titus Manlius Torquatus (consul 299 BC)|T. Manlius Torquatus]] |- | suff. | | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Maximus Corvus]] VI |- | 298 | [[Lucius Cornelius Scipio Barbatus|L. Cornelius Scipio Barbatus]] | Cn. Fulvius Maximus Centumalus |- | 297 | [[Quintus Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] IV | [[Publius Decius Mus (312 BC)|P. Decius Mus]] III |- | 296 | [[Lucius Volumnius Flamma Violens|L. Volumnius Flamma Violens]] II | [[Appius Claudius Caecus|Ap. Claudius Caecus]] II |- | 295 | [[Quintus Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] V | [[Publius Decius Mus (312 BC)|P. Decius Mus]] IV |- | 294 | [[Lucius Postumius Megellus|L. Postumius Megellus]] II | [[Marcus Atilius Regulus (consul 294 BC)|M. Atilius Regulus]] |- | 293 | L. Papirius Cursor | [[Spurius Carvilius Ruga#Spurius Carvilius Maximus|Sp. Carvilius Maximus]] |- | 292 | [[Quintus Fabius Maximus Gurges (consul 292 BC)|Q. Fabius Maximus Gurges]] | D. Iunius Brutus Scaeva |- | 291 | L. [[Lucius Postumius Megellus|Postumius Megellus]] III | C. Iunius Bubulcus Brutus |- | 290 | P. Cornelius Rufinus | [[Manius Curius Dentatus|M'. Curius Dentatus]] |- | 289 | M. Valerius Maximus Corvus II | Q. Caedicius Noctua |- | 288 | Q. Marcius Tremulus II | P. Cornelius Arvina II |- | 287 | M. Claudius Marcellus | C. Nautius Rutilus |- | 286 | M. Valerius Maximus (Corvus III ''or'' Potitus?) | C. Aelius Paetus |- | 285 | C. Claudius Canina | M. Aemilius Lepidus |- | 284 | C. Servilius Tucca | [[Lucius Caecilius Metellus Denter|L. Caecilius Metellus Denter]] |- | suff. | | [[Curius Dentatus|M'. Curius Dentatus]] (II ?) |- | 283 | [[Publius Cornelius Dolabella (consul 283 BC)|P. Cornelius Dolabella]] | Cn. Domitius Calvinus Maximus |- | 282 | [[Gaius Fabricius Luscinus|C. Fabricius Luscinus]] | [[Quintus Aemilius Papus|Q. Aemilius Papus]] |- | 281 | [[Lucius Aemilius Barbula|L. Aemilius Barbula]] | Q. Marcius Philippus |- | 280 | [[Publius Valerius Laevinus|P. Valerius Laevinus]] | [[Tiberius Coruncanius|Ti. Coruncanius]] |- | 279 | P. Sulpicius Saverrio | [[Publius Decius Mus (279 BC)|P. Decius Mus]] |- | 278 | [[Gaius Fabricius Luscinus|C. Fabricius Luscinus]] II | [[Quintus Aemilius Papus|Q. Aemilius Papus]] II |- | 277 | P. Cornelius Rufinus II | C. Iunius Bubulcus Brutus II |- | 276 | [[Quintus Fabius Maximus Gurges (consul 292 BC)|Q. Fabius Maximus Gurges]] II | C. Genucius Clepsina |- | 275 | [[Curius Dentatus|M'. Curius Dentatus]] II | L. Cornelius Lentulus Caudinus |- | 274 | [[Curius Dentatus|M'. Curius Dentatus]] III | Ser. Cornelius Merenda |- | 273 | C. Fabius Licinus | C. Claudius Canina II |- | 272 | L. Papirius Cursor II | [[Spurius Carvilius Ruga#Spurius Carvilius Maximus|Sp. Carvilius Maximus]] II |- | 271 | K. Quinctius Claudus | L. Genucius Clepsina |- | 270 | C. Genucius Clepsina II | Cn. Cornelius Blasio |- | 269 | Q. Ogulnius Gallus | C. Fabius Pictor |- | 268 | P. Sempronius Sophus | Ap. Claudius Russus |- | 267 | [[Marcus Atilius Regulus|M. Atilius Regulus]] | [[Lucius Julius Libo|L. Iulius Libo]] |- | 266 | D. Iunius Pera | N. Fabius Pictor |- | 265 | [[Quintus Fabius Maximus Gurges (consul 265 BC)|Q. Fabius Maximus Gurges]] | L. Mamilius Vitulus |- | 264 | [[Appius Claudius Caudex|Ap. Claudius Caudex]] | [[Marcus Fulvius Flaccus (consul 264 BC)|M. Fulvius Flaccus]] |- | 263 | [[Manius Valerius Maximus Corvinus Messalla|M'. Valerius Maximus Mesalla]] | M'. Otacilius Crassus |- | 262 | [[Lucius Postumius Megellus|L. Postumius Megellus]] | Q. Mamilius Vitulus |- | 261 | [[Lucius Valerius Flaccus (consul 261 BC)|L. Valerius Flaccus]] | T. Otacilius Crassus |- | 260 | [[Gnaeus Cornelius Scipio Asina|Cn. Cornelius Scipio Asina]] | [[Gaius Duilius|C. Duilius]] |- | 259 | [[Lucius Cornelius Scipio (consul 259 BC)|L. Cornelius Scipio]] | [[Gaius Aquillius Florus|C. Aquillius Florus]] |- | 258 | [[Aulus Atilius Calatinus|A. Atilius Calatinus]] | [[Gaius Sulpicius Paterculus|C. Sulpicius Paterculus]] |- | 257 | [[Gaius Atilius Regulus (consul 257 BC)|C. Atilius Regulus]] | Cn. Cornelius Blasio II |- | 256 | [[Lucius Manlius Vulso Longus|L. Manlius Vulso Longus]] | Q. Caedicius |- | suff. | | [[Marcus Atilius Regulus|M. Atilius Regulus]] II |- | 255 | Ser. Fulvius Paetinus Nobilior | M. Aemilius Paullus |- | 254 | [[Gnaeus Cornelius Scipio Asina|Cn. Cornelius Scipio Asina]] II | [[Aulus Atilius Calatinus|A. Atilius Calatinus]] II |- | 253 | Cn. Servilius Caepio | C. Sempronius Blaesus |- | 252 | C. Aurelius Cotta | P. Servilius Geminus |- | 251 | [[Lucius Caecilius Metellus (died 221 BC)|L. Caecilius Metellus]] | C. Furius Pacilus |- | 250 | [[Gaius Atilius Regulus (consul 257 BC)|C. Atilius Regulus]] II | [[Lucius Manlius Vulso Longus|L. Manlius Vulso Longus]] II |- | 249 | [[Publius Claudius Pulcher|P. Claudius Pulcher]] | L. Iunius Pullus |- | 248 | C. Aurelius Cotta II | P. Servilius Geminus II |- | 247 | [[Lucius Caecilius Metellus (died 221 BC)|L. Caecilius Metellus]] II | N. Fabius Buteo |- | 246 | M'. Otacilius Crassus II | M. Fabius Licinus |- | 245 | [[Marcus Fabius Buteo|M. Fabius Buteo]] | C. Atilius Bulbus |- | 244 | A. Manlius Torquatus Atticus | C. Sempronius Blaesus II |- | 243 | C. Fundanius Fundulus | C. Sulpicius Galus |- | 242 | [[Gaius Lutatius Catulus|C. Lutatius Catulus]] | [[Aulus Postumius Albinus (consul 242 BC)|A. Postumius Albinus]] |- | 241 | A. Manlius Torquatus Atticus II | Q. Lutatius Cerco |- | 240 | [[Gaius Claudius Centho|C. Claudius Centho]] | M. Sempronius Tuditanus |- | 239 | C. Mamilius Turrinus | Q. Valerius Falto |- | 238 | [[Tiberius Sempronius Gracchus (consul 238 BC)|Ti. Sempronius Gracchus]] | P. Valerius Falto |- | 237 | L. Cornelius Lentulus Caudinus | [[Quintus Fulvius Flaccus|Q. Fulvius Flaccus]] |- | 236 | P. Cornelius Lentulus Caudinus | C. Licinius Varus |- | 235 | [[Titus Manlius Torquatus (235 BC)|T. Manlius Torquatus]] | C. Atilius Bulbus II |- | 234 | [[Lucius Postumius Albinus (consul 234 and 229 BC)|L. Postumius Albinus]] | [[Spurius Carvilius Ruga#Spurius Carvilius Maximus Ruga|Sp. Carvilius Maximus Ruga]] |- | 233 | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] | [[Manius Pomponius Matho|M'. Pomponius Matho]] |- | 232 | [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 232 BC)|M. Aemilius Lepidus]] | M. Publicius Malleolus |- | 231 | [[Marcus Pomponius Matho|M. Pomponius Matho]] | [[Gaius Papirius Maso|C. Papirius Maso]] |- | 230 | [[Marcus Aemilius Barbula|M. Aemilius Barbula]] | [[Marcus Junius Pera|M. Iunius Pera]] |- | 229 | [[Lucius Postumius Albinus (consul 234 and 229 BC)|L. Postumius Albinus]] II | Cn. Fulvius Centumalus |- | 228 | Sp. Carvilius Maximus Ruga II | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] II |- | 227 | P. Valerius Flaccus | [[Marcus Atilius Regulus (consul 227 BC)|M. Atilius Regulus]] |- | 226 | [[Marcus Valerius Messalla (consul 226 BC)|M. Valerius Maximus Messalla]] | L. Apustius Fullo |- | 225 | [[Lucius Aemilius Papus|L. Aemilius Papus]] | [[Gaius Atilius Regulus (consul 225 BC)|C. Atilius Regulus]] |- | 224 | [[Titus Manlius Torquatus (235 BC)|T. Manlius Torquatus]] II | [[Quintus Fulvius Flaccus|Q. Fulvius Flaccus]] II |- | 223 | [[Gaius Flaminius Nepos|C. Flaminius]] | [[Publius Furius Sp.f. Philus|P. Furius Philus]] |- | 222 | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] | [[Gnaeus Cornelius Scipio Calvus|Cn. Cornelius Scipio Calvus]] |- | 221 | P. Cornelius Scipio Asina | [[Marcus Minucius Rufus (consul 221 BC)|M. Minucius Rufus]] |- | suff. | | [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 232 BC)|M. Aemilius Lepidus]] |- | 220 | M. Valerius Laevinus | Q. Mucius Scaevola |- | | Q. Lutatius Catulus | L. Veturius Philo |- | 219 | [[Lucius Aemilius Paullus (consul 219 BC)|L. Aemilius Paullus]] | [[Marcus Livius Salinator|M. Livius Salinator]] |- | 218 | [[Publius Cornelius Scipio|P. Cornelius Scipio]] | [[Tiberius Sempronius Longus (consul 218 BC)|Ti. Sempronius Longus]] |- | 217 | [[Gnaeus Servilius Geminus|Cn. Servilius Geminus]] | [[Gaius Flaminius Nepos|C. Flaminius]] II |- | suff. | | [[Marcus Atilius Regulus (consul 227 BC)|M. Atilius Regulus]] II |- | 216 | [[Gaius Terentius Varro|C. Terentius Varro]] | [[Lucius Aemilius Paullus (consul 219 BC)|L. Aemilius Paullus]] II |- | 215 | [[Lucius Postumius Albinus (consul 234 and 229 BC)|L. Postumius Albinus]] III | [[Tiberius Sempronius Gracchus (consul 215 and 213 BC)|Ti. Sempronius Gracchus]] |- | suff. | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] II | |- | suff. | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] III | |- | 214 | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] IV | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] III |- | 213 | Q. Fabius Maximus | [[Tiberius Sempronius Gracchus (consul 215 and 213 BC)|Ti. Sempronius Gracchus]] II |- | 212 | [[Quintus Fulvius Flaccus|Q. Fulvius Flaccus]] III | [[Appius Claudius Pulcher (consul 212 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] |- | 211 | Cn. Fulvius Centumalus Maximus | [[Publius Sulpicius Galba Maximus|P. Sulpicius Galba Maximus]] |- | 210 | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] IV | [[Marcus Valerius Laevinus|M. Valerius Laevinus]] (II?) |- | 209 | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] V | [[Quintus Fulvius Flaccus|Q. Fulvius Flaccus]] IV |- | 208 | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] V | T. Quinctius Crispinus |- | 207 | [[Gaius Claudius Nero|C. Claudius Nero]] | [[Marcus Livius Salinator|M. Livius Salinator]] II |- | 206 | L. Veturius Philo | [[Quintus Caecilius Metellus (died 175 BC)|Q. Caecilius Metellus]] |- | 205 | [[Publius Cornelius Scipio Africanus|P. Cornelius Scipio Africanus]] | [[Publius Licinius Crassus Dives (consul 205 BC)|P. Licinius Crassus Dives]] |- | 204 | [[Marcus Cornelius Cethegus|M. Cornelius Cethegus]] | [[Publius Sempronius Tuditanus|P. Sempronius Tuditanus]] |- | 203 | Cn. Servilius Caepio | C. Servilius Geminus |- | 202 | M. Servilius Pulex Geminus | [[Tiberius Claudius Nero (consul 202 BC)|Ti. Claudius Nero]] |- | 201 | Cn. Cornelius Lentulus | [[Publius Aelius Paetus (consul 201 BC)|P. Aelius Paetus]] |} == [[2nd century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 200 | [[Publius Sulpicius Galba Maximus|P. Sulpicius Galba Maximus]] II | C. Aurelius Cotta |- | 199 | [[Lucius Cornelius Lentulus|L. Cornelius Lentulus]] | [[Publius Villius Tappulus|P. Villius Tappulus]] |- | 198 | [[Sextus Aelius Paetus Catus|Sex. Aelius Paetus Catus]] | [[Titus Quinctius Flamininus|T. Quinctius Flamininus]] |- | 197 | [[Gaius Cornelius Cethegus|C. Cornelius Cethegus]] | [[Quintus Minucius Rufus (consul 197 BC)|Q. Minucius Rufus]] |- | 196 | L. Furius Purpureo | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 196 BC)|M. Claudius Marcellus]] |- | 195 | [[Lucius Valerius Flaccus (consul 195 BC)|L. Valerius Flaccus]] | [[Cato the Elder|M. Porcius Cato]] |- | 194 | [[Scipio Africanus Major|P. Cornelius Scipio Africanus]] II | [[Tiberius Sempronius Longus (consul 194 BCE)|Ti. Sempronius Longus]] |- | 193 | [[Lucius Cornelius Merula (consul 193 BC)|L. Cornelius Merula]] | [[Quintus Minucius Thermus (consul 193 BC)|Q. Minucius Thermus]] |- | 192 | [[Lucius Quinctius Flamininus|L. Quinctius Flamininus]] | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 192 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] |- | 191 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica|P. Cornelius Scipio Nasica]] | [[Manius Acilius Glabrio (consul 191 BC)|M'. Acilius Glabrio]] |- | 190 | [[Scipio Asiaticus|L. Cornelius Scipio Asiaticus]] | [[Gaius Laelius|C. Laelius]] |- | 189 | [[Marcus Fulvius Nobilior|M. Fulvius Nobilior]] | [[Gnaeus Manlius Vulso|Cn. Manlius Vulso]] |- | 188 | [[Marcus Valerius Messalla (consul 188 BC)|M. Valerius Messalla]] | [[Gaius Livius Salinator|C. Livius Salinator]] |- | 187 | [[Marcus Aemilius Lepidus (187 BC)|M. Aemilius Lepidus]] | [[Gaius Flaminius (consul 187 BC)|C. Flaminius]] |- | 186 | [[Spurius Postumius Albinus (consul 186 BC)|Sp. Postumius Albinus]] | [[Quintus Marcius Philippus|Q. Marcius Philippus]] |- | 185 | [[Appius Claudius Pulcher (consul 185 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] | M. Sempronius Tuditanus |- | 184 | [[Publius Claudius Pulcher (consul 184 BC)|P. Claudius Pulcher]] | L. Porcius Licinus |- | 183 | M. Claudius Marcellus | Q. Fabius Labeo |- | 182 | Cn. Baebius Tamphilus | [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|L. Aemilius Paullus Macedonicus]] |- | 181 | [[Publius Cornelius Cethegus (consul 181 BC)|P. Cornelius Cethegus]] | M. Baebius Tamphilus |- | 180 | [[Aulus Postumius Albinus Luscus|A. Postumius Albinus Luscus]] | C. Calpurnius Piso |- | suff. | | Q. Fulvius Flaccus |- | 179 | [[Quintus Fulvius Flaccus (consul 179 BCE)|Q. Fulvius Flaccus]] | [[Lucius Manlius Acidinus Fulvianus|L. Manlius Acidinus Fulvianus]] |- | 178 | M. Iunius Brutus | A. Manlius Vulso |- | 177 | [[Gaius Claudius Pulcher (consul 177 BC)|C. Claudius Pulcher]] | [[Tiberius Gracchus Major|Ti. Sempronius Gracchus]] |- | 176 | Cn. Cornelius Scipio Hispallus | Q. Petillius Spurinus |- | suff. | C. Valerius Laevinus | |- | 175 | P. Mucius Scaevola | [[Marcus Aemilius Lepidus (187 BC)|M. Aemilius Lepidus]] II |- | 174 | [[Spurius Postumius Albinus Paullulus|Sp. Postumius Albinus Paullulus]] | [[Quintus Mucius Scaevola (consul 174 BC)|Q. Mucius Scaevola]] |- | 173 | [[Lucius Postumius Albinus (consul 173 BC)|L. Postumius Albinus]] | [[Marcus Popillius Laenas (consul 173 BC)|M. Popillius Laenas]] |- | 172 | [[Gaius Popillius Laenas|C. Popillius Laenas]] | [[Publius Aelius Ligus|P. Aelius Ligus]] |- | 171 | [[Publius Licinius Crassus (consul 171 BC)|P. Licinius Crassus]] | [[Gaius Cassius Longinus (consul 171 BC)|C. Cassius Longinus]] |- | 170 | [[Aulus Hostilius Mancinus|A. Hostilius Mancinus]] | [[Aulus Atilius Serranus (consul 170 BC)|A. Atilius Serranus]] |- | 169 | [[Quintus Marcius Philippus|Q. Marcius Philippus]] II | Cn. Servilius Caepio |- | 168 | [[Aemilius Paullus Macedonius|L. Aemilius Paullus Macedonicus]] II | C. Licinius Crassus |- | 167 | Q. Aelius Paetus | M. Iunius Pennus |- | 166 | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|M. Claudius Marcellus]] | [[Gaius Sulpicius Gallus|C. Sulpicius Galus]] |- | 165 | T. Manlius Torquatus | Cn. Octavius |- | 164 | A. Manlius Torquatus | Q. Cassius Longinus |- | 163 | [[Tiberius Gracchus Major|Ti. Sempronius Gracchus]] II | M'. Iuventius Thalna |- | 162 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum|P. Cornelius Scipio Nasica Corculum]] | C. Marcius Figulus |- | suff. | P. Cornelius Lentulus | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 162 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] |- | 161 | [[Marcus Valerius Messalla (consul 161 BC)|M. Valerius Messalla]] | C. Fannius Strabo |- | 160 | L. Anicius Gallus | M. Cornelius Cethegus |- | 159 | Cn. Cornelius Dolabella | [[Marcus Fulvius Nobilior (consul 159 BC)|M. Fulvius Nobilior]] |- | 158 | [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 158 BC)|M. Aemilius Lepidus]] | [[Gaius Popillius Laenas|C. Popillius Laenas II]] |- | 157 | [[Sextus Julius Caesar#Sextus Julius Caesar II|Sex. Iulius Caesar]] | L. Aurelius Orestes |- | 156 | L. Cornelius Lentulus Lupus | C. Marcius Figulus II |- | 155 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum|P. Cornelius Scipio Nasica Corculum]] II | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|M. Claudius Marcellus]] II |- | 154 | Q. Opimius | [[Lucius Postumius Albinus (consul 154 BC)|L. Postumius Albinus]] |- | suff. | | M'. Acilius Glabrio |- | 153 | [[Quintus Fulvius Nobilior|Q. Fulvius Nobilior]] | T. Annius Luscus |- | 152 | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|M. Claudius Marcellus]] III | L. Valerius Flaccus |- | 151 | [[Lucius Licinius Lucullus|L. Licinius Lucullus]] | [[Aulus Postumius Albinus (consul 151 BC)|A. Postumius Albinus]] |- | 150 | T. Quinctius Flamininus | M'. Acilius Balbus |- | 149 | L. Marcius Censorinus | [[Manius Manilius|M'. Manilius]] |- | 148 | [[Spurius Postumius Albinus Magnus|Sp. Postumius Albinus Magnus]] | L. Calpurnius Piso Caesoninus |- | 147 | [[Scipio Aemilianus Africanus|P. Cornelius Scipio Africanus Aemilianus]] | [[Gaius Livius Drusus|C. Livius Drusus]] |- | 146 | [[Gnaeus Cornelius Lentulus|Cn. Cornelius Lentulus]] | [[Lucius Mummius Achaicus|L. Mummius Achaicus]] |- | 145 | [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus|Q. Fabius Maximus Aemilianus]] | L. Hostilius Mancinus |- | 144 | [[Servius Sulpicius Galba (consul 144 BC)|Ser. Sulpicius Galba]] | L. Aurelius Cotta |- | 143 | [[Appius Claudius Pulcher (consul 143 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] | [[Quintus Caecilius Metellus Macedonicus|Q. Caecilius Metellus Macedonicus]] |- | 142 | [[Lucius Caecilius Metellus Calvus|L. Caecilius Metellus Calvus]] | Q. Fabius Maximus Servilianus |- | 141 | Cn. Servilius Caepio | [[Quintus Pompeius|Q. Pompeius]] |- | 140 | [[Gaius Laelius Sapiens|C. Laelius (Sapiens)]] | Q. Servilius Caepio |- | 139 | Cn. Calpurnius Piso | M. Popillius Laenas |- | 138 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio|P. Cornelius Scipio Nasica Serapio]] | [[Decimus Junius Brutus Callaicus|D. Iunius Brutus Callaicus]] |- | 137 | [[Marcus Aemilius Lepidus Porcina|M. Aemilius Lepidus Porcina]] | [[Gaius Hostilius Mancinus|C. Hostilius Mancinus]] |- | 136 | [[Lucius Furius Philus|L. Furius Philus]] | Sex. Atilius Serranus |- | 135 | Ser. Fulvius Flaccus | Q. Calpurnius Piso |- | 134 | [[Scipio Aemilianus Africanus|P. Cornelius Scipio Africanus Aemilianus]] II | C. Fulvius Flaccus |- | 133 | [[Publius Mucius Scaevola|P. Mucius Scaevola]] | [[Lucius Calpurnius Piso Frugi (consul 133 BC)|L. Calpurnius Piso Frugi]] |- | 132 | [[Publius Popillius Laenas|P. Popillius Laenas]] | [[Publius Rupilius|P. Rupilius]] |- | 131 | [[Publius Licinius Crassus Dives Mucianus|P. Licinius Crassus Dives Mucianus]] | [[Lucius Valerius Flaccus (disambiguation)#Consul in 131 BC|L. Valerius Flaccus]] |- | 130 | L. Cornelius Lentulus | [[Marcus Perperna|M. Perperna]] |- | suff. | Ap. Claudius Pulcher | |- | 129 | [[Gaius Sempronius Tuditanus (consul 129 BC)|C. Sempronius Tuditanus]] | [[Manius Aquillius (129 BC)|M'. Aquillius]] |- | 128 | Cn. Octavius | T. Annius Rufus |- | 127 | [[Lucius Cassius Longinus Ravilla|L. Cassius Longinus Ravilla]] | L. Cornelius Cinna |- | 126 | M. Aemilius Lepidus | L. Aurelius Orestes |- | 125 | M. Plautius Hypsaeus | [[Marcus Fulvius Flaccus (consul 125 BC)|M. Fulvius Flaccus]] |- | 124 | C. Cassius Longinus | [[Gaius Sextius Calvinus (consul 124 BC)|C. Sextius Calvinus]] |- | 123 | [[Quintus Caecilius Metellus Balearicus|Q. Caecilius Metellus Balearicus]] | T. Quinctius Flamininus |- | 122 | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 122 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] | C. Fannius |- | 121 | [[Lucius Opimius|L. Opimius]] | [[Quintus Fabius Maximus Allobrogicus|Q. Fabius Maximus Allobrogicus]] |- | 120 | P. Manilius | [[Gaius Papirius Carbo (consul 120 BC)|C. Papirius Carbo]] |- | 119 | [[Lucius Caecilius Metellus Dalmaticus|L. Caecilius Metellus Dalmaticus]] | L. Aurelius Cotta |- | 118 | M. Porcius Cato | [[Quintus Marcius Rex|Q. Marcius Rex]] |- | 117 | [[Lucius Caecilius Metellus Diadematus|L. Caecilius Metellus Diadematus]] | [[Quintus Mucius Scaevola Augur|Q. Mucius Scaevola Augur]] |- | 116 | C. Licinius Geta | [[Quintus Fabius Maximus Eburnus|Q. Fabius Maximus Eburnus]] |- | 115 | [[Marcus Aemilius Scaurus|M. Aemilius Scaurus]] | [[Marcus Caecilius Metellus (II)|M. Caecilius Metellus]] |- | 114 | M'. Acilius Balbus | [[Gaius Porcius Cato|C. Porcius Cato]] |- | 113 | [[Gaius Caecilius Metellus Caprarius|C. Caecilius Metellus Caprarius]] | [[Gnaeus Papirius Carbo (consul 113 BC)|Cn. Papirius Carbo]] |- | 112 | [[Marcus Livius Drusus (censor)|M. Livius Drusus]] | [[Lucius Calpurnius Piso Caesoninus (consul 112 BC)|L. Calpurnius Piso Caesoninus]] |- | 111 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio (consul 111 BC)|P. Cornelius Scipio Nasica Serapio]] | [[Lucius Calpurnius Bestia|L. Calpurnius Bestia]] |- | 110 | M. Minucius Rufus | [[Spurius Postumius Albinus (consul 110 BC)|Sp. Postumius Albinus]] |- | 109 | [[Quintus Caecilius Metellus Numidicus|Q. Caecilius Metellus Numidicus]] | M. Iunius Silanus |- | 108 | Ser. Sulpicius Galba | Q. ''or'' L. Hortensius |- | suff. | | M. Aurelius Scaurus |- | 107 | [[Lucius Cassius Longinus (consul 107 BC)|L. Cassius Longinus Ravilla]] | [[Gaius Marius|C. Marius]] |- | 106 | [[Quintus Servilius Caepio|Q. Servilius Caepio]] | C. Atilius Serranus |- | 105 | [[Publius Rutilius Rufus|P. Rutilius Rufus]] | [[Gnaeus Mallius Maximus|Cn. Mallius Maximus]] |- | 104 | [[Gaius Marius|C. Marius]] II | [[Gaius Flavius Fimbria (consul 104 BCE)|C. Flavius Fimbria]] |- | 103 | [[Gaius Marius|C. Marius]] III | L. Aurelius Orestes |- | 102 | [[Gaius Marius|C. Marius]] IV | [[Quintus Lutatius Catulus|Q. Lutatius Catulus]] |- | 101 | [[Gaius Marius|C. Marius]] V | [[Manius Aquillius (101 BC)|M'. Aquillius]] |} == [[1st century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 100 | [[Gaius Marius|C. Marius]] VI | [[Lucius Valerius Flaccus (princeps senatus 86 BC)|L. Valerius Flaccus]] |- | 99 | [[Marcus Antonius Orator|M. Antonius]] | [[Aulus Postumius Albinus|A. Postumius Albinus]] |- | 98 | [[Quintus Caecilius Metellus Nepos|Q. Caecilius Metellus Nepos]] | [[Titus Didius|T. Didius]] |- | 97 | [[Gnaeus Cornelius Lentulus (consul 97 BC)|Cn. Cornelius Lentulus]] | [[Publius Licinius Crassus Dives (consul 97 BC)|P. Licinius Crassus]] |- | 96 | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 96 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] | [[Gaius Cassius Longinus (consul 96 BCE)|C. Cassius Longinus]] |- | 95 | [[Lucius Licinius Crassus|L. Licinius Crassus]] | [[Quintus Mucius Scaevola Pontifex|Q. Mucius Scaevola]] |- | 94 | [[Gaius Coelius Caldus|C. Coelius Caldus]] | [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 94 BC)|L. Domitius Ahenobarbus]] |- | 93 | [[Gaius Valerius Flaccus (consul 93 BCE)|C. Valerius Flaccus]] | [[Marcus Herennius (consul 93 BC)|M. Herennius]] |- | 92 | [[Gaius Claudius Pulcher (consul 92 BC)|C. Claudius Pulcher]] | [[Marcus Perperna (consul 92 BCE)|M. Perperna]] |- | 91 | [[Lucius Marcius Philippus (consul 91 BCE)|L. Marcius Philippus]] | [[Sextus Julius Caesar|Sex. Iulius Caesar]] |- | 90 | [[Lucius Julius Caesar III|L. Iulius Caesar]] | [[Publius Rutilius Lupus (consul 90 BCE)|P. Rutilius Lupus]] |- | 89 | [[Gnaeus Pompeius Strabo|Cn. Pompeius Strabo]] | [[Lucius Porcius Cato|L. Porcius Cato]] |- | 88 | [[Lucius Cornelius Sulla|L. Cornelius Sulla Felix]] | [[Quintus Pompeius]] Rufus |- | 87 | [[Gnaeus Octavius|Cn. Octavius]] | [[Lucius Cornelius Cinna|L. Cornelius Cinna]] |- | suff. | | [[Lucius Cornelius Merula (consul 87 BC)|L. Cornelius Merula]] |- | 86 | [[Lucius Cornelius Cinna|L. Cornelius Cinna]] II | [[Gaius Marius|C. Marius]] VII |- | suff. | | [[Lucius Valerius Flaccus (suffect consul 86 BC)|L. Valerius Flaccus]] |- | 85 | [[Lucius Cornelius Cinna|L. Cornelius Cinna]] III | [[Gnaeus Papirius Carbo|Cn. Papirius Carbo]] |- | 84 | [[Gnaeus Papirius Carbo|Cn. Papirius Carbo]] II | [[Lucius Cornelius Cinna|L. Cornelius Cinna]] IV |- | 83 | [[Lucius Cornelius Scipio Asiaticus (consul 83 BC)|L. Cornelius Scipio Asiaticus]] | [[Gaius Norbanus|C. Norbanus]] |- | 82 | [[Gaius Marius the Younger|C. Marius]] | [[Gnaeus Papirius Carbo|Cn. Papirius Carbo]] III |- | 81 | [[Marcus Tullius Decula|M. Tullius Decula]] | Cn. Cornelius Dolabella |- | 80 | [[Lucius Cornelius Sulla|L. Cornelius Sulla Felix]] II | [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Q. Caecilius Metellus Pius]] |- | 79 | [[Publius Servilius Vatia Isauricus (consul 79 BCE)|P. Servilius Vatia Isauricus]] | [[Appius Claudius Pulcher (praetor 88 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] |- | 78 | [[Marcus Aemilius Lepidus (120-77 BC)|M. Aemilius Lepidus]] | [[Quintus Lutatius Catulus (Capitolinus)|Q. Lutatius Catulus]] |- | 77 | D. Iunius Brutus | [[Mamercus Aemilius Lepidus Livianus|Mam. Aemilius Lepidus Livianus]] |- | 76 | Cn. Octavius | [[Gaius Scribonius Curio|C. Scribonius Curio]] |- | 75 | L. Octavius | [[Gaius Aurelius Cotta|C. Aurelius Cotta]] |- | 74 | [[Lucullus|L. Licinius Lucullus]] | M. Aurelius Cotta |- | 73 | [[Marcus Terentius Varro Lucullus|M. Terentius Varro Lucullus]] | [[Gaius Cassius Longinus (consul 73 BCE)|C. Cassius Longinus]] |- | 72 | [[Lucius Gellius Publicola|L. Gellius Publicola]] | [[Gnaeus Cornelius Lentulus Clodianus|Cn. Cornelius Lentulus Clodianus]] |- | 71 | [[Publius Cornelius Lentulus Sura|P. Cornelius Lentulus Sura]] | Cn. Aufidius Orestes |- | 70 | [[Pompey|Cn. Pompeius Magnus]] | [[Marcus Licinius Crassus|M. Licinius Crassus Dives]] |- | 69 | [[Quintus Hortensius|Q. Hortensius Hortalus]] | [[Quintus Caecilius Metellus Creticus (died 55 BC)|Q. Caecilius Metellus Creticus]] |- | 68 | [[Lucius Caecilius Metellus|L. Caecilius Metellus]] | [[Quintus Marcius Rex (consul 68 BCE)|Q. Marcius Rex]] |- | suff. | Servilius Vatia (only designation) | |- | 67 | [[Gaius Calpurnius Piso (consul 67 BC)|C. Calpurnius Piso]] | [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 BC)|M'. Acilius Glabrio]] |- | 66 | [[Manius Aemilius Lepidus (consul 66 BCE)|M'. Aemilius Lepidus]] | [[Lucius Volcatius Tullus (consul 66 BC)|L. Volcacius Tullus]] |- | 65 | [[Lucius Aurelius Cotta|L. Aurelius Cotta]] | [[Lucius Manlius Torquatus|L. Manlius Torquatus]] |- | 64 | [[Lucius Julius Caesar IV|L. Iulius Caesar]] | C. Marcius Figulus |- | 63 | [[Marcus Tullius Cicero|M. Tullius Cicero]] | [[Gaius Antonius Hybrida|C. Antonius Hibrida]] |- | 62 | [[Decimus Junius Silanus (Consul 62 BC)|D. Iunius Silanus]] | [[Lucius Licinius Murena|L. Licinius Murena]] |- | 61 | [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|M. Pupius Piso Frugi Calpurnianus]] | [[Marcus Valerius Messalla Niger|M. Valerius Messalla Niger]] |- | 60 | [[Quintus Caecilius Metellus Celer (consul)|Q. Caecilius Metellus Celer]] | [[Lucius Afranius (consul)|L. Afranius]] |- | 59 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] | [[Marcus Calpurnius Bibulus|M. Calpurnius Bibulus]] |- | 58 | [[Lucius Calpurnius Piso Caesoninus (consul 58 BC)|L. Calpurnius Piso Caesoninus]] | [[Aulus Gabinius|A. Gabinius]] |- | 57 | [[Publius Cornelius Lentulus Spinther|P. Cornelius Lentulus Spinther]] | [[Quintus Caecilius Metellus Nepos Iunior|Q. Caecilius Metellus Nepos]] |- | 56 | [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus|Cn. Cornelius Lentulus Marcellinus]] | [[Lucius Marcius Philippus|L. Marcius Philippus]] |- | 55 | [[Pompey|Cn. Pompeius Magnus]] II | [[Marcus Licinius Crassus|M. Licinius Crassus Dives]] II |- | 54 | [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 BC)|L. Domitius Ahenobarbus]] | [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] |- | 53 | [[Gnaeus Domitius Calvinus|Cn. Domitius Calvinus]] | [[Marcus Valerius Messalla Rufus|M. Valerius Messalla Rufus]] |- | 52 | [[Pompey|Cn. Pompeius Magnus]] III | [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Q. Caecilius Metellus Pius Scipio]] |- | 51 | [[Servius Sulpicius Rufus|Ser. Sulpicius Rufus]] | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 BC)|M. Claudius Marcellus]] |- | 50 | [[Lucius Aemilius Lepidus Paullus|L. Aemilius Lepidus Paullus]] | [[Gaius Claudius Marcellus Minor|C. Claudius Marcellus]] |- | 49 | [[Gaius Claudius Marcellus Maior|C. Claudius Marcellus]] | [[Lucius Cornelius Lentulus Crus|L. Cornelius Lentulus Crus]] |- | 48 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] II | [[Publius Servilius Vatia Isauricus (consul 48 BCE)|P. Servilius Isauricus]] |- | 47 | [[Quintus Fufius Calenus|Q. Fufius Calenus]] | [[Publius Vatinius|P. Vatinius]] |- | 46 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] III | [[Marcus Aemilius Lepidus (triumvir)|M. Aemilius Lepidus]] |- | 45 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] IV | ''without colleague'' |- | suff. | [[Quintus Fabius Maximus (consul 45 BC)|Q. Fabius Maximus]] | [[Trebonius|C. Trebonius]] |- | suff. | [[Gaius Caninius Rebilus|C. Caninius Rebilus]] | |- | 44 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] V | [[Mark Antony|M. Antonius]] |- | suff. | [[Publius Cornelius Dolabella|P. Cornelius Dolabella]] | |- | 43 | [[Gaius Vibius Pansa Caetronianus|C. Vibius Pansa Caetronianus]] | [[Aulus Hirtius|A. Hirtius]] |- | suff. | [[Augustus|C. Iulius Caesar]] (Octavianus) | [[Quintus Pedius|Q. Pedius]] |- | suff. | [[Gaius Carrinas (consul 43 BC)|C. Carrinas]] | [[Publius Ventidius Bassus|P. Ventidius Bassus]] |- | 42 | [[Marcus Aemilius Lepidus (triumvir)|M. Aemilius Lepidus]] II | [[Lucius Munatius Plancus|L. Munatius Plancus]] |- | 41 | [[Lucius Antonius (brother of Mark Antony)|L. Antonius Pietas]] | [[Publius Servilius Vatia Isauricus (consul 48 BCE)|P. Servilius Isauricus]] II |- | 40 | [[Gnaeus Domitius Calvinus|Cn. Domitius Calvinus]] II | [[Gaius Asinius Pollio (consul 40 BC)|C. Asinius Pollio]] |- | suff. | [[Lucius Cornelius Balbus (maior)|L. Cornelius Balbus]] | [[Publius Canidius Crassus|P. Canidius Crassus]] |- | 39 | [[Lucius Marcius Censorinus (consul 39 BC)|L. Marcius Censorinus]] | [[Gaius Calvisius Sabinus (consul 39 BC)|C. Calvisius Sabinus]] |- | suff. | [[C. Cocceius Balbus]] | [[Alfenus Varus|P. Alfenus Varus]] |- | 38 | [[Ap. Claudius Pulcher]] | [[Gaius Norbanus Flaccus|C. Norbanus Flaccus]] |- | suff. | [[L. Cornelius Lentulus]] | [[L. Marcius Philippus]] |- | 37 | [[Marcus Vipsanius Agrippa|M. Vipsanius Agrippa]] | [[L. Caninius Gallus]] |- | suff. | | [[Titus Statilius Taurus|T. Statilius Taurus]] |- | 36 | [[Lucius Gellius Publicola (consul 36 BCE)|L. Gellius Publicola]] | [[Marcus Cocceius Nerva (consul 36 BC)|M. Cocceius Nerva]] |- | suff. | L. Nonius Asprenas | Q. Marcius |- | 35 | [[Sextus Pompeius|Sex. Pompeius]] | [[Lucius Cornificius|L. Cornificius]] |- | suff. | P. Cornelius Dolabella | T. Peducaeus |- | 34 | [[Mark Antony|M. Antonius]] II | [[Lucius Scribonius Libo|L. Scribonius Libo]] |- | suff. | L. Sempronius Atratinus | |- | suff. | [[Aemilius Lepidus Paullus|Paullus Aemilius Lepidus]] | [[L. Decidius Saxa]] |- | suff. | | M. Herennius Picens |- | 33 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] II | [[Lucius Volcatius Tullus (consul 33 BC)|L. Volcacius Tullus]] |- | suff. | L. Autronius Paetus | |- | suff. | L. Flavius | C. Fonteius Capito |- | suff. | M. Acilius Glabrio | |- | suff. | L. Vinicius | Q. Laronius |- | 32 | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 32 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] | [[Gaius Sosius|C. Sosius]] |- | suff. | L. Cornelius Cinna | M. Valerius Messalla |- | 31 | [[Mark Antony|M. Antonius]] III ''(only in the east)'' | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] III |- | suff. | [[Marcus Valerius Messalla Corvinus|M. Valerius Messalla Corvinus]] | |- | suff. | [[Marcus Titius|M. Titius]] | |- | suff. | Cn. Pompeius | |- | 30 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] IV | [[Marcus Licinius Crassus Dives (consul 30 BC)|M. Licinius Crassus]] |- | suff. | | C. Antistius Vetus |- | suff. | | [[Cicero Minor|M. Tullius Cicero]] |- | suff. | | L. Saenius |- | 29 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] V | [[Sextus Appuleius|Sex. Appuleius]] |- | suff. | | [[Potitus Valerius Messala|Potitus Valerius Messalla]] |- | 28 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] VI | [[Marcus Vipsanius Agrippa|M. Vipsanius Agrippa]] II |- | 27 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] VII | [[Marcus Vipsanius Agrippa|M. Vipsanius Agrippa]] III |- | 26 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] VIII | [[Titus Statilius Taurus|T. Statilius Taurus]] II |- | 25 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] IX | M. Iunius Silanus |- | 24 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] X | C. Norbanus Flaccus |- | 23 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] XI | A. Terentius Varro Murena |- | suff. | [[Lucius Sestius Quirinalis Albinianus|L. Sestius Albanianus Quirinalis]] | Cn. Calpurnius Piso |- | 22 | [[Marcus Claudius Marcellus Aeserninus|M. Claudius Marcellus Aeserninus]] | [[Lucius Arruntius|L. Arruntius]] |- | 21 | [[Marcus Lollius|M. Lollius]] | Q. Aemilius Lepidus |- | 20 | M. Appuleius | P. Silius Nerva |- | 19 | C. Sentius Saturninus | [[Quintus Lucretius Vespillo|Q. Lucretius Vespillo]] |- | suff. | [[Marcus Vinicius (consul 19 BC)|M. Vinicius]] | |- | 18 | P. Cornelius Lentulus Marcellinus | Cn. Cornelius Lentulus |- | 17 | [[Gaius Furnius|C. Furnius]] | C. Iunius Silanus |- | 16 | [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 16 BC)|L. Domitius Ahenobarbus]] | [[Publius Cornelius Scipio (consul 16 BC)|P. Cornelius Scipio]] |- | suff. | | L. Tarius Rufus |- | 15 | [[Marcus Livius Drusus Libo|M. Livius Drusus Libo]] | [[Lucius Calpurnius Piso (consul 15 BC)|L. Calpurnius Piso]] |- | 14 | [[Marcus Licinius Crassus Dives (consul 14 BC)|M. Licinius Crassus Frugi]] | Cn. Cornelius Lentulus Augur |- | 13 | [[Tiberius|Ti. Claudius Nero]] I | [[Publius Quinctilius Varus|P. Quinctilius Varus]] |- | 12 | [[Marcus Valerius Messalla Appianus|M. Valerius Messalla Appianus]] | [[Quirinius|P. Sulpicius Quirinius]] |- | suff. | C. Valgius Rufus | L. Volusius Saturninus |- | suff. | C. Caninius Rebilus | |- | 11 | Q. Aelius Tubero | [[Paullus Fabius Maximus]] |- | 10 | [[Africanus Fabius Maximus]] | [[Iullus Antonius]] |- | 9 | [[Nero Claudius Drusus]] | T. Quinctius Crispinus Sulpicianus |- | 8 | C. Marcius Censorinus | [[Gaius Asinius Gallus|C. Asinius Gallus]] |- | 7 | [[Tiberius|Ti. Claudius Nero]] II | [[Gnaeus Calpurnius Piso|Cn. Calpurnius Piso]] |- | 6 | [[Decimus Laelius Balbus|D. Laelius Balbus]] | C. Antistius Vetus |- | 5 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] XII | L. Cornelius Sulla |- | suff. | L. Vinicius | [[Quintus Haterius|Q. Haterius]] |- | suff. | C. Sulpicius Galba | |- | 4 | C. Calvisius Sabinus | [[L. Passienus Rufus]] |- | suff. | C. Caelius (Rufus?) | Galus Sulpicius |- | 3 | L. Cornelius Lentulus | [[Marcus Valerius Messalla Messallinus|M. Valerius Messalla Messallinus]] |- | 2 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] XIII | [[Marcus Plautius Silvanus|M. Plautius Silvanus]] |- | suff. | C. Fufius Geminus | L. Caninius Gallus |- | suff. | Q. Fabricius | |- | 1 | Cossus Cornelius Lentulus | L. Calpurnius Piso |- | suff. | A. Plautius | A. Caecina Severus |} == [[1st century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 1 | [[Gaius Caesar|C. Iulius Caesar]] | [[Lucius Aemilius Paullus (consul 1)|L. Aemilius Paullus]] |- | suff. | | M. Herennius Picens |- | 2 | P. Vinicius | [[Alfenus Varus|P. Alfenus Varus]] |- | suff. | P. Cornelius Lentulus Scipio | T. Quinctius Crispinus Valerianus |- | 3 | [[Lucius Aelius Lamia (consul 3)|L. Aelius Lamia]] | M. Servilius |- | suff. | P. Silius | [[Lucius Volusius Saturninus|L. Volusius Saturninus]] |- | 4 | [[Sextus Aelius Catus|Sex. Aelius Catus]] | C. Sentius Saturninus |- | suff. | C. Clodius Licinus | Cn. Sentius Saturninus |- | 5 | L. Valerius Messalla Volesus | [[Gnaeus Cornelius Cinna Magnus|Cn. Cornelius Cinna Magnus]] |- | suff. | C. Vibius Postumus | C. Ateius Capito |- | 6 | [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 6)|M. Aemilius Lepidus]] | L. Arruntius |- | suff. | | L. Nonius Asprenas |- | 7 | [[Quintus Caecilius Metellus Creticus Silanus|Q. Caecilius Metellus Creticus Silanus]] | A. Licinius Nerva Silianus |- | suff. | Faustus (II) Cornelius Sulla | Lucilius Longus |- | 8 | [[Marcus Furius Camillus (consul of 8 AD)|M. Furius Camillus]] | Sex. Nonius Quinctilianus |- | suff. | [[Lucius Apronius|L. Apronius]] | A. Vibius Habitus |- | 9 | C. Poppaeus Sabinus | Q. Sulpicius Camerinus |- | suff. | Q. Poppaeus Secundus | M. Papius Mutilus |- | 10 | [[Publius Cornelius Dolabella (consul 10)|P. Cornelius Dolabella]] | C. Iunius Silanus |- | suff. | Ser. Cornelius Lentulus Maluginensis | [[Junius Blaesus|Q. Iunius Blaesus]] |- | 11 | [[Manius Aemilius Lepidus (consul 11 CE)|M'. Aemilius Lepidus]] | [[Titus Statilius Taurus|T. Statilius Taurus]] |- | suff. | L. Cassius Longinus | |- | 12 | [[Germanicus|Germanicus Iulius Caesar]] | C. Fonteius Capito |- | suff. | | C. Visellius Varro |- | 13 | C. Silius<ref name="C. Silius A 1966">Not "C. Silius A. Caecina Largus", as shown by R. Syme (1966) The consuls of AD 13. 'Journal of Roman Studies' 56: 55-60</ref> | L. Munatius Plancus |- | suff. | A. Caecina Largus<ref name="C. Silius A 1966"/> |- | 14 | Sex. Pompeius | [[Sextus Appuleius|Sex. Appuleius]] |- | 15 | [[Julius Caesar Drusus|Drusus Iulius Caesar]] ''(Jan.-Dec.)'' | C. Norbanus Flaccus (Jan.-June) |- | suff. | | [[Marcus Silanus|M. Iunius Silanus]] ''(July-Dec.)'' |- | 16 | Sisenna Statilius Taurus | L. Scribonius Libo |- | suff. | P. Pomponius Graecinus | C. Vibius Rufus |- | 17 | L. Pomponius Flaccus | C. Caelius Rufus |- | suff. | C. Vibius Marsus | L. Voluseius Proculus |- | 18 | [[Tiberius|Ti. Caesar Augustus]] III ''(Jan.)'' | [[Germanicus|Germanicus Iulius Caesar]] II ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | L. Seius Tubero ''(Feb.-July)'' | Livineius Regulus ''(May-July)'' |- | suff. | [[Gaius Rubellius Blandus|C. Rubellius Blandus]] ''(Aug.-Dec.)'' | M. Vipstanus Gallus (Aug.-Dec.) |- | 19 | [[Marcus Junius Silanus Torquatus|M. Iunius Silanus Torquatus]] ''(Jan.-Dec.)'' | L. Norbanus Balbus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | | P. Petronius ''(May-Dec.)'' |- | 20 | [[Marcus Valerius Messalla Barbatus|M. Valerius Messala Barbatus Messalinus]] | M. Aurelius Cotta Maximus Messalinus |- | 21 | [[Tiberius|Ti. Caesar Augustus]] IV | [[Julius Caesar Drusus|Drusus Iulius Caesar]] II |- | 22 | [[Decimus Haterius Agrippa|D. Haterius Agrippa]] | C. Sulpicius Galba |- | 23 | [[Gaius Asinius Pollio (consul AD 23)|C. Asinius Pollio]] | C. Antistius Vetus |- | suff. | | C. Stertinius Maximus |- | 24 | Ser. Cornelius Cethegus (''Jan.-June)'' | L. Visellius Varro ''(Jan.-June)'' |- | suff. | C. Calpurnius Aviola ''(July-Dec.)'' | P. Cornelius Lentulus Scipio ''(July-Dec.)'' |- | 25 | Cossus Cornelius Lentulus ''(Jan.-Aug.)'' | [[Marcus Asinius Agrippa|M. Asinius Agrippa]] ''(Jan.-Dec.)'' |- | suff. | C. Petronius (Sept.-Dec.) | |- | 26 | [[Gnaeus Cornelius Lentulus Gaetulicus|Cn. Cornelius Lentulus Gaetulicus]] | C. Calvisius Sabinus |- | suff. | L. Iunius Silanus | C. Vellaeus Tutor |- | 27 | [[Lucius Calpurnius Piso (consul 27)|L. Calpurnius Piso]] | [[Marcus Licinius Crassus Frugi|M. Licinius Crassus Frugi]] |- | suff. | P. Cornelius Lentulus | C. Sallustius Crispus Passienus |- | 28 | [[Appius Junius Silanus|Ap. Iunius Silanus]] | P. Silius Nerva |- | suff. | L. Antistius Vetus | Q. Iunius Blaesus |- | 29 | C. Fufius Geminus ''(Jan.-June)'' | L. Rubellius Geminus ''(Jan.-June)'' |- | suff. | A. Plautius ''(July-Dec.)'' | L. Nonius Asprenas ''(July-Dec.)'' |- | 30 | [[Marcus Vinicius (consul 30)|M. Vinicius]] ''(Jan.-June)'' | L. Cassius Longinus ''(Jan.-June)'' |- | suff. | L. Naevius Surdinus (''July-Dec.)'' | [[Cassius Longinus (jurist)|C. Cassius Longinus]] ''(July-Dec.)'' |- | 31 | [[Tiberius|Ti. Caesar Augustus]] V ''(Jan.-May 9)'' | [[Sejanus|L. Aelius Seianus]] ''(Jan.-May 9)'' |- | suff. | Faustus Cornelius Sulla ''(May 10-Sept.)'' | Sex. Tedius (''or'' Teidius) Valerius Catullus ''(May 10-June)'' |- | suff. | | L. Fulcinius Trio ''(July-Dec.)'' |- | suff. | P. Memmius Regulus ''(Oct.-Dec.)'' |- | 32 | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 32)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] ''(Jan.-Dec.)'' | [[Lucius Arruntius Camillus Scribonianus|L. Arruntius Camillus Scribonianus]] ''(Jan.-June)'' |- | suff. | | A. Vitellius ''(July-Dec.)'' |- | 33 | [[Galba|L. Livius Ocella Ser. Sulpicius Galba]] ''(Jan.-June)'' | L. Cornelius Sulla Felix ''(Jan.-June)'' |- | suff. | L. Salvius Otho ''(July-Dec.)'' | N.N. ''(July-Dec.) |- | 34 | [[Paullus Fabius Persicus]] ''(Jan.-June)'' | [[Lucius Vitellius|L. Vitellius]] ''(Jan.-June)'' |- | suff. | Q. Marcius Barea Soranus ''(July-Dec.)'' | T. Rustius Nummius Gallus ''(July-Dec.)'' |- | 35 | [[Cestius Gallus|C. Cestius Gallus]] ''(Jan.-June)'' | [[Servilius Nonianus|M. Servilius Nonianus]] ''(Jan.-June)'' |- | suff. | [[Decimus Valerius Asiaticus|D. Valerius Asiaticus]] ''(July-Dec.)'' | A. Gabinius Secundus ''(July-Dec.)'' |- | 36 | Sex. Papinius Allenius ''(Jan.-June)'' | Q. Plautius ''(Jan.-June)'' |- | suff. | C. Vettius Rufus ''(July-Dec.)'' | M. Porcius Cato ''(July-Dec.)'' |- | 37 | [[Gnaeus Acerronius Proculus|Cn. Acerronius Proculus]] ''(Jan.-June)'' | C. Petronius Pontius Nigrinus ''(Jan.-June)'' |- | suff. | [[Caligula|C. Caesar Augustus Germanicus]] ''(July-Aug.)'' | [[Claudius|Ti. Claudius Nero Germanicus]] ''(July-Aug.)'' |- | suff. | A. Caecina Paetus ''(Sept.–Dec.)'' | C. Caninius Rebilus ''(Sept.–Dec.)'' |- | 38 | M. Aquila Iulianus ''(Jan.-June)'' | P. Nonius Asprenas ''(Jan.-June)'' |- | suff. | Ser. Asinius Celer ''(July-Dec.)'' | [[Julius Africanus]] ''(July-Dec.)'' |- | 39 | [[Caligula|C. Caesar Augustus Germanicus]] II ''(only Jan.)'' | [[Gnaeus Domitius Corbulo|Cn. Domitius Corbulo]] ''(Jan.-June)'' |- | suff. | [[Aulus Didius Gallus|A. Didius Gallus]] ''(Feb.-Dec.)'' | [[Domitius Afer|Cn. Domitius Afer]] ''(July-Dec.)'' |- | 40 | [[Caligula|C. Caesar Augustus Germanicus]] III | ''sine collega'' |- | suff. | C. Laecanius Bassus | Q. Terentius Culleo |- | 41 | [[Caligula|C. Caesar Augustus Germanicus]] IV ''(1.–13. Jan.)'' | Cn. Sentius Saturninus |- | suff. | Q. Pomponius Secundus ''(for Caligula)'' |- | suff. | Q. Futius Lusius Saturninus ''(in office on 17 July 41)'' | M. Seius Varanus ''(in office on 17 July 41)'' |- | 42 | [[Claudius|Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus]] II | [[Gaius Calpurnius Piso|C. Calpurnius Piso]] |- | 43 | [[Claudius|Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus]] III ''(Jan.–Feb.)'' | [[Lucius Vitellius|L. Vitellius]] II ''(Jan.–Feb.)'' |- | suff. | Sex. Palpellius Hister ''(Mar.–July)'' | L. Pedanius Secundus ''(Mar.–July)'' |- | suff. | A. Gabinius Secundus ''(Aug.–Sept.)'' | N.N. ''(Aug.–Sept.)'' |- | suff. | Q. Curtius Rufus ''(Oct.–Dec.)'' | Sp. Oppius ''(Oct.–Dec.)'' |- | 44 | [[Gaius Sallustius Crispus Passienus|C. Sallustius Crispus Passienus]] II ''(Jan.–Feb.)'' | [[Titus Statilius Taurus|T. Statilius Taurus]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | P. Calvisius Sabinus Pomponius Secundus ''(Mar.–June)'' |- | 45 | [[Marcus Vinicius|M. Vinicius]] II ''(Jan.–Feb.)'' | [[Titus Flavius Sabinus|T. Flavius Sabinus]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | [[Tiberius Plautius Silvanus Aelianus|Ti. Plautius Silvanus Aelianus]] ''(Mar.–Dec.)'' | T. Statilius Taurus Corvinus ''(July-Dec.)'' |- | 46 | [[Decimus Valerius Asiaticus|D. Valerius Asiaticus]] II ''(Jan.–Feb.)'' | [[Marcus Junius Silanus Torquatus|M. Iunius Silanus]] ''(Jan.–Dec.)'' |- | suff. | Camerinus Antistius Vetus ''(Mar.)'' | |- | suff. | Q. Sulpicius Camerinus ''(Mar.–June)'' | |- | suff. | D. Laelius Balbus ''(July–Aug.)'' | |- | suff. | C. Terentius Tullius Geminus ''(Sept.–Dec.)'' | |- | 47 | [[Claudius|Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus]] IV | [[Lucius Vitellius|L. Vitellius]] III |- | suff. | C. Calpetanus Rantius Sedatus ''(Mar.–Apr.)'' | M. Hordeonius Flaccus ''(Mar.–Apr.)'' |- | suff. | Cn. Hosidius Geta ''(July–Dec.)'' | [[Titus Flavius Sabinus (consul 47)|T. Flavius Sabinus]] ''(July–Aug.)'' |- | suff. | | L. Vagellius ''(Sept.–Oct.)'' |- | suff. | | C. Volasenna Severus ''(Nov.–Dec.)'' |- | 48 | [[Vitellius|A. Vitellius]] ''(Jan.–June)'' | [[Lucius Vipstanus Poplicola|L. Vipstanus Poplicola]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | [[Lucius Vitellius the younger|L. Vitellius]] ''(July–Dec.)'' | [[Gaius Vipstanus Messalla Gallus|G. Vipstanus Messalla Gallus]] ''(July–Dec.)'' |- | 49 | C. Pompeius Longus Gallus | [[Quintus Veranius|Q. Veranius]] |- | suff. | L. Mammius Pollio ''(Mar.–June)'' | Q. Allius Maximus ''(Mar.–June)'' |- | 50 | C. Antistius Vetus | M. Suillius Nerullinus |- | 51 | [[Claudius|Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus]] V | Ser. Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus |- | suff. | | L. Calventius Vetus C. Carminius ''(Sept.–Oct.)'' |- | suff. | | [[Vespasian|T. Flavius Vespasianus]] ''(Nov.–Dec.)'' |- | 52 | [[Faustus Cornelius Sulla Felix]] | [[Titianus|L. Salvius Otho Titianus]] |- | suff. | | [[Quintus Marcius Barea Soranus|Q. Marcius Barea Soranus]] ''(June–Aug.)'' |- | suff. | | N.N. ''(Sept.–Oct.)'' |- | suff. | | L. Salvidienus Rufus Salvianus ''(Nov.–Dec.)'' |- | 53 | [[Decimus Junius Silanus Torquatus|D. Iunius Silanus Torquatus]] ''(Jan.–June)'' | [[Quintus Haterius Antoninus|Q. Haterius Antoninus]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | N.N. ''(July–Aug.)'' | N.N. ''(July–Aug.)'' |- | suff. | Q. Caecina Primus ''(Sept–Oct.)'' | P. Trebonius ''(Sept.–Dec.)'' |- | suff. | P. Calvisius Ruso ''(Oct.–Dec.)'' | |- | 54 | Cossos Cornelius Lentulus | M. Asinius Marcellus |- | 55 | [[Nero|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] ''(Jan.–Feb.)'' | L. Antistius Vetus ''(Jan.–Apr.)'' |- | suff. | N. Cestius ''(Mar.–Apr.)'' | |- | suff. | [[Seneca the Younger|L. Annaeus Seneca]] ''(May–Oct.)'' | P. Cornelius Dolabella ''(May)'' |- | suff. | | M. Trebellius Maximus ''(Aug.)'' |- | suff. | | P.(?) Palfurius ''(Sept./Oct.)'' |- | suff. | Cn. Cornelius Lentulus Gaetulicus ''(Nov./Dec.)'' | T. Curtilius Mancia ''(Nov./Dec)'' |- | 56 | [[Quintus Volusius Saturninus|Q. Volusius Saturninus]] | P. Cornelius Scipio |- | suff. | L. Iunius Gallio Annaeanus ''(July/Aug.)'' | T. Cutius Ciltus ''(July/Aug.)'' |- | suff. | NN. ''(Sept./Okt.)'' | NN. ''(Sept./Okt.)'' |- | suff. | L. Duvius Avitus ''(Nov./Dez.)'' | P. Clodius Thrasea Paetus ''(Nov./Dez.)'' |- | 57 | [[Nero|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] II ''(whole year?)'' | L. Calpurnius Piso ''(Jan.–June)'' |- | suff. | | L. Caesius Martialis ''(July–Dec.)'' |- | 58 | [[Nero|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] III ''(Jan–Apr.)'' | [[Marcus Valerius Messala Corvinus (consul 58)|M. Valerius Messalla Corvinus]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | [[Gaius Fonteius Agrippa|C. Fonteius Agrippa]] (''May/June)'' | |- | suff. | A. Petronius Lurco ''(July–Dec.)'' | A. Paconius Sabinus ''(July–Dec.)'' |- | 59 | C. Vipstanus Apronianus ''(Jan.–June)'' | [[Gaius Fonteius Capito|C. Fonteius Capito]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | T. Sextius Africanus ''(July–Dec.)'' | M. Ostorius Scapula ''(July–Dec.)'' |- | 60 | [[Nero|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] IV | [[Domitius Afer|Cn. Domitius Afer]] II |- | 61 | [[Publius Petronius Turpilianus|P. Petronius Turpilianus]] ''(Jan.–June?)'' | [[Lucius Caesennius Paetus|L. Iunius Caesennius Paetus]] ''(Jan.–June?)'' |- | suff. | Cn. Pedanius Fuscus Salinator ''(July/Aug.)'' | L. Velleius Paterculus ''(July/Aug.)'' |- | 62 | P. Marius ''(Jan.–Apr.?)'' | L. Afinius (Asinius) Gallus ''(Jan.–June)'' |- | suff. | P. Petronius Niger ''(Juli/Aug.)'' | Q. Manlius Ancharius Tarquitius Saturninus ''(July/Aug.)'' |- | suff. | Q. Iunius Marullus ''(Sept.–Dec.)'' | N.N. ''(Sept.–Nov.)'' |- | suff. | | [[Titus Clodius Eprius Marcellus|T. Clodius Eprius Marcellus]] ''(Nov.–Dec.)'' |- | 63 | C. Memmius Regulus ''(Jan.–June)'' | [[Lucius Verginius Rufus|L. Verginius Rufus]] ''(Jan.–June)'' |- | 64 | C. Laecanius Bassus ''(Jan.–June)'' | M. Licinius Crassus Frugi ''(Jan.–June)'' |- | suff. | C. Licinius Mucianus? ''(July–Oct.)'' | Q. Fabius Barbarus Antonius Macer? ''(July–Oct.)'' |- | suff. | N.N. ''(Nov./Dec.)'' | N.N. ''(Nov./Dec.)'' |- | 65 | A. Licinius Nerva Silianus ''(Jan.–June)'' | M. Iulius Vestinus Atticus ''(Jan.–Apr.)'' |- | suff. | | P. Pasidienus Firmus ''(May–June)'' |- | suff. | C. Pomponius Pius ''(July/Aug.)'' | C. Anicius Cerialis ''(July/Aug.)'' |- | suff. | N.N. ''(Sept.–Dec.)'' | N.N. ''(Sept.–Dec.)'' |- | 66 | C. Luccius Telesinus '' (Jan.–June?)'' | [[Gaius Suetonius Paulinus|C. Suetonius Paullinus]] ''(Jan.–June?)'' |- | suff. | M. Annius Afrinus ''(July/Aug.)'' | C. Paccius Africanus ''(July/Aug.)'' |- | suff. | M. Arruntius Aquila ''(Sept.–Dec.)'' | M. Vettius Bolanus ''(Sept.–Dec.)'' |- | 67 | L. Iulius Rufus | Fonteius Capito |- | suff. | L. Aurelius Priscus ''(Mar./Apr.?)'' | Ap. Annius Gallus ''(Mar./Apr.?)'' |- | 68 | Ti. Catius Asconius Silius Italicus | P. Galerius Trachalus |- | suff. | [[Nero|Imp. Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] V ''(Apr.?–June)'' | ''sine collega'' |- | suff. | N.N. ''(July/Aug.)'' | N.N. ''(July/Aug.)'' |- | suff. | C. Bellicus Natalis ''(Sept.–Dec.)'' | P. Cornelius Scipio Asiaticus ''(Sept.–Dec.)'' |- | | Cingonius Varro ''(designated)'' |- | 69 | [[Galba|Ser. Galba Imp. Caesar Augustus]] II ''(Jan.)'' | [[Titus Vinius|T. Vinius (Rufinus?)]] ''(Jan.)'' |- | suff. | [[Otho|M. Otho Caesar Augustus]] ''(Jan. 22-Feb. 28)'' | L. Salvius Otho Titianus II ''(Jan. 22-Feb. 28)'' |- | suff. | [[Lucius Verginius Rufus|L. Verginius Rufus]] II ''(Mar-Apr. 22)'' | [[Titus Flavius Sabinus (consul 69)|T. Flavius Sabinus]] ''(Mar.-Apr. 22)'' |- | suff. | A. Marius Celsus ''(May-Aug.)'' | [[Gnaeus Arrius Antoninus|Cn. Arrius Antoninus]] ''(May-Aug.)'' |- | suff. | [[Fabius Valens]] ''(Sept.-Oct.)'' | [[Aulus Caecina Alienus|A. Caecina Alienus]] ''(Sept.-Oct. 30)'' |- | suff. |- | suff. | C. Quintius Atticus (''Nov.-Dec.)'' | Cn. Caecilius Simplex ''(Nov.-Dec.)'' |- | 70 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] II | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] |- | 71 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] III | [[Nerva|M. Cocceius Nerva]] |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] | Cn. Pedius Cascus |- | 72 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] IV | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] II |- | 73 | [[Domitian|Caesar Domitianus]] II | L. Valerius Catullus Messallinus |- | 74 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] V | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] III |- | suff. | [[Tiberius Plautius Silvanus Aelianus|Ti. Plautius Silvanus Aelianus]] II | L. Iunius Vibius Crispus II |- | suff. | Q. Petillius Cerialis Caesius Rufus II | [[Titus Clodius Eprius Marcellus|T. Clodius Eprius Marcellus]] II |- | 75 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] VI | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] IV |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] III | L. Pasidienus Firmus |- | 76 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] VII | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] V |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] IV | |- | 77 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] VIII | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] VI |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] V | Cn. Iulius Agricola |- | 78 | D. Iunius Novius Priscus | L. Ceionius Commodus |- | 79 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] IX | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] VII |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] VI | |- | 80 | [[Titus|Imp. T. Caesar Vespasianus Augustus]] VIII ''(Jan. 1-14)'' | [[Domitian|Caesar Domitianus]] VII ''(Jan. 1-14)'' |- | suff. | [[Domitia Longina|L. Aelius Lamia Plautius Aelianus]] ''(Jan. 14 until June)'' | A. Didius Gallus Fabricius Veiento II ''(Jan. 14-Feb. 11)'' |- | suff. | Q. Aurelius Pactumeius Fronto ''(Mar.-May)'' |- | suff. | C. Marius Marcellus Cluvius Rufus ''(June-?)'' |- | suff. | M. Tittius Frugi ''(?-Dec.)'' | T. Vinucius Iulianus ''(?-Dec.)'' |- | 81 | [[Lucius Flavius Silva|L. Flavius Silva Nonius Bassus]] ''(Jan.-Feb.)'' | L. Asinius Pollio Verrucosus ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | C. Iulius Iuvenalis ''(Mar.-Apr.)'' | M. Roscius Coelius ''(Mar.-Apr.)'' |- | suff. | L. Vettius Paullus ''(May-June)'' | T. Iunius Montanus ''(May-June)'' |- | suff. | N.N. ''(July-Aug.)'' | N.N. ''(July-Aug.)'' |- | suff. | L. Carminius Lusitanicus ''(Sept.-Oct.)'' | M. Petronius Umbrinus ''(Sept.-Oct.)'' |- | 82 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] VIII | [[Titus Flavius Sabinus (consul 82)|T. Flavius Sabinus]] |- | suff. | N.N. | Servaeus Innocens |- | suff. | N.N. | L. Salvius Otho Cocceianus |- | suff. | N.N. | (? C. Arinius) Modestus |- | suff. | L. Antonius Saturinus ''(July-?)'' | P. Valerius Patriunus ''(July-?)'' |- | 83 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] IX | Q. Petillius Rufus II |- | suff. | L. Tettius Iulianus | Terentius Strabo Erucius Homullus |- | 84 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] X | C. Oppius Sabinus |- | suff. | L. Iulius Ursus | |- | suff. | C. Cornelius Gallicanus ''(Sept.-?)'' | C. Tullius Capito Pomponians Plotius Firmus ''(Sept.-?)'' |- | 85 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XI ''(Jan.-Feb.)'' | [[Titus Aurelius Fulvus|T. Aurelius Fulvus]] II ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | Q. Gavius Atticus | L. Aelius Oculatus |- | suff. | M. Annius Herrenius Pollio (July-Aug.) | P. Herrenius Pollio ''(July.-Aug.)'' |- | suff. | D. Aburius Bassus ''(Sept.-Oct.)'' | Q. Iulius Balbus ''(Sept.-Oct.)'' |- | suff. | C. Salvius Liberalis Nonius Bassus ''(Nov.-Dec.)'' | ... Orestes ''(Nov.-Dec.)'' |- | 86 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XII (Jan.) | Ser. Cornelius Dolabella Petronianus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | C. Secius Campanus ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | N.N. | Q. Vibius Secundus ''(Mar.-Apr.)'' |- | suff. | Sex. Octavius Fronto ''(May-?)'' | Ti. Iulius Candidus Marius Celsus ''(May-?)'' |- | suff. | A. Bucius Lappius Maximus ''(Sept.-?)'' | C. Octavius Tidius Tossianus L. Iavolenus Priscus ''(Sept.-?)'' |- | 87 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XIII ''(Jan.)'' | L. Volusius Saturninus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | Calpurnius Piso Crassus Frugi Licinianus ''(Feb.-Apr.)'' |- | suff. | C. Bellicus Natalis Trebanianus ''(May-Aug.)'' | C. Ducenius Proculus ''(May-Aug.)'' |- | suff. | C. Cilnius Proculus ''(Sept.-Dec.)'' | L. Neratius Priscus ''(Sept.-Dec.)'' |- | 88 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XIV ''(Jan.)'' | L. Minicius Rufus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | D. Plotius Grypus ''(Jan-Apr.)'' | |- | suff. | Q. Ninnius Hasta ''(May-Aug.)'' | [[Libo Rupilius Frugi|L. Scribonius Libo Rupilius Frugi Bonus]]'' (May-Aug.)'' |- | suff. | M'. Otacilius Catulus ''(Sept.-Dec.)'' | Sex. Iulius Sparsus ''(Sept.-Dec.)'' |- | 89 | [[Titus Aurelius Fulvus|T. Aurelius Fulvus]] ''(Jan.-Apr.)'' | M. Asinius Atratinus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | P. Sallustius Blaesus ''(May-Aug.)'' | M. Peducaeus Saenianus ''(May-Aug.)'' |- | suff. | A. Vicirius Proculus ''(Sept.-Dec.)'' | [[Manius Laberius Maximus|M'. Laberius Maximus]] ''(Sept.-Dec.)'' |- | 90 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XV | [[Nerva|M. Cocceius Nerva]] II |- | suff. | L. Cornelius Pusio Annius Messala (replaced Domitian) | |- | suff. | L. Antistius Rusticus | [[Lucius Julius Ursus Servianus|Ser. Iulius Servianus]] |- | suff. | Q. Accaeus Rufus | C. Caristanius Fronto |- | suff. | P. Baebius Italicus | C. Aquillius Proculus |- | suff. | L. Albius Pullaienus Pollio | Cn. Pinarius Aemilius Cicatricula Pompeius Longinus |- | suff. | M. Tullius Cerialis | Cn. Pompeius Catullinus |- | 91 | [[Manius Acilius Glabrio (consul 91)|M'. Acilius Glabrio]] | [[Trajan|M. Ulpius Traianus]] |- | suff. | Cn. Minicius Faustinus | P. Valerius Marinus |- | suff. | Q. Valerius Vegetus | P. Metilius Sabinus Nepos |- | 92 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XVI | Q. Volusius Saturninus |- | suff. | L. Venuleius Montanus Apronianus | |- | suff. | L. Stertinius Avitus | Ti. Iulius Celsus Polemaeanus |- | suff. | C. Iulius Silanus | [[Arulenus Rusticus|Q. Iunius Arulenus Rusticus]] |- | 93 | Sex. Pompeius Collega | Q. Peducaeus Priscinus |- | suff. | T. Avidius Quietus | Sex. Lusianus Proculus |- | suff. | C. Cornelius Rarus | Tuccius Cerialis |- | 94 | L. Nonius Calpurnius Torquatus Asprenas ''(Jan.-Apr.)'' | T. Sextius Magius Lateranus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | M. Lollius Paullinus D. Valerius Asiaticus Saturninus | C. Antius A. Iulius Quadratus |- | suff. | L. Silius Decianus | T. Pomponius Bassus |- | 95 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XVII ''(Jan.)'' | [[Titus Flavius Clemens (consul)|T. Flavius Clemens]] ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | L. Neratius Marcellus ''(Jan.-Apr.)'' | |- | suff. | A. Bucius Lappius Maximus II ''(May-Aug.)'' | P. Ducenius Verus ''(May-Aug.)'' |- | suff. | Q. Pomponius Rufus ''(Sept.-Dec.)'' | L. Baebius Tullus ''(Sept.-Dec.)'' |- | 96 | C. Manlius Valens ''(Jan.-Apr.)'' | C. Antistius Vetus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | Q. Fabius Postuminus ''(May-Aug.)'' | T. Prifernius Paetus ''(May-Aug.)'' |- | suff. | Ti. Catius Caesius Fronto ''(Sept.-Dec.)'' | M. Calpurnius […]icus ''(Sept.-Dec.)'' |- | 97 | [[Nerva|Imp. Nerva Caesar Augustus]] III ''(Jan.-Feb.)'' | [[Lucius Verginius Rufus|L. Verginius Rufus]] III ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | [[Arrius Antoninus|Cn. Arrius Antoninus]] II ''(Mar.-Apr.)'' | L. Calpurnius Piso ''(Mar.-Apr.)'' |- | suff. | [[Marcus Annius Verus|M. Annius Verus]] ''(May-June)'' | L. Neratius Priscus ''(May-June)'' |- | suff. | L. Domitius Apollinaris ''(July-Aug.)'' | Sex. Hermentidius Campanus ''(July-Aug.)'' |- | suff. | Q. Glitius Atilius Agricola ''(Sept.-Oct.)'' | L. Pomponius Maternus ''(Sept.-Oct.)'' |- | suff. | [[Tacitus|P. Cornelius Tacitus]] ''(Nov.-Dec.)'' | M. Ostorius Scapula ''(Nov.-Dec.)'' |- | 98 | [[Nerva|Imp. Nerva Caesar Augustus]] IV ''(to Jan. 12)'' | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus]] II ''(Jan.-June)'' |- | suff. | Cn. Domitius Tullus II ''(Jan. 13-Jan. 31)'' | |- | suff. | [[Sextus Julius Frontinus|Sex. Iulius Frontinus]] II ''(Feb.)'' | |- | suff. | L. Iulius Ursus II ''(Mar.)'' | |- | suff. | T. Vestricius Spurinna II ''(Apr.)'' | |- | suff. | C. Pomponius Rufus Priscus Coelius Sparsus ''(May-June)'' | |- | suff. | A. Vicirius Martialis ''(July-Aug.)'' | L. Maecius Postumus ''(July-Aug.)'' |- | suff. | C. Pomponius Rufus Acilius (Tu?)scus Coelius Sparsus ''(Sept.-Oct.)'' | Cn. Pompeius Ferox Licinianus ''(Sept.-Oct.)'' |- | suff. | P. Iulius Lupus ''(Nov.-Dec.)'' | N.N. |- | 99 | [[Aulus Cornelius Palma Frontonianus|A. Cornelius Palma Frontonianus]] | [[Quintus Sosius Senecio|Q. Sosius Senecio]] |- | suff. | Sulpicius Lucretius Barba | Senecio Memmius Afer |- | suff. | Q. Fabius Barbarus Valerius Magnus Iulianus | A. Caecilius Faustinus |- | suff. | Q. Fulvius Gillo Bittius Proculus | M. Ostorius Scapula |- | suff. | Ti. Iulius Ferox | N.N. |- | 100 | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus Augustus]] III ''(Jan.)'' | Sex. Iulius Frontinus III ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | | L. Iulius Ursus III ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | M. Marcius Macer ''(Mar.-Apr.)'' | C. Cilnius Proculus ''(Mar.-Apr.)'' |- | suff. | L. Herennius Saturninus ''(May-June)'' | T. Pomponius Mamilianus ''(May-June)'' |- | suff. | Q. Acutius Nerva ''(July-Aug.)'' | L. Fabius Tuscus ''(July-Aug.)'' |- | suff. | C. Iulius Cornutus Tertullus ''(Sept.-Oct.)'' | [[Pliny the Younger|C. Plinius Caecilius Secundus]] ''(Sept.-Oct.)'' |- | suff. | L. Roscius Aelianus Maecius Celer ''(Nov.-Dec.)'' | Ti. Claudius Sacerdos Iulianus ''(Nov.-Dec.)'' |- |} == [[2nd century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 101 | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus Augustus]] IV (Jan.) | Q. Articuleius Paetus (Jan.-Mar.) |- | suff. | [[Sextus Attius Suburanus|Sex. Attius Suburanus Aemilianus]] (Feb.-Mar.) | |- | suff. | C. Sertorius Brocchus Q. Servaeus Innocens (Apr.-?) | M. Maecius Celer (Apr.-?) |- | suff. | […]us Proculus | NN. |- | 102 | [[Lucius Julius Ursus Servianus|L. Iulius Ursus Servianus]] II | [[Lucius Licinius Sura|L. Licinius Sura]] II |- | suff. | | L. Fabius Iustus (Mar.-Apr.) |- | suff. | NN. (May-?) | L. Publilius Celsus (May-?) |- | suff. | L. Antonius Albus (Sept.-?) | M. Iunius Homullus (Sept.-?) |- | 103 | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus Augustus]] V (Jan.) | M'. Laberius Maximus II |- | suff. | Q. Glitius Atilius Agricola II (Jan.-?) | |- | suff. | P. Metilius Nepos | Q. Baebius Macer |- | suff. | M. Flavius Aper | C. Trebonius Proculus Mettius Modestus |- | suff. | (A?)nnius Mela | P. Calpurnius Macer Caulius Rufus |- | 104 | Sex. Attius Suburanus Aemilianus II | M. Asinius Marcellus |- | 105 | Ti. Iulius Candidus Marius Celsus II | C. Antius A. Iulius Quadratus II |- | suff. | C. Iulius Quadratus Bassus (BIRLEY) (May-June) | Cn. Afranius Dexter (PROSOP) (May-June) |- | suff. | | Q. Caelius Honotatus (July-Aug.) |- | suff. | M. Vitorius Marcellus (Sept.-Dec.) | C. Caecilius Strabo (Sept.-Dec.) |- | 106 | L. Ceionius Commodus | Sex. Vettulenus Civica Cerialis |- | suff. | L. Minicius Natalis | Q. Licinius Silvanus Granianus Quadronius Proculus |- | 107 | [[Lucius Licinius Sura|L. Licinius Sura]] III | [[Quintus Sosius Senecio|Q. Sosius Senecio]] II |- | suff. | L. Acilius Rufus (Mar.-May) | |- | suff. | C. Minicius Fundanus (May-Aug.) | T. Vettennius Severus (May-Aug.) |- | suff. | C. Iulius Longinus (Sept.–Dec.) | Q. Valerius Paullinus (Sept.-Dec.) |- | 108 | [[Appius Annius Trebonius Gallus (consul 108)|Ap. Annius Trebonius Gallus]] (Jan.-Apr.) | [[Marcus Appius Bradua|M. Appius Bradua]] (Jan.-Apr.) |- | suff. | [[Hadrian|P. Aelius Hadrianus]] (May-Aug.) | M. Trebatius Priscus (May-Aug.) |- | suff. | [[Quintus Pompeius Falco|Q. Pompeius Falco]] (Sept.-Dec.) | Lustricus Bruttianus (Sept.-Dec.) |- | 109 | [[Aulus Cornelius Palma Frontonianus|A. Cornelius Palma Frontonianus]] (Jan.-Feb.) | P. Calvisius Tullus Ruso (Jan.-Apr.) |- | suff. | L. Annius Largus (Mar.-Apr.) | |- | suff. | Cn. Antonius Fuscus (May-Aug.) | C. Iulius Antiochus Epiphanes Philopappus (May-Aug.) |- | suff. | C. Alburnius Valens (Sept.-Dec.) | C. Iulius Proculus (Sept.-Dec.) |- | 110 | M. Peducaeus Priscinus | Ser. Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus |- | suff. | C. Avidius Nigrinus | Ti. Iulius Aquila Polemaeanus |- | suff. | L. Catilius Severus Iulianus Claudius Reginus (I) | C. Erucianus Silo |- | suff. | A. Larcius Priscus | Sex. Marcius Honoratus |- | 111 | C. Calpurnius Piso | M. Vettius Bolanus |- | suff. | T. Avidius Quietus (May-Aug.) | L. Eggius Marullus (May-Aug.) |- | suff. | L. Octavius Crassus (Sept.-Dec.) | P. Coelius Apollinaris (Sept.-Dec.) |- | 112 | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus Augustus]] VI (Jan.) | T. Sextius Cornelius Africanus (Jan.-?) |- | suff. | M.(?) Licinius Ruso (Jan.-?) | |- | suff. | Cn. Pinarius Cornelius Severus | L. Mummius Niger Q. Valerius Vegetus |- | suff. | P. Stertinius Quartus | T. Iulius Maximus Manlianus Brocchus Servilianus |- | suff. | C. Claudius Severus | T. Settidius Firmus |- | 113 | L. Publilius Celsus II (Jan.-Mar.) | C. Clodius Crispinus (Jan.-Apr.) |- | suff. | Ser. Cornelius Dolabella Metilianus Pompeius Marcellus (Apr.) | |- | suff. | L. Stertinius Noricus (May-Aug.) | L. Fadius Rufinus (May-Aug.) |- | suff. | Cn. Cornelius Urbicus (Sept.-Dec.) | T. Sempronius Rufus (Sept.-Dec.) |- | 114 | Q. Ninnius Hasta | P. Manilius Vopiscus Vicinillianus |- | suff. | C. Clodius Nummus | L. Caesennius Sospes |- | suff. | L. Hedius Rufus Lollianus Atitus (Sept.-?) | L. Messius Rusticus (Sept.-?) |- | 115 | [[Lucius Vipstanus Messalla (consul)|L. Vipstanus Messalla]] | M. Pedo Vergilianus |- | suff. | L. Iulius Frugi | [[Publius Iuventius Celsus|P. Iuventius Celsus T. Aufidius Hoenius Severianus]] |- | suff. | M. Pompeius Macrinus Neos Theophanes | NN. |- | 116 | L. Fundanius Lamia Aelianus | Sex. Carminius Vetus |- | suff. | Ti. Iulius Secundus | [[Marcus Egnatius Marcellinus|M. Egnatius Marcellinus]] |- | suff. | D. Terentius Gentianus | L. Cossonius Gallus |- | suff. | L. Statius Aquila | [[Gaius Julius Alexander Berenicianus|C. Julius Alexander Berenicianus]] |- | 117 | Q. Aquilius Niger | M. Rebilus Apronianus |- | suff. | Cn. Minicius Faustinus | NN. |- | suff. | M. Erucius Clarus | Ti. Julius Alexander Julianus |- | 118 | [[Hadrian|Imp. Caesar Traianus Hadrianus Augustus]] II (Jan.-June) | Cn. Pedanius Fuscus Salinator (Jan.-Feb.) |- | suff. | | Bellicius Tebanianus (replaced Salinator)[mar] |- | suff. | | C. Ummidius Quadratus (replaced Tebanianus) (attested May) |- | suff. | L. Pompeius Bassus (attested July/Aug.) | T. Sabinius Barbarus (attested July/Aug.) |- | 119 | [[Hadrian|Imp. Caesar Traianus Hadrianus Augustus]] III | P. Dasumius Rusticus |- | suff. | | A. Platorius Nepos (replaced Rusticus) |- | suff. | M. Paccius Silvanus Q. Goredius Gallus Gargilius Antiquus | Q. Vibius Gallus |- | suff. | C. Herennius Capella (Nov.-Dec.) | L. Coelius Rufus (Nov.-Dec.) |- | 120 | L. Catilius Severus Iulianus Claudius Reginus II | [[Antoninus Pius|T. Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus]] |- | suff. | C. Quinctius Certus Poblicius Marcellus (May-June) | T. Rutilius Propinquus (May-June) |- | suff. | C. Carminius Gallus (July-?) | C. Atilius Serranus (July-?) |- | 121 | [[Marcus Annius Verus|M. Annius Verus]] II | Cn. Arrius Augur |- | suff. | M. Herennnius Faustus (Mar.-Apr.) | Q. Pomponius Marcellus (Mar.-Apr.) |- | suff. | T. Pomponius Antistianus Funisulanus Vettonianus (May-?) | L. Pomponius Silvanus (May-?) |- | suff. | M. Statorius Secundus | L. Sempronius Merula Auspicatus |- | 122 | M'. Acilius Aviola | L. Corellius Neratius Pansa |- | suff. | Ti. Iulius Candidus Capito (July-Oct.) | L. Vitrasius Flamininus (July–Oct.) |- | suff. | C. Trebius Maximus (Nov.-Dec.) | T. Calestrius Tiro Orbius Speratus (Nov.-Dec.) |- | 123 | Q. Articuleius Paetinus | L. Venuleius Apronianus Octavius Priscus |- | suff. | T. Salvius Rufinus Minicius Opimianus | Cn. Sentius Aburnianus |- | 124 | M'. Acilius Glabrio | C. Bellicius Flaccus Torquatus Tebanianus |- | suff. | A. Larcius Macedo | P. Ducenius Verres |- | suff. | C. Iulius Gallus (Sept.-?) | C. Valerius Severus (Sept.-?) |- | 125 | M. Lollius Paullinus D. Valerius Asiaticus Saturninus II | L. Epidius Titius Aquilinus |- | suff. | (M.?) Accenna Verus | P. Lucius Cosconianus |- | 126 | [[Marcus Annius Verus|M. Annius Verus]] III (Jan.-Feb.) | C. Eggius Ambibulus |- | suff. | ... Propinquus (replaced Verus) (Mar.-?) | |- | suff. | L. Cuspius Camerinus | C. Saenius Severus |- | 127 | T. Atilius Rufus Titianus (Jan.-Mar.) | M. Gavius Squilla Gallicanus (Jan.-Mar.) |- | suff. | P. Tullius Varro (Apr.) | (D.?) Iunius Paetus (Apr.) |- | suff. | [[Quintus Tineius Rufus|Q. Tineius Rufus]] (May-Sept.) | M. Licinius Celer Nepos (May-Sept.) |- | suff. | L. Aemilius Iuncus (Oct.-Dec.) | Cn. Minicius Faustinus Sex. Iulius Severus (Oct.-Dec.) |- | 128 | L. Nonius Calpurnius Torquatus Asprenas II (Jan.) | [[Marcus Annius Libo|M. Annius Libo]] (Jan.-Mar.) |- | suff. | [[Lucius Caesennius Antoninus|L. Caesennius Antoninus]] (Feb.-Mar.) | |- | suff. | M. Iunius Mettius Rufus (May-June) | Q. Pomponius Maternus (May-June) |- | suff. | L. Valerius Flaccus (July-Sept.) | M. [Iunius Homullus ?] (July-Sept.) |- | suff. | A. Egrilius Plarianus (Oct.-Dec.) | Q. Planius Sardus L. Varius Ambibulus (Oct.-Dec.) |- | 129 | P. Iuventius Celsus T. Aufidius Hoenius Severianus II | L. Neratius Marcellus II |- | suff. | | Q. Iulius Balbus (Feb.-Mar.) |- | suff. | Ti. Iulius Iulianus | Castus |- | suff. | [[Arrian|L. Flavius Arrianus Xenophon]] (?ann. incert.) |- | 130 | Q. Fabius Catullinus | M. Flavius Aper |- | suff. | Cassius Agrippa (or perhaps "Agrippinus"?) | Ti. Claudius Quartinus |- | 131 | [[Sergius Octavius Laenas Pontianus]] | M. Antonius Rufinus |- | suff. | L. Fabius Gallus | [[Quintus Fabius Iulianus|Q. Fabius Iulianus]] |- | 132 | C. Iulius Serius Augurinus | C. Trebius Sergianus |- | suff. | P. Sufenas Verus | Ti. Claudius Atticus Herodes |- | 133 | M. Antonius Hiberus | [[Publius Mummius Sisenna|P. Mummius Sisenna]] |- | suff. | Q. Flavius Tertullus (July-?) | [[Junius Rusticus|Q. Iunius Rusticus]] (July-?) |- | 134 | [[Lucius Julius Ursus Servianus|L. Iulius Ursus Servianus]] III | T. Vibius Varus |- | suff. | T. Haterus Nepos (in place of Servianus) |- | suff. | P. Licinius Pansa (Sept.-Oct.) | L. Attius Macro (Sept.-Oct.) |- | 135 | T. Tutilius Lupercus Pontianus | P. Calpurnius Atilianus (Atticus Rufus ?) |- | suff. | M. Aemilius Papus | L. Burbuleius Optatus Ligarianus |- | suff. | Q. Lollius Urbicus | NN. |- | suff. | P. Rutilius Fabianus | Cn. Papirius Aelianus Aemilius Tuscillus |- | 136 | [[Lucius Aelius|L. Ceionius Commodus]] | Sex. Vettulenus Civica Pompeianus |- | 137 | [[Lucius Aelius|L. Aelius Caesar]] II | P. Coelius Balbinus Vibullius Pius |- | 138 | Kanus Iunius Niger | C. Pomponius Camerinus |- | suff. | M. Vindius Verus (June-?) | P. Pactumeius Clemens (June-?) |- | suff. | P. Cassius Secudus (Oct.-Dec.) | M. Nonius Mucianus (Oct.-Dec.) |- | 139 | [[Antoninus Pius|Imp. Caesar T. Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius]] II | [[Caius Bruttius Praesens|C. Bruttius Praesens L. Fulvius Rusticus]] II |- | suff. | NN. | ... Scapula |- | suff. | M. Ceccius Justinus (Nov.-Dec.) | C. Iulius Bassus (Nov.-Dec.) |- | 140 | [[Antoninus Pius|Imp. Caesar T. Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius]] III (Jan.-June) | [[Marcus Aurelius|M. Aurelius Caesar]] (Jan.-June) |- | suff. | N.N. (July-Aug.) | N.N. (July-Aug.) |- | suff. | N.N. (Sept.-Oct.) | N.N. (Sept.-Oct.) |- | suff. | M. Barbius Aemilianus (Nov.-Dec.) | T. Flavius Iulianus (Nov.-Dec.) |- | 141 | T. Hoenius Severus | M. Peducaeus Stloga Priscinus |- | suff. | NN. | T. Caesernius Statius Quinctius Statianus Memmius Macrinus |- | suff. | L. Annius Fabianus | NN. |- | 142 | L. Cuspius Pactumeius Rufinus | L. Statius Quadratus |- | suff. | Castus | NN. |- | suff. | [[Marcus Cornelius Fronto|M. Cornelius Fronto]] | L. Laberius Priscus |- | suff. | L. Tusidius Campester | Q. Cornelius (Senecio Annianus ?) |- | suff. | Iulianus | NN. |- | 143 | C. Bellicius Torquatus | [[Herodes Atticus|L. Vibullius Hipparchus Ti. Claudius Atticus Herodes]] |- | suff. | Q. Iunius Calamus | M. Valerius Iunianus |- | 144 | [[Lollianus|L. Hedius Rufus Lollianus Avitus]] | [[Titus Statilius Maximus|T. Statilius Maximus]] |- | suff. | NN. | Q. Laberius Licinianus |- | suff. | M. Calpurnius Longus | D. Velius Fidus |- | 145 | [[Antoninus Pius|Imp. Caesar T. Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius]] IV | [[Marcus Aurelius|M. Aurelius Caesar]] II |- | suff. | L. Lamia Silvanus | L. Poblicola Priscus |- | suff. | Cn. Arrius Cornelius Proculus (May-June) | D. Iunius Paetus (May-June) |- | suff. | Q. Mustius Priscus | M. Pontius Laelianus Larcius Sabinus |- | suff. | L. Petronius Sabinus (Sept.-Oct.) | C. Vicrius Rufus (Sept.-Oct.) |- | suff. | C. Fadius Rufus (Nov.-Dec.) | P. Vicrius (Nov.-Dec.) |- | 146 | Sex. Erucius Clarus II | Cn. Claudius Severus Arabianus |- | suff. | Q. Licinius Modestinus Sex. Attius Labeo (Mar.-May) | |- | suff. | P. Mummius Sisenna Rutilianus (June) | T. Prifernius Paetus (June) |- | suff. | L. Aurelius Gallus (July-?) | Cn. L. Terentius Homullus Iunior (July-?) |- | suff. | Q. Voconius Saxa Fidus | C. Annianus Verus |- | suff. | L. Aemilius Longus | Q. Cornelius Proculus |- | 147 | C. Prastina Messalinus | L. Annius Largus |- | suff. | A. Claudius Charax | Q. Fuficius Cornutus |- | suff. | Cupressenus Gallus | Q. Cornelius Quadratus |- | suff. | Sex. Cocceius Severianus Honorinus | Ti. Licinius Cassius Cassianus |- | suff. | | C. Popilius Carus Pedo (In place of Cassianus) |- | 148 | L. Octavius Cornelius P. Salvius Iulianus Aemilianus | C. Bellicius Calpurnius Torquatus |- | suff. | Saturius Firmus | C. Salvius Capito |- | suff. | L. Coelius Festus | P. Orfidius Senecio |- | suff. | C. Fabius Agrippinus | M. Antonius Zeno |- | 149 | Ser. Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus | Q. Pompeius Sosius Priscus |- | suff. | Q. Passienus Licinus | C. Iulius Avitus |- | suff. | T. Flavius Longinus Quintus Marcius Turbo | NN. |- | 150 | M. Gavius Squilla Gallicanus | Sex. Carminius Vetus |- | suff. | M. Cassius Apollinaris (Aug.-?) | M. Petonius Mamertinus (Aug.-?) |- | 151 | Sex. Quintilius Condianus | Sex. Quintilius Valerius Maximus |- | suff. | L. Attidius Cornelianus | M. Cominius Secundus |- | 152 | M'. Acilius Glabrio Cn. Cornelius Severus | M. Valerius Homullus |- | suff. | L. Claudius Modestus (Aug.) | L. Dasumius Tuscus (Aug.) |- | suff. | C. Novius Priscus (Sept.) | L. Iulius Romulus (Sept.) |- | suff. | P. Cluvius Maximus | M. Servilius Silanus |- | 153 | [[Gaius Bruttius Praesens|L. Fulvius Rusticus C. Bruttius Praesens]] | A. Iunius Rufinus |- | suff. | Sex. Caecilius? Max[imus] (?-June) | M. Pontius Sabin[us] (?-June) |- | suff. | P. Septimius Aper (July-?) | M. Sedatius Severianus (July-?) |- | suff. | Q. Petiedius Gallus (?-Dec.) | C. Catius Marcellus (?-Dec.) |- | 154 | [[Lucius Verus|L. Aelius Aurelius Commodus]] | T. Sextius Lateranus |- | suff. | Prifernius Paetus | [[Marcus Nonius Macrinus|M. Nonius Macrinus]] |- | suff. | M. Valerius Etruscus | L.[Aemilius Juncus] |- | suff. | Cn. Julius Verus | L. . . . . . |- | suff. | Tib. Claudius Julianus | Sex. [Calpurnius Agricola] |- | suff. | C. Iulius Statius Severus (Nov.-Dec.) | T. Iunius Severus (Nov.-Dec.) |- | 155 | C. Iulius Severus | M. Iunius Rufinus Sabinianus |- | suff. | C. Aufidius Victorinus (May-?) | M. Gavius (May-?) |- | suff. | ... Antius Pollio (Nov.) | ... Minicius Opimianus (Nov.) |- | suff. | (? D. Rupilius) Severus (Dec.) | L. Iulius Severus (Dec.) |- | 156 | [[Marcus Caeionius Silvanus|M. Ceionius Silvanus]] | C. Serius Augurinus |- | suff. | A. Avillius Urinatius Quadratus (Mar.) | Strabo Aemilianus (Mar.) |- | suff. | Q. Canusius Praenestinus (Dec.) | C. Lusius Sparsus (Dec.) |- | 157 | M. Vettulenus Civica Barbarus | M. Metilius Aquillius Regulus Nepos Volusius Torquatus Fronto |- | suff. | C. Caelius Secundus | C. Iulius Commodus Orfitianus |- | suff. | L. Roscius Aelianus | Cn. Papirius Aelianus |- | 158 | Sex. Sulpicius Tertullus | [[Quintus Tineius Sacerdos Clemens|Q. Tineius Sacerdos Clemens]] |- | suff. | M. Servilius Fabianus Maximus (July) | Q. Iallius Bassius (July) |- | 159 | Plautius Quintillus | [[Marcus Statius Priscus|M. Statius Priscus Licinius Italicus]] |- | suff. | M. Pisibanius Lepidus | L. Matuccius Fuscinus |- | suff. | Cornelius Dexter | NN. |- | suff. | A. Curtius Crispinus | NN. |- | 160 | [[Ap. Annius Atilius Bradua]] | T. Clodius Vibius Varus |- | suff. | A. Platorius Nepos Calpurnianus (Marcellus?) | M. Postumius Festus |- | suff. | | (? C. Septimius) Severus |- | suff. | N.N. | (?Cae)sorius Paulus |- | suff. | Ti. Oclatius Severus | ... Ninnius Hastianus |- | suff. | N.N. | ... Novius Sabinianus |- | 161 | [[Marcus Aurelius|M. Aurelius Caesar]] III | [[Lucius Verus|L. Aelius Aurelius Commodus]] II |- | suff. | [[Marcus Annius Libo|M. Annius Libo]] | Q. Camurius Numisius Iunior |- | 162 | [[Junius Rusticus|Q. Iunius Rusticus]] II | L. Titius Plautius Aquilinus |- | suff. | [[Tiberius Claudius Paullinus|Ti. Claudius Paullinus]] | [[Tiberius Claudius Pompeianus|Ti. Claudius Pompeianus]] |- | suff. | M. Insteius Bithynicus | NN. |- | 163 | M. Pontius Laelianus | A. Iunius Pastor L. Caesennius Sospes |- | 164 | M. Pompeius Macrinus | P. Iuventius Celsus |- | suff. | Ti. Haterius Saturninus | Q. Caecilius Avitus |- | 165 | M. Gavius Orfitus | L. Arrius Pudens |- | 166 | [[Quintus Servilius Pudens|Q. Servilius Pudens]] | L. Fufidius Pollio |- | suff. | M. Vibius Liberalis (Mar.-?) | P. Martius Verus (Mar.-?) |- | 167 | [[Lucius Verus|Imp. Caesar L. Aurelius Verus Augustus]] III | [[Marcus Ummidius Quadratus Annianus|M. Ummidius Quadratus]] |- | suff. | Q. Caecilius Dentilianus (May-?) | M. Antonius Pallas (May-?) |- | suff. | (L.?) Sempronius Gracchus | NN. |- | suff. | Q. Antistius Adventus Postumius (?) | N.N. |- | suff. | [[Claudius Pompeianus|Ti. Claudius Pompeianus]] I |- | 168 | L. Venuleius Apronianus Octavius Priscus II | L. Sergius Paullus II |- | 169 | Q. Pompeius Senecio Roscius Murena Coelius Sex. Iulius Frontinus Silius Decianus C. Iulius Eurycles Herculaneus L. Vibullius Pius Augustanus Alpinus Bellicus Sollers Iulius Aper Ducenius Proculus Rutilianus Rufinus Silius Valens Valerius Niger Claudius Fuscus Saxa Amyntianus Sosius Priscus<ref>Salway, B. (1994) What's in a name? A survey of Roman onomastic practice from c.700 BC to AD 700. ''Journal of Roman Studies'' 84: 124-145</ref> | P. Coelius Apollinaris |- | 170 | C. Erucius Clarus | M. Gavius Cornelius Cethegus |- | suff. | T. Hoenius Severus | NN. |- | 171 | T. Statilius Severus | L. Alfidius Herennianus |- | 172 | Ser. Calpurnius Scipio Orfitus | Sextus Quintilius Maximus|Sex. Quintilius Maximus |- | 173 | [[Gnaeus Claudius Severus|Cn. Claudius Severus]] II | [[Claudius Pompeianus|Ti. Claudius Pompeianus]] II |- | suff. | M'. Acilius Glabrio | NN. |- | 174 | L. Aurelius Gallus | Q. Volusius Flaccus Cornelianus |- | 175 | L. Calpurnius Piso | P. Salvius Iulianus |- | suff. | [[Pertinax|P. Helvius Pertinax]] | [[Didius Julianus|M. Didius Severus Iulianus]] |- | 176 | [[Titus Pomponius Proculus Vitrasius Pollio|T. Pomponius Proculus Vitrasius Pollio]] II | M. Flavius Aper II |- | 177 | [[Commodus|L. Aurelius Commodus Caesar]] | [[Marcus Peducaeus Plautius Quintillus|M. Peducaeus Plautius Quintillus]] |- | 178 | Ser. Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus | D. Velius Rufus (Iulianus?) |- | 179 | [[Commodus|Imp. Caesar L. Aurelius Commodus Augustus]] II | P. Martius Veru II |- | suff. | T. Flavius Claudianus | L. Aemilius Iuncus |- | suff. | M'. Acilius Faustinus | L. Iulius Proculianus |- | 180 | [[Gaius Bruttius Praesens|L. Fulvius Rusticus C. Bruttius Praesens]] II | Sex. Quintilius Condianus |- | 181 | [[Commodus|Imp. Caesar L. Aurelius Commodus Augustus]] III | [[Lucius Antistius Burrus|L. Antistius Burrus]] |- | 182 | [[Marcus Petronius Sura Mamertinus|M. Petronius Sura Mamertinus]] | [[Quintus Tineius Rufus (consul 182)|Q. Tineius Rufus]] |- | 183 | [[Commodus|Imp. Caesar M. Aurelius Commodus Antoninus Augustus]] IV | C. Aufidius Victorinus II |- | suff. | L. Tutilius Pontianus Gentianus | |- | suff. | M. Herennius Secundus | [[Marcus Egnatius Postumus|M. Egnatius Postumus]] |- | suff. | T. Pactumeius Magnus | L. Septimius Flaccus |- | 184 | L. Cossonius Eggius Marullus | Cn. Papirius Aelianus |- | suff. | C. Octavius Vindex | NN. |- | 185 | Triarius Maternus Lascivius | Ti. Claudius M. Ap. Atilius Bradua Regillus Atticus |- | suff. | M. Umbrius Primus | NN. |- | 186 | [[Commodus|Imp. Caesar M. Aurelius Commodus Antoninus Augustus]] V | M' Acilius Glabrio II |- | suff. | L. Novius Rufus | L. Annius ...vus |- | suff. | C. Sabucius Maior Caecilianus | Valerius Senecio |- | 187 | [[Lucius Bruttius Quintius Crispinus|L. Bruttius Quintius Crispinus]] | L. Roscius Aelianus Paculus |- | 188 | L. Seius Fuscianus II | M. Servilius Silanus II |- | 189 | Dulius Silanus | Q. Servilius Silanus |- | 190 | [[Commodus|Imp. Caesar M. Aurelius Commodus Antoninus Augustus]] VI | M. Petronius Sura Septimianus |- | suff. | L. Septimius Severus (future emperor) (May-?) | Apuleius (Atulenus?) Rufinus (May-?) |- | 191 | Popilius Pedo Apronianus | M. Valerius Bradua Mauricus |- | 192 | [[Commodus|Imp. Caesar L. Aelius Aurelius Commodus Augustus]] VII | [[Pertinax|P. Helvius Pertinax]] II |- | suff. | [[Quintus Tineius Sacerdos|Q. Tineius Sacerdos]] (March-?) | P. Iulius Scapula Priscus (March-?) |- | suff. | L. Iulius Messala Rutilianus | C. Aemilius Severus Cantabrinus |- | 193 | Q. Pompeius Sosius Falco | [[Gaius Iulius Erucius Clarus Vibianus|C. Iulius Erucius Clarus Vibianus]] |- | suff. | [[Lucius Fabius Cilo|L. Fabius Cilo Septiminus Catinius Acilianus Lepidus Fulcinianus]] | NN. |- | suff. | [[M. Silius Messala]] (May-June) | NN. |- | 194 | [[Septimius Severus|Imp. Caesar L. Septimius Severus Pertinax Augustus]] II | [[Clodius Albinus|D. Clodius Septimius Albinus Caesar]] II |- | 195 | P. Iulius Scapula Tertullus Priscus | [[Quintus Tineius Clemens (consul 195)|Q. Tineius Clemens]] |- | 196 | C. Domitius Dexter II | [[Lucius Valerius Messalla Thrasea Paetus|L. Valerius Messalla Thrasea Priscus]] |- | 197 | T. Sextius Magius Lateranus | L./C. Cuspius Rufinus |- | 198 | P. Martius Sergius Saturninus | L. Aurelius Gallus |- | 199 | P. Cornelius Anullinus II | M. Aufidius Fronto |- | 200 | [[Tiberius Claudius Severus Proculus|Ti. Claudius Severus Proculus]] | C. Aufidius Victorinus |} == [[3rd century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="49%" | First consul ! width="47%" | Second consul |- | 201 | [[Lucius Annius Fabianus|L. Annius Fabianus]] | [[M. Nonius Arrius Mucianus]] |- | 202 | [[Septimius Severus|Imp. Caesar L. Septimius Severus Pertinax Augustus]] III | [[Caracalla|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] |- | suff. | T. Murrenius Severus | [[Gaius Cassius Regallianus|C. Cassius Regallianus]] |- | 203 | [[Gaius Fulvius Plautianus|C. Fulvius Plautianus]] II | [[Publius Septimius Geta (brother of Septimius Severus)|P. Septimius Geta]] II |- | 204 | [[Lucius Fabius Cilo|L. Fabius Cilo Septiminus Catinius Acilianus Lepidus Fulcinianus]] II | [[Marcus Annius Flavius Libo|M. Annius Flavius Libo]] |- | 205 | [[Caracalla|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] II | [[Publius Septimius Geta|P. Septimius Geta Caesar]] |- | 206 | [[Marcus Nummius Umbrius Primus Senecio Albinus|M. Nummius Umbrius Primus Senecio Albinus]] | L. Fulvius Gavius Numisius Petronius Aemilianus |- | suff. | P. Tullius Marsus | M. Caelius Faustinus |- | 207 | L. Annius Maximus | [[Lucius Septimius Severus Aper|L. Septimius Severus Aper]] |- | 208 | [[Caracalla|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] III | [[Publius Septimius Geta|P. Septimius Geta Caesar]] II |- | 209 | L. Aurelius Commodus Pompeianus | Q. Hedius Lollianus Plautius Avitus |- | 210 | M'. Acilius Faustinus | A. Triarius Rufinus |- | 211 | Hedius Lollianus Terentius Gentianus | [[Pomponius Bassus (consul 211)|Pomponius Bassus]] |- | 212 | C. Iulius Asper II | C. Iulius Camilius Asper |- | suff. | [[Pompeianus|Ti. Claudius Pompeianus Quintianus]] | NN |- | 213 | [[Caracalla|Imp. Caesar M. Aurelius Severus Antoninus Augustus]] IV | [[Balbinus|D. Caelius Calvinus Balbinus]] II |- | 214 | [[Lucius Valerius Messalla Apollinaris|L. Valerius Messalla Apollinaris]] | C. Octavius Ap. Suetrius Sabinus |- | suff. | | Aemilianus |- | 215 | Q. Maecius Laetus „II“ | M. Munatius Sulla Cerialis |- | 216 | P. Catius Sabinus II | P. Cornelius Anullinus |- | 217 | C. Bruttius Praesens | T. Messius Extricatus „II“ |- | 218 | [[Macrinus|Imp. Caesar M. Opellius Severus Macrinus Augustus]] „II“ | M. Oclatinius Adventus „II“ |- | suff. | [[Elagabalus|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] | |- | 219 | [[Elagabalus|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] II | [[Quintus Tineius Sacerdos|Q. Tineius Sacerdos]] II |- | 220 | [[Elagabalus|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] III | [[Valerius Comazon Eutychianus|P. Valerius Comazon Eutychianus]] „II“ |- | 221 | C. Vettius Gratus Sabinianus | [[Seleucus (Roman usurper)|M. Flavius Vitellius Seleucus]] |- | 222 | [[Elagabalus|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] IV | [[Alexander Severus|M. Aurelius Severus Alexander Caesar]] |- | 223 | [[Marius Maximus|L. Marius Maximus Perpetuus Aurelianus]] II | L. Roscius Aelianus Paculus Salvius Iulianus |- | 224 | Ap. Claudius Iulianus II | C. Bruttius Crispinus |- | 225 | Ti. Manilius Fuscus II | Ser. Calpurnius Domitius Dexter |- | 226 | [[Alexander Severus|Imp. Caesar M. Aurelius Severus Alexander Augustus]] II | C. Aufidius Marcellus II |- | 227 | M. Nummius Senecio Albinus | M. Laelius Fulvius Maximus Aemilianus |- | 228 | Q. Aiacius Modestus Crescentianus II | [[Marcus Pomponius Maecius Probus|M. Pomponius Maecius Probus]] |- | 229 | [[Alexander Severus|Imp. Caesar M. Aurelius Severus Alexander Augustus]] III | [[Cassius Dio|L. Claudius Cassius Dio Cocceianus]] II |- | 230 | L. Virius Agricola | Sex. Catius Clementinus Priscillianus |- | 231 | L. Ti. Claudius Pompeianus | T. Flavius Sallustius Paelignianus |- | 232 | L. Virius Lupus Iulianus | L. Marius Maximus |- | 233 | [[Lucius Valerius Claudius Acilius Priscillianus Maximus|L. Valerius Claudius Acilius Priscillianus Maximus]] | Cn. Cornelius Paternus |- | 234 | [[Pupienus|M. Clodius Pupienus Maximus]] II | M. Munatius Sulla Urbanus |- | 235 | Cn. Claudius Severus | Ti. Claudius Quintianus |- | 236 | [[Maximinus Thrax|Imp. Caesar C. Iulius Verus Maximinus Augustus]] | [[Marcus Pupienus Africanus Maximus|M. Pupienus Africanus Maximus]] |- | 237 | L. Marius Perpetuus | L. Mummius Felix Cornelianus |- | 238 | Fulvius Pius | Pontius Proculus Pontianus |- | 239 | [[Gordian III|Imp. Caesar M. Antonius Gordianus Augustus]] | M'. Acilius Aviola |- | 240 | C. Octavius Ap. Suetrius Sabinus II | Ragonius Venustus |- | 241 | [[Gordian III|Imp. Caesar M. Antonius Gordianus Augustus]] II | Clodius Pompeianus |- | 242 | C. Vettius Gratus Atticus Sabinianus | [[Gaius Asinius Lepidus Praetextatus|C. Asinius Lepidus Praetextatus]] |- | 243 | [[Lucius Annius Arrianus|L. Annius Arrianus]] | C. Cervonius Papus |- | 244 | Ti. Pollenius Armenius Peregrinus | Fulvius Aemilianus |- | 245 | [[Philip the Arab|Imp. Caesar M. Iulius Philippus Augustus]] | C. Maesius Titianus |- | 246 | C. Bruttius Praesens | C. Allius Albinus |- | 247 | [[Philip the Arab|Imp. Caesar M. Iulius Philippus Augustus]] II | [[Philippus II|M. Iulius Severus Philippus Caesar]] |- | 248 | [[Philip the Arab|Imp. Caesar M. Iulius Philippus Augustus]] III | [[Philippus II|Imp. Caesar M. Iulius Severus Philippus Augustus]] II |- | 249 | L. Fulvius Gavius Numisius Aemilianus II | L. Naevius Aquilinus |- | 250 | [[Trajan Decius|Imp. Caesar C. Messius Quintus Traianus Decius Augustus]] II | Vettius Gratus |- | 251 | [[Trajan Decius|Imp. Caesar C. Messius Quintus Traianus Decius Augustus]] III | [[Herennius Etruscus|Q. Herennius Etruscus Messius Decius Caesar]] |- | 252 | [[Trebonianus Gallus|Imp. Caesar C. Vibius Trebonianus Gallus Augustus]] II | [[Volusianus|Imp. Caesar C. Vibius Volusianus Augustus]] |- | 253 | [[Volusianus|Imp. Caesar C. Vibius Volusianus Augustus]] II | [[Lucius Valerius Claudius Poplicola Balbinus Maximus|L. Valerius Claudius Poplicola Balbinus Maximus]] |- | 254 | [[Valerian (emperor)|Imp. Caesar P. Licinius Valerianus Augustus]] II | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] |- | 255 | [[Valerian (emperor)|Imp. Caesar P. Licinius Valerianus Augustus]] III | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] II |- | 256 | [[Lucius Valerius Claudius Acilius Priscillianus Maximus|L. Valerius Claudius Acilius Priscillianus Maximus]] II | M. Acilius Glabrio |- | 257 | [[Valerian (emperor)|Imp. Caesar P. Licinius Valerianus Augustus]] IV | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] III |- | 258 | M. Nummius Tuscus | Mummius Bassus |- | 259 | Aemilianus | [[Pomponius Bassus (consul 259 & 271)|Pomponius Bassus]] |- | 260 | P. Cornelius Saecularis II | C. Iunius Donatus II |- | | [[Postumus|Imp. Caesar M. Cassianius Latinius Postumus Augustus]] II ''(Gaul)'' | Honoratianus? ''(Gaul)'' |- | 261 | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] IV | [[Taurus Volusianus|L. Petronius Taurus Volusianus]] |- | | [[Postumus|Imp. Caesar M. Cassianius Latinius Postumus Augustus]] III ''(Gaul)'' | |- | | [[Macrianus Minor|Imp. Caesar Fulvius Macrianus Augustus]] II ''(East)'' | [[Quietus|Imp. Caesar Fulvius Quietus Augustus]] ''(East)'' |- | 262 | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] V | L. Mummius Faustianus<ref>{{Cite web |title=''PIR''² T 31 |url=http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_de?p_belegstelle=AE+1998%2C+01569&r_sortierung=Belegstelle; |access-date=2010-08-22 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422030208/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_de?p_belegstelle=AE+1998,+01569&r_sortierung=Belegstelle; |url-status=dead }}</ref> |- | 263 | Nummius Albinus II | Dexter |- | 264 | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] VI | Saturninus |- | 265 | P. Licinius Valerianus II | Lucillus |- | 266 | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] VII | Sabinillus |- | 267 | Paternus | Arcesilaus |- | | [[Postumus|Imp. Caesar M. Cassianius Latinius Postumus Augustus]] IV ''(Gaul)'' | [[Victorinus|M. Piavonius Victorinus]] I ''(Gaul)'' |- | 268 | Paternus II | [[Publius Licinius Egnatius Marinianus]] |- | | [[Postumus|Imp. Caesar M. Cassianius Latinius Postumus Augustus]] V ''(Gaul)'' | |- | 269 | [[Claudius II|Imp. Caesar M. Aurelius Claudius Augustus]] | Paternus |- | | [[Victorinus|Imp. Caesar M. Piavonius Victorinus]] II ''(Gaul)'' | Sanctus ''(Gaul)'' |- | 270 | [[Flavius Antiochianus]] II | Virius Orfitus |- | | [[Victorinus|Imp. Caesar M. Piavonius Victorinus]] II ''(Gaul)'' | |- | 271 | [[Aurelian|Imp. Caesar L. Domitius Aurelianus Augustus]] I | [[Pomponius Bassus (consul 259 & 271)|Pomponius Bassus]] II |- | | [[Tetricus I|Imp. Caesar C. Pius Esuvius Tetricus Augustus]] I ''(Gaul)'' | |- | 272 | T. Flavius Postumius Quietus | Iunius Veldumnianus |- | | [[Tetricus I|Imp. Caesar C. Pius Esuvius Tetricus Augustus]] II ''(Gaul)'' | |- | 273 | [[Marcus Claudius Tacitus|M. Claudius Tacitus]] | [[Placidianus|Iulius Placidianus]] |- | | [[Tetricus I|Imp. Caesar C. Pius Esuvius Tetricus Augustus]] III ''(Gaul)'' | |- | 274 | [[Aurelian|Imp. Caesar L. Domitius Aurelianus Augustus]] II | Capitolinus |- | 275 | [[Aurelian|Imp. Caesar L. Domitius Aurelianus Augustus]] III | Marcellinus |- | 276 | [[Marcus Claudius Tacitus|Imp. Caesar M. Claudius Tacitus Augustus]] II | (Fulvius?) Aemilianus II |- | 277 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] I | Paulinus |- | 278 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] II | Virius Lupus II |- | 279 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] III | Nonius Paternus II |- | 280 | [[Lucius Valerius Messalla]] | (Vettius?) Gratus |- | 281 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] IV | C. Iunius Tiberianus |- | 282 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] V | Victorinus |- | 283 | [[Carus|Imp. Caesar M. Aurelius Carus Augustus]] II | [[Carinus|Imp. Caesar M. Aurelius Carinus Augustus]] I |- | 284 | [[Carinus|Imp. Caesar M. Aurelius Carinus Augustus]] II | [[Numerian|Imp. Caesar M. Aurelius Numerianus Augustus]] |- | suff. | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] | Bassus |- | 285 | [[Carinus|Imp. Caesar M. Aurelius Carinus Augustus]] III | T. Claudius Aurelius Aristobulus |- | 286 | M. Iunius Maximus II | Vettius Aquilinus |- | 287 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] III | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] I |- | 288 | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] II | Pomponius Ianuarianus |- | suff. | ... ivianus | |- | 289 | M. Magrius Bassus | L. Ragonius Quintianus |- | suff. | M. Umbrius Primus (''Feb.'') | T. Flavius Coelianus (''Feb.'') |- | | Ceionius Proculus (''Mar.'') | |- | | Helvius Clemens (''Apr.'') | |- | | Flavius Decimus (''May'') | |- | | ... ninius Maximus (''Jun?'') | |- | 290 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] IV | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] III |- | 291 | C. Iunius Tiberianus II | Cassius Dio |- | 292 | Afranius Hannibalianus | [[Julius Asclepiodotus|Iulius Asclepiodotus]] |- | 293 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] V | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] IV |- | 294 | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] I | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] I |- | 295 | Nummius Tuscus | Annius Anullinus |- | 296 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] VI | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] II |- | 297 | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] V | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] II |- | 298 | [[Sextus Anicius Faustus Paulinus (consul 298)|Anicius Faustus]] II | Virius Gallus |- | 299 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] VII | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] VI |- | 300 | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] III | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] III |} == [[4th century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="49%" | First consul ! width="47%" | Second consul |- | 301 | T. Flavius Postumius Titianus II | Virius Nepotianus |- | 302 | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] IV | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] IV |- | 303 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] VIII | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] VII |- | 304 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] IX | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] VIII |- | 305 | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] V | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] V |- | 306 | [[Constantius Chlorus|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantius Augustus]] VI | [[Galerius|Imp. Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Augustus]] VI |- | 307 | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] IX ''(West)'' | [[Constantine I (emperor)|Flavius Valerius Constantinus Caesar]] ''(West)'' |- | | [[Flavius Valerius Severus|Imp. Caesar Flavius Valerius Severus Augustus]] ''(East)'' | [[Maximinus Daia|Galerius Valerius Maximinus Caesar]] ''(East)'' |- | | [[Galerius|Imp. Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Augustus]] VII ''(Rome; Jan.-Apr.)'' | [[Maximinus Daia|Galerius Valerius Maximinus Caesar]] ''(Rome; Jan.-Apr.)'' |- | 308 | [[Diocletian|C. Aurelius Valerius Diocletianus senior Augustus]] X | [[Galerius|Imp. Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Augustus]] VII |- | | [[Maxentius|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maxentius Augustus]] ''(Rome; Apr.-Dec.)'' | [[Valerius Romulus]] I ''(Rome; Apr.-Dec.)'' |- | 309 | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] |- | | [[Maxentius|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maxentius Augustus]] II ''(Rome)'' | [[Valerius Romulus]] II ''(Rome)'' |- | 310 | Tatius Andronicus | [[Pompeius Probus]] |- | | [[Maxentius|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maxentius Augustus]] III ''(Rome)'' | |- | 311 | [[Galerius|Imp. Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Augustus]] VIII | [[Maximinus Daia|Imp. Caesar Galerius Valerius Maximinus Augustus]] II |- | | [[Gaius Caeionius Rufius Volusianus|C. Caeionius Rufius Volusianus]] ''(Rome; from Sept.)'' | Aradius Rufinus ''(Rome; from Sept)'' |- | 312 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] II | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] II |- | | [[Maxentius|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maxentius Augustus]] IV ''(Rome)'' | |- | 313 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] III | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] III |- | | [[Maximinus Daia|Imp. Caesar Galerius Valerius Maximinus Augustus]] III ''(Rome, Egypt, inter alios)'' | |- | 314 | [[Gaius Caeionius Rufius Volusianus|C. Caeionius Rufius Volusianus]] II | Petronius Annianus |- | 315 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] IV | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] IV |- | 316 | Antonius Caecinius Sabinus | Vettius Rufinus |- | 317 | [[Ovinius Gallicanus]] | Caesonius Bassus (from Feb.) |- | 318 | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] V | [[Crispus|Flavius Iulius Crispus Caesar]] |- | 319 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] V | [[Licinius II|Valerius Licinianus Licinius Caesar]] |- | 320 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] VI | [[Constantine II (emperor)|Flavius Claudius Constantinus Caesar]] |- | 321 | [[Crispus|Flavius Iulius Crispus Caesar]] II ''(West)'' | [[Constantine II (emperor)|Flavius Claudius Constantinus Caesar]] II ''(West)'' |- | | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] VI ''(East)'' | [[Licinius II|Valerius Licinianus Licinius Caesar]] II ''(East)'' |- | 322 | [[Petronius Probianus]] ''(West)'' | [[Amnius Anicius Julianus|Amnius Anicius Iulianus]] ''(West)'' |- | |''Post consulatum Licinii Augusti VI et Licinii Caesaris II'' ''(East)'' | |- | 323 | Acilius Severus ''(West)'' | Vettius Rufinus ''(West)'' |- | |''II post consulatum Licinii Augusti VI et Licinii Caesaris II'' ''(East)'' | |- | 324 | [[Crispus|Flavius Iulius Crispus Caesar]] III | [[Constantine II (emperor)|Flavius Claudius Constantinus Caesar]] III |- | 325 | Valerius Proculus ''(to May)'' | [[Sextus Anicius Faustus Paulinus (consul 325)|Sex. Anicius Paulinus]] |- | suff. | [[Julius Julianus]] | |- | 326 | [[Constantine I|Flavius Valerius Constantinus Augustus]] VII | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Caesar]] |- | 327 | Flavius Constantius | [[Lucius Valerius Maximus Basilius (consul)|Valerius Maximus]] |- | 328 | Flavius Ianuarinus | Vettius Iustus |- | 329 | [[Constantine I (emperor)|Flavius Valerius Constantinus Augustus]] VIII | [[Constantine II (emperor)|Flavius Claudius Constantinus Caesar]] IV |- | 330 | [[Gallicanus (consul 330)|Flavius Gallicanus]] | [[Aurelius Valerius Tullianus Symmachus]] |- | 331 | [[Junius Annius Bassus]] | [[Ablabius (consul 331)|Ablabius]] |- | 332 | [[Lucius Papius Pacatianus]] | [[Maecilius Hilarianus]] |- | 333 | [[Flavius Dalmatius]] | [[Domitius Zenophilus]] |- | 334 | [[Flavius Optatus]] | [[Amnius Anicius Paulinus|Amnius M'. Caesonius Nicomachus Anicius Paulinus Honorius]] |- | 335 | [[Julius Constantius|Iulius Constantius]] | [[Gaius Caeionius Rufius Albinus|Caeionius Rufius Albinus]] |- | 336 | [[Virius Nepotianus]] | [[Tettius Facundus]] |- | 337 | Flavius Felicianus | Fabius Titianus |- | 338 | Flavius Ursus | Flavius Polemius |- | 339 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] II | [[Constans|Flavius Iulius Claudius Constans Augustus]] |- | 340 | [[Septimius Acindynus]] | [[Lucius Aradius Valerius Proculus|L. Aradius Valerius Proculus Populonius]] |- | 341 | Antonius Marcellinus | [[Petronius Probinus (consul 341)|Petronius Probinus]] |- | 342 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] III | [[Constans|Flavius Iulius Claudius Constans Augustus]] II |- | 343 | M. Maecius Memmius Furius Baburius Caecilianus Placidus | Flavius Romulus |- | 344 | Domitius Leontius ''(West and East)'' | Flavius Bonosus ''(West; until April/May)'' |- | | | Iulius Sallustius ''(East; all year. West; after Apr./May)'' |- | 345 | Flavius Amantius | M. Nummius Albinus |- | 346 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] IV | [[Constans|Flavius Iulius Claudius Constans Augustus]] III |- | 347 | [[Vulcacius Rufinus]] | Flavius Eusebius |- | 348 | [[Flavius Philippus]] | Flavius Salia |- | 349 | Ulpius Limenius | Aco(nius?) Catullinus |- | 350 | Flavius Sergius | Flavius Nigrinianus |- | 351 | [[Magnentius|Flavius Magnus Magnentius Augustus]] ''(West)'' | Gaiso ''(West)'' |- | | ''Post consulatum Sergii et Nigriniani'' ''(East)'' | |- | 352 | [[Decentius|Flavius Magnus Decentius Caesar]] ''(West)'' | Paulus ''(West)'' |- | | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] V ''(East)'' | [[Constantius Gallus|Flavius Claudius Constantius Caesar]] I ''(East)'' |- | 353 | [[Magnentius|Flavius Magnus Magnentius Augustus]] II ''(West)'' | [[Decentius|Flavius Magnus Decentius Caesar]] II ''(West)'' |- | | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] VI ''(East)'' | [[Constantius Gallus|Flavius Claudius Constantius Caesar]] II ''(East)'' |- | 354 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] VII | [[Constantius Gallus|Flavius Claudius Constantius Caesar]] III |- | 355 | [[Arbitio|Flavius Arbitio]] | [[Lollianus Mavortius|Q. Flavius Maesius Egnatius Lollianus Mavortius]] |- | 356 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] VIII | [[Julian the Apostate|Flavius Claudius Iulianus Caesar]] |- | 357 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] IX | [[Julian the Apostate|Flavius Claudius Iulianus Caesar]] II |- | 358 | [[Datianus|Censorius Datianus]] | [[Neratius Cerealis]] |- | 359 | Flavius Eusebius | [[Hypatius (consul 359)|Flavius Hypatius]] |- | 360 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] X | [[Julian the Apostate|Flavius Claudius Iulianus Caesar]] III |- | 361 | [[Taurus (consul 361)|Flavius Taurus]] | [[Florentius (consul 361)|Flavius Florentius]] |- | 362 | [[Claudius Mamertinus]] | [[Nevitta|Flavius Nevitta]] |- | 363 | [[Julian the Apostate|Flavius Claudius Iulianus Augustus]] IV | Flavius [[Sallustius]] |- | 364 | [[Jovian (Emperor)|Flavius Iovianus Augustus]] | [[Flavius Varronianus]] |- | 365 | [[Valentinian I|Flavius Valentinianus Augustus]] | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] |- | 366 | [[Gratian|Flavius Gratianus]] | Dagalaifus |- | 367 | Flavius Lupicinus | Flavius Iovinus |- | 368 | [[Valentinian I|Flavius Valentinianus Augustus]] II | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] II |- | 369 | Flavius Valentinianus Galates | Flavius Victor |- | 370 | [[Valentinian I|Flavius Valentinianus Augustus]] III | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] III |- | 371 | [[Gratian|Flavius Gratianus Augustus]] II | [[Sextus Claudius Petronius Probus|Sex. Claudius Petronius Probus]] |- | 372 | [[Domitius Modestus]] | [[Arintheus|Flavius Arintheus]] |- | 373 | [[Valentinian I|Flavius Valentinianus Augustus]] IV | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] IV |- | 374 | [[Gratian|Flavius Gratianus Augustus]] III | Flavius Equitius |- | 375 | ''Post consulatum Gratiani Augusti III et Equiti'' | |- | 376 | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] V | [[Valentinian II|Flavius Valentinianus Iunior Augustus]] |- | 377 | [[Gratian|Flavius Gratianus Augustus]] IV | [[Merobaudes (general)|Flavius Merobaudes]] |- | 378 | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] VI | [[Valentinian II|Flavius Valentinianus Iunior Augustus]] II |- | 379 | [[Ausonius|Decimius Magnus Ausonius]] | [[Quintus Clodius Hermogenianus Olybrius|Q. Clodius Hermogenianus Olybrius]] |- | 380 | [[Gratian|Flavius Gratianus Augustus]] V | [[Theodosius I|Flavius Theodosius Augustus]] |- | 381 | Flavius Syagrius | Flavius Eucherius |- | 382 | Flavius Claudius Antonius | [[Flavius Afranius Syagrius]] |- | 383 | [[Merobaudes (general)|Flavius Merobaudes]] II | [[Saturninus (consul 383)|Flavius Saturninus]] |- | 384 | [[Richomeres|Flavius Ricomer]] | Flavius Clearchus |- | 385 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] | [[Flavius Bauto]] |- | 386 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius]] | Flavius Euodius |- | 387 | [[Valentinian II|Flavius Valentinianus Iunior Augustus]] III | [[Eutropius (historian)|Eutropius]] |- | 388 | [[Magnus Maximus|Magnus Maximus Augustus]] II ''(West)'' | ''No colleague'' |- | | [[Theodosius I|Flavius Theodosius Augustus]] II ''(East)'' | [[Maternus Cynegius]] ''(East)'' |- | 389 | Flavius [[Timasius]] | Flavius [[Promotus]] |- | 390 | [[Valentinian II|Flavius Valentinianus Iunior Augustus]] IV | Flavius [[Neoterius]] |- | 391 | [[Eutolmius Tatianus|Flavius Eutolmius Tatianus]] | [[Quintus Aurelius Symmachus|Q. Aurelius Symmachus]] |- | 392 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] II | [[Rufinus (consul)|Flavius Rufinus]] |- | 393 | [[Theodosius I|Flavius Theodosius Augustus]] II ''(West and East)'' | [[Eugenius|Flavius Eugenius Augustus]] ''(West)'' |- | | | [[Abundantius (consul)|Flavius Abundantius]] ''(East)'' |- | 394 | [[Virius Nicomachus Flavianus]] ''(West)'' | ''No colleague'' |- | | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] III ''(East)'' | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] II ''(East)'' |- | 395 | [[Anicius Hermogenianus Olybrius]] | [[Anicius Probinus]] |- | 396 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] IV | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] III |- | 397 | [[Caesarius (consul 397)|Flavius Caesarius]] | [[Nonius Atticus]] |- | 398 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] IV | [[Flavius Eutychianus]] |- | 399 | [[Eutropius (Byzantine official)|Eutropius]] | [[Flavius Mallius Theodorus]] |- | 400 | [[Stilicho|Flavius Stilicho]] | [[Aurelianus (consul 400)|Aurelianus]] |} == Ika-5 siglo == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Taon ! width="48%" | Unang Konsulado ! width="48%" | Ikalawang Konsulado |- | 401 | Flavius Vincentius | [[Fravitta|Flavius Fravitta (Fravitus)]] |- | 402 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] V | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] V |- | 403 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] I | Flavius Rumoridus |- | 404 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] VI | Aristaenetus |- | 405 | [[Stilicho|Flavius Stilicho]] II | [[Anthemius (praetorian prefect)|Flavius Anthemius]] |- | 406 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] VI | [[Anicius Petronius Probus]] |- | 407 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] VII | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] II |- | 408 | [[Anicius Auchenius Bassus (consul 408)|Anicius Auchenius Bassus]] | Flavius Philippus |- | 409 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] VIII | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] III |- | | [[Constantine III (usurper)|Flavius Claudius Constantinus Augustus]] ''(Britannia/Gaul)'' | |- | 410 | colspan="4" align="left"|''Post consulatum Honorii Augusti VIII et Theodosii Augusti III'' (West) |- | |[[Varanes (consul 410)|Varanes]] (East) | Tertullus (Rome) |- | 411 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] IV | ''without colleague'' |- | 412 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] IX | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] V |- | 413 | [[Heraclianus]] | [[Lucius (consul 413)|Flavius Lucius]] |- | 414 | [[Constantius III|Flavius Constantius]] | [[Constans (consul 414)|Flavius Constans]] |- | 415 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] X | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] VI |- | 416 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] VII | [[Iunius Quartus Palladius]] |- | 417 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] XI | [[Constantius III|Flavius Constantius]] II |- | 418 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] XII | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] VIII |- | 419 | [[Monaxius|Flavius Monaxius]] | [[Plinta|Flavius Plinta]] |- | 420 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] IX | [[Constantius III|Flavius Constantius]] III |- | 421 | [[Agricola (consul 421)|Flavius Agricola]] | [[Eustathius (consul 421)|Flavius Eustathius]] |- | 422 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] XIII | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] X |- | 423 | [[Avitus Marinianus|Flavius Avitus Marinianus]] | [[Asclepiodotus (consul 423)|Flavius Asclepiodotus]] |- | 424 | [[Castinus|Flavius Castinus]] | Victor |- | 425 | [[Joannes|Ioannes Augustus]] ''(West)'' | |- | | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XI | [[Valentinian III|Placidus Valentinianus Caesar]] |- | 426 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XII | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] II |- | 427 | [[Hierius (consul 427)|Flavius Hierius]] | [[Flavius Ardabur]] |- | 428 | [[Felix (consul 428)|Flavius Felix]] | [[Taurus (consul 428)|Flavius Taurus]] |- | 429 | [[Florentius (consul 429)|Flavius Florentius]] | [[Dionysius (consul 429)|Flavius Dionysius]] |- | 430 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XIII | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] III |- | 431 | [[Anicius Auchenius Bassus (consul 431)|Anicius Auchenius Bassus]] | [[Antiochus Chuzon|Flavius Antiochus]] |- | 432 | [[Flavius Aetius]] | [[Valerius (consul 432)|Flavius Valerius]] |- | 433 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XIV | [[Petronius Maximus]] |- | 434 | [[Aspar|Flavius Ardabur Aspar]] | [[Areobindus (consul 434)|Flavius Areobindus]] |- | 435 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XV | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] IV |- | 436 | [[Anthemius Isidorus|Flavius Anthemius Isidorus]] | [[Senator (consul 436)|Flavius Senator]] |- | 437 | [[Flavius Aetius]] II | [[Sigisvultus|Flavius Sigisvultus]] |- | 438 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]]XVI | Anicius Acilius Glabrio Faustus |- | 439 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XVII | Festus |- | 440 | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] V | [[Anatolius (consul 440)|Flavius Anatolius]] |- | 441 | [[Cyrus of Panopolis|Flavius Taurus Seleucus Cyrus]] | ''without colleague'' |- | 442 | [[Dioscorus (consul 442)|Flavius Dioscorus]] | [[Eudoxius (conul 442)|Flavius Eudoxius]] |- | 443 | [[Petronius Maximus]] II | [[Paterius (consul 443)|Flavius Paterius]] |- | 444 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XVIII | [[Caecina Decius Aginatius Albinus (consul 444)|Caecina Decius Aginatius Albinus]] |- | 445 | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] VI | [[Nomus|Flavius Nomus]] |- | 446 | [[Flavius Aetius]] III | [[Quintus Aurelius Symmachus (consul 446)|Q. Aurelius Symmachus]] |- | 447 | Flavius Calepius | [[Ardabur|Flavius Ardabur iunior]] |- | 448 | Flavius Rufius Praetextatus Postumianus | [[Zeno (consul 448)|Flavius Zeno]] |- | 449 | [[Astyrius|Flavius Astyrius]] | [[Florentius Romanus Protogenes|Flavius Flor(entius?) Romanus Protogenes]] |- | 450 | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] VII | [[Gennadius Avienus]] |- | 451 | [[Marcian|Flavius Marcianus Augustus]] VI | [[Valerius Faltonius Adelfius]] |- | 452 | [[Bassus Herculanus|Flavius Bassus Herculanus]] | [[Sporacius|Flavius Sporacius]] |- | 453 | [[Opilio (consul 453)|Flavius Opilio]] | [[Iohannes Vincomalus]] |- | 454 | Flavius Aetius | Flavius Studius |- | 455 | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] VIII | [[Anthemius|Procopius Anthemius]] |- | 456 | [[Avitus|Eparchius Avitus Augustus]] (West) | ''without colleague'' (West) |- | | [[Iohannes (consul 456)|Iohannes]] (East) | [[Varanes (consul 456)|Varanes]] (East) |- | 457 | [[Constantinus (consul 457)|Flavius Constantinus]] | [[Rufus (consul 457)|Flavius Rufus]] |- | 458 | [[Majorian|Iulius Maiorianus Augustus]] | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Leo Augustus]] |- | 459 | [[Ricimer|Flavius Ricimer]] | [[Julius Patricius|Flavius Iulius Patricius]] |- | 460 | [[Flavius Magnus]] | [[Apollonius (consul 460)|Flavius Apollonius]] |- | 461 | [[Severinus (consul 461)|Flavius Severinus]] | [[Dagalaiphus|Flavius Dagalaiphus]] |- | 462 | [[Libius Severus|Flavius Libius Severus Serpentius Augustus]]<ref>The nomen "Flavius" is attested in a surviving papyrus scroll from Egypt, dated 462 [http://papyri-leipzig.dl.uni-leipzig.de/receive/UBLPapyri_schrift_00002250;jsessionid=D43D2172E6A5E08C1E4AD3DF76DBC021?XSL.Style=print Uni-leipzig.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412041230/http://papyri-leipzig.dl.uni-leipzig.de/receive/UBLPapyri_schrift_00002250;jsessionid=D43D2172E6A5E08C1E4AD3DF76DBC021?XSL.Style=print |date=2012-04-12 }} The cognomen "Serpentius" is attested in the 'Chronica Paschale' and by [[Theophanes Confessor]] (AM 5955)</ref> | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Leo Augustus]] II |- | 463 | [[Caecina Decius Basilius]] | [[Vivianus|Flavius Vivianus]] |- | 464 | Flavius Rusticius | [[Olybrius|Anicius Olybrius]] |- | 465 | Flavius Hermenericus | [[Basiliscus|Flavius Basiliscus]] |- | 466 | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Leo Augustus]] III | [[Tatianus (consul 466)|Tatianus]] ''(Gaul)'' |- | 467 | [[Illustrius Pusaeus|Flavius Pusaeus]] | [[Iohannes (consul 467)|Flavius Iohannes]] |- | 468 | [[Anthemius|Procopius Anthemius Augustus]] II | ''without colleague'' |- | 469 | [[Marcian (usurper)|Flavius Marcianus]] | [[Zeno (emperor)|Flavius Zeno]] |- | 470 | [[Messius Phoebus Severus]] | [[Iordanes|Flavius Iordanes]] |- | 471 | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Novus Leo Augustus]] IV | Caelius Aconius Probianus |- | 472 | Rufius Postumius Festus | Flavius Marcianus |- | 473 | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Leo Augustus]] V | ''without colleague'' |- | 474 | [[Leo II (emperor)|Flavius Leo iunior Augustus]] | ''without colleague'' |- | 475 | [[Zeno (emperor)|Flavius Zeno Augustus]] II | ''Post consulatum Leonis iunioris Augusti'' (West) |- | 476 | [[Basiliscus|Flavius Basiliscus Augustus]] II | [[Armatus|Flavius Armatus]] |- | 477 | ''Post consulatum Basilisci Augusti II et Armati'' | |- | 478 | [[Illus]] | ''without colleague'' |- | 479 | [[Zeno (emperor)|Flavius Zeno Augustus]] III | ''without colleague'' |- | 480 | Caecina Decius Maximus Basilius iunior | ''without colleague'' |- | 481 | Rufius Achilius Maecius Placidus | ''without colleague'' |- | 482 | [[Severinus iunior]] | [[Trocundus|Flavius Appalius Illus Trocundes]] |- | 483 | [[Anicius Acilius Aginantius Faustus]] iunior | ''Post consulatum Trocundis'' (East) |- | 484 | [[Decius Marius Venantius Basilius]] | [[Theodoric the Great|Flavius Theodericus]] |- | 485 | [[Quintus Aurelius Memmius Symmachus|Q. Aurelius Memmius Symmachus iunior]] | ''Post consulatum Theoderici'' (East) |- | 486 | [[Caecina Mavortius Basilius Decius]] iunior | [[Longinus (consul 486)|Flavius Longinus]] |- | 487 | [[Manlius Boethius|Nar. Manlius Boethius]] | ''Post consulatum Longini'' (East) |- | 488 | [[Claudius Iulius Ecclesius Dynamius]] | [[Rufius Achilius Sividius]] |- | 489 | [[Petronius Probinus (consul 489)|Petronius Probinus]] | [[Eusebius (consul 489)|Flavius Eusebius]] |- | 490 | Anicius Probus Faustus iunior | [[Longinus (consul 486)|Flavius Longinus]] II |- | 491 | [[Anicius Olybrius (consul 491)|Flavius Anicius Olybrius Iunior]] | ''without colleague'' |- | 492 | [[Anastasius I (emperor)|Flavius Anastasius Augustus]] | Flavius Rufus |- | 493 | Flavius (Faustus?) Albinus iunior | Flavius Eusebius II |- | 494 | Flavius Turcius Rufius Apronianus Asterius | Flavius Praesidius |- | 495 | Flavius Viator | ''without colleague'' |- | 496 | [[Paulus (consul 496)|Flavius Paulus]] | ''Post consulatum Viatoris'' (West) |- | 497 | [[Anastasius I (emperor)|Flavius Anastasius Augustus]] II | ''II post consulatum Viatoris'' (West) |- | 498 | [[Paulinus (consul 498)|Flavius Paulinus]] | [[John the Scythian|Iohannes Scytha]] |- | 499 | [[John the Hunchback|Flavius Iohannes ''qui et'' Gibbus]] | ''Post consulatum Paulini'' (West) |- | 500 | [[Patricius (consul 500)|Flavius Patricius]] | [[Hypatius (consul 500)|Flavius Hypatius]] |} == [[6th century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | East ! width="48%" | West |- | 501 | [[Avienus (consul 501)|Flavius Avienus iunior]] | [[Pompeius (consul 501)|Flavius Pompeius]] |- | 502 | Rufius Magnus Faustus Avienus iunior | [[Probus (consul 502)|Flavius Probus]] |- | 503 | Flavius Volusianus | Flavius Dexicrates |- | 504 | Rufius Petronius Nicomachus Cethegus | ''without colleague'' |- | 505 | Flavius Theodorus | [[Flavius Sabinianus]] |- | 506 | Flavius Ennodius Messala | [[Areobindus Dagalaiphus Areobindus|Flavius Areobindus Dagalaiphus Areobindus]] |- | 507 | [[Anastasius I (emperor)|Flavius Anastasius Augustus]] III | Venantius iunior |- | 508 | [[Basilius Venantius|Basilius Venantius iunior]] | [[Celer (magister officiorum)|Flavius Celer]] |- | 509 | Flavius Inportunus iunior | ''without colleague'' |- | 510 | [[Anicius Manlius Severinus Boethius|Anicius Manlius Severinus Boethius iunior]] | ''without colleague'' |- | 511 | [[Felix (consul 511)|Felix]] | Flavius [[Secundinus (consul 511)|Secundinus]] |- | 512 | [[Paulus (consul 512)|Flavius Paulus]] | [[Flavius Moschianus]] |- | 513 | [[Probus (consul 513)|Flavius Probus]] | Flavius Taurus Clementinus Armonius Clementinus |- | 514 | [[Cassiodorus|Magnus Aurelius Cassiodorus Senator]] | ''without colleague'' |- | 515 | Flavius Florentius | [[Procopius Anthemius]] |- | 516 | Flavius Petrus | ''without colleague'' |- | 517 | Flavius Agapitus | [[Flavius Anastasius Paulus Probus Sabinianus Pompeius|Flavius Anastasius Paulus Probus Sabinianus Pompeius Anastasius]] |- | 518 | Flavius Anastasius Paulus Probus Moschianus Probus Magnus | ''Post consulatum Agapiti'' (West) |- | 519 | [[Justin I|Flavius Iustinus Augustus]] | [[Eutharic|Eutharicus Cillica]] |- | 520 | Flavius Rusticius | [[Vitalian (consul 520)|Flavius Vitalianus]] |- | 521 | [[Justinian I|Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus]] | Iobius Philippus Ymelcho Valerius |- | 522 | [[Symmachus (consul 522)|Flavius Symmachus]] (West) | [[Boethius (consul 522)|Flavius Boethius]] (West) |- | 523 | [[Anicius Maximus|Flavius Anicius Maximus]] | ''without colleague'' |- | 524 | [[Justin I|Flavius Iustinus Augustus]] II | Venantius Opilio |- | 525 | [[Anicius Probus Iunior|Flavius Anicius Probus iunior]] | Flavius Theodorus Philoxenus Soterichus Philoxenus |- | 526 | [[Anicius Olybrius (consul 526)|Flavius Anicius Olybrius Iunior]] | ''without colleague'' |- | 527 | ''without colleague'' | [[Vettius Agorius Basilius Mavortius]] |- | 528 | [[Justinian I|Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus Augustus]] II | ''Post consulatum Mavortii'' (West) |- | 529 | [[Decius (consul 529)|Flavius Decius Iunior]] | ''II post consulatum Mavortii'' (Gaul) |- | 530 | Flavius Lampadius | [[Rufius Gennadius Probus|Rufius Gennadius Probus Orestes]] |- | 531 | ''Post consulatum Lampadii et Orestis'' | |- | 532 | ''II post consulatum Lampadii et Orestis'' | |- | 533 | [[Justinian I|Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus Augustus]] III | ''III post consulatum Lampadii et Orestis'' (West) |- | 534 | [[Justinian I|Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus Augustus]] IV | [[Decius Paulinus|Flavius Decius Paulinus iunior]] |- | 535 | [[Belisarius|Flavius Belisarius]] | ''Post consulatum Paulini'' (West) |- | 536 | ''Post consulatum Belisarii'' | ''II post consulatum Paulini'' (West) |- | 537 | ''II post consulatum Belisarii'' | ''III post consulatum Paulini'' (West) |- | 538 | [[John the Cappadocian|Flavius Iohannes Orientalis]] | ''IV post consulatum Paulini'' (West) |- | 539 | [[Strategius Apion|Flavius Strategius Apion Strategius Apion]] | ''Post consulatum Iohannis'' (West) |- | | | ''V post consulatum Paulini'' (West) |- | 540 | [[Justin (consul 540)|Flavius Mar(ianus?) Petrus Theodorus Valentinus Rusticius Boraides Germanus Iustinus]] | ''II post consulatum Iohannis'' (West) |- | | | ''VI post consulatum Paulini'' (West) |- | 541 | [[Anicius Faustus Albinus Basilius|Anicius Faustus Albinus Basilius iunior]] | ''Post consulatum Iustini'' (West) |- | colspan="5" align="center"| Office lapsed and merged with imperial titles |- | 542–565 | ''Post consulatum Basilii'' | |- | 566 | [[Justin II|Flavius Iustinus Augustus]] | |- | 567 | ''Post consulatum Iustini Augusti'' | |- | 568 | | [[Justin II|Flavius Iustinus Augustus]] II | |- | 569-578 | ''II post consulatum Iustini Augusti'' | |- | 579 | [[Tiberius II Constantine|Flavius Tiberius Constantinus Augustus]] | |- | 580–582 | ''Post consulatum Tiberii Constantini Augusti'' | |- | 583 | [[Maurice (emperor)|Flavius Mauricius Tiberius Augustus]] | |- | 584–602 | ''Post consulatum Mauricii Tiberii Augusti'' | |} == [[7th century AD]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | East ! width="48%" | West |- | 603 | [[Phocas|Phocas Augustus]] | |- | 604–610 | ''Post consulatum Focae Augusti'' | |- | 608 | [[Heraclius|Flavius Heraclius]] | |- | 609–610 | ''Post consulatum Heraclii'' | |- | 611 | [[Heraclius|Flavius Heraclius Augustus]] II | |- | 612–638 | ''II post consulatum Heraclii Augusti'' | |- | 615 | Leontius (honorary) | |- | 639 | [[Heraclonas|Flavius Heraclius Constantinus Augustus]]<!--<ref>A.A. Chekalova. At the origins of the Byzantine statehood: the senate and senatorial aristocracy of Constantinople. Moscow, 2007</ref>--> | |- | 640-641 | ''III post consulatum Heraclii Augusti'' | |- | 642 | [[Constans II|Flavius Constantinus Augustus]] | |- | 643–668 | ''Post consulatum Constantini Augusti'' | |- | 656 | Theodosius,<ref name=chapman>{{cite web|title=Catholic Encyclopedia: Maxiums of Constantinople, Saint|url=http://www.ewtn.com/library/MARY/CEMAXOFC.htm|first=John|last=Chapman|editor-first=Joe|editor-last=Buehler|publisher=Eternal Word Television Network|access-date=2010-08-22|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012021807/http://www.ewtn.com/library/MARY/CEMAXOFC.htm|url-status=dead}}</ref> Paulus<ref name=chapman /> | |- | 668 | [[Constantine IV|Constantinus Augustus]] | |- | 686 | [[Justinian II|Justinianus Augustus]]<ref>{{cite web|author=Bede|authorlink=Bede|author2=Halsall, Paul (Editor)|title=Bede (673-734): Ecclesiastical History of the English Nation, Book V: Chapter VII|url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/bede-book5.html|date=1999|publisher=Medieval Sourcebook|access-date=2010-08-22|archive-date=2014-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814160844/http://www.fordham.edu/halsall/basis/bede-book5.html|url-status=dead}}</ref><ref>Justinian II adopted the title of consul for all the Julian years of his reign, consecutively numbered.</ref> |- | 699 | [[Tiberius III|Tiberius Augustus]] | |} == [[8th century AD]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | East ! width="48%" | West |- | 711 | [[Philippicus|Philippicus Augustus]]<ref>{{cite journal|first=Margaret |last=Thompson|title=The American Excavations in the Athenian Agora: Eighteenth Report (Jul. - Sep., 1940): Some Unpublished Bronze Money of the Early Eighth Century|journal=Hesperia|volume= 9|issue=No. 3|pages=pp. 358–380|postscript=.}}</ref> |- | 714 | [[Anastasios II (emperor)|Anastasius Augustus]] | |- | 718 | [[Leo III the Isaurian|Leo Augustus]] | |- | 726 | [[Orso Ipato|Ursus Particiacus]]<ref>{{cite encyclopedia|title=Venice|url=http://www.newadvent.org/cathen/15333a.htm|encyclopedia=Catholic Encyclopedia|date=2009|origyear=1917|publisher=New Advent}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=W8JfAf3h8xgC&pg=PA45&lpg=PA45&dq=consul |first=William Carew |last=Hazlitt|title=History of the Venetian Republic: Her Rise, Her Greatness, and Her Civilization|location=London|publisher=Smith, Elder & Co.|date=1860|volume=Volume I|page=45}}</ref> | |- | 737 | [[Dominicus Leonus]] | |- | 738 | [[Felice Cornicola|Felicius Cornicola]] | |- | 739 | [[Teodato Ipato|Theodatus Ursus]] | |- | 740 |Iulianus<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=f_EMAAAAYAAJ&pg=PA884&lpg=PA884&dq=%22Giuliano+IPATO%22 |first=J. Willoughby |last=Rosse|first2=John |last2=Blair|title= An Index of Dates: Comprehending the Principal Facts in the Chronologyand History of the World, from the Earliest to the Present Time|location=London|publisher=Henry G. Bohn|date=1859|volume=Volume II K—Z|page=884}}</ref> | |- | 741 | [[Iovianus Ceparius]]<ref>{{cite book|last=Romanin|first=Samuele|title=Storia documentata di Venezia|publisher=Pietro Naratovich tipografo editore|location= Venezia|date= 1853|language=Italian}}</ref> | |- | 742 | [[Constantine V|Constantinus Augustus]] | |- | 764 | [[Mauricius Galba]] | |- | 776 | [[Leo IV the Khazar|Leo Augustus]] | |- | 782 | [[Constantine VI|Constantinus Augustus]] | |} ==Ika-9 siglo AD== {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Taon ! width="48%" | Silangang Imperyo ! width="48%" | Kanlurang Imperyo |- | 803 | [[Nicephorus I|Nicephorus Augustus]] | |- | 814 | [[Leo V the Armenian|Leo Augustus]] | |- | 818 | Bonus<ref>{{cite encyclopedia|url=http://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Naples|title=Naples|encyclopedia=Catholic Encyclopedia|date=1913}}</ref> | |- | 821 | [[Michael II|Michael Augustus]] | |- | 827 | [[Agnellus Iustinianus Particiacus]] | |- | 830 | [[Theophilos (emperor)|Theophilus Augustus]] | |- | 836 | [[Petrus Tradonicus Pola]] | |- | 843 | [[Michael III|Michael Augustus]] | |- | 867 | [[Basil I|Basilius Augustus]] | |- | 887 | [[Leo the Wise|Leo Augustus]] | |} ==References== <references /> == Literature == === Primary sources === * {{Cite book|contribution=Consulares Triumphalesque Romanorum ad Fidem Optimorum Auctorum|first=Georgius|last=Baiterus|title=M. Tullii Ciceronis opera quae supersunt omnia, ac deperditorum|volume=Volume 12|editor-first=Johann Caspar |editor-last=von Orelli|location=Turici|publisher=Typis Orelli, Fuesslini et Sociorum|date=1837|language=Latin|postscript=.}} * {{Cite document|contribution=The Capitoline Marbles; or, Consular Calendars: an Ancient Monument|first=N.|last=Hooke|title=The Roman History from the Building of Rome to the Ruin of the Commonwealth Illustrated with Maps|edition=new|location=London|date=1823|publisher=C & J Rivington, etc.|volume=VI|pages=369–484|postscript=.}} * {{cite book|editor-first=Theodor|editor-last=Mommsen|editor2-first=Roger|editor2-last=Pearse|chapterurl=http://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_08_fasti.htm|title=[[Chronography of 354]]|chapter=Part 8: List (fasti) of the consuls to 354 AD|date=2006|origyear=1892|publisher=The Tertullian Project|unused_data=publisher-The Tertullian Project}} * {{cite book|first=Caroli|last=Sigonii|title=Fasti Consulares ac Triumphi Acti a Romulo Rege usque ad Ti. Caesarem. Eisusdem in Fastos et Triumphos, Id Est in Universam Romanam Historiam Commentarius|location=Venetiis|date=MDLVI|publisher=Apud Paulum Manutium, Aldi F.|language=Latin}} * {{cite book|first=Caroli|last=Sigonii|title=Fasti Consulares ac Triumphi Acti a Romulo Rege usque ad Ti. Caesarem. Eisusdem in Fastos et Triumphos, Id Est in Universam Romanam Historiam Commentarius|location=Hanoviae|date=MDCIX|publisher=Apud Claudium Marnium & heredes Ioan. Aubrii|language=Latin}} === Secondary sources === * {{cite book|first=Géza |last=Alföldy|title=Konsulat und Senatorenstand unter den Antoninen|publisher= Habelt Verlag|location=Bonn |date=1977|language=German}} * {{cite book|first=Roger S.|last=Bagnall|authorlink=Roger S. Bagnall|first2=Alan |last2=Cameron|first3=Seth R. |last3=Schwartz|first4=Klaas A.|last4=Worp|title=Consuls of the later Roman Empire|publisher=American Philological Association|series=Philological Monographs #36|date= 1987}} * {{cite book|first=Thomas Robert Shannon|last=Broughton|authorlink=Thomas Robert Shannon Broughton|first2=Marcia L. (Collaborator)|last2=Patterson|title=The magistrates of the Roman republic|year=1951|url=https://archive.org/details/magistratesofrom0002brou|publisher=American Philological Association|series=Philological Monograph No. 15}} * {{cite journal|first=Giuseppe |last=Camodeca|title=I consoli des 55-56 e un nuovo collega di seneca nel consolato: P. Cornelius Dolabella (TP.75 [=1401 +135)*|journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik|volume=63|date=1986|pages=201–215|language=Italian|postscript=.}} * {{Cite journal|first=Giuseppe |last=Camodeca|contribution=Novità sui fasti consolari dalle tavolette cerate della Campania|title=Epigrafia. Actes du Colloque international d’epigraphie latine en mémoire de Attilio Degrassi etc.|series=Collection de l’ecole française de Rome 143|location= Rome|date=1991|pages=45–74|language=Italian|postscript=.}} * {{cite book|first=Attilio|last=Degrassi|authorlink=Attilio Degrassi|title=I fasti consolari dell'impero romano dal 30 avanti Cristo al 613 dopo Cristo|url=https://archive.org/details/ifasticonsolarid0000degr|language=Italian|location=Roma|date=1952}} * {{cite journal|first=Werner |last=Eck|title=Ergänzungen zu den Fasti Consulares des 1. und 2. Jh.n.Chr.|journal=Historia|volume=24|date=1975|pages=324–344|language=German|postscript=.}} * {{cite journal|doi=10.1017/S0009838800032821|first=Paul A. |last=Gallivan|title=Some Comments on the Fasti for the Reign of Nero|url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1974-12_24_2/page/290|journal=Classical Quarterly|series=New Series|volume=24|issue=2|date=1974|pages=290–311|postscript=.}} * {{cite journal|doi=10.1017/S0009838800034959|first=Paul A. |last=Gallivan|title=The Fasti for the Reign of Claudius|url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1978_28_2/page/407|journal=Classical Quarterly|volume=28|issue=2|date=1978|pages= 407–426|postscript=.}} * {{cite journal|first=Judith R. |last=Ginsburg|title=Nero’s Consular Policy|url=https://archive.org/details/ajah_1981_6_1/page/51 |journal=American Journal of Ancient History|volume=6|issue=1|date=1981|pages=51–68|postscript=.}} * {{cite book|title=Fasti consulares inde a Caesaris nece usque ad imperium Diocletiani|url=https://archive.org/details/fasticonsulares00kleigoog|first= Joseph |last=Klein|location=Lipsiae|date=1881|language=Latin|publisher=In Aedibus B.G. Teubneri}} * {{cite book|first=Paul |last=Leunissen|title=Konsuln und Konsulare in der Zeit von Commodus bis Severus Alexander|language=German|publisher=Verlag Gieben|location=Amsterdam |date=1989}} * {{cite encyclopedia|title=Fasti Consulares|encyclopedia=A dictionary of Greek and Roman antiquities|editor-first=William |editor-last=Smith|editor2-first=Charles |editor2-last=Anthon|pages=1075–1092|edition=Third American Carefully Revised|publisher=Harper & Brothers, Publishers|location=New York|date=1886}} * {{cite book|first=Annalisa |last=Tortoriello|title=I fasti consolari degli anni di Claudio|publisher= Accademia Nazionale dei Lincei|location=Roma|date=2004|language=Italian}} ==Kawing Panlabas== * {{cite web|title=Consuls of the Roman Republic|url=http://www.friesian.com/rome.htm|first=Kelley L.|last=Ross|date=1996|publisher=The Proceedings of the Friesian School, Fourth Series}} <br> {{Ancient Rome topics}} [[Kategorya:Ancient timelines|Roman consuls]] [[Kategorya:Roman consuls| ]] [[Kategorya:Lists of Ancient Rome office-holders|Consuls]] [[Kategorya:Lists of people by time period|Imperial Roman]] c4yholfe4cv4o766hat325m1b77ipsr 0 139547 2212760 2182124 2026-06-22T18:20:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212760 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Pulmoniya | Image = PneumonisWedge09.JPG |Alt = A black and white X ray picture showing a triangle white area on the left side. A circle highlights the area. | Caption = X-ray ng dibdib na nagpapakita ng lubhang kitang-kita na hugis kalso na [[pulmonyang sanhi ng bakterya]] sa kanang baga. | Alt = An X-ray: showing a white wedge in the right lung field of a chest X-ray. | DiseasesDB = 10166 | ICD10 = {{ICD10|J|12||j|09}}, {{ICD10|J|13||j|09}}, {{ICD10|J|14||j|09}}, {{ICD10|J|15||j|09}},{{ICD10|J|16||j|09}}, {{ICD10|J|17||j|09}}, {{ICD10|J|18||j|09}}, {{ICD10|P|23||p|20}} | ICD9 = {{ICD9|480}}-{{ICD9|486}}, {{ICD9|770.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000145 | eMedicineSubj = search | eMedicineTopic = pneumonia | MeshID = D011014 }} <!--Depinisyon at sanhi--> Ang '''pulmonya''' (''Ingles: pneumonia'') ay ang [[pamamaga]] ng [[baga]]—na pangunahing nakadadamay sa pinakamaliliit na air sac na tinatawag na [[alveoli]].<ref name=RespText09>{{cite book|last=McLuckie|first=[editor] A.|title=Respiratory disease and its management|url=https://archive.org/details/respiratorydisea0000mclu|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-84882-094-4|page=[https://archive.org/details/respiratorydisea0000mclu/page/51 51]}}</ref><ref name=AcuteCare09>{{cite book |author=Leach, Richard E. |title=Acute and Critical Care Medicine at a Glance |edition=2nd |publisher=Wiley-Blackwell|year=2009 |isbn=1-4051-6139-6 |url= http://books.google.co.uk/books?id=7u_wu5VCsVQC&pg=PT168|accessdate=2011-04-21}}</ref> Ito ay kadalasang dulot ng 1) pagsakop ng mga [[birus]], [[bakterya]], at ng mga hindi karaniwang [[mikrobyo]], 2) ng ilang mga [[gamot]], at 3) ng ibang mga karamdaman tulad ng pagkakasakit na dulot ng paglusob sa [[immune system|sistema ng panangga]] ng katawan.<ref name=RespText09/><ref name="isbn0-7637-6258-X">{{cite book |author=Jeffrey C. Pommerville |authorlink= |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology|edition=9th |publisher=Jones & Bartlett |location=Sudbury MA |year=2010 |page=323 |quote= |isbn=0-7637-6258-X |oclc=|url=http://books.google.co.uk/books?id=RJNQwQB8IxIC&pg=PA323|accessdate=}}</ref> <!--Mga sintomas, pag-iwas at paggamot--> Ang karaniwang mga hudyat ay ang [[ubo]], [[pananakit ng dibdib]], [[lagnat]], at [[shortness of breath|kakapusan ng hininga]].<ref name="isbn0-8160-6397-4">{{cite book |author=Ashby, Bonnie; Turkington, Carol |title=The encyclopedia of infectious diseases|edition=3rd |publisher=Facts on File |location=New York |year=2007 |origyear= |page= 242|isbn=0-8160-6397-4|url=http://books.google.co.uk/books?id=4Xlyaipv3dIC&pg=PA242|accessdate=2011-04-21}}</ref> Ang mga kagamitan para sa [[medical diagnosis|pagkilala ng sakit]] ay ang x-ray, at pag-culture sa [[laway]]. Mayroon nang mga [[bakuna]] ngayon na pang-iwas sa ilang uri ng pulmonya. Ang lunas ay nakatangan sa kung ano ang pinakang sanhi. Ang itinuturing na pulmonyang dulot ng bakterya ay ginagamot ng mga [[antibayotik]]. Kung malala ang pulmonya, ang may-sakit ay maari nang mailuklok sa ospital. <!--Prediksiyon ng takbo ng sakit at epidemiyolohiya--> Taun-taon, ang pulmonya ay nakapipinsala sa humigit-kumulang 450&nbsp;milyon katao, pitong bahagdan ng kabuuan ng mundo, at nagdudulot ng halos 4&nbsp;na milyong pagkamatay. Ang pulmonya ay tinagurian ni [[William Osler]] noong ika-19 na siglo na "ang datu ng kamatayan ng tao."<ref>{{cite book|last=Osler|first=William|title=Principles and Practice of Medicine, 4th Edition|year=1901|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|pages=108|url=http://mcgovern.library.tmc.edu/data/www/html/people/osler/PPM4th/OP400067.htm|access-date=2014-01-31|archive-date=2007-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708201758/http://mcgovern.library.tmc.edu/data/www/html/people/osler/PPM4th/OP400067.htm|url-status=dead}}</ref> Dángan sa pagdating ng antibayotik at mga bakuna sa ika-20 siglo, lalong natiyak ang kaligtasan at katagalan ng buhay ng mga tao sa hinaharap.<ref name=Lancet11/> Gayunpaman, sa mga mahirap na bansa, sa mga nakatatanda at musmos, at sa may [[kroniko|di-gumagaling na sakit]], ang pulmonya parin ang patuloy na bukudtanging sanhi ng tiyak na pagkamatay.<ref name=Lancet11/><ref>{{cite book|last=George|first=Ronald B.|title=Chest medicine : essentials of pulmonary and critical care medicine|year=2005|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, PA|isbn=9780781752732|pages=353|url=http://books.google.ca/books?id=ZzlX2zJMbdgC&pg=PA353|edition=5th ed.}}</ref> {{TOC limit|3}} == Mga Hudyat == {|class="wikitable" align="right" !colspan=2| Symptoms frequency<ref name=Tint10/> |- ! Sintomas !! Frequency |- | Ubo ||<center>79–91%</center> |- | Pagod || <center>90%</center> |- | Lagnat || <center>71–75%</center> |- | Kapos na paghinga || <center>67–75%</center> |- | Laway || <center>60–65%</center> |- | Pananakit ng dibdib || <center>39–49%</center> |- |} [[Talaksan:Symptoms of pneumonia.svg|thumb|left|alt=A diagram of the human body outlining the key symptoms of pneumonia|300px|Mga pangunahing hudyat ng nakahahawang pulmonya]] Ang mga taong may nakahahawang pulmonya ay kadalasang mayroong [[cough|ubong may plema]], [[lagnat]] na may kasamang [[rigors|panginginaw at panginginig]], [[kakapusan ng paghinga]], matalas o tila sinasaksak na [[sakit sa dibdib]] tuwing humihinga ng malalim, at [[matulin na paghinga]].<ref name=BMJ06/> Sa matatanda, ang pagkalito ang maaaring pinaka kitang-kitang hudyat.<ref name=BMJ06>{{cite journal |author= Hoare Z |author2 = Lim WS|title=Pneumonia: update on diagnosis and management |journal=BMJ | year= 2006 |pages=1077–9|pmid=16675815|doi=10.1136/bmj.332.7549.1077 |url=http://www.bmj.com/content/332/7549/1077.full.pdf |volume=332 |issue= 7549|pmc= 1458569 |format=PDF}}</ref> Ang mga karaniwang hudyat at palatandaan na makikita sa mga batang wala pang limang taong gulang ay ang lagnat, ubo, at matulin o mabigat na paghinga.<ref name=Develop11/> Ang lagnat ay hindi ang agarang hudyat, dahil ito ay maari ring mangyari sa maraming ibang mga pangkaraniwang karamdaman, at maaring wala sa mayroong malubhang sakit, o [[malnutrisyon]]. Bilang karagdagan, kadalasang walang ubo ang mga sanggol na wala pang 2 buwan.<ref name=Develop11/> Ang malubhang mga hudyat ay ang: [[central cyanosis|balat na may bahid ng kulay bughaw]], di pagkauhaw, di mapigilang paggalaw ng mga kalamnan, patuloy na pagsusuka, kasidhian ng init ng katawan, at [[pagtapyas ng maláy]].<ref name=Develop11/><ref name=Clinic2011/> Ang mga tagpo ng pulmonya na sanhi ng pagsakop ng [[bakterya]] at [[birus]] ay kadalasang magkahawig ang hudyat.<ref name=WHOPrevent2012/> Ang ilan sa mga sanhi ay iniuugnay sa klasiko, ngunit hindi tiyak na mga katangiang ayon sa klinika. Ang pulmonyang sanhi ng ''[[Legionella]]'' ay maaring mangyari na may kasamang pananakit ng tiyan, [[pagtatae]], o pagkalito,<ref>{{cite journal|last=Darby|first=J|author2=Buising, K|title=Could it be Legionella?|journal=Australian family physician|date=October 2008 |volume=37|issue=10|pages=812–5|pmid=19002299}}</ref> habang ang pulmonyang sanhi ng ''[[Streptococcus pneumoniae]]'' ay iniuugnay sa kalawanging kulay ng laway na may katangang plema,<ref>{{cite journal|last=Ortqvist|first=A|author2=Hedlund, J, Kalin, M|title=Streptococcus pneumoniae: epidemiology, risk factors, and clinical features|url=https://archive.org/details/sim_seminars-in-respiratory-and-critical-care-medicine_2005-12_26_6/page/563|journal=Seminars in respiratory and critical care medicine|date=December 2005|volume=26|issue=6|pages=563–74|pmid=16388428|doi=10.1055/s-2005-925523}}</ref> at ang pulmonyang sanhi ng ''[[Klebsiella]]'' ay maaring magkaroon ng madugong laway na may tangang plema na kalimitang nilalarawan bilang "buo-buong halaya."<ref name=Tint10>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E.|title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill Companies|location=New York|year=2010|pages=480 |isbn=0-07-148480-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Ang madugong laway na may tangang plema (kilala bilang [[hemoptysis]]) ay maari ring mangyari kasama ang [[tuberkulosis]], gram-negative na pulmonya, at mga nana sa baga, gayundin ang karaniwang [[malubhang bronchitis]].<ref name=Clinic2011/> Ang ''Mycoplasma'' na pulmonya ay maaring mangyari na may kasamang [[cervical lymphadenopathy|pamamaga ng mga kulani sa leeg]], [[arthralgia|pananakit ng kasu-kasuan]], o [[otitis media|pagnanà sa gitnang bahagi ng tainga]].<ref name=Clinic2011/> Ang pulmonyang sanhi ng birus lamang ay madalas na nagpapamalas bilang [[pagpito ng paghinga]].<ref name=WHOPrevent2012/> == Sanhi == [[Talaksan:Streptococcus pneumoniae.jpg|thumb|alt=Three one round objects in a black background|Ang bakteryang ''[[Streptococcus pneumoniae]]'', isang karaniwang sanhi ng pulmonya, larawan gamit ang [[electron na mikroskopyo]]]] Ang pulmonya ay pangunahing sanhi ng mga impeksiyong dulot ng [[bakterya]] o mga [[birus]] at mas bihirang dulot ng [[fungi]] at [[mga parasitiko]]. Bagaman mayroong mahigit sa 100 uri (strain) ng mga nakakahawang nakilalang mga nagdudulot nito (agents), kaunti lamang ang responsable para sa karamihan ng mga kaso. Ang mga impeksiyon na parehong may halong mga birus at bakterya ay maaaring mangyari sa hanggang sa 45% ng mga impeksiyon sa mga bata at 15% ng mga impeksiyon sa mga nasa hustong gulang.<ref name=Lancet11/> Ang isang nagdudulot nito (causative agent) ay hindi maaaring ihiwalay sa humigit-kumulang na kalahati ng mga kaso sa kabila ng maingat na pagsusuri.<ref name=EBMED05/> Ang katawagang ''pulmonya'' ay mas malawak na inilalapat kung minsan sa anumang kondisyon na nagreresulta sa [[pamamaga]] ng mga baga (halimbawa sanhi ng mga [[sakit na dulot ng sistema na panlaban sa sakit]], mga [[paso]] dulot ng kemikal o mga reaksiyon sa gamot); gayunpaman, ang pamamagang ito ay mas wastong tinutukoy bilang [[pneumonitis]].<ref name="isbn0-7234-3200-7">{{cite book |author=Lowe, J. F.; Stevens, Alan |authorlink=|editor= |others= |title=Pathology |edition=2nd |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2000 |page=197 |isbn=0-7234-3200-7|oclc= |doi= |url=http://books.google.co.uk/books?id=AfVxLi4QTZQC&pg=PA197|accessdate=}}</ref><ref>{{cite book|last=Snydman|first=editors, Raleigh A. Bowden, Per Ljungman, David R.|title=Transplant infections|year=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-820-2|page=187|url=http://books.google.com/books?id=NWa4FJv-eBYC&pg=PA447|edition=3rd}}</ref> Ang mga nakakahawang bagay (infective agents) ay hinati sa "karaniwan" at "hindi karaniwan" ayon sa kasaysayan batay sa kanilang ipinapalagay na mga pagkakaroon nito, nguni’t hindi sinusuportahan ng ebidendsiya ang pagkilalang ito, kung kaya hindi na ito binibigyang-diin.<ref name=M32/> Ang mga kondisyon at salik ng panganib na maaaring madaling kapitan ng pulmonya ay kinabibilangan ng: paninigarilyo, kabiguang protektahan laban sa impeksiyon ng sistema ng resistensiya, pagkagumon sa alak, [[talamak na nakakahawang sakit sa baga]], [[hindi gumagaling na sakit sa bato]], at [[sakit sa atay]].<ref name=Clinic2011/> Ang paggamit ng mga gamot na pampigil sa asido tulad [[mga proton-pump inhibitor]] o [[mga H2 blocker]]- ay iniuugnay sa mataas na panganib<ref>{{cite journal|last=Eom|first=CS|author2=Jeon, CY; Lim, JW; Cho, EG; Park, SM; Lee, KS|title=Use of acid-suppressive drugs and risk of pneumonia: a systematic review and meta-analysis|journal=CMAJ : Canadian Medical Association journal = journal de l'Association medicale canadienne|date=22 February 2011|volume=183|issue=3|pages=310–9|pmid=21173070|doi=10.1503/cmaj.092129|pmc=3042441}}</ref> ng pulmonya. Ang katandaan ay maaari ring madaling kapitan ng pulmonya.<ref name=Clinic2011/> === Bakterya === [[Talaksan:En.Wikipedia-VideoWiki-Pneumonia.webm|thumb|Pulmonya, 2019]] Bakterya ang pinaka-karaniwang sanhi ng [[community-acquired pneumonia (pulmonyang nakuha sa komunidad)]] (CAP), kung saan ang ''[[Streptococcus pneumoniae]]'' ay ihiniwalay ang 50% ng mga kaso.<ref name=Rad07/><ref name=EOP10>{{cite journal |author=Anevlavis S | author2 = Bouros D |title=Community acquired bacterial pneumonia|journal=Expert Opin Pharmacother |volume=11 |issue=3 |pages=361–74 |year=2010|month=February|pmid=20085502|doi=10.1517/14656560903508770 }}</ref> Ang ibang karaniwang hiniwalay na mga bakterya ay kinabibilangan ng: ''[[Haemophilus influenzae]]'' sa 20%, ''[[Chlamydophila pneumoniae]]'' sa 13%, at ''[[Mycoplasma pneumoniae]]'' sa 3% ng mga kaso;<ref name=Rad07/> ''[[Staphylococcus aureus]]''; ''[[Moraxella catarrhalis]]''; ''[[Legionella pneumophila]]'' at [[Gram-negative bacilli]].<ref name=EBMED05/> Ang ilang mga [[drug resistance|lumalaban sa gamot]] na bersyon ng mga impeksiyong nasa itaas ay nagiging mas karaniwan, kabilang ang lumalaban sa gamot na ''Streptococcus pneumoniae'' (DRSP) at [[methicillin-resistant Staphylococcus aureus]](MRSA).<ref name=Clinic2011/> Ang pagkalat ng mga organismo ay tumataas ang probablidad kapag mayroong mga salik ng panganib.<ref name=EBMED05/> Ang [[pagkagumon sa alak]] ay iniuugnay sa ''Streptococcus pneumoniae'', mga [[organismong nabubuhay ng walang oxygen]] at ''Mycobacterium tuberculosis''; pinapataas ng paninigarilyo ang probabilidad ng mga epekto ng ''Streptococcus pneumoniae'', ''Haemophilus influenzae'', ''Moraxella catarrhalis'', at ''Legionella pneumophila''. Ang pagkakalantad sa mga ibon ay iniuugnay sa ''[[Chlamydia psittaci]]''; ang mga hayop sa bukid ay iniuugnay sa ''[[Coxiella burnetti]]''; pagkuha ng mga laman ng tiyan sa pamamagitan ng mga [[organismong nabubuhay ng walang oxygen]]; at [[cystic fibrosis]] sa ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' at ''Staphylococcus aureus''.<ref name=EBMED05/> Ang ''Streptococcus pneumoniae'' ay mas karaniwan sa taglamig,<ref name=EBMED05/> at dapat paghinalaan sa mga taong naglalabas ng marami [[mga organismong nabubuhay ng walang oxygen]].<ref name=Clinic2011/> === Mga birus === Sa mga nasa hustong gulang, ang mga [[birus]] ang responsible para sa humigit-kumulang na ikatlo<ref name=Lancet11/> at sa mga bata para sa 15% ng mga kaso ng pulmonya.<ref name=M31/> Kabilang sa mga karaniwang sangkot na bagay ang: mga [[rhinobirus]], [[coronabirus]], [[birus ng trangkaso]],[[respiratory syncytial virus]] (RSV), [[adenobirus]], at [[parainfluenza]].<ref name=Lancet11/><ref name=Viral09/> Ang [[Herpes simplex na birus]] ay bihirang magdulot ng pulmonya, maliban sa mga grupong tulad ng: mga bagong panganak, mga taong may kanser, mga tatanggap ng transplant, at mga taong may malaking nasunog na bahagi.<ref name=Text2010>{{cite book|last=Behera|first=D.|title=Textbook of pulmonary medicine|year=2010|publisher=Jaypee Brothers Medical Pub.|location=New Delhi|isbn=8184487495|pages=391–394|url=http://books.google.ca/books?id=0TbJjd9eTp0C&pg=PA391|edition=2nd }}</ref> Ang mga tao na kasunod ng [[pag-transplant ng bahagi ng katawan]] o kung hindi man ay ang mga may [[mahinang sistema ng resistensiya]] ay nagpapakita ng mataas na bilang ng [[cytomegalobirus]] na pulmonya.<ref name=M31/><ref name=Text2010/> Ang mga mayroong impeksiyong sanhi ng birus ay maaaring pangalawang maimpeksiyon ng bakteryang ''Streptococcus pneumoniae'', ''Staphylococcus aureus'', o ''Haemophilus influenzae'', lalo na kapag mayroong ibang mga problema sa kalusugan.<ref name=Clinic2011/><ref name=M31/> Ang iba’t-ibang mga birus ay nangingibabaw sa iba’t-ibang mga panahon ng taon, halimbawa sa panahon ng trangkaso, maaaring maging responsable ang trangkaso para sa mahigit sa kalahati ng lahat ng kaso na sanhi ng birus.<ref name=M31/> Ang pagkalat ng ibang mga birus ay nangyayari rin paminsan-minsan, kabilang ang ''[[mga hantabirus]]'' at ''[[coronabirus]]''.<ref name=M31/> === Fungi === Ang pulmonyang sanhi ng fungus ay hindi karaniwan, nguni’t mas karaniwang nangyayari sa mga indibiduwal na mayroong [[Immunodeficiency|huminang mga sistema ng resistensiya]] dahil sa [[AIDS]], mga [[gamot na pampahina ng sistema ng resistensiya]], o ibang mga medical na problema.<ref name=EBMED05/><ref name=Fungus2009>{{cite book|last=Maskell|first=Nick|title=Oxford desk reference.|year=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199239122|pages=196|url=http://books.google.ca/books?id=MfEUkzQQ1BEC&pg=PA196|author2=Millar, Ann}}</ref> Ito ay pinakamadalas na sanhi ng ''[[Histoplasmosis|Histoplasma capsulatum]]'', blastomyces, ''[[Cryptococcus neoformans]]'', ''[[Pneumocystis jiroveci]]'', at ''[[Coccidioides immitis]]''. Ang [[Histoplasmosis]] ay pinaka-karaniwan sa [[Mississippi embayment|Mississippi River basin]], at ang [[coccidioidomycosis]] ay pinaka-karaniwan sa [[Timog-kanluran ng Estados Unidos]].<ref name=EBMED05/> Ang dami ng mga kaso ay tumaas sa huling bahagi ng kalahati ng ika-20 siglo dahil sa tumataas na paglalakbay at mga bilang ng pagpigil sa pagtugon ng sistema ng resistensiya sa populasyon (immunosuppression).<ref name=Fungus2009/> === Mga parasitiko === Ang iba’t-ibang mga [[parasitiko]] ay maaaring makaapekto sa mga baga, kabilang ang: ''[[Toxoplasma gondii]]'', ''[[Strongyloides stercoralis]]'',''[[Ascaris lumbricoides]]'', at ''[[Plasmodium malariae]]''.<ref name=M37>Murray and Nadel (2010). Chapter 37.</ref> Ang mga organismong ito ay karaniwang pumapasok sa katawan sa pamamagitan ng direktang pagkakadikit sa balat, paglanghap, o sa pamamagitan ng isang insektong nagdadala ng organismong nagdudulot ng sakit.<ref name=M37/> Maliban sa ''[[Paragonimus westermani]]'', karamihan sa mga parasitiko ay hindi nakakaapekto bilang partikular sa mga baga nguni’t nadadamay ang mga baga bilang pangalawa sa ibang mga lugar.<ref name=M37/> Ang ibang mga parasitiko, lalo na ang mga kabilang sa ''Ascaris'' at ''Strongyloides'' na grupo, ay humihikayat ng [[eosinophilic]] na reaksiyon, na maaaring magresulta sa [[eosinophilic na pulmonya]].<ref name=M37/> Sa ibang mga impeksiyon, tulad ng malarya, ang pagkakasangkot ng baga ay pangunahing dahil sa cytokine-induced systemic inflammation (pamamaga sanhi ng cytokine).<ref name=M37/> Sa [[maunlad na bansa]] ang mga impeksiyon na ito ay pinaka-karaniwan sa mga taong bumabalik mula sa paglalakbay o sa mga imigrante.<ref name=M37/> Sa buong mundo ang mga impeksiyon na ito ay pinaka-karaniwan sa mga may mahinang sistema ng resistensiya.<ref>{{cite journal|last=Vijayan|first=VK|title=Parasitic lung infections.|journal=Current opinion in pulmonary medicine|date=2009 May|volume=15|issue=3|pages=274–82|pmid=19276810}}</ref> === Mula sa hindi alam na sanhi === Ang pulmonya sa puwang sa mga tisiyu na hindi alam ang sanhi o ang hindi nakakahawang pulmonya <ref>{{cite book|first=ed. in chief Richard K. Root. Eds. Francis Waldvogel|title=Clinical infectious diseases : a practical approach|year=1999|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York, NY [u.a.]|isbn=978-0-19-508103-9|page=833|url=http://books.google.com/books?id=zvCOpighJggC&pg=PA833}}</ref> ay isang klase ng mga [[diffuse lung disease (sakit sa baga)]]. Ang mga ito ay kinabibilangan ng: [[diffuse alveolar damage]], [[organizing na pulmonya]], [[hindi tiyak na interstitial na pulmonya]], [[lymphocytic interstitial na pulmonya]], [[desquamative interstitial na pulmonya]], [[respiratory bronchiolitis interstitial na sakit sa baga]], at [[karaniwang interstitial na pulmonya]].<ref>{{cite book|first=Volume editors, Ulrich Costabel|title=Diffuse parenchymal lung disease : ... 47 tables|year=2007|publisher=Karger|location=Basel|isbn=978-3-8055-8153-0|page=4|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> == Mga pagbabago sa paggana ng katawan sanhi ng sakit == [[Talaksan:New Pneumonia cartoon.jpg|thumb|alt= A schematic diagram of the human lungs with an empty circle on the right representing a normal alveola and one on the right showing an alveola full of fluid as in pneumonia|Pinupuno ng pulmonya ang [[alveolus|alveoli]] ng baga ng likido, na humahadlang sa paglalagay ng oxygen sa katawan (oxygenation). Ang alveolus sa kaliwa ay normal, samantala ang nasa kanan ay puno ng likido mula sa pulmonya.]] Ang pulmonya ay kadalasang nagsisimula bilang isang [[impeksiyon sa itaas na bahagi ng daanan ng hangin para sa paghinga]] na pumupunta sa ibabang bahagi ng daanan ng hangin.<ref name=PedNA09>{{cite journal|last=Ranganathan|first=SC|author2=Sonnappa, S|title=Pneumonia and other respiratory infections|url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2009-02_56_1/page/135|journal=Pediatric clinics of North America|date=February 2009 |volume=56|issue=1|pages=135–56, xi|pmid=19135585|doi=10.1016/j.pcl.2008.10.005}}</ref> === Sanhi ng birus === Maaaring makarating sa baga ang mga birus sa pamamagitan ng maraming iba’t-ibang daan. Ang respiratory syncytial virus (birus na nagdudulot ng impeksiyon sa paghinga) ay karaniwang nakukuha kapag hinahawakan ng mga tao ang mga kontaminadong bagay at pagkatapos hinahawakan nila ang kanilang mga mata o ilong.<ref name=M31>Murray and Nadel (2010). Chapter 31.</ref> Ang ibang mga impeksiyon ng birus ay nangyayari kapag ang mga kontaminadong maliit na patak na dala ng hangin ay nalanghap sa pamamagitan ng bibig o ilong.<ref name=Clinic2011/> Kapag nasa itaas na bahagi ng daanan ng hangin maaaring pumunta ang birus sa baga, kung saan nila inaatake ang gilid ng mga selula sa mga daanan ng hangin, alveoli, o [[lung parenchyma (mga gumaganang bahagi ng baga)]].<ref name=M31/> Ang ilan sa mga birus tulad ng tigdas at herpes simplex ay maaaring makarating sa baga sa pamamagitan ng dugo.<ref name=Gary2010>{{cite book|last=et. al.|first=editors, Gary R. Fleisher, Stephen Ludwig ; associate editors, Richard G. Bachur ... [et|title=Textbook of pediatric emergency medicine|year=2010|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins Health|location=Philadelphia|isbn=1605471593|pages=914|url=http://books.google.ca/books?id=a7CqcE1ZrFkC&pg=PA914|edition=6th ed.}}</ref> Ang pagsalakay sa baga ay maaaring humantong sa iba-ibang mga antas ng pagkamatay ng selula.<ref name=M31/> Kapag tumugon ang sistema ng resistensiya sa impeksiyon, maaaring magkaroon ng higit pang pinsala sa baga.<ref name=M31/> Ang mga [[puting selula ng dugo]], higit sa lahat ang mga [[selulang may iisang nuklear]], ay pangunahing lumilikha ng pamamaga.<ref name=Gary2010/> Gayundin ang pagpinsala sa baga, maraming mga birus ang sabay-sabay na nakakaapekto sa ibang mga [[organ (anatomy)|bahagi ng katawan]] at kaya, sinisira ang ibang mga paggana ng katawan. Ang mga birus ay ginagawa ring mas madaling kapitan ng mga impeksiyong sanhi ng bakterya ang katawan; sa ganitong paraan ang pulmonyang sanhi ng bakterya ay maaaring lumitaw bilang isang [[kasabay na umiiral]] na kondisyon.<ref name=Viral09>{{cite journal|author=Figueiredo LT |title=Viral pneumonia: epidemiological, clinical, pathophysiological and therapeutic aspects |journal=J Bras Pneumol |volume=35 |issue=9 |pages=899–906 |year=2009 |month=September |pmid=19820817|doi=10.1590/S1806-37132009000900012}}</ref> === Sanhi ng bakterya === Karamihan sa mga bakterya ay pumapasok sa baga sa pamamagitan ng maliit na mga [[paglanghap]] ng mga organismo na namamalagi sa lalamunan o ilong.<ref name=Clinic2011/> Kalahati ng normal na mga tao ang mayroong mga maliliit na paglanghap na ito habang natutulog.<ref name=M32/> Habang ang lalamunan ay palaging mayroong bakterya, ang mga [[virulent|maaaring makahawa]] ay namamalagi lamang doon ng ilang panahon at sa ilalim ng ilang mga kondisyon.<ref name=M32/> Ang kaunti sa mga uri ng bakterya tulad ng ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' at ''[[Legionella pneumophila]]'' ay nakakarating sa baga sa pamamagitan ng kontaminadong maliliit na patak na dala ng hangin.<ref name=Clinic2011/> Ang mga bakterya ay maaari ring kumalaw sa pamamagitan ng dugo.<ref name=WHOPrevent2012/> Kapag nasa baga na, maaaring salakayin ng bakterya ang mga puwang sa pagitan ng mga selula at alveoli, kung saan ang mga [[macrophage]] at mga [[neutrophil]] (mga depensibong [[puting selula]]) ay sinusubukang gawing inaktibo ang bakterya.<ref>{{cite book|last=Hammer|first=edited by Stephen J. McPhee, Gary D.|title=Pathophysiology of disease : an introduction to clinical medicine|year=2010|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=0071621679|pages=Chapter 4|edition=6th ed.}}</ref> Ang mga neutrophil ay naglalabas rin ng mga [[cytokine]], na nagdudulot ng isang pangkalahatang pag-aktiba sa sistema ng resistensiya.<ref name=Fein2006>{{cite book|last=Fein|first=Alan|title=Diagnosis and management of pneumonia and other respiratory infections|year=2006|publisher=Professional Communications|location=Caddo, OK|isbn=1884735630|pages=28–29|url=http://books.google.ca/books?id=hKdcHK719qgC&pg=PA28|edition=2nd ed.}}</ref> Ito ay humahantong sa lagnat, panginginig, at pagkapagod na karaniwan sa pulmonyang sanhi ng bakterya.<ref name=Fein2006/> Ang mga neutrophil, bakterya, at likidong mula sa nakapaligid na daluyan ng dugo ay pinupuno ang alveoli na nagreresulta sa pagiging matigas na nakikita sa X-ray sa dibdib.<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Vinay|title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease.|year=2010|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=1416031219|pages=Chapter 15|edition=8th ed.}}</ref> == Pagkilala sa sakit == {{listen | filename =Crackles pneumoniaO.ogg | title = Langutngot | description = Langutngot na maririnig sa baga ng isang taong mayroong pulmonya gamit ang isang stethoscope. | format = [[Ogg]] }} Ang pulmonya ay karaniwang nalalaman batay sa kombinasyon ng mga pisikal na palatandaan at isang [[X-ray sa dibdib]].<ref name=Diag10>{{cite journal|last=Lynch|first=T|author2=Bialy, L, Kellner, JD, Osmond, MH, Klassen, TP, Durec, T, Leicht, R, Johnson, DW|title=A systematic review on the diagnosis of pediatric bacterial pneumonia: when gold is bronze|journal=PLoS ONE|date=2010-08-06|volume=5|issue=8|pages=e11989|pmid=20700510|doi=10.1371/journal.pone.0011989|pmc=2917358|editor1-last=Huicho|editor1-first=Luis}}</ref> Gayunpaman, ang nasa ilalim na sanhi ay maaaring mahirap makumpirma, dahil walang tiyak na pagsusuri na maaaring makilala ang kaibahan ng pinagmulan na sanhi o hindi sanhi ng bakterya.<ref name=Lancet11/><ref name=Diag10/> Tinukoy ng [[The World Health Organization]] ang pulmonya sa mga bata ayon sa obserbasyon sa klinika batay sa alinman sa isang [[ubo]] o kahirapan sa huminga at isang mabilis na paghinga, nakapasok na hitsura ng dibdib, o bumabang antas ng kamalayan.<ref name=WHOBook/> Ang mabilis na paghinga ay tinutukoy bilang mas mataas sa 60 paghinga kada minuto sa mga batang wala pang 2 buwang gulang, 50 paghinga kada minuto sa mga batang 2 buwan hanggang 1 taong gulang, o mahigit sa 40 paghinga kada minuto sa mga batang 1 hanggang 5 taong gulang.<ref name=WHOBook>{{cite book|last=Ezzati|first=edited by Majid|title=Comparative quantification of health risks|year=2004|publisher=Organisation mondiale de la santé|location=Genève|isbn=978-92-4-158031-1|page=70|url=http://books.google.com/books?id=ACV1jEGx4AgC&pg=PA70|author2=Lopez, Alan D., Rodgers, Anthony, Murray, Christopher J.L.}}</ref> Sa mga bata, ang tumaas na bilis ng paghinga at nakapasok na hitsura ng dibdib ay mas [[Sensitivity and specificity|sensitibo]] kaysa marinig ang [[mga langutngot]] ng dibdib gamit ang isang [[stethoscope]].<ref name=Develop11/> Sa mga nasa hustong gulang, ang mga imbestigasyon sa pangkalahatan ay hindi kinakailangan sa mga katamtamang kaso<ref name=BTS09/>: mayroong napakababang panganib ng pulmonya kung ang lahat ng [[vital sign (mga palatandaan na buhay ang isang tao)]] at [[chest auscultation|pakikinig sa tunog ng dibdib gamit ang stethoscope]] ay normal.<ref>{{cite journal|last=Saldías|first=F|author2=Méndez, JI, Ramírez, D, Díaz, O|title=[Predictive value of history and physical examination for the diagnosis of community-acquired pneumonia in adults: a literature review]|journal=Revista medica de Chile|date=April 2007|volume=135|issue=4|pages=517–28|pmid=17554463}}</ref> Sa mga taong nangangailangang maospital, ang [[pulse oximetry (sumusubaybay sa antas ng oxygen sa dugo)]], [[radiography ng dibdib]] at mga [[pagsusuri sa dugo]]—kabilang ang isang [[kumpletong blood count]], [[mga serum elektrolyte]], lebel ng [[C-reactive na protina]] at malamang na [[mga pagsusuri sa paggana ng atay]]—ay inirerekomenda.<ref name=BTS09/> Ang pagkilala sa [[karamdamang katulad ng trangkaso]] ay maaaring gawin batay sa mga palatandaan at sintomas; gayunpaman, ang pagpapatunay ng pagkakaroon ng trangkaso ay nangangailangan ng pagsusuri.<ref name=ILI05>{{cite journal|last=Call|first=SA|author2=Vollenweider, MA, Hornung, CA, Simel, DL, McKinney, WP|title=Does this patient have influenza?|url=https://archive.org/details/sim_jama_2005-02-23_293_8/page/987|journal=JAMA: the Journal of the American Medical Association|date=2005-02-23|volume=293|issue=8|pages=987–97|pmid=15728170|doi=10.1001/jama.293.8.987}}</ref> Kaya, ang paggamot ay kadalasang batay sa pagkakaroon ng trangkaso sa komunidad o isang [[Rapid influenza diagnostic test|mabilis na pagsusuri ng trangkaso]].<ref name=ILI05/> === Pisikal na eksaminasyon === Ang [[pisikal na eksaminasyon]] ay maaaring magpakita kung minsan ng [[hypotension|mababang presyon ng dugo]], [[tachycardia|mabilis na pagtibok ng puso]] o mababang [[Oxygenation (medical)|oxygen saturation (dami ng oxygen)]].<ref name=Clinic2011/> Ang bilis ng paghinga ay maaaring mas mabilis kaysa sa normal at ito ay maaaring mangyari ng isa o dalawang araw bago ang ibang mga palatandaan.<ref name=Clinic2011/><ref name=M32/> Ang eksaminasyon ng dibdib ay maaaring normal, nguni’t maaaring magpakita ng bumabang pag-alsa ng dibdib sa apektadong bahagi. Ang maaligasgas na mga tunog mula mas malaking mga daanan ng hangin na dinadala sa pamamagitan ng namamagang baga ay tinatawag na paghinga sa[[bronchus|bronchi]], at naririnig sa [[pakikinig ng tunog sa loob ng baga]] gamit ang isang [[stethoscope]].<ref name=Clinic2011/> Ang mga [[langutngot]] (mga pagkalantog) ay maaaring marinig sa apektadong lugar sa panahon ng [[inhalation|paghinga ng malalim]].<ref name=Clinic2011/> Ang [[Percussion (medicine)|Pagtapik]] ay maaaring gawin sa apektadong baga, at pataasin, kaysa bawasan, kinikilala ng [[vocal resonation|alingawngaw ng boses]] ang pulmonya mula sa [[pleural effusion (labis na likido sa pleura sa baga)]].<ref name=BMJ06/> === Imaging === [[Talaksan:CTpnemonia09.JPG|thumb|alt=A black and white image show the internal organs in cross section as generated by CT. Where one would expect black on the left one seen a whiter area with black sticks through it.|CT ng dibdib na nagpapakita ng pulmonya sa kanang bahagi (kaliwang bahagi ng larawan).]] Ang isang [[radiograph ng dibdib]] ay kadalasang ginagamit sa pagkilala ng sakit.<ref name=Develop11/> Sa mga taong may katamtamang sakit, kailangan lamang ang imaging sa mga mayroong posibilidad ng komplikasyon, ang mga hindi gumaling sa paggamot, o kung saan ang sanhi ay hindi tiyak.<ref name=Develop11/><ref name=BTS09>{{cite journal|last=Lim|first=WS|author2=Baudouin, SV, George, RC, Hill, AT, Jamieson, C, Le Jeune, I, Macfarlane, JT, Read, RC, Roberts, HJ, Levy, ML, Wani, M, Woodhead, MA, Pneumonia Guidelines Committee of the BTS Standards of Care, Committee|title=BTS guidelines for the management of community acquired pneumonia in adults: update 2009|journal=Thorax|date=October 2009 |volume=64 |issue=Suppl 3|pages=iii1–55|pmid=19783532|doi=10.1136/thx.2009.121434}}</ref> Kung ang isang tao ay sapat na may sakit para mangailangan ng pagkakaospital, inirerekomenda ang isang radiograph ng dibdib.<ref name=BTS09/> Ang mga natuklasan ay hindi palaging kaugnay sa kalubhaan ng sakit at hindi umaasa sa pagkakaiba sa pagitan ng impeksiyon na sanhi ng bakterya at ang impeksiyong sanhi ng birus.<ref name=Develop11/> Ang mga presentasyon ng X-ray ng pulmonya ay maaaring uriin bilang [[lobar pneumonia (pulmonyang naapektuhan ang isa o higit pang mga lobe ng baga)]], [[bronchopneumonia (pamamaga ng baga)]] (kilala rin bilang lobular pneumonia), at [[interstitial na pulmonya]].<ref>{{cite book|last=Helms|first=editors, William E. Brant, Clyde A.|title=Fundamentals of diagnostic radiology|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9781608319114|pages=435|url=http://books.google.ca/books?id=o_4eoeOinNgC&pg=PA435|edition=4th ed.}}</ref> Ang pulmonyang sanhi ng bakterya, na nakuha sa komunidad, ay karaniwang nagpapakita ng [[pamamaga o paninigas]] ng isang [[Bronchopulmonary segment|lobe ng baga na binubuo ng bahagi]] na kilala bilang lobar pneumonia (pulmonyang naapektuhan ang isa o higit pang mga lobe ng baga).<ref name=Rad07/> Gayunpaman, maaaring mag-iba ang mga matutuklasan, at ang ibang mga pattern ay karaniwan sa ibang mga uri ng pulmonya.<ref name=Rad07/> Ang pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia) ay maaaring magpakita ng pangunahing mga bilateral opacities (diperensiya) sa ibabang bahagi ng mga baga at sa kanang bahagi.<ref name=Rad07/> Ang mga radiograph ng pulmonyang sanhi ng birus ay maaaring lumabas na normal, labis na malaki ang baga, mayroong mga bahagi ng baga na may patse-patse, o na naroon katulad ng pulmonyang sanhi ng bakterya na mayroong pamamaga o paninigas ng lobe ng baga.<ref name=Rad07/> Ang mga natuklasan ayon sa radiology ay maaaring wala sa mga maagang yugto ng sakit, lalo na sa pagkakaroon ng pagkaubos ng tubig sa katawan; o maaaring mahirap bigyang-kahulugan sa mga [[obesity|napakataba]] o mayroong kasaysayan ng sakit sa baga.<ref name=Clinic2011/> Ang isang [[CT scan]] ay maaaring magbigay ng karagdagang impormasyon sa hindi tiyak na mga kaso.<ref name=Rad07/> === Mikrobiyolohiya === Sa mga pasyenteng pinamamahalaan sa komunidad, ang pagtukoy sa nagdudulot na bagay ay hindi mabisa at sa karaniwan hindi nababago ang pamamahala.<ref name=Develop11/> Para sa mga taong hindi tumutugon sa paggamot, dapat isaalang-alang ang [[pag-culture sa laway]], at ang pag-culture para sa ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' ay dapat isagawa sa mga taong mayroong hindi gumagaling na ubong may plema.<ref name=BTS09/> Ang pagsusuri para sa ibang partikular na mga organismo ay maaaring irekomenda sa panahon ng paglaganap ng sakit, para sa mga kadahilanan ng kalusugan ng publiko.<ref name=BTS09/> Sa mga na[[ospital]] para sa malubhang sakit, ang kapwa laway at [[mga pag-culture sa dugo]] ay inirerekomenda,<ref name=BTS09/> gayundin ang pagsusuri sa ihi para sa mga [[antigen (substansiyang lumilikha ng pangontra sa sakit)]] para sa ''Legionella'' at ''Streptococcus''.<ref name=IDSA2007/> Ang mga impeksiyong sanhi ng birus ay maaaring kumpirmahin sa pamamagitan ng pagtuklas ng alinman sa birus o mga antigen (substansiyang lumilikha ng pangontra sa sakit) gamit ang [[pag-culture]] o [[polymerase chain reaction]](PCR), higit sa ibang mga pamamaraan.<ref name=Lancet11/> Ang nagdudulot na bagay ay natutukoy lamang sa 15% ng mga kasong may karaniwang mga mikrobyolohikal na pagsusuri.<ref name=BMJ06/> === Pag-uuri === Ang [[pneumonitis]] ay tumutukoy sa [[pamamaga]]; ang pulmonya ay tumutukoy sa pneumonitis, karaniwan dahil sa impeksiyon ngunit minsan hindi nakakahawa, na mayroong karagdagang tampok na [[pulmonary consolidation]] (pamamaga o paninigas ng malambot na tisiyu sa baga).<ref>{{cite book|title=Stedman's medical dictionary.|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-6450-6|edition=28th}}</ref> Ang pulmonya ay pinaka-karaniwang inuuri sa pamamagitan ng kung saan o kung paano ito nakuha: [[community acquired pneumonia|nakuha sa komunidad]],[[aspiration pneumonia|pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga]] (aspiration pneumonia), [[healthcare-associated pneumonia|may kaugnayan sa pangangalagang pangkalusugan]], [[hospital-acquired pneumonia|nakuha sa ospital]], at [[pulmonyang may kaugnayan sa ventilator]].<ref name=Rad07>{{cite journal|last=Sharma|first=S|author2=Maycher, B, Eschun, G|title=Radiological imaging in pneumonia: recent innovations|journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine|date=May 2007|volume=13|issue=3|pages=159–69|pmid=17414122|doi=10.1097/MCP.0b013e3280f3bff4}}</ref> Maaari rin itong uriin sa pamamagitan ng apektadong bahagi ng baga: [[lobar pneumonia (pulmonya sa lobe ng baga)]], [[bronchial pneumonia (pamamaga ng mga bronchiole sa baga)]] at [[acute interstitial pneumonia]] (malubhang pulmonya sa tisiyu sa pagitan ng selula);<ref name=Rad07/> o sa pamamagitan ng organismong nagdudulot ng sakit.<ref>{{cite journal|last=Dunn|first=L|title=Pneumonia: classification, diagnosis and nursing management|journal=Nursing standard (Royal College of Nursing (Great Britain) : 1987)|date=2005 June 29-July 5|volume=19|issue=42|pages=50–4|pmid=16013205}}</ref> Ang pulmonya sa mga bata bilang karagdagan ay maaaring uriin batay sa mga palatandaan at sintomas bilang hindi malubha, malubha, o napakalubha.<ref>{{cite book|last=organization|first=World health|title=Pocket book of hospital care for children : guidelines for the management of common illnesses with limited resources.|year=2005|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-154670-6|page=72|url=http://books.google.com/books?id=xbkbRG5XYxsC&pg=PA72}}</ref> === Pagkilala sa sakit para tukuyin ang mga sanhi === Maraming mga sakit ang maaaring magpakita ng mga parehong palatandaan at sintomas sa pulmonya, tulad ng: [[chronic obstructive pulmonary disease]] (talamak na nakakahawang sakit sa baga), [[hika]], [[pulmonary edema (pagkakaroon ng tubig sa baga)]], [[bronchiectasis (paglapad ng mga bronchi)]], [[kanser sa baga]], at [[pulmonary emboli (pagbara sa pangunahing arterya ng baga)]].<ref name=BMJ06/> Hindi katulad ng pulmonya, ang hika at COPD ay karaniwang lumilitaw ng may [[sumisipol na paghinga]], ang pulmonary edema (pagkakaroon ng tubig sa baga) ay lumilitaw ng may isang hindi normal na [[elektrokardyogram]], ang kanser at bronchiectasis (paglapad ng mga bronchi) ay lumilitaw ng may matagal na ubo, at ang pulmonary emboli (pagbara sa pangunahing arterya ng baga) ay lumilitaw ng may malubhang pagsisimula ng masakit na pananakit sa dibdib at [[kapos na paghinga]].<ref name=BMJ06/> == Pag-iwas == Ang pag-iwas ay kinabibilangan ng [[pagbabakuna]], mga maka-kalikasang pamamaraan at naaangkop na paggamot ng ibang mga problemang pangkalusugan.<ref name=Develop11/> Pinaniniwalaan na kung ang naaangkop na mga pamamaraang pang-iwas ay itinatag sa buong mundo, ang pagkamatay sa mga bata ay mababawasan ng 400,000 at kung nagkaroon ng wastong paggamot sa buong daigdig, ang mga pagkamatay sa pagkabata ay mababawasan ng isa pang 600,000.<ref name=WHOPrevent2012/> === Pagbabakuna === Iniiwasan ng [[pagbabakuna]] ang ilang mga pulmonyang sanhi ng bakterya at birus sa parehong mga bata at nasa hustong gulang. Ang mga [[bakuna para sa trangkaso]] ay katamtamang mabisa laban sa trangkaso A at B.<ref name=Lancet11/><ref>{{cite journal|last=Jefferson|first=T|author2=Di Pietrantonj, C, Rivetti, A, Bawazeer, GA, Al-Ansary, LA, Ferroni, E|title=Vaccines for preventing influenza in healthy adults|journal=Cochrane database of systematic reviews|date=2010-07-07|issue=7|pages=CD001269|pmid=20614424|doi=10.1002/14651858.CD001269.pub4|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom}}</ref> Ang [[Sentro para sa Pagkontrol ng Sakit at Pag-iwas (Center for Disease Control and Prevention)]] (CDC) ay inirerekomenda ang taunang pagbabakuna para sa bawa’t tao na 6&nbsp;na buwan at mas matanda pa.<ref>{{cite web|title=Seasonal Influenza (Flu)|url=http://www.cdc.gov/flu/|work=Center for Disease Control and Prevention|accessdate=29 June 2011}}</ref> Ang pagbabakuna sa mga manggagawa para sa pangangalagang pangkalusugan ay binabawasan ang panganib ng pulmonyang sanhi ng birus sa kanilang mga pasyente.<ref name=IDSA2007>{{cite journal|last=Mandell|first=LA|author2=Wunderink, RG; Anzueto, A; Bartlett, JG; Campbell, GD; Dean, NC; Dowell, SF; File TM, Jr; Musher, DM; Niederman, MS; Torres, A; Whitney, CG; Infectious Diseases Society of, America; American Thoracic, Society|title=Infectious Diseases Society of America/American Thoracic Society consensus guidelines on the management of community-acquired pneumonia in adults|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=1 March 2007 |volume=44 |issue=Suppl 2|pages=S27–72|pmid=17278083|doi=10.1086/511159}}</ref> Kapag nangyayari ang paglaganap ng trangkaso, ang mga gamot na tulad ng [[amantadine]] o [[rimantadine]] ay maaaring pigilan ang kondisyon.<ref name=jefferson>{{cite journal |author=Jefferson T | author2 = Deeks JJ, Demicheli V, Rivetti D, Rudin M |title=Amantadine and rimantadine for preventing and treating influenza A in adults|journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=3 |pages=CD001169 |year=2004 |pmid=15266442|doi=10.1002/14651858.CD001169.pub2|editor1-last=Jefferson |editor1-first=Tom}}</ref> Hindi alam kung ang [[zanamivir]] o [[oseltamivir]] ay mabisa dahil sa katunayan na ang kompanyang gumagawa ng oseltamivir ay tumangging ilabas ang datos ng pagsubok para sa malayang pagsusuri.<ref>{{cite journal|last=Jefferson|first=T|author2=Jones, MA; Doshi, P; Del Mar, CB; Heneghan, CJ; Hama, R; Thompson, MJ|title=Neuraminidase inhibitors for preventing and treating influenza in healthy adults and children|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=18 January 2012|volume=1|pages=CD008965|doi=10.1002/14651858.CD008965.pub3|pmid=22258996|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom}}</ref> Ang mga pagbabakuna laban sa ''[[Haemophilus influenzae]]'' at ''[[Streptococcus pneumoniae]]'' ay mayroong magandang ebidensiya para suportahan ang kanilang gamit.<ref name=PedNA09/> Ang pagbabakuna sa mga bata laban sa ''Streptococcus pneumoniae'' ay humantong sa nabawasang pangyayari ng mga impeksiyon na ito sa mga nasa hustong gulang, dahil marami sa mga nasa hustong gulang ay nakakuha ng mga impeksiyon mula sa mga bata. Mayroong [[Pneumococcal polysaccharide vaccine|bakuna sa ''Streptococcus pneumoniae'']] para sa mga nasa hustong gulang, at napag-alaman na binabawasan ang panganib ng [[invasive pneumococcal disease]] (impeksiyong sanhi ng bakteryang pneumococcus).<ref>{{cite journal|last=Moberley|first=SA|author2=Holden, J, Tatham, DP, Andrews, RM|title=Vaccines for preventing pneumococcal infection in adults|journal=Cochrane database of systematic reviews|date=2008-01-23|issue=1|pages=CD000422|pmid=18253977|doi=10.1002/14651858.CD000422.pub2|editor1-last=Andrews|editor1-first=Ross M}}</ref> Ang ibang pang mga bakuna na nariyan para suportahan ang nagpoprotektang epekto laban sa pulmonya ay kinabibilangan ng: [[Pertussis vaccine|pertussis (tuluy-tuloy na pag-ubo)]], [[varicella vaccine|varicella]], at [[Measles vaccine|tigdas]].<ref name=CDCPrev2012/> === Iba pa === Ang [[pagtigil sa paninigarilyo]]<ref name=BTS09/> at pagbawas sa [[polusyon sa hangin]] sa loob ng bahay, tulad ng mula sa pagluluto sa loob ng bahay gamit ang kahoy o [[dumi ng tao|dumi ng hayop]], ay parehong inirerekomenda.<ref name=Develop11/><ref name=WHOPrevent2012/> Ang paninigarilyo ay tila ang iisang pinakamalaking salik ng panganib para sa pulmonyang sanhi ng pneumococcus sa ibang paraan sa mga nasa hustong gulang.<ref name=IDSA2007/> Ang kalinisan sa kamay at pag-ubo sa sariling manggas ay maaari ring mabisang pamamaraan ng pag-iwas.<ref name=CDCPrev2012/> Ang pagsusuot ng [[mga surgical mask]] ng mga may sakit ay maaari ring iwasan ang karamdaman.<ref name=IDSA2007/> Ang wastong paggamot ng nasa ilalim na mga karamdaman (tulad ng [[HIV/AIDS]], [[diabetes mellitus]], at [[malnutrisyon]]) ay maaaring bawasan ang panganib ng pulmonya.<ref name=WHOPrevent2012>{{cite web|title=Pneumonia (Fact sheet N°331)|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs331/en/|work=World Health Organization|date=August 2012}}</ref><ref name=CDCPrev2012>{{cite web|title=Pneumonia Can Be Prevented — Vaccines Can Help|url=http://www.cdc.gov/features/Pneumonia/|work=Centers for Disease Control and Prevention|accessdate=22 October 2012}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gray|first=DM|author2=Zar, HJ|title=Community-acquired pneumonia in HIV-infected children: a global perspective|journal=Current opinion in pulmonary medicine|date=May 2010|volume=16|issue=3|pages=208–16|pmid=20375782|doi=10.1097/MCP.0b013e3283387984}}</ref> Sa mga batang mas bata sa 6&nbsp;na buwang gulang hindi kasama ang pagpapasuso ay binabawasan ang parehong panganib at kalubhaan ng sakit.<ref name=WHOPrevent2012/> Sa mga mayroong HIV/AIDS at bilang ng CD4 na mas mababa sa 200 selula kada mikro-litro ang antibiyotiko na [[trimethoprim/sulfamethoxazole]] ay binabawasan ang panganib ng ''[[Pneumocystis pneumonia]]''<ref>{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=June 2011 |volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}</ref> at maaari ring maging kapaki-pakinabang para sa pag-iwas sa mga humina ang sistema ng resistensiya nguni’t walang HIV.<ref>{{cite journal |author=Green H, Paul M, Vidal L, Leibovici L |title=Prophylaxis for Pneumocystis pneumonia (PCP) in non-HIV immunocompromised patients|journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD005590 |year=2007 |pmid=17636808|doi=10.1002/14651858.CD005590.pub2 |url= |editor1-last=Green |editor1-first=Hefziba}}</ref> Ang pagsusuri sa mga kababaihan para sa [[Group B Streptococcus]] at ''[[Chlamydia trachomatis]]'', at pagbibigay ng paggamot gamit ang [[antibiyotiko]], kung kinakailangan, ay binabawasan ang mga bilang ng pulmonya sa mga sanggol;<ref>{{cite journal|last=Taminato|first=M|author2=Fram, D; Torloni, MR; Belasco, AG; Saconato, H; Barbosa, DA|title=Screening for group B Streptococcus in pregnant women: a systematic review and meta-analysis|journal=Revista latino-americana de enfermagem|date=November–December 2011|volume=19|issue=6|pages=1470–8|pmid=22249684}}</ref><ref>{{cite journal|last=Darville|first=T|title=Chlamydia trachomatis infections in neonates and young children|journal=Seminars in pediatric infectious diseases|date=October 2005|volume=16|issue=4|pages=235–44|pmid=16210104|doi=10.1053/j.spid.2005.06.004}}</ref> ang mga pang-iwas na pamamaraan para sa pagsasalin ng HIV mula sa ina papunta sa anak ay maaaring mabisa rin.<ref>{{cite book|title=Global Action Plan for Prevention and Control of Pneumonia (GAPP)|year=2009|publisher=World Health Organization|url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2009/WHO_FCH_CAH_NCH_09.04_eng.pdf|access-date=2014-01-31|archive-date=2013-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017001256/http://whqlibdoc.who.int/hq/2009/WHO_FCH_CAH_NCH_09.04_eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Ang paghigop sa bibig at lalamunan ng mga sanggol ng may bahid ng [[meconium]] na [[amniotic fluid]] ay natuklasang hindi mababawasan ang bilang ng [[pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia)]] at maaaring magdulot ng malamang na pinsala,<ref name=Rog2009>{{cite journal|last=Roggensack|first=A|author2=Jefferies, AL; Farine, D; Basso, M; Delisle, MF; Hudon, L; Mundle, WR; Murphy-Kaulbeck, LC; Ouellet, A; Pressey, T|title=Management of meconium at birth|journal=Journal of obstetrics and gynaecology Canada : JOGC = Journal d'obstetrique et gynecologie du Canada : JOGC|date=April 2009 |volume=31|issue=4|pages=353–4, 355–7|pmid=19497156}}</ref> kaya ang kasanayan na ito ay hindi inirerekomenda sa karamihan ng mga sitwasyon.<ref name=Rog2009/> Sa mahinang matatanda ang mabuting pangangalaga sa bibig ay maaaring pababain ang pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia).<ref>{{cite journal|last=van der Maarel-Wierink|first=CD|author2=Vanobbergen, JN; Bronkhorst, EM; Schols, JM; de Baat, C|title=Oral health care and aspiration pneumonia in frail older people: a systematic literature review|journal=Gerodontology|date=6 March 2012|pmid=22390255|doi=10.1111/j.1741-2358.2012.00637.x|pages=no}}</ref> == Pamamahala == {|class="wikitable" align="right" |- !colspan=2| CURB-65 |- ! Sintomas !! Puntos |- | '''C'''onfusion (Pagkalito) ||<center>1</center> |- | '''U'''rea (Ihi)>7&nbsp;mmol/l ||<center>1</center> |- | '''R'''espiratory rate (Bilis ng paghinga)>30 ||<center>1</center> |- | [[Blood pressure (Presyon ng dugo)|S'''B'''P]]<90mmHg, D'''B'''P<60mmHg||<center>1</center> |- | Age>='''65''' ||<center>1</center> |- |} Sa karaniwan, ang mga iniinom na antibiyotiko, simpleng [[analgesic]], at likido ay sapat para sa kumpletong paglutas.<ref name=BTS09/> Gayunpaman, ang mga mayroong medikal na kondisyon, ang matatanda, o ang gma mayroong malaking kahirapan sa paghinga ay maaaring mangailangan ng mas makabagong pangangalaga. Kung magiging malala ang mga sintomas, ang pulmonya ay hindi bubuti sa paggamot sa tahanan, o magkakaroon ng mga komplikasyon, maaaring kailanganin ang pagkakaospital.<ref name=BTS09/> Sa buong mundo, halos 7–13% ng mga kaso sa mga bata ang nagreresulta sa pagkakaospital<ref name=Develop11/> habang sa maunlad na bansa, sa pagitan ng 22 at 42% ng mga nasa hustong gulang na mayroong pulmonyang nakuha sa komunidad ang ipinapasok sa ospital.<ref name=BTS09/> Ang [[CURB-65]] score ay kapaki-pakinabang para sa pagtukoy ng pangangailangan para sa pagpasok ng mga nasa hustong gulang sa ospital.<ref name=BTS09/> Kung ang puntos ay 0 o 1, ang mga tao ay karaniwang maaaring pamahalaan sa tahanan, kung ito ay 2, ang isang maikling pamamalagi sa ospital o malapit na follow-up ay kinakailangan, kung ito ay 3–5 inirerekomenda ang pagpapaospital.<ref name=BTS09/> Sa mga bata, ang mga mayroong [[Dyspnea|ang baga ay hindi makakuha ng sapat na oxygen]] o ang dami ng oxygen ay mas mababa sa 90% ay dapat masopital.<ref name=PIDS11>{{cite journal|last=Bradley|first=JS|author2=Byington, CL, Shah, SS, Alverson, B, Carter, ER, Harrison, C, Kaplan, SL, Mace, SE, McCracken GH, Jr, Moore, MR, St Peter, SD, Stockwell, JA, Swanson, JT|title=The Management of Community-Acquired Pneumonia in Infants and Children Older Than 3 Months of Age: Clinical Practice Guidelines by the Pediatric Infectious Diseases Society and the Infectious Diseases Society of America|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2011-08-31|pmid =21880587|volume= 53|issue= 7|pages= e25–76|doi=10.1093/cid/cir531}}</ref> Ang paggamit ng [[chest physiotherapy]] sa pulmonya ay hindi pa natukoy.<ref>{{cite journal|last=Yang|first=M|author2=Yuping, Y, Yin, X, Wang, BY, Wu, T, Liu, GJ, Dong, BR|title=Chest physiotherapy for pneumonia in adults|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=2010-02-17|issue= 2|pages=CD006338|pmid=20166082|doi= 10.1002/14651858.CD006338.pub2 |editor1-last=Dong|editor1-first=Bi Rong}}</ref> Ang [[Mechanical ventilation|Non-invasive ventilation (mekanikal na bentilasyon gamit ang mask sa mukha)]] ay maaaring kapaki-pakinabang sa mga ipinasok sa [[intensive care unit]].<ref>{{cite journal|last=Zhang|first=Y|author2=Fang, C; Dong, BR; Wu, T; Deng, JL|title=Oxygen therapy for pneumonia in adults|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=14 March 2012|volume=3|pages=CD006607|pmid=22419316|doi=10.1002/14651858.CD006607.pub4|editor1-last=Dong|editor1-first=Bi Rong}}</ref> Ang [[gamot sa ubo]] na maaaring bilhin ng walang reseta ay hindi pa napatunayang mabisa <ref name=Chang2012>{{cite journal |author=Chang CC, Cheng AC, Chang AB |title=Over-the-counter (OTC) medications to reduce cough as an adjunct to antibiotics for acute pneumonia in children and adults |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2 |issue= |pages=CD006088 |year=2012 |pmid=22336815|doi=10.1002/14651858.CD006088.pub3 |editor1-last=Chang |editor1-first=Christina C}}</ref> pati na rin ang paggamit ng [[zinc]] sa mga bata.<ref>{{cite journal|last=Haider|first=BA|author2=Lassi, ZS; Ahmed, A; Bhutta, ZA|title=Zinc supplementation as an adjunct to antibiotics in the treatment of pneumonia in children 2 to 59 months of age|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=5 October 2011|issue=10|pages=CD007368|pmid=21975768|doi=10.1002/14651858.CD007368.pub2|editor1-last=Bhutta|editor1-first=Zulfiqar A}}</ref> Walang sapat na ebidensiya para sa [[mucolytics (mga panunaw sa plema)]].<ref name=Chang2012/> === Sanhi ng bakterya === Pinapabuti ng mga [[antibiyotiko]] ang mga kinahinatnan ng mga pulmonyang sanhi ng bakterya.<ref name=CochraneTx10/> Ang pagpili sa antibiyotiko ay depende sa simula sa mga katangian ng taong naapektuhan, tulad ng edad, nasa ilalim na kalusugan, at ang lokasyon kung saan nakuha ang impeksiyon. Sa UK, ang [[Empiric therapy|empiric treatment (paggamot batay sa obserbasyon)]] ng may [[amoxicillin]] ay inirerekomenda bilang unang pipiliin para sa [[pulmonyang nakuha sa komunidad]], at ang [[doxycycline]] o [[clarithromycin]] bilang mga alternatibo.<ref name=BTS09/> Sa [[Hilagang Amerika]], kung saan ang "hindi karaniwang" mga anyo ng pulmonyang nakuha sa komunidad ay mas karaniwan, ang mga [[macrolide]] (tulad ng [[azithromycin]] o [[erythromycin]]), at doxycycline ay pinalitan ang amoxicillin bilang unang pipiliing paggamot sa mga nasa hustong gulang na hindi mamamalagi sa ospital.<ref name=EOP10/><ref name=Lutfiyya>{{cite journal |author=Lutfiyya MN | author2 = Henley E, Chang LF, Reyburn SW |title=Diagnosis and treatment of community-acquired pneumonia |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=3 |pages=442–50 |year=2006|month=February |pmid=16477891 |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0201/p442.pdf |format=PDF}}</ref> Sa mga batang mayroong hindi malubha o katamtaman na mga sintomas, ang amoxicillin ay nananatiling unang pipiliin.<ref name=PIDS11/> Ang paggamit ng [[fluoroquinolones (gamot na pampatay sa bakterya)]] sa mga hindi komplikadong kaso ay hindi hinihikayat dahil sa mga alalahanin tungkol sa mga epekto ng gamot na ito at lumilikha ng paglaban dahil sa walang mas mabuting klinikal na kapakinabangan.<ref name=EOP10/><ref>{{cite journal|last=Eliakim-Raz|first=N|author2=Robenshtok, E; Shefet, D; Gafter-Gvili, A; Vidal, L; Paul, M; Leibovici, L|title=Empiric antibiotic coverage of atypical pathogens for community-acquired pneumonia in hospitalized adults|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=12 September 2012|volume=9|pages=CD004418|pmid=22972070|doi=10.1002/14651858.CD004418.pub4|editor1-last=Eliakim-Raz|editor1-first=Noa}}</ref> Ang tagal ng paggamot sa karaniwan ay pito hanggang sampung araw, nguni’t ipinapakita ng dumadaming ebidensiya na ang mas maikling panahon (tatlo hanggang limang araw) ay kasing bisa rin.<ref>{{cite journal |author=Scalera NM | author2 = File TM |title=How long should we treat community-acquired pneumonia? |journal=Curr. Opin. Infect. Dis. |volume=20 |issue=2 |pages=177–81 |year=2007|month=April |pmid= 17496577|doi= 10.1097/QCO.0b013e3280555072}}</ref> Inirerekomenda para sa [[pulmonyang nakuha sa ospital]] kabilang ang ikatlo at ikaapat na henerasyon ng [[cephalosporins]], mga [[carbapenem]], [[fluoroquinolone]], [[aminoglycoside]], at[[vancomycin]].<ref name=HAPGuideline>{{cite journal |author=[[American Thoracic Society]]; [[Infectious Diseases Society of America]] |title=Guidelines for the management of adults with hospital-acquired, ventilator-associated, and healthcare-associated pneumonia |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2005-02-15_171_4/page/388 |journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=171 |issue=4 |pages=388–416 |year=2005|month=February |pmid=15699079 |doi=10.1164/rccm.200405-644ST}}</ref> Ang mga antibiyotikong ito ay kadalasang ibinibigay [[intravenous therapy|sa pamamagitan ng ugat]] at ginagamit nang magkasama.<ref name=HAPGuideline/> Sa mga ginamot sa ospital, mahigit sa 90% ang bumubuti sa mga inisyal na antibiyotiko.<ref name=M32/> === Sanhi ng birus === Ang [[mga neuraminidase inhibitor]] ay maaaring gamitin para gamutin ang [[pulmonyang sanhi ng birus]] na dulot ng mga birus ng trangkaso ([[trangkaso A]] at [[trangkaso B]]).<ref name=Lancet11/> Walang partikular na [[antiviral drug|laban sa birus]] na mga gamot ang inirerekomenda para sa iba pang mga uri ng mga pulmonyang nakukuha sa komunidad kabilang ang [[SARS|SARS coronabirus]], [[adenobirus]], [[hantabirus]], at [[parainfluenza]] na birus.<ref name=Lancet11/> Ang Trangkaso A ay maaaring gamutin ng [[rimantadine]] o [[amantadine]], habang ang trangkaso A o B ay maaaring gamutin ng [[oseltamivir]], [[zanamivir]] o [[peramivir]].<ref name=Lancet11/> Ito ay pinaka-kapaki-pakinabang kung ang mga ito ay sisimulan sa loob ng 48 oras ng pagsisimula ng mga sintomas.<ref name=Lancet11/> Karamihan sa mga [[H5N1]] na trangkaso A, kilala rin bilang [[avian na trangkaso]] o "bird flu," ay nagpakita ng paglaban sa rimantadine at amantadine.<ref name=Lancet11/> Ang paggamit ng mga antibiyotiko sa pulmonyang sanhi ng birus ay inirerekomenda ng ilang mga dalubhasa dahil ito ay imposibleng hindi isama ang komplikadong impeksiyon na sanhi ng bakterya.<ref name=Lancet11/> Inirerekomenda ng [[British Thoracic Society]] na huwag bigyan ng mga antibiyotiko ang mga may katamtamang sakit.<ref name=Lancet11/> Ang paggamit ng mga [[corticosteroid]] ay pinagtatalunan.<ref name=Lancet11/> == Paglanghap ng isang bagay papunta sa baga (aspiration) == Sa pangkalahatan, ang [[Chemical pneumonitis|pamamaga ng baga sanhi ng nalanghap na kemikal]] ay karaniwang ginagamot ng mga antibiyotiko na iminumungkahi lamang para sa [[pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia)]].<ref name=PA2011>{{cite journal|last=Marik|first=PE|title=Pulmonary aspiration syndromes|journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine|date=May 2011|volume=17|issue=3|pages=148–54|pmid=21311332|doi=10.1097/MCP.0b013e32834397d6}}</ref> Ang pagpili ng antibiyotiko ay magiging depende sa maraming mga salik, kabilang ang pinaghihinalaang organismong nagdudulot nito at kung ang pulmonya ay nakuha sa komunidad o nabuo sa lugar ng ospital. Ang karaniwang mga opsyon ay kinabibilangan ng [[clindamycin]], ang magkasamang [[beta-lactam na antibiyotiko]] at [[metronidazole]], o isang [[aminoglycoside]].<ref name=OConnor>{{cite journal |author=O'Connor S |title=Aspiration pneumonia and pneumonitis |journal=Australian Prescriber |volume=26 |issue=1 |year=2003 |pages=14–7 |url=http://www.australianprescriber.com/magazine/26/1/14/7 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2009-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090709074607/http://www.australianprescriber.com/magazine/26/1/14/7/ |url-status=dead }}</ref> Ang mga [[Corticosteroid]] ay ginagamit minsan sa pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia), nguni’t mayroong limitadong ebidensiya upang suportahan ang kanilang bisa.<ref name=PA2011/> == Prognosis (kahihinatnan ng sakit) == Sa paggamot, ang karamihan sa mga uri ng pulmonyang sanhi ng bakterya ay magiging matatag sa 3–6&nbsp;araw.<ref name=Behera2010>{{cite book|last=Behera|first=D.|title=Textbook of pulmonary medicine|year=2010|publisher=Jaypee Brothers Medical Pub.|location=New Delhi|isbn=9788184487497|pages=296–297|url=http://books.google.ca/books?id=0TbJjd9eTp0C&pg=PA296|edition=2nd}}</ref> Ito ay kadalasang umaabot ng ilang linggo bago malutas ang karamihan sa mga sintomas.<ref name=Behera2010/> Ang natutuklasan sa X-ray ay karaniwan nawawala sa loob ng apat na linggo at ang bilang ng namamatay ay mababa (mas mababa sa 1%).<ref name=Clinic2011/><ref name=C6/> Sa matatanda o mga taong mayroong ibang mga problema sa baga, ang paggaling ay maaaring umabot sa mahigit sa 12&nbsp;linggo.<!-- <ref name=Clinic2011/> --> Sa mga taong nangangailangan ng pagkakaospital ang bilang ng namamatay ay maaaring kasing taas ng 10% at sa mga nangangailangan ng masidhing pangangalaga, ito ay maaaring umabot sa 30–50%.<ref name=Clinic2011/> Ang pulmonya ang pinaka-karaniwang [[nosocomial infection|impeksiyong nakukuha sa ospital]] na nagreresulta sa pagkamatay.<ref name=M32>Murray and Nadel (2010). Chapter 32.</ref> Bago ang pagdating ng mga antibiyotiko, ang bilang ng namamatay ay karaniwang nasa 30% sa mga naospital.<ref name=EBMED05/> Maaaring magkaroon ng mga komplikasyoon lalo na sa matatanda at sa mga mayroong nasa ilalim na mga problema sa kalusugan.<ref name=C6/> Ito ay maaaring kabilangan ng, bukod sa iba pa: [[empyema (nana sa cavity ng katawan)]], [[nana sa baga]], [[bronchiolitis obliterans]] (pagkakagasgas ng daanan ng hangin), [[malubhang respiratory distress syndrome (kawalan ng kakayahan ng baga para umalsa)]], [[sepsis (impeksiyon sa dugo)]], at paglala ng mga nasa ilalim na problema sa kalusugan.<ref name=C6>Cunha (2010). Pages6-18.</ref> === Mga alituntunin sa klinikal na paghula === Ang mga alituntunin sa klinikal na paghula ay binuo para talagang mas mahulaan ang mga kahihinatnan ng pulmonya.<ref name=M32/> Ang mga alituntunin na ito ay kadalasang ginagamit sa pagpapasiya kung dapat maospital o hindi ang isang tao.<ref name=M32/> * [[Pneumonia severity index (Index ng kalubhaan ng pulmonya)]] (o ''PSI Score'')<ref name=M32/> * [[CURB-65]] score, na isinasaalang-alang ang kalubhaan ng mga sintomas, anumang nasa ilalim na mga sakit, at edad <ref>{{cite journal|last=Rello|first=J|title=Demographics, guidelines, and clinical experience in severe community-acquired pneumonia.|journal=Critical care (London, England)|year=2008|volume=12 Suppl 6|pages=S2|pmid=19105795}}</ref> === Pleural effusion (likido sa baga), empyema (nana sa baga), at nana === [[Talaksan:Pleural effusion.jpg|thumb|alt=An X-ray showing a chest lying horizontal. Ang itim na na nasa ibabang bahagi na ang kanang baga ay mas maliit na may mas maputing bahagi sa ilalim nito dahil sa pag-ipon ng likido sa baga. Mayroong mga pulang arrow na sumusukat sa laki ng mga ito.|Isang [[pleural effusion (likido sa baga)]]: katulad ng nakikita sa x-ray ng dibdib. Ipinapakita ng A arrow ang pagkakaipon ng likido sa kanang dibdib. Ipinapakita ng B arrow ang lapad ng kanang baga. Ang laki ng baga ay nabawasan dahil sa pag-ipon ng likido sa buong baga.]] Sa pulmonya, ang isang [[pleural effusion|pag-ipon ng likido]] ay maaaring mabuo sa [[pleural cavity|puwang na pumapaligid sa baga]].<ref name=Yu2011>{{cite journal|last=Yu|first=H|title=Management of pleural effusion, empyema, and lung abscess.|journal=Seminars in interventional radiology|date=2011 Mar|volume=28|issue=1|pages=75–86|pmid=22379278}}</ref> Paminsan-minsan, maiimpekisyon ng mga mikro-organismo ang likidong ito, na nagdudulot ng isang [[pleural empyema|empyema (nana sa baga)]].<ref name=Yu2011/> Para malaman ang kaibahan ng empyema (nana sa baga) mula sa karaniwang simpleng [[parapneumonic effusion]] (pag-ipon ng likido sa baga sanhi ng pulmonya), maaaring kunin ang likido gamit ang hiringgilya ([[thoracentesis]] (pagkuha ng likido para suriin)), at suriin.<ref name=Yu2011/> Kung ito ay magpapakita ng ebidensiya ng empyema (nana sa baga), ang ganap na pag-alis sa likido ay kinakailangan, na kadalasang nangangailangan ng isang [[chest tube|drainage cathater (pangkuha sa likido)]].<ref name=Yu2011/> Sa mga malubhang kaso ng empyema (nana sa baga), maaaring kailanganin ang [[Decortication|pag-opera]].<ref name=Yu2011/> Kung hindi maaalis ang naimpeksiyong likido, maaaring tumagal ang impeksiyon, dahil ang mga antibiyotiko ay hindi masyado pumapasok sa pleural cavity. Kung ligtas sa mikrobyo ang likido, ito ay kailangan lamang alisin kung ito ay nagdudulot ng mga sintomas o nananatiling hindi nalulutas.<ref name=Yu2011/> Ang bakterya sa baga ay bihirang bumuo ng maliit na naimpeksiyong likido na tinatawag na [[nana sa baga]].<ref name=Yu2011/> Ang mga nana sa baga ay karaniwang makikita gamit ang X-ray sa dibdib nguni’t kadalasan nangangailangan ng isang CT scan sa dibdib para makumpirma ang pagkilala sa sakit.<ref name=Yu2011/> Ang mga nana ay karaniwang lumilitaw sa [[pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia)]], at kadalasan naglalaman ng maraming mga uri ng bakterya. Ang pangmatagalang mga antibiyotiko ay karaniwang sapat para gamutin ang nana sa baga, nguni’t kung minsan ang nana ay dapat alisin ng isang [[surgery|taga-opera]] o [[Interventional radiology|radiologist]].<ref name=Yu2011/> === Hindi paggana ng paghinga at sirkulasyon ng dugo === Ang pulmonya ay maaaring magdulot ng hindi paggana ng paghinga sa pamamagitan ng pagdudulot ng [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS), na nagreresulta mula sa pinagsamang impeksiyon at pamamaga.<!-- <ref name=M31/> --> Ang mga baga ay mabilis na napupuno ng likido at nagiging matigas.<!-- <ref name=M31/> --> Ang paninigas na ito, na sinamahan ng malubahng kahirapan sa pagkuha ng oxygen dahil sa likido sa alveoli, ay maaaring mangailangan ng mahabang panahon ng [[mekanikal na bentilasyon]] para mabuhay.<ref name=M31/> Ang [[sepsis]] ay isang maaaring mangyaring komplikasyon ng pulmonya nguni’t karaniwang nangyayari lamang sa mga taong may mahinang kaligtasan sa sakit o [[hyposplenism (paghina ng lapay)]].<!-- <ref name=C250/> --> Ang mga organismo na pinaka-karaniwang sangkot ay ang ''Streptococcus pneumoniae'', ''Haemophilus influenzae'' at ''Klebsiella pneumoniae''.<!-- <ref name=C250/> --> Ang ibang mga nagdudulot ng mga sintomas ay dapat isaalang-alang tulad ng isang [[myocardial infarction (atake sa puso)]] o isang [[pulmonary embolism (bara sa baga)]].<ref name=C250>Cunha (2010). Pages 250-251.</ref> == Epidemiyolohiya == [[Talaksan:Lower respiratory infections world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|225px|alt=A map of the world with a far bit of dark red in Africa, orange colors in parts of Asia and South America, and yellow in Europe and North America|[[Age adjustment|Age-standardized]] na bilang ng namamatay: mga [[impeksiyon sa baga at trachea]] kada 100,000&nbsp;mga naninirahan noong 2004.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2004 |publisher = [[World Health Organization]] (WHO) |accessdate=11 November 2009}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|walang data}} {{legend|#ffff65|<100}} {{legend|#fff200|100–700}} {{legend|#ffdc00|700–1400}} {{legend|#ffc600|1400–2100}} {{legend|#ffb000|2100–2800}} {{legend|#ff9a00|2800–3500}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|3500–4200}} {{legend|#ff6e00|4200–4900}} {{legend|#ff5800|4900–5600}} {{legend|#ff4200|5600–6300}} {{legend|#ff2c00|6300–7000}} {{legend|#cb0000|>7000}} {{Multicol-end}}]] Ang pulmonya ay isang karaniwang karamdaman na nakakaapekto sa humigit-kumulang na 450&nbsp;milyong tao bawa’t taon at nangyayari sa lahat ng bahagi ng mundo.<ref name=Lancet11>{{cite journal|last=Ruuskanen|first=O|author2=Lahti, E, Jennings, LC, Murdoch, DR|title=Viral pneumonia|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-9-15-2011_377_9773/page/1264|journal=Lancet|date=2011-04-09|volume=377|issue=9773|pages=1264–75|pmid=21435708|doi=10.1016/S0140-6736(10)61459-6}}</ref> Ito ang pangunahing sanhi ng pagkamatay sa lahat ng edad na nagreresulta sa 4&nbsp;na milyong pagkamatay (7% ng kabuuang pagkamatay sa mundo) taun-taon.<ref name=Lancet11/><ref name=CochraneTx10/> Ang bilang ay pinakamalaki sa mga bata na wala pang limang taong gulang, at sa mga nasa hustong gulang na mas matanda sa 75&nbsp;taon.<ref name=Lancet11/> Ito ay nangyayari nang mas madalas sa limang beses sa [[mahirap na bansa]] kaysa sa [[maunlad na bansa]].<ref name=Lancet11/> Ang pulmonyang sanhi ng birus ang dahilan ng humigit-kumulang na 200&nbsp;milyong mga kaso.<ref name=Lancet11/> Sa Estados Unidos, simula nang 2009, ang pulmonya ang pangwalong nangungunang dahilan ng pagkamatay.<ref name=Clinic2011>{{cite journal|last=Nair|first=GB|author2=Niederman, MS|title=Community-acquired pneumonia: an unfinished battle|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-11_95_6/page/1143|journal=The Medical clinics of North America|date=November 2011|volume=95|issue=6|pages=1143–61|pmid=22032432|doi=10.1016/j.mcna.2011.08.007}}</ref> === Mga bata === Noong 2008, ang humigit-kumulang na 156&nbsp;na milyong mga bata ay nagkaroon ng pulmonya (151&nbsp;milyon sa mahirap na bansa at 5&nbsp;milyon sa maunlad na bansa).<ref name=Lancet11/> Ito ay nagresulta sa 1.6&nbsp;na milyong mga pagkamatay, o 28–34% ng lahat ng pagkamatay sa mga wala pa sa edad na limang taon, kung saan ang 95% ay nangyari sa mahirap na bansa.<ref name=Lancet11/><ref name=Develop11>{{cite journal|last=Singh|first=V|author2=Aneja, S|title=Pneumonia — management in the developing world|journal=Paediatric respiratory reviews|date=March 2011 |volume=12|issue=1|pages=52–9|pmid=21172676|doi=10.1016/j.prrv.2010.09.011}}</ref> Ang mga bansang may pinakamabigat na pasan ng sakit ay kinabibilangan ng: India (43&nbsp;milyon), Tsina (21&nbsp;milyon) at Pakistan (10&nbsp;milyon).<ref>{{cite journal|last=Rudan|first=I|author2=Boschi-Pinto, C, Biloglav, Z, Mulholland, K, Campbell, H|title=Epidemiology and etiology of childhood pneumonia|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=May 2008|volume=86|issue=5|pages=408–16|pmid=18545744|doi=10.2471/BLT.07.048769|pmc=2647437}}</ref> Ito ang nangungunang dahilan ng pagkamatay sa mga bata sa [[mga bansang mababa ang kita]].<ref name=Lancet11/><ref name=CochraneTx10>{{cite journal |author=Kabra SK |author2 = Lodha R, Pandey RM |title=Antibiotics for community-acquired pneumonia in children |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=3 |issue= 3|pages=CD004874 |year=2010 |pmid=20238334 |doi=10.1002/14651858.CD004874.pub3 |editor1-last=Kabra|editor1-first=Sushil K }}</ref> Karamihan sa mga pagkamatay na ito ay nangyayari sa panahon ng [[neonatal|bagong panganak]]. Tinatantiya ng [[World Health Organization]] na isa sa tatlong pagkamatay ng bagong panganak na sanggol ay dahil sa pulmonya.<ref name=garenne>{{cite journal|author=Garenne M | author2 = Ronsmans C, Campbell H |title=The magnitude of mortality from acute respiratory infections in children under 5 years in developing countries |journal=World Health Stat Q |volume=45 |issue=2–3 |pages=180–91 |year=1992|pmid=1462653 }}</ref> Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay na ito ay maaaring maiwasan ayon sa teorya, dahil ang mga ito ay sanhi ng bakterya kung saan mayroong magagamit na mabisang bakuna.<ref>{{cite journal |author=WHO |title=Pneumococcal vaccines. WHO position paper|journal=Wkly. Epidemiol. Rec. |volume=74 |issue=23 |pages=177–83 |year=1999 |pmid=10437429 }}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:WPA Pneumonia Poster.jpg|thumb|alt=A poster with a shark in the middle of it which reads "Pneumonia Strikes Like a Man Eating Shark Led by its Pilot Fish the Common Cold"|left|[[Works Progress Administration|WPA]] poster, 1936/1937]] Pulmonya ang karaniwang sakit sa buong kasaysayan ng tao.<ref name=History03>{{cite book|last=al.]|first=Ralph D. Feigin ... [et|title=Textbook of pediatric infectious diseases|year=2003|publisher=W. B. Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-0-7216-9329-3|page=299|edition=5th|url=http://books.google.com/books?id=G6k0tpPMRsIC&pg=PA299}}</ref> Ang mga sintomas ay inilarawan ni [[Hippocrates]] (c. 460 BC – 370 BC):<ref name=History03/> Ang "peripneumonia (pamamaga ng baga), at pleuritic affections (pamamaga ng pleura ng baga), kung gayon ay dapat obserbahan: Kung magiging malubha ang lagnat, at kung magkakaroon ng mga pananakit sa magkabilang bahagi, o pareho, at kung hihinga, magkakaroon ng pag-ubo, at ang plema na ilalabas ay kulay mais o nangingitim-ngitim ang kulay, o kakaunti, mabula, at mapula, o mayroong anumang ibang katangian na iba sa karaniwan. Kapag ang pulmonya ay nasa sukdulan, ang kaso ay lampas sa lunas kung hindi siya pinurga, at ito ay masama kung mayroon siya ay may dyspnoea (kahirapa sa paghinga), at ang ihi ay kakaunti at masangsang, at kung ang pawis ay lumalabas sa paligid ng leeg at ulo, ang mga nasabing pawis ay masama, na nagpapatuloy mula sa pigil na paghinga, may tunog na paghinga, at pinsala ng sakit na kumokontrol dito."<ref name=hippo>Hippocrates ''On Acute Diseases'' [[s:On Regimen in Acute Diseases|wikisource link]]</ref> Gayunpaman, tinukoy ni Hippocrates ang pulmonya bilang sakit na "pinangalanan ng mga sinauna." Iniulat din niya ang mga resulta ng pagtanggal sa mga nana sa pamamagitan ng pag-oopera. Naobserbahan ni [[Maimonides]] (1135–1204 AD): "Ang mga pangunahing sintomas na nangyayari sa pulmonya at ang hindi nawawala ay ang mga sumusunod: labis na mataas na lagnat, masakit [[pamamaga ng pleura]] na pananakit sa tagiliran, maikling mabilis na mga paghinga, pabagu-bagong [[pulso]] at pag-ubo."<ref name=maimo>Maimonides, ''Fusul Musa'' ("''Pirkei Moshe''").</ref> Ang klinikal na paglalarawan na ito ay medyo pareho sa mga makikita sa mga makabagong aklat-aralin, at ipinakita nito ang lawak ng medikal na kaalaman sa pamamagitan ng [[Middle Ages]] hanggang sa ika-19na siglo. Si [[Edwin Klebs]] ang unang nakaobserba ng bakterya sa mga daanan ng hangin ng mga taong namatay dahil sa pulmonya noong 1875.<ref name=klebs>{{cite journal |author=Klebs E |title=Beiträge zur Kenntniss der pathogenen Schistomyceten. VII Die Monadinen|journal=Arch. Exptl. Pathol. Parmakol. |volume=4 |issue=5/6 |pages=40–488 |date=1875-12-10}}</ref> Ang inisyal na ginawa para matukoy ang dalawang karaniwang nagdudulot na bakterya na ''Streptococcus pneumoniae'' at ''Klebsiella pneumoniae'' ay isinagawa ni [[Carl Friedländer]]<ref name=fried>{{cite journal |author=Friedländer C |title=Über die Schizomyceten bei der acuten fibrösen Pneumonie |journal=Virchow's Arch pathol. Anat. U. Physiol. |volume=87 |issue=2 |pages=319–324 |date=1882-02-04|doi=10.1007/BF01880516}}</ref> at [[Albert Fränkel (1848-1916)|Albert Fränkel]]<ref name=fraenkel>{{cite journal|author=Fraenkel A |title=Über die genuine Pneumonie, Verhandlungen des Congress für innere Medicin |journal=Dritter Congress|volume=3 |pages=17–31 |date=1884-04-21}}</ref> noong 1882 at 1884, nang magkahiwalay. Ipinakilala ng inisyal na ginawa ni Friedländer ang [[Gram staining|Gram stain]], isang mahalagang pagsusuri sa laboratoryo na ginagamit pa rin ngayon para matukoy at mauri ang mga bakterya. Ang dokumento ni [[Christian Gram]] na naglalarawan sa pamamaraan noong 1884 ay nakatulong para malaman ang kaibhan ng dalawang bakterya, at ipinakita na ang pulmonya ay maaaring maging dulot ng mahigit sa isang mikroorganismo.<ref name=gram>{{cite journal |author=Gram C |title=Über die isolierte Färbung der Schizomyceten in Schnitt- und Trocken-präparaten |journal=Fortschr. Med |volume=2 |issue=6 |pages=185–9|date=1884-03-15}}</ref> Si Sir [[William Osler]], kilala bilang "ang ama ng modernong medisina," ay tinanggap ang pagkamatay at pagkabalda na sanhi ng pulmonya, na inilalarawan bilang ang "kapitan ng kamatayan ng tao" noong 1918, dahil nalampasan nito ang [[tuberkulosis]] bilang isa sa mga nangungunang dahilan ng pagkamatay sa panahon na ito. Ang katagang ito ay orihinal na nilikha ni [[John Bunyan]] bilang pagtukoy sa "pagkonsumo sa katawan" (sanhi ng tuberkulosis).<ref>{{cite book|last=al.]|first=edited by J.F. Tomashefski, Jr ... |title=Dail and Hammar's pulmonary pathology.|year=2008|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-98395-0|page=228|url=http://books.google.com/books?id=j-eYLc1BA3oC&pg=PA228|edition=3rd}}</ref><ref>{{cite book |author=William Osler, Thomas McCrae |title=The principles and practice of medicine: designed for the use of practitioners and students of medicine |publisher=D. Appleton |year=1920 |page=78|edition=9th |quote=[http://books.google.com/books?lr=&id=JLTgoEc9QOAC&q=Captain+of+the+Men+of+Death&pgis=1#search_anchor One of the most widespread and fatal of all acute diseases, pneumonia has become the "Captain of the Men of Death," to use the phrase applied by John Bunyan to consumption.]}}</ref> Inilarawan din ni Osler ang pulmonya bilang "ang kaibigan ng matanda" dahil ang kamatayan ay kadalasang mabilis at hindi masakit subali’t sa katunayan mayroon namang mas mabagal na mga masakit na paraan para mamatay.<ref name=EBMED05>{{cite journal|last=Ebby|first=Orin|title=Community-Acquired Pneumonia: From Common Pathogens To Emerging Resistance|journal=Emergency Medicine Practice|year=2005|month=Dec|volume=7|issue=12|url=https://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=118}}</ref> Maraming mga pagsulong noong 1900s ang nagpabuti sa kinalabasan para sa mga may pulmonya. Sa pagdating ng [[penicillin]] at iba pang mga antibiyotiko, makabagong mga pamamaraan sa pag-oopera, at intensibong pangangalaga sa ika-20 siglo, ang pagkamatay dahil sa pulmonya ay umaabot sa 30%, na biglang bumaba sa maunlad na mga bansa. Ang pagbabakuna sa mga sanggol laban sa ''[[Haemophilus influenzae]]'' type B ay nagsimula noong 1988 at humantong sa kapansin-pansing pagbaba kaagad ng mga kaso pagkatapos ng pagbabakuna.<ref name=adams>{{cite journal |author=Adams WG| author2 = Deaver KA, Cochi SL, ''et al.'' |title=Decline of childhood Haemophilus influenzae type B (Hib) disease in the Hib vaccine era |url=https://archive.org/details/sim_jama_1993-01-13_269_2/page/6|journal=JAMA |volume=269 |issue=2 |pages=221–6 |year=1993 |month=January |pmid=8417239|doi=10.1001/jama.269.2.221}}</ref> Ang pagbabakuna sa mga nasa hustong gulang laban sa''Streptococcus pneumoniae'' ay nagsimula noong 1977, at sa mga bata noong 2000, na nagresulta ng parehong pagbaba.<ref name=whit>{{cite journal |author=Whitney CG | author2 = Farley MM, Hadler J,''et al.'' |title=Decline in invasive pneumococcal disease after the introduction of protein-polysaccharide conjugate vaccine|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-05-01_348_18/page/n41 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=348 |issue=18 |pages=1737–46 |year=2003 |month=May |pmid=12724479 |doi=10.1056/NEJMoa022823}}</ref> == Lipunan at kultura == Dahil sa mataas na pasan ng sakit sa mga mahirap na bansa at napakababang kamalayan sa sakit sa mga maunlad na bansa, ang pandaigdigang komunidad ng kalusugan ay idineklara ang ika-12 ng Nobyembre na [[Pandaigdigang Araw ng Pulmonya]], isang araw gumawa ng aksiyon ang mga nagmamalasakit na mamamayan at tagagawa ng patakaran laban sa sakit.<ref>{{cite web|title=World Pneumonia Day Official Website|url=http://worldpneumoniaday.org/|work=World Pneumonia Day Official Website|publisher=Fiinex|accessdate=13 August 2011|archive-date=2 Septiyembre 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902154617/http://worldpneumoniaday.org/|url-status=dead}}</ref> Ang pandaigidigang pangkabuhayang gastos ng komunidad na natamo dahil sa pulmonya ay tinatayang nasa $17&nbsp;bilyon.<ref name=Clinic2011/> Ang '''pulmonya''' o '''pamamaga ng baga''' (Ingles: ''pneumonia'')<ref>{{cite-Gaboy|''Pneumonia'', pulmonya, pamamaga ng baga}}</ref><ref name=Bansa/>, binabaybay ding '''pulmunia''' o '''pulmuniya''',<ref name=Bansa>{{cite-Bansa|''Pneumonia'', pulmunia, pulminiya, pamamagâ ng bagà}}</ref> [[baga (anatomiya)|baga]] o karamdaman ng baga at ng [[sistemang respiratoryo]]. Ang baga ay naglalaman ng maraming maliliit na mga bulbo, mga bumbilya, o mga sako na tinatawag na mga ''[[alveolus]]'' (isahan) o ''[[alveoli]]'' (maramihan). Nakakatulong ito sa pag-alis ng [[oksiheno]] mula sa [[hangin]]. Sa kaso ng pulmonya, ang mga sako ay nagiging maga. Napupuno sila ng mga pluwido, at hindi makasipsip ng sapat na oksiheno, hindi katulad ng dati. Maaaring dulot ang pulmonya ng [[bakterya]], [[birus]], [[punggus]], o [[parasito]]. Maaari rin itong sanhi ng kimikal o pisikal na pinsalang nagawa sa mga baga. Maaari ring magresulta sa pulmonya ang ibang mga karamdaman, katulad ng pag-abuso sa [[alak]] o [[alkohol]] o [[kanser sa baga]]. Ang mga taong may pulmonya ay karaniwang nahihirapan sa [[paghinga]]. Maaari rin silang [[umuubo]], o may nararamdamang [[hapdi]] sa lugar ng [[dibdib]]. Ang paglulunas ng pulmonya ay naaayon sa kung ano ang sanhi ng karamdaman. Kapag dulot ng bakterya, magagamit ang [[antibiyotiko]] upang gamutin ito. == Klasipikasyon == {{Pangunahin|Klasipikasyon ng pulmonya}} Ang salitang Ingles na ''[[pneumonitis]]'' ay tumutukoy sa [[pamamaga]] (inplamasyon) ng baga; ang pulmonya ay tumutukoy sa pamamaga ng baga, kadalasang dahil sa impeksiyon subalit minsang hindi nakakaimpeksiyon, na may karagdagang tampok ng [[konsolidasyon pulmonaryo]] (konsolidasyong pambaga).<ref>{{cite book|title=Stedman's medical dictionary.|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781764506|edition=ika-28}}</ref> Ang pulmonya ay maaaring uri-uriin sa maraming mga pamamaraan. Pinaka pangkaraniwang ikinaklasipika ito ayon sa kung saan o kung paano ito nakuha ([[community acquired pneumonia|pulmonyang nakuha sa pamayanan]], [[aspiration pneumonia|pulmonya dahil sa aspirasyon]], [[healthcare-associated pneumonia|pulmonyang kaugnay ng pangangalagang pangkalusugan]], [[hospital-acquired pneumonia|pulmonyang nakuha mula sa ospital]], at [[ventilator-associated pneumonia|pulmonyang may kaugnayan sa bentilador]]),<ref name=Rad07/> ngunit maaari ring iklasipika ayon sa nasasakop na pook ng baga na apektado ([[lobar pneumonia|pulmonyang panglobo]], [[bronchial pneumonia|pulmonyang bronkiyal]] at [[acute interstitial pneumonia|malubhang pulmonyang interstisyal]]),<ref name=Rad07/> o dahil sa nagsasanhing organismo.<ref>{{cite journal|last=Dunn|first=L|title=Pneumonia: classification, diagnosis and nursing management|journal=Nursing standard (Royal na Kolehiyo ng Narsing (Dakilang Britanya) : 1987)|date=2005 Hunyo 29-Hulyo 5|volume=19|issue=42|pages=50–4|pmid=16013205}}</ref> Ang pulmonya sa mga bata ay maaaring makapagdagdag ng klasipikasyon ayon sa mga tanda at mga sintomas bilang hindi malubha (hindi grabe), malubha (grabe), o napakalubha (napakagrabe).<ref>{{cite book|last=organization|first=World health|title=Pocket book of hospital care for children : guidelines for the management of common illnesses with limited resources.|year=2005|publisher=World Health Organization|location=Hinebra|isbn=9789241546706|page=72|url=http://books.google.com/books?id=xbkbRG5XYxsC&pg=PA72}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist|30em}} '''Bibliyograpiya''' {{Refbegin}} * {{cite book|first=John F. Murray|title=Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine.|url=https://archive.org/details/murraynadelstext0002unse|year=2010|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=1416047107|edition=5th}} * {{cite book|last=Cunha|first=edited by Burke A.|title=Pneumonia essentials|year=2010|publisher=Physicians' Press|location=Sudbury, MA|isbn=0763772208|edition=3rd ed.|url=http://books.google.ca/books?id=VVgmFAbnrUgC&printsec=frontcover}} {{Refend}} [[Kategorya:Sakit]] go8j1dtr2rswxgo1vc3x5a51b0e0vth 0 143635 2212676 2204846 2026-06-22T17:20:37Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212676 wikitext text/x-wiki {{Evolutionary biology}} [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumbnail|right|350px|Pagpapakita ng pagkakatulad ng mga kalansay ng mga ''[[Hominoidea|bakulaw]]'': (mula kaliwa) [[gibbon]], [[orangutan]], [[chimpanzee]], [[gorilla]], at [[tao|modernong tao]]. Ito ang frontispiece ng aklat ni [[Thomas Huxley]] na ''[[Evidence as to Man's Place in Nature]]'' (1863) na nagbibigay ebidensiya para sa ebolusyon ng ibang mga bakulaw at tao mula sa isang [[karaniwang ninuno]].]] Ang '''ebolusyon ng tao''' o '''ebolusyong pantao''' ang proseso ng [[ebolusyon]] na tumungo sa paglitaw ng species na ''[[homo sapiens]]'' (tao). Ang proseso ng ebolusyon ng tao ay nagsimula pa sa huling pinakakaraniwang ninuno ng lahat ng buhay ngunit ang paksa ng ''ebolusyong pang-tao'' ay karaniwang sumasaklaw lamang sa kasaysayang pang-ebolusyon ng mga [[primado]] sa partikular na ang paglitaw ng [[homo sapiens]] bilang isang species ng genus na ''[[Homo]]''. Ang ebolusyon ng tao ay sinusuportahan ng maraming mga disiplinang pang-agham kabilang ang [[henetika]], [[antropolohiya]], [[primatolohiya]], [[arkeolohiya]], at [[embryolohiya]]. Ang ebolusyon ng tao ay inilalarawan ng isang bilang ng mga pagbabagong morpolohikal, pang pag-unlad, pisiolohikal at pang-pag-aasal na nangyari mula sa pakikipaghiwalay ng tao sa karaniwang ninuno ng mga tao at [[chimpanzee]]. Ang pinakamahalagang mga pagbabagong ito sa tao ang [[bipedalismo]] (paglalakad gamit ang dalawang hita), [[pagsasalita]], nawalang balahibo, lumaking sukat ng [[utak]], humabang [[ontoheniya]], at lumiit na [[dimorpismong seksuwal]].<ref name=Boyd2003>{{cite book |author=Boyd, Robert; Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York, New York |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ang mga pagbabagong ito sa modernong tao ay resulta ng mga [[mutasyon]] sa kromosoma o DNA na napili sa ninuno ng tao sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa paglipas ng napakahabang panahon. Ang mutasyon ang pareho ngunit hindi ang tanging mekanismo na nagpalitaw sa mga iba ibang species na makikita sa mundo ngayon. ==Kasaysayan ng pag-aaral== [[File:Fossil hominids.jpg|thumb|220px|[[Fossil]] [[Hominid]] Evolution Display sa [[The Museum of Osteology]], Oklahoma City, Oklahoma, USA]] Bago ng kapanahunan ni Darwin, si [[Carl Linnaeus]] at iba pang mga siyentipiko ay tumuring sa mga dakilang bakulaw o apes na mga pinakamalapit na kamag-anak ng mga tao dahil sa mga pagkakatulad sa morpolohiya at anatomiya. Ang salitang homo na pangalan ng genus sa biolohiya na kinabibilangan ng mga tao ay salitang Latin para sa tao. Ito ay orihinal na pinili ni Linnaeus sa kaniyang sistema ng klasipikasyon. Ang salitang "human" ay mula sa [[wikang Latin|Latin]] na ''humanus'' na anyong pang-panguri ng ''homo''. Ang salitang ''homo'' naman ay hinango sa ugat na Indo-Europeo na *dhghem, o lupa. Ang posibilidad ng pag-uugnay ng mga tao sa mga mas naunang bakulaw o apes sa pamamagitan ng pinagmulan ay naging maliwanag lamang pagkatapos ng publikasyon noong 1859 ni [[Charles Darwin]] ng ''On the Origin of Species'' (Sa Pinagmulan ng mga Espesye). Ang unang mga debate tungkol sa kalikasan ng ebolusyon ng tao ay lumitaw sa pagitan nina [[Thomas Huxley]] at [[Richard Owen]]. Nangatwiran si Huxley para sa ebolusyon ng tao mula sa mga [[bakulaw]] sa pamamagitan ng pagpapakita ng maraming mga pagkakatulad sa pagitan ng mga tao at bakulaw sa kanyang 1863 na aklat na ''Evidence as to Man's Place in Nature'' (Patunay sa Puwesto ng Tao sa Kalikasan). Gayunpaman, ang maraming mga sinaunang tagasuporta ni Darwin (gaya nina [[Alfred Russel Wallace|Wallace]] at [[Charles Lyell|Lyell]]) ay hindi umayon na ang pinagmulan ng mga kakayahang pang-isip at mga sensibilidad na [[moralidad|moral]] ng mga tao ay maipapaliwanag ng natural na seleksiyon. Inilapat ni Darwin ang kanyang teoriya ng ebolusyon at seksuwal na seleksiyon sa mga tao nang kanyang ilimbag ang ''The Descent of Man'' (Ang Pinagmulan ng Tao) noong 1871. Ang isang pangunahing problema sa panahong ito ang kakulangan ng mga [[fossil na transisyonal|pagitang fossil]]. Sa kabila ng pagkakatuklas noong 1891 ni [[Eugène Dubois]] ng ''[[Homo erectus]]'' sa [[Java]] noon lamang mga 1920 nang ang mga fossil ay natuklasan sa Aprika at ang mga [[transisyonal na fossil|pagitang species]] ay natipon. Noong 1925, inilarawan ni [[Raymond Dart]] ang isang specimen ng ''[[Australopithecus africanus]]'' na tinawag na ''[[Batang Taung]]''. Ang mga labi nito ay isang mahusay na naingatang munting bungo at endocranial na cast ng utak. Bagaman ang utak ay maliit, ang hugis ay bilugan hindi tulad ng mga [[chimpanzee]] at [[gorilya]] at mas tulad ng utak ng tao. Ang specimen na ito ay nagpapakita rin ng maikling ngiping canine at ang posisyon ng [[foramen magnum]] ay ebidensiya ng lokomosyong [[bipedal]]. Ang lahat ng mga katangiang ito ay humikayat kay Dart na ang [[Batang Taung]] ay isang bipedal na ninuno ng tao na isang [[fossil na transisyonal|anyong transisyonal]] sa pagitan ng mga [[bakulaw]] at tao. Noong mga 1960 at 1970, ang daang daang fossil ay natagpuan partikular na sa Silangang Aprika sa mga rehiyon ng Olduvai gorge at Lake Turkana. Noong mga 1980, ang Ethiopia ay lumitaw na mainit na lugar ng paleoantropolohiya kung saan si "[[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]" na pinakakumpletong kasapi ng ''[[Australopithecus afarensis]]'' ay natagpuan. Ang lugar na ito ang naging lokasyon ng maraming mga natuklasang fossil na [[hominin]] noong mga 1990 gaya ng ''[[Ardipithecus ramidus]]''. Ang rebolusyong [[henetika|henetiko]] sa mga pag-aaral ng ebolusyon ay nagsimula nang sukatin nina [[Vincent Sarich]] at [[Allan Wilson]] ang lakas ng immunological cross-reactions ng blood serum albumin sa pagitan ng mga pares ng mga species kabilang ang mga tao at aprikanong bakulaw. Ang lakas ng reaksiyon ay maihahayag ng numerikal bilang distansiyang immunological na proporsiyonal sa bilang ng pagkakiba ng asidong amino sa pagitan ng mga homologous proteins sa iba't ibang espesye. Sa paglikha ng isang calibration curve ng ID ng mga pares ng species na may alam na panahon ng paghihiwalay sa fossil record, ang data ay magagamit bilang isang orasang molekular upang tantiyahin ang mga panahon ng paghihiwalay ng mga pares ng mababang uri o hindi alam na mga fossil. Sa kanilang papel noong 1967 sa magasing ''Science'', sina Sarich at Wilson ay nagbigay ng estimasyon ng paghihiwalay ng mga tao at bakulaw na apat hanggang limang milyong mga taong nakakalipas. Ang paglalapat ng orasang molekular ay nagpabago sa pag-aaral ng ebolusyong molekular. Ang ebidensiya ng ebolusyon ng tao ay batay sa maraming mga larangan ng natural na agham. Ang pangunahing mga pinagkukunan ng kaalaaman sa prosesong ebolusyon ay tradisyonal na fossil record ngunit sa simula ng pag-unlad ng henetika noong mga 1970, ang mga analysis ng [[DNA]] ay nagkaroon ng katumbas na kahalagahan. Ang pag-aaral ng [[ontoheniya]], [[piloheniya]] at biyolohiyang ebolusyonaryong pagpapaunlad sa parehong mga [[bertebrata]] at [[imbertebrado]] ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran sa ebolusyon ng lahat ng buhay kabilang ang ebolusyon ng tao. ==Ebolusyon ng tao== [[File:Notharctus tenebrosus AMNH.jpg|thumb|Ang ''[[Notharctus]]'' na nabuhay sa Europa at Hilagang Amerika noong 50 milyong taong nakakalipas. Ang mga modernong [[lemur]] ay nag-ebolb mula sa mga primadong katulad ng genus na ito.]] [[File:Proconsul skeleton reconstitution (University of Zurich).JPG|thumb|Ang ''[[Proconsul (primate)|Proconsul]]'' na nabuhay mula 23 hanggang 25 milyong taong nakakalipas noong panahong [[Miocene]].]] Ang mga [[primado]] ay humiwalay mula sa ibang mga [[mamalya]] noong mga 85 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite journal|title=Molecular Clock Calibrations and Metazoan Divergence Dates|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1999-09_49_3/page/385|author=Lee, M.|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=49|issue=3|month=September | year=1999|pages=385–391|doi=10.1007/PL00006562|pmid=10473780}}</ref><ref>{{cite web|title=Scientists Push Back Primate Origins From 65 Million To 85 Million Years Ago|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2002/04/020418073440.htm|publisher=Science Daily|accessdate=2008-10-24}}</ref><ref>{{cite journal|title=Using the fossil record to estimate the age of the last common ancestor of extant primates|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-18_416_6882/page/726|author=Tavaré, S., Marshall, C. R., Will, O., Soligo, C. & Martin R.D.|journal=Nature|date=April 18, 2002|pages=726–729|volume=416|issue=6882|doi=10.1038/416726a|pmid=11961552}}</ref> Ang pinakamaagang mga fossil ng mga primado ay mula 55 milyong taong nakakalipas. Ang mga maagang primado ay lumitaw sa Eurasya. Ang angkan ng primado na pinaglitawan ng mga ape na Aprikano at mga tao kabilang ang ''[[Dryopithecus]]'' ay lumipat patimog mula sa Europa o Kanluraning Asya tungo sa Aprika. Ang mga populasyong tropikal ng mga primadong natuklasan sa mga fossil bed ng panahong [[Eocene]] at [[Oligocene]] sa depresyong [[Faiyum]] ng timog kanlurang Ehipto ay nagsanga sa iba't ibang kasalukuyang nabubuhay na species na [[lemur]] ng [[Madagascar]], mga [[loris]] ng Timog Silangang Asya, mga [[galago]] ng Aprika, at mga [[Simian|anthropoid]]: [[Bagong daigdig na unggoy|platyrrhine]] (''mga Bagong Daigdig na unggoy''), at mga [[Catarrhini|catarrhine]] na kinabibilangan ng mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'' at mga ''[[Hominidae|dakilang bakulaw]]''(great apes) na kinabibilangan ng mga [[tao]].<ref name="Kordos-p17">{{cite journal|author=Kordos L, Begun D R|title=Primates from Rudabánya: allocation of specimens to individuals, sex and age categories|journal=J. Hum. Evol.|volume=40|issue=1|pages=17–39|year=2001|pmid=11139358|doi=10.1006/jhev.2000.0437}}</ref> Noong mga 40 milyong taong nakakalipas, ang impraorden na [[Simian|Simiiformes]] ay nagsanga tungo sa mga pangkat na ''[[Platyrrhini]]'' (''mga [[Bagong Daigdig na unggoy]]'') at [[Catarrhini]] (''mga [[Hominoidea|hominoid]]'' at mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'').<ref name=PQ>{{cite book | title = Primates in Question | url = https://archive.org/details/primatesinquesti00shum | publisher = Smithsonian Institution Press | year = 2003 | author = Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck | isbn = 1-58834-176-3}}</ref> Ang mga [[Hominoidea|hominoid]](bakulaw) ay humiwalay mula sa mga [[Lumang Daigdig na unggoy]] sa pagitan ng 29 milyon at 34.5 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |title=Apes, Monkeys Split Earlier Than Fossils Had Indicated/ |author= |date=8 January 2005 |publisher=redOrbit.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715172009/http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |archivedate=15 July 2011 |deadurl=yes |accessdate=6 February 2013 |url-status=dead }}</ref> Ang [[Hylobatidae]](''mga gibbon'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]](''mga dakilang bakulaw'') noong mga 15-20 milyong taong nakakalipas. Ang [[Ponginae]](''mga orangutan'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.orangutan.org/orangutan-facts/orangutan-biology</ref> Ang mga ninuno ng mga orangutan o mga malapit na nauugnay rito ay maaaring kinakatawan ng mga fossil gaya ng [[Sivapithecus]] at [[Ramapithecus]] na natuklasan sa mga burol na Siwalik ng Pakistan. Ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](''[[chimpanzee]] at [[bonobo]]'') at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.abc.net.au/science/articles/2012/03/08/3448783.htm</ref> Ang species na malapit sa huling karaniwang ninuno ng mga gorilya, mga [[chimpanzee]], mga [[bonobo]] at mga [[tao]] ay maaaring kinakatawan ng mga fossil na [[Nakalipithecus]] na natagpuan sa Kenya at [[Ouranopithecus]] na natagpuan sa Gresya. Ang linyang ''[[Pan (hayop)|Pan]]''(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos nito, ang [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas.<ref name="Won2004">{{cite journal | last1 = Won | first1 = Yong-Jin | last2 = Hey | first2 = Jody | title = Divergence population genetics of chimpanzees | volume = 22 | issue = 2 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 297–307 | date = 13 October 2004 | doi = 10.1093/molbev/msi017 | pmid = 15483319}}</ref><ref name="Fischer2004">{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = Anne | first2 = Victor | last2 = Wiebe | first3 = Svante | last3 = Pääbo | first4 = Molly | last4 = Przeworski | title = Evidence for a complex demographic history of chimpanzees | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2004-05_21_5/page/799 | volume = 21 | issue = 5 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 799–808 | date = 12 February 2004 | doi = 10.1093/molbev/msh083 | pmid = 14963091}}</ref> Ang [[DNA]] ng tao ay 99.4% katulad sa DNA ng mga chimpanzee<ref name=bbc>http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3042781.stm</ref> samantalang ang DNA ng tao ay 96% katulad sa DNA ng [[gorilla]].<ref>http://www.guardian.co.uk/science/2012/mar/07/gorilla-genome-analysis-new-human-link</ref> Ang ilang pag-aaral ay nagpapakita na ang mga [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay mas malapit na nauugnay sa mga tao kesa sa mga [[gorilla]].<ref name="Takahata1995">{{cite journal | last1 = Takahata | first1 = N. | last2 = Satta | first2 = Y. | last3 = Klein | first3 = J. | year = 1995 | title = Divergence time and population size in the lineage leading to modern humans | journal = Theoretical Population Biology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 198–221 | doi = 10.1006/tpbi.1995.1026 | pmid = 7482371}}</ref> Dahil sa labis na pagkakatulad ng mga chimpanzee at bonobo sa tao, iminungkahi ng ilang mga siyentipiko na muling uriin ang mga chimpanzee at bonobo sa genus na [[Homo]]: ''Homo paniscus'' at ''Homo troglodytes''.<ref>http://news.nationalgeographic.com/news/2003/05/0520_030520_chimpanzees.html</ref> Ang alternatibong mungkahi ay dapat muling uriin ang tao bilang ''Pan sapiens'' bagaman ito ay lalabag a prinsipyo ng prioridad dahil ang Homo ay unang pinangalanan bago ang ''Pan''. Ang pinakamaagang hominin na [[bipedal]] ang [[Sahelanthropus]] o [[Orrorin]] na posibleng ang pinagsasaluhang karaniwang ninuno ng parehong tao at chimpanzee. Ang [[Ardipithecus]] ang kalaunang unang buong bipedal na hominin na posibleng nagebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |access-date=2013-07-22 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208071257/http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |url-status=dead }}</ref> Ang [[australopithecus]] ay nag-ebolb naman tungo sa henus na [[Homo]]. Ang pinakamaagang kasapi ng Homo ang [[homo habilis]] na nagebolb noong mga 2.3 milyong taong nakakalipas mula sa [[Australopithecus]]. Ang homo hablis ang unang species na gumamit ng mga kasangkapang bato. Sa sumunod na mga milyong taon, ang proseso ng ensepalisasyon ay nagsimula sa paglitaw ng [[Homo ergaster]]/[[Homo erectus]]. Ang [[homo erectus]] at [[homo ergaster]] ang unang mga hominina na lumisan sa Aprika. Ang mga ito ay kumalat sa Aprika, Asya at Europa sa pagitan ng 1.3 hanggang 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang mga ito ang pinaniniwalaang ang mga species na unang gumamit ng apoy at mga komplikadong kasangkapan. Ang homo ergaster ay pinaniniwalaang nag-ebolb sa [[Homo heidelbergensis]] at ang Homo heidelbergensis ay nagsanga naman sa mga [[neanderthal]] sa Europa at mga [[Homo sapiens]] sa Aprika. Ayon sa teoriyang kamakailang pinagmulang Aprikano ng tao, ang mga [[homo sapiens]] ay nagebolb sa Aprika mula sa [[Homo heidelbergensis]] noong mga 200,000 taong nakakaraan at lumisan sa kontinenteng Aprika noong 50,000 hanggang 100,000 taong nakakalipas. Ang mga ito ang pumalit sa mga lokal na populasyon ng [[homo erectus]] at [[Homo neanderthalensis]]. Ang paglipat tungo sa pag-aasal na moderno ay nangyari pagkatapos nito. Ang tumaas na sopistikasyon ng paggawa ng kasangkapan at pag-aasal ay mula 80,000 taong nakakalipas. Ang buong modernong pag-aasal na kinabibilangan ng sining, musika, paghihiyas sa sarili, kalakal, mga libingang ritwal at iba pa ay ebidente noong 30,000 taong nakakalipas. Ang pinakamatandang mga halimbawa ng mga prehistorikong sining gaya ng mga [[pigurinang Venus]] at pagpipinta sa kweba sa kwebang Chauvet ay pinetsahan sa panahong ito.<ref>{{cite web |url=http://www.mus.cam.ac.uk/~ic108/lithoacoustics/BAR2002/BARpreprint.pdf |title=Musical behaviours and the archaeological record: a preliminary study |author= |date= |work= |publisher= |accessdate= |archive-date=2012-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610150342/http://www.mus.cam.ac.uk/~ic108/lithoacoustics/BAR2002/BARpreprint.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Mga genus== ===Genus Australopithecus=== {{multiple image |align =right |direction=vertical |image1 = |width =200 |caption1= Rekonstruksiyon ng ''[[Homo habilis]]'' na pinaniniwalaang ninuno ng ''[[Homo ergaster]]''. Westfälisches Museum für Archäologie, Herne |image2 =Homo ergaster.jpg |caption2=[[Homo ergaster]] na pinaniniwalaang ninuno ng ''[[Homo heidelbergensis]]'' |image3= |caption3=Isang rekonstruksiyon ng ''[[Homo heidelbergensis]]'' na pinaniniwalaang ninuno ng parehong mga ''[[Neanderthal]]'' at mga ''[[Homo sapiens]]''. |background color= }} {{main|Australopithecus}} Ang genus na [[Australopithecus]] ay nagebolb sa silangang Aprika noong mga 4 milyong taong nakakalipas bago kumalat sa kontinente. Ito ay naging [[ekstinto]] noong 2 milyong taong nakakalipas. Sa panahon ng pag-iral nito, ang iba't ibang mga anyo nito ay lumitaw kabilang ang [[Australopithecus anamensis]], [[Australopithecus afarensis]], [[Australopithecus sediba]], at [[Australopithecus africanus]]. Ang fossil record ay tila nagpapakita na ang Australopithecus ang karaniwang ninuno ng genus na ''[[Paranthropus]]''(ang mga matipunong australopith) at ng genus na ''[[Homo]]'' na kinabibilangan ng mga [[homo sapiens]]. Bagaman ang katalinuhan ng mga Australopithecus ay malamang na hindi mas sopistikado kesa sa mga modernong [[bakulaw]], ang pagtindig nitong [[bipedal]](gamit ang dalawang hita) ang mahalagang ebidensiya na nagtatangi ng pangkat na ito mula sa mga naunang [[primado]] dito na mga [[quadruped]](gamit ang apat na hita). ===Genus Homo=== {{main|Homo}} Bagaman ang ilang mga species ng genus na homo ay maaaring mga ninuno ng [[homo sapiens]](''modernong tao''), ang marami sa mga ito ay malamang na mga pinsan ng homo sapiens na kapwa humiwalay sa linya na pang-ninuno. Ang henus na ''Homo'' ay [[ebolusyon|nag-ebolb]] mula sa henus na [[Australopithecus]]. Ang [[Australopithecus garhi]] o [[Australopithecus sediba]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/349599/description/News_in_Brief_Possible_human_ancestor_in_Australopithecus_sediba |title=Archive copy |access-date=2013-06-26 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513033107/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/349599/description/News_in_Brief_Possible_human_ancestor_in_Australopithecus_sediba |url-status=dead }}</ref> ay pinaniniwalaang ang posibleng direktang ninuno ng henus na ''[[Homo]]''. Ang paglitaw ng Homo ay tinatayang kasabay ng pagsisimula ng pagyeyelong [[quartenary]]. Malawakang pinaniniwalaan ng mga arkeologo at paleontologo na ang mga australopithecus ay gumampan ng isang mahalagang bahagi sa ebolusyon ng tao. Ito ang unang [[hominin]] na nagpakita ng presensiya ng isang [[gene]] na dinuplikang [[SRGAP2]] na nagsanhi ng isang tumaas na haba at kakayahan ng mga neuron sa utak.<ref name=Reardon2012>Reardon, Sara (2012), ''The Humanity Switch'', New Scientist (AU/NZ), 12 May 2012 No2864, Pp. 10-11. ISSN 1032-1233</ref> Ang ''[[homo habilis]]'' na nag-ebolb mula sa [[Australopithecus]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb tungo sa ''[[homo ergaster]]'' na nagpalitaw sa [[Homo erectus]]. Gayunpaman, ito ay pinagtatalunan dahil ang ilang mga natuklasang fossil ay nagmumungkahi na ang H. habilis at H. erectus ay sabay nabuhay.<ref name=Spoor.et.al.2007>Spoor F, Leakey M.G, Gathogo P.N, Brown F.H, Antón S.C, McDougall I, Kiarie C, Manthi F.K. & Leakey L.N. (2007), "Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya", ''Nature'' '''448'''(7154): p. 688-691.</ref> Ito maaaring nagpapakita na ang anumang mga kaugnayang pang ninuno ng H. habilis sa H. erectus ay isang [[kladohenesis|kladohenetiko]] sa halip na [[anahenesis|anahenetiko]] na nangangahulugang kahit ang isang hiwalay na subgrupong populasyon ng H. habilis ay naging karaniwang ninuno ng natitirang henus, ang ibang mga subgrupo ay nanatili bilang hindi nagbagong H. habilis hanggang sa kanilang mas kalaunang ekstinksiyon.<ref>{{cite journal|title=Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-09_448_7154/page/688|author=F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey|journal=Nature|issue= 7154|pages= 688–691|date=2007-08-09|doi=10.1038/nature05986|volume=448|pmid=17687323}} "A partial maxilla assigned to H. habilis reliably demonstrates that this species survived until later than previously recognized, making an ''anagenetic'' relationship with H. erectus unlikely" (Emphasis added).</ref> Ang homo ergaster ay pinaniniwalaang nag-ebolb mula sa [[homo habilis]] sa pagitan ng 1.9 at 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang ilang homo ergaster ay lumipat sa Asya kung saan ang mga ito ay naging [[homo erectus]] sa Asya at [[homo georgicus]] sa Europa. Ang linya ng ergaster na lumisan sa Aprika at ninuno ng Asyanong homo erectus ay humiwalay mula sa linya ng homo egaster. Ang ''[[homo rhodesiensis]]'' na nag-ebolb mula sa homo ergaster ay lumipat mula sa Aprika tungo sa Europa at naging ''[[homo heidelbergensis]]''. Ang H. heidelbergensis ay nagsanga sa mga species na ''[[Neanderthal]]'' at ''[[Homo sapiens]]'' at marahil ay pati sa ''[[denisova hominin]]'' sa Asya. Ang mga [[neanderthal]] ay nag-ebolb mula sa H. heidelbergensis noong mga 400,000 taong nakakalipas sa Europa<ref>http://www.theguardian.com/science/2013/jun/02/why-did-neanderthals-die-out</ref> samantalang ang [[Homo sapiens]](modernong tao) ay hiwalay na nag-ebolb mula sa H.heidelbergensis noong mga 200,000 at 100,000 taong nakakalipas sa Aprika. Noong mga 100,000 taong nakakalipas, ang ilang [[homo sapiens sapiens]] ay lumisan sa Aprika tungo sa [[levant]] at nakatagpo ang mga [[Homo neanderthalensis]] na may ilang mga [[admixture]].<ref>Green RE, Krause J, et al. A draft sequence of the Neandertal genome. Science. 2010 May 7;328(5979):710-22. {{DOI|10.1126/science.1188021}} PMID 20448178</ref> Kalaunan noong mga 70,000 taong nakakalipas marahil pagkatapos ng [[katastropiyang Toba]], ang isang maliit na pangkat ay lumisan sa levant at pumuno sa Eurasya, Australya at kalaunan ay sa mga Amerika. Ang isang subgrupo ng mga ito ay nakatagpo ang mga [[denisovan]]<ref>^ Reich D, Green RE, Kircher M, et al. (December 2010). "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia". ''Nature'' 468 (7327): 1053–60. {{doi|10.1038/nature09710}}. PMID 21179161.</ref> at pagkatapos ng karagdagang admixture, ay tumira sa [[Melanesia]]. Sa scenario na ito, ang mga hindi Aprikanong taong nabubuhay sa kasalukuyan ay halos may pinagmulan sa Aprika. Gayunpaman, may ilang admixture ang mga tao sa mga neanderthal at denisovan na nagebolb ng lokal. Ang resulta ng pag-aaral ng [[genome]] ay nagpapakita na noong mga 30,000 taong nakakalipas, ang tatlong mga pangunahing subspecies ng genus na homo ay sabay umiral: ang mga denisovan, ang mga neanderthal at ang mga anatomikal na modernong tao.<ref>Reich D ., et al. Denisova admixture and the first modern human dispersals into southeast Asia and Oceania. Am J Hum Genet. 2011 Oct 7;89(4):516-28, {{DOI|10.1016/j.ajhg.2011.09.005}} PMID 21944045.</ref> Ngayon, ang tanging ''H. sapiens sapiens'' ang tanging species na natitira ng genus na ito. {| class="wikitable sortable" |+ Paghahambing na talaan ng mga species ng henus na Homo {{navbar|Homo|plain=1|style=position:absolute; width:auto; right:5em}} |- ! Species ! Nabuhay (milyong taong nakakalipas) ! Lugar kung saan nabuhay ! Taas ng matanda ! Masa ng matanda ! [[Cranial capacity]] (cm³) ! Fossil record ! Pagkakatuklas/ publikasyon ng pangalan |- ! [[Denisova hominin]] | 0.04 | [[Altai Krai]] | | | | 1 lugar | 2010 |- ! ''[[Homo antecessor|H.&nbsp;antecessor]]'' | 1.2 – 0.8 | [[Espanya]] | {{convert|1.75|m|ft|abbr=on}} | {{convert|90|kg|lb|abbr=on}} | 1,000 | 2 sites | 1997 |- ! ''[[Homo cepranensis|H.&nbsp;cepranensis]]'' | 0.5 – 0.35 | [[Italy]] | | | 1,000 | 1 skull cap | 1994/2003 |- ! ''[[Homo erectus|H.&nbsp;erectus]]'' | 1.8 – 0.2 | [[Africa]], [[Eurasia]] ([[Java]], [[China]], [[India]], [[Caucasus]]) | {{convert|1.8|m|ft|abbr=on}} | {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} | 850 (early) – 1,100 (late) | Marami | 1891/1892 |- ! ''[[Homo ergaster|H.&nbsp;ergaster]]'' | 1.9 – 1.4 | Silanganin at Katimugang [[Aprika]] | {{convert|1.9|m|ft|abbr=on}} | | 700–850 | Marami | 1975 |- ! ''[[Homo floresiensis|H.&nbsp;floresiensis]]'' | 0.10 – 0.012 | [[Indonesia]] | {{convert|1.0|m|ft|abbr=on}} | {{convert|25|kg|lb|abbr=on}} | 400 | 7 individuals | 2003/2004 |- ! ''[[Homo gautengensis|H.&nbsp;gautengensis]]'' | >2 – 0.6 | [[South Africa]] | {{convert|1.0|m|ft|abbr=on}} | | | 1 individual | 2010/2010 |- ! ''[[Homo habilis|H.&nbsp;habilis]]'' | 2.3 – 1.4 | [[Aprika]] | {{convert|1.0|–|1.5|m|ft|abbr=on}} | {{convert|33|–|55|kg|lb|abbr=on}} | 510&ndash;660 | Marami | 1960/1964 |- ! ''[[Homo heidelbergensis|H.&nbsp;heidelbergensis]]'' | 0.6 – 0.35 | [[Europe]], [[Africa]], [[China]] | {{convert|1.8|m|ft|abbr=on}} | {{convert|90|kg|lb|abbr=on}} | 1,100–1,400 | Marami | 1908 |- ! ''[[Neanderthal|H.&nbsp;neanderthalensis]]'' | 0.35 – 0.03 | [[Europe]], [[Western Asia]] | {{convert|1.6|m|ft|abbr=on}} | {{convert|55|–|70|kg|lb|abbr=on}} (heavily built) | 1,200–1,900 | Marami | (1829)/1864 |- ! ''[[Homo rhodesiensis|H.&nbsp;rhodesiensis]]'' | 0.3 – 0.12 | [[Zambia]] | | | 1,300 |Napakakaunti | 1921 |- ! ''[[Homo rudolfensis|H.&nbsp;rudolfensis]]'' | 1.9 | [[Kenya]] | | | 700 | 2 lugar | 1972/1986 |- ! ''[[Homo sapiens idaltu|H.&nbsp;sapiens&nbsp;idaltu]]'' | 0.16 – 0.15 | [[Ethiopia]] | | | 1,450 | 3 cranium | 1997/2003 |- ! [[Human|''H.&nbsp;sapiens&nbsp;sapiens'' (modernong tao)]] | 0.2 – kasalukuyan | Buong [[mundo]] | {{convert|1.4|–|1.9|m|ft|abbr=on}} | {{convert|50|–|100|kg|lb|abbr=on}} | 1,000–1,980 |Kasalukuyang nabubuhay | —/1758 |} <noinclude> ===Paglisan ng mga modernong tao mula sa Aprika=== {{main|Kamakailang pinagmulang Aprikano}} [[Talaksan:Red Sea2.png|thumb|Pagtawid sa Pulang Dagat]] Sa kanyang aklat na ''[[Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'', iminungkahi ni Darwin ang mga tao ay nagmula sa mga bakulaw o apes na may mga maliliit pa ring mga utak ngunit naglalakad ng patayo na nagpalaya sa mga kamay nito para sa mga paggamit na pumapabor sa katalinuhan. Ang paghulang ito ni Darwin ay nag-aangkin ng kabatiran dahil noong 1871, wala pang mga anumang fossil ng mga sinaunang [[hominid]] na nakuha. Pagkatapos ng halos 50 taon mula kay Darwin, ang mungkahi ni Darwin ay sinuportahan nang ang mga antropologo ay nagsimulang makapaghukay ng maraming mga fossil ng mga sinaunang may maliit na utak na mga hominid sa ilang mga lugar sa Aprika. Ito ay karagdagang sinuportahan sa pag-unlad ng henetika at sa pagkakatuklas noong mga 1980 na ang lahat ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao ay nagmula sa isang babae(o Mitochondrial Eve na umiral sa Aprika) sa panig ng ina ng lahat ng mga tao. Ang ebidensiyang fossil at henetika ay nagpapakita na ang mga sinaunang homo sapiens ay nagebolb tungo sa mga modernong tao sa Aprika sa pagitan ng 200,000 at 150,000 taong nakakalipas<ref name="HetheringtonReid2010">{{cite book | author = Reid GBR, Hetherington R | title = The climate connection: climate change and modern human evolution | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | year = 2010 | pages = | isbn = 0-521-14723-9 |url=http://books.google.com/books?id=AAja8FTPF6QC&pg=PA64 | page = 64 }}</ref> . Ang mga kasapi ng isang sangay ng homo sapiens ay lumisan mula sa Aprika sa pagitan ng 125,000 at 60,000 taong nakakalipas at sa paglipas ng panahon ay pumalit sa mas naunang mga populasyon ng [[Neanderthal]] at ''[[Homo erectus]]''.<ref name="Meredith2011">{{cite book | author = Meredith M | title = Born in Africa: The Quest for the Origins of Human Life | publisher = PublicAffairs | location = New York | year = 2011 | pages = | isbn = 1-58648-663-2 | url = http://books.google.com/books?id=WrR9OShae2wC&pg=PT148 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang petsa ng pinakamaagang matagumpay na paglisan mula sa Aprika ay noong mga 60,000 taong nakakalipas. May mahalagang pagkakaibang biolohikal sa mga homo sapiens. Ang mga katangian gaya ng kulay ng balat, kulay ng mata, kulay at tekstura ng buhok, taas at anyo ng katawan, at mga katangiang pang bungo ay iba iba sa buong mundo. Halimbawa, ang mga gene na nagsasanhi sa mga matandang tao na magdigest na lactose ay matatagpuan sa mga populasyon na may mahabang mga kasaysayan ng [[domestikasyon]] ng mga baka na nagmumungkahi na ang [[natural na seleksiyon]] ay pumabor sa gene na nakasalalay sa gatas ng baka. Ang ilang mga sakit na namamana sa gene gaya ng [[Sickle cell anemia]] ay madalas sa mga populasyon mula sa mga lugar na ang malaria ay endemiko sa buong kasaysayan. Ang mga populasyon na tumira sa mga spesipikong klima gaya ng arktiko o tropikal o matataas na altitudo ay mas malamang na magkaroon ng mga [[phenotype]] na mapapakinabangan sa pagtitipid ng enerhiya sa mga kapaligirang ito. Ang pagiging maliit at mataba sa mga malalamig na klima, ang pagiging matangkad at payat sa mga maiinit na rehiyon at ang mga may mataas na kakayahan ng baga sa mga matataas na altitudo. Ang pagkakaiba sa kulay ng balat ng mga tao ay nag-iiba iba na ang mga may mas matiim na balat ay nasa ekwador kung saan ang karagdagang proteksiyon mula sa araw ay nagbibigay ng kapakinabangang pang-ebolusyon. Ang mga may mas maputla o puting balat ay nasa mga taong nasa polo kung saan ang kaunting liwanag ng araw at ang mas maputlang balat ay nagpapabuti ng sintesis ng bitamina D. ==Mga ebidensiya ng ebolusyon ng tao== [[Talaksan:Chromosome2 merge.png|thumbnail|Dalawang kromosomang nagsanib na naging kromosoma 2 sa tao.]] Ang ebidensiya para sa ebolusyon ng mga [[homo sapiens]] mula sa isang karaniwang ninuno na pinagsasaluhan rin ng ibang mga dakilang bakulaw ay kinukumpirma ng [[mutasyon]] sa tao na nagsanhi ng isang dulo sa dulong pagsasanib ng dalawang mga kromosomang pangninuno na pinagsasaluhan ng mga [[bakulaw]].<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/l_073_47.html</ref><ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 May 2006.</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref>. Ang lahat ng mga kasapi ng [[hominidae]] ay mayroon 24 pares ng mga kromosoma maliban sa mga kasapi nitong [[tao]], [[neanderthal]] at [[denisova hominin]] na may 23 pares lamang ng mga kromosoma. Ang mga ebidensiya ng pagsasanib na ito sa kromosoma 2&nbsp;ng tao: ang pagtugma ng kromosoma 2&nbsp;ng tao sa dalawang mga magkahiwalay na kromosoma ng mga [[hominidae|malalaking bakulaw]] gaya ng chimpanzee, gorilya at orangutan,<ref name="compare">{{cite journal | author=Yunis and Prakash | title=The origin of man: a chromosomal pictorial legacy | url=https://archive.org/details/sim_science_1982-03-19_215_4539/page/1524 | journal=Science | year=1982 | pages=1525–1530 | volume=215 | pmid=7063861 | doi=10.1126/science.7063861 | last2=Prakash | first2=O | issue=4539|bibcode = 1982Sci...215.1525Y | ref=harv }}</ref><ref name="similarities">[http://www.gate.net/~rwms/hum_ape_chrom.html Human and Ape Chromosomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906214503/http://www.gate.net/~rwms/hum_ape_chrom.html |date=2017-09-06 }}; accessed 8 September 2007.</ref> ang presensiya sa kromosomang 2&nbsp;ng tao ng mga labi ng isang ikalawang [[centromere]] na sa normal na kromosoma ay isa lamang<ref name="centromeres">{{cite journal |title=Evidence for an ancestral alphoid domain on the long arm of human chromosome 2 |url=https://archive.org/details/sim_human-genetics_1992-05_89_2/page/247 | journal=Human Genetics | year=1992 | pages=247–9 | volume=89 | pmid=1587535 | doi=10.1007/BF00217134 | last2=Pedicini | first2=A | last3=Caiulo | first3=A | last4=Zuffardi | first4=O | last5=Fraccaro | first5=M | issue=2 |last1=Avarello |first1=Rosamaria |ref=harv}}</ref>, at ang presensiya ng mga [[bestihiyal]] na [[telomere]] na normal na matatagpuan lamang sa mga dulo ng isang kromosoma ngunit sa kromosomang 2&nbsp;ng tao ay may karagdagang mga sekwensiya ng telomere sa gitna.<ref name="telomeres">{{cite journal |title=Origin of human chromosome 2: an ancestral telomere-telomere fusion | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | year=1991 | pages=9051–5 | volume=88 | pmid=1924367 | doi=10.1073/pnas.88.20.9051 | last2=Baldini | first2=A | last3=Ward | first3=DC | last4=Reeders | first4=ST | last5=Wells | first5=RA | issue=20 | pmc=52649 |last1=Ijdo |first1=J. W.|bibcode = 1991PNAS...88.9051I |ref=harv }}</ref> Dahil dito, ang kromosoma 2 ay nagbibigay ng napakalakas ng ebidensiya na pabor sa karaniwang pinagmulan ng mga tao at ibang kasapi ng [[hominidae]](malalaking bakulaw).<ref name="telomeres"/> Sa pagsesekwensiya ng parehong mga genome ng mga tao at [[chimpanzee]], ang mga kasalukuyang pagtatantiya ng pagkakapareho sa pagitan ng kanilang mga sekwensiya ng [[DNA]] ay sa pagitan ng 96% at 99%.<ref name=bbc/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209: "Sequence differences from the human genome were confirmed to be ∼1% in areas that can be precisely aligned, representing ∼35 million single base-pair differences. Some 45 million nucleotides of insertions and deletions unique to each lineage were also discovered, making the actual difference between the two genomes ∼4%."</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 (forthcoming, october) Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Sa pamamagitan ng paggamit ng pamamaraan na tinatawag na [[molecular clock]] na nagtataya ng panahong kailangan para sa bilang ng mga [[mutasyon]] naghihiwalay na natipon sa pagitan ng dalawang mga angkan, ang tinatayang petsa sa paghihiwalay sa pagitan ng mga angkan ay makukwenta. Ang petsa ng paghahati sa pagitan ng mga linyang tao at chimpanzee ay noong mga 4-8 milyong taong nakakalipas noong panahong [[Miocene]].<ref name="Dawkins R 2004">Dawkins, R. (2004) The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life ISBN 0-618-00583-8</ref><ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology , Vol. 26, (1997), pp. 515-540</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–265 |year=1997 |pmid=9066793}}</ref> Ang istrukturang [[bestihiyal]] ang mga bahagi ng katawan na maliwanag na nawalan ng karamihan o lahat ng mga silbi sa isang species. Ang mga istrukturang bestihiyal ay kadalasang homologoso sa mga istruktura na normal na gumagana sa ibang species. Dahil dito, ang mga istrukturang bestihiyal ay itinuturing na ebidensiya para sa ebolusyon. Ang mga halimbawa ng mga istrukturang [[bestihiyal]] sa tao ay kinabibilangan ng [[appendix]], [[butong buntot]], [[wisdom teeth]], ekstrang utong, [[Darwin's tubercle]], loob ng sulok ng mata, mga [[goose bump]], palmar grasp reflex, nabawasang [[olpaksiyon]] at [[junk DNA]] at iba pa. May mga istrukturang molekular na [[bestihiyal]] sa tao na hindi na ginagamit ngunit nagpapakita ng karaniwang ninuno sa ibang species. Ang isang halimbawa nito ang gene na [[L-gulonolactone oxidase]] na gumagana sa karamihan ng ibang mga [[mammal]] at lumilikha ng ensima na nagsisynthesize ng bitamina C.<ref>{{cite journal |last1=Ohta |first1=Y |last2=Nishikimi |first2=M |title=Random nucleotide substitutions in primate nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the missing enzyme in L-ascorbic acid biosynthesis |journal=Biochimica et Biophysica Acta |volume=1472 |issue=1–2 |pages=408–11 |year=1999 |pmid=10572964 |doi=10.1016/S0304-4165(99)00123-3}}</ref> Sa mga tao at ibang mga kasapi ng suborden na [[Haplorrhini]], ang isang [[mutasyon]] ay hindi nagpagana ng gene at gumawa ritong walang kakayahang lumikha ng ensima. Gayunpaman, ang mga labi ng gene ay umiiral pa rin sa genome ng tao bilang isang [[bestihiyal]] na henetikong sekwensiya na tinatawag na [[pseudogene]].<ref>{{cite journal |author=Nishikimi M, Fukuyama R, Minoshima S, Shimizu N, Yagi K |title=Cloning and chromosomal mapping of the human nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the enzyme for L-ascorbic acid biosynthesis missing in man |journal=J. Biol. Chem. |volume=269 |issue=18 |pages=13685–8 |date=May 6, 1994 |pmid=8175804 |url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/269/18/13685 |access-date=June 9, 2013 |archive-date=February 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202084550/http://www.jbc.org/cgi/reprint/269/18/13685 |url-status=dead }}</ref> Ang isang mutasyon ay hindi nagpagana ng MYH16 gene sa tao ngunit gumagana sa ibang mga primado.<ref>http://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=MYH16</ref> Ang [[mutasyon]] sa FOXP2 gene sa tao ay maaaring nakatulong sa ebolusyon ng pagsasalita at wika sa tao.<ref>http://www.nature.com/news/language-gene-speeds-learning-1.9395</ref> Ang gene na ito ay umiiral rin sa mga [[chimpanzee]] ngunit iba sa tao sa paghahalili ng dalawang asidong amino sa tao.<ref>http://www.livescience.com/5463-mice-human-version-speech-gene.html</ref> Sa mga tao na nagkaroon ng mutasyon sa kanilang FOXP2 gene, ito ay nagsasanhi ng malalang kahirapan sa kanilang pagsasalita at paggamit ng wika.<ref name="pmid15877281">{{cite journal | author = MacDermot KD, Bonora E, Sykes N, Coupe AM, Lai CS, Vernes SC, Vargha-Khadem F, McKenzie F, Smith RL, Monaco AP, Fisher SE | title = Identification of FOXP2 truncation as a novel cause of developmental speech and language deficits | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 76 | issue = 6 | pages = 1074–80 | year = 2005 | pmid = 15877281 | pmc = 1196445 | doi = 10.1086/430841 | url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-06_76_6/page/1074| issn = }}</ref> ==Kasalukuyang ebolusyon ng mga tao== Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2012-11-13 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}</ref> Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene [[G127V]] kesa sa hindi mga immune na [[allele]]. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.<ref>{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=November 21, 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}</ref><ref name="MeadWhitfield2009">{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}</ref> Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.<ref name="ByarsEwbank2009">{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}</ref> Ang [[Lactase persistence]] ang isang halimbawa ng kamakailang ebolusyon sa tao. Ang karamihan ng mga [[mammal]] ay normal na tumitigil sa paglikha ng [[ensima]] na [[lactase]] at nagiging [[lactose intolerance|lactose intolerant]] pagkatapos ng [[weaning]]. Gayunpaman, ang ilang mga populasyon ng tao ay [[ebolusyon|nag-ebolb]] ng [[lactase persistence]] kung saan ang produksiyon ng [[lactase]] ay nagpapatuloy hanggang sa pagtanda ng mga ito. Tinatayang ang 75% ng mga matatandang tao sa buong mundo ay may isang nabawasang paglikha ng lactase.<ref>{{cite journal |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-27939567_ITM |title=Improved lactose digestion and intolerance among African-American adolescent girls fed a dairy-rich diet |last= |first= |journal=Journal of the American Dietetic Association |volume=100 |issue=5 |year=2000 |accessdate=2009-02-03 |quote=Approximately 75% of the world's population loses the ability to completely digest a physiological dose of lactose after infancy |work= |pmid=10812376 |last1=Pribila |first1=BA |last2=Hertzler |first2=SR |last3=Martin |first3=BR |last4=Weaver |first4=CM |last5=Savaiano |first5=DA |pages=524–8; quiz 529–30 |doi=10.1016/S0002-8223(00)00162-0 |archiveurl=https://archive.today/20120524000058/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-27939567_ITM |archivedate=2012-05-24 |url-status=live }}</ref> Ang prekwensiya ng nabawasang gawaing paglikha ng [[lactase]] ay mula 5% sa hilagang Europa hanggang 71% sa Sicily hanggang sa 90% sa ilang mga bansang Aprikano at Asyano.<ref name="autogenerated3">{{cite journal |last1=Bulhões |first1=A.C. |last2=Goldani |first2=H.A.S. |last3=Oliveira |first3=F.S. |last4=Matte |first4=U.S. |last5=Mazzuca |first5=R.B. |last6=Silveira |first6=T.R. |title=Correlation between lactose absorption and the C/T-13910 and G/A-22018 mutations of the lactase-phlorizin hydrolase (LCT) gene in adult-type hypolactasia |journal=Brazilian Journal of Medical and Biological Research |volume=40 |issue=11 |pages=1441–6 |year=2007 |pmid=17934640 |doi=10.1590/S0100-879X2007001100004}}</ref> Ang distribusyon ng mga pagkakaiba sa paglikha ng [[lactase]] sa mga populasyon ng tao ay pinaniniwalaan ng mga siyentipiko na sanhi ng [[natural na seleksiyon]] na pumabor sa mga patuloy paglikha ng lactase sa mga kultura ng tao na ang produktong [[gatas]] ay pinagkukunan ng pagkain.<ref>Beja-Pereira A et al. Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes. Nat Genet 2003; 35: 311−313.</ref> Ito ay sanhi ng mga independiyenteng nangyaring [[mutasyon]] sa ilang mga populasyon ng taong meron nito.<ref>Ingram CJ, Mulcare CA, Itan Y, Thomas MG, Swallow DM. 2009.Lactose digestion and the evolutionary genetics of lactase persistence. Hum Genet. 2009 Jan;124(6):579-91. Epub 2008 Nov 26.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{Human Evolution}} {{Biology nav}} [[Kategorya:Tao]] [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] k9s571sy2ekgfrzgwiwdab41gr9xdex 0 148838 2212865 2031439 2026-06-22T19:20:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212865 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Go}} {{also|Go}} <!-- pansamantala --> {{Infobox game | title = Go<br />圍棋 | italic title = no | image_link = FloorGoban.JPG | image_size = 300px | image_caption = Go is played on a grid of black lines (usually 19×19). Game pieces, called ''stones'', are played on the lines' intersections. | years = [[Spring and Autumn period]] to present | genre = [[Board game]]<br />[[Abstract strategy game]]<br />[[Mind sport]] | players = 2 | setup_time = Minimal | playing_time = Casual: 20–90 minutes<br />Professional: 1–6 hours{{ref label|note1|a}} | random_chance = None | skills = [[Strategy]], [[Tactic (method)|tactics]], [[Arithmetic#Arithmetic operations|elementary arithmetic]] | AKA = {{audio|Zh-wéiqí.ogg|Weiqi|help=no}}<br />{{transliteration|ja|Igo}}<br />{{transliteration|ko|Paduk}} / {{transliteration|ko|Baduk}} | footnotes = {{note label|note1|a}}Some professional games exceed 16 hours and are played in sessions spread over two days. }} {{Infobox Chinese | t = {{linktext|圍棋}} | s = {{linktext|围棋}} | l = 'encirclement board game' | p = wéiqí | w = wei²-ch'i² | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zh-wéiqí.ogg|wei|2|.|q|i|2}} | suz = wé-jí | j = wai⁴-kei⁴ | y = wàih-kèih | ci = {{IPAc-yue|w|ai|4|k|ei|4}} | poj = uî-kî | mc = hwigi | oc-bs = *{{IPA|[ɢ]ʷə[j] [ɡ](r)ə}} | oc-zz = *{{IPA|ɢʷɯl ɡɯ}} | kanji = {{linktext|囲碁}} or {{linktext|碁}} | hiragana = いご or ご | romaji = igo or go | hangul = {{linktext|바둑}} | rr = baduk | mr = paduk | tib = མིག་མངས | wylie = mig mangs | qn = cờ vây | hn = 碁圍 }} [[Talaksan:Go-Equipment-Narrow-Black.png|thumb|right|250px|Ang larong Go.]] Ang {{nihongo|'''Go'''|碁|lead=yes}} na binabaybay din kung minsan bilang '''Goe''', kilala sa [[wikang Intsik]] bilang '''weiqi''' ({{lang-zh|s=围棋|t=圍棋|p=wéiqí|w=wei ch'i}}) at sa [[wikang Koreano]] bilang '''baduk''' ([[Hangul]]: {{lang|ko|바둑}}), ay isang sinaunang [[larong may tabla]] para sa dalawang manlalaro na natatangi dahil sa pagiging mayaman sa [[Larong estratehiya|estratehiya]] sa kabila ng payak nitong mga patakaran sa paglalaro. Ang larong ito ay nilalaro ng dalawang mga manlalarong naglalagay ng salit-salitang itim at puting mga bato sa ibabaw ng isang bakante o walang lamang mga interseksiyon ng mga [[grid]] ng 19×19 na mga guhit. Kapag inilagay na sa [[laruang tabla]], hindi na maililipat ang mga bato sa ibang lugar, maliban na lamang kapag napaligiran sila at nahuli ng mga bato ng katunggali o kalaban. Ang layunin ng laro ay matabanan o makontrol (mapaligiran) ang isang malaking porsyon o bahagi ng tablang laruan kaysa sa kalaban. Ang magkakalapit na paglalagay ng mga bato ay nakakatulong sa pagsusuporta nila sa isa't isa at maiwasan ang pagkahuli. Sa kabilang banda, ang magkakalayong paglalagay ng mga bato ay nakalilikha ng impluwensiya sa kahabaan ng mas marami pang bahagi ng tabla. Bahagi ng kahirapang pang-estratehiya ng laro ay nagsasanga mula sa paghahanap ng isang balanse sa pagitan ng nagsasalungatang mga nais o layunin. Nagsusumikap ang mga manlalaro na makamit ang mga layunin pampagtatanggol (depensa) at paglaban (opensibo) at pumili sa pagitan ng pagmamadaling pangtaktika at mga plano pang-estratehiya. Nagmula ang '''Go''' sa [[sinaunang Tsina]] mahigit sa 2,500 mga taon na ang nakararaan. Bagaman hindi talagang nalalaman kung kailan naimbento ang laro, isa nang tanyag na libangan ang laro noong pagsapit ng ika-3 daangtaon, na ipinapakita ng isang pagtukoy sa laro sa [[mga Analekto]] ni [[Konfusyo]]. Nagpapakita ang mga ebidensiyang pang-arkeolohiya na ang maagang anyo ng laro ay nilalaro sa isang tablang may grid na 17×17, subalit sa pagsapit ng panahong lumaganap na ang laro sa Korea at sa Hapon noong bandang ika-7 daangtaon, naging pamantayan na ang mga tablang may grid na 19×19. == Paglalarawan == Tanyag na tanyag ang laro sa [[Silangang Asya]]. Ang isang konserbatibong pagtataya ay naglalagay ng bilang ng mga manlalaro ng '''Go''' sa buong mundo sa bandang 27 mga milyon.<ref>[http://osdir.com/ml/games.devel.go/2003-01/msg00040.html Osdir.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615024058/http://osdir.com/ml/games.devel.go/2003-01/msg00040.html |date=2011-06-15 }} {{in lang|en}}</ref> Nakarating sa [[Mundong kanluranin|Kanluran]] ang '''Go''' sa pamamagitan ng Hapon, ang dahilan kung bakit pangkaraniwang mas nakikilala ito sa pamamagitan ng pangalang Hapones nito (orihinal na {{nihongo|'''Igo'''|囲碁|lead=yes}}).<ref name="nb">Ang buong katawagang Hapones na '''igo''' ay ang pagbasang Kun o Hapones ng pangalan nitong Intsik na '''weiqi''', na magaspang na maisasalinwika bilang "larong may tabla ng pagpapaligid", tingnan ang [http://senseis.xmp.net/?EtymologyOfGo Etimolohiya ng Go] {{in lang|en}} sa [[Sensei's Library]] para sa mas marami pang kabatiran. Upang maipagkaiba ito mula sa pangkaraniwang Ingles na pandiwang ''to go'' ("pupunta"), paminsan-minsan itong ginagamitan ng malalaking mga titik o, sa mga kaganapang tinatangkilik ng Pundasyong Ing Chang-ki, binabaybay ito bilang '''goe'''.</ref> Ang Koreanong salitang ''baduk'' ay mula sa [[Gitnang Koreano]]ng salitang ''badok'', pero kontrobersyal ang pinagmulan: ang mga mas kapani-paniwalang [[etimolohiya]] ay sumasaklaw ng [[hulapi]]ng ''dok'' na idinadagdag sa ''ba'' para mangahulugan ng "patag at malapad na tabla", o pagsama ng ''bat'' "kabukiran" at ''dok'' "bato". Ang mga menos kapani-paniwalang etimolohiya ay sumasaklaw ng isang deribasyon ng ''badukdok'' (na tinutukoy ang mga piraso ng laro) o ng isang deribasyon ng Tsinong ''páizi'' ({{lang|zh|排子}}) (na nangangahulugan "mag-ayos ng mga piraso"). == Balangkas == [[Talaksan:Fineart vs Golaxy.gif|thumb|Isang animasyon ng ang unang 150 tira ng isang larong Go. (Pindutin mo sa tabla para muling magsimula ng animasyon sa isang mas malaking bintana.)]] Ang layunin ng Go ay lumigid ng isang mas malaking total na lawak ng tabla sa pamamagitan ng mas mga bato kaysa sa kalaban. Habang umuusad ang laro, ipinuwesto ng mga manlalaro ang mga bato sa tabla para imapa ang mga pamumuo at posibleng teritoryo. Madalas na napakasasalimuot ang mga paligsahan sa pagitan ng mga pamumuo sa oposisyon, kaya maaaring magdulot ng paglawak, pagbawas, o lansak na paghuli at pagkawala ng mga batong pamumuo. Ang isang basikong simulain ng Go ay na ang isang grupo ng mga bato ay dapat magkaroon kahit isang bukas na punto lang sa hangganan, na kilala bilang ''kalayaan'' ({{lang-ja|呼吸点|kokyūten}}), para manatili sa tabla. Ang isa o mas kalayaang kinukulong sa loob ng isang grupo ay tinawag na isang ''mata'', at hindi maaaring mabihag ang isang grupo na may dalawang o mas mata, kahit kung nakukubkob. Sinasabi na ganyang mga grupo ay ''buhay nang walang kondisyon''. Ang heneral na [[estratehiya]] ay lumawak ng sariling teritoryo, sumalakay ng mahihinang grupo (na silang nakakapatay), at laging mag-asikaso ng [[Buhay at pagkamatay|katayuan ng buhay]] ng sariling mga grupo. Maaaring mabilang ang mga kalayaan ng mga grupo. Ang mga sitwasyon, kung saan kailangan makuha ng mga grupo ang isa't isa o mamatay, ay tinatawag ''mga karera para bumihag'' ({{lang-ja|せめあい|semeai}}) Sa isang karera para bumihag, ang grupo na may mas kalayaan ay sa wakas nakakabihag ng mga bato ng kalaban. Ang mga karera para bumihag, at ang mga elemento ng buhay o pagkamatay, ay pangunahing mga pagsubok ng Go. Maaaring pumasa ang manlalaro imbes na ilagay ang bato kung naniniwala na wala ibang oportunidad para maglaro. Natatapos ang laro kung kailan pumapasa parehong mga manlalaro, o kung kailan nagbibitiw ang isang manlalaro. Sa pangkalahatan, para iskoran ang laro, bumilang ang bawa't manlalaro ng dami ng mga puntong hindi sinasakop na nakukubkob ng kaniyang mga bato, pagkatapos nagbabawas ng dami ng mga batong binihag ng kalaban. Ang manlalaro na may mas mataas na iskor (tapos nag-aadjust para sa palugit o ''komi'', {{lang-ja|込み}}) ay nananalo ng laro. Sa mga inisyal na yugto ng laro, kalimitang nagtatatag ang mga manlalaro ng mga kinatatayuan o ''base'' sa mga sulok at gilid ng tabla, at kalimitang nagsisimula sa ikatlo o ikaapat na taludtod mula sa hangganan imbes na mismong gilid ng tabla. Nakakatulong ang mga itong base para mabilis na mabuo ang mga malakas na hugis na may mararaming opsyon para sa ''buhay'' (kakayahang mabuhay, para sa isang grupo ng mga bato, na pumimigil ng paghuli) at nagtatatag ng mga pamumuo para sa potensyal na teritoryo. Kalimitang nagsisimula ang mga manlalaro sa mga sulok ng tabla dahil magtatag ng teritoryo ay mas madali sa tulong ng dalawang gilid ng tabla. Ang mga kilalang sekwensiya ng mga ganyang tira ay tinatawag na ''jōseki'' (定石 para sa go, 定跡 para sa [[shogi]]) at madalas na malayang sinusuri. Ang mga ''dame'' ({{lang-ja|駄目}}) ay mga punto sa pagitan ng mga hangganan ng itim at puti, at kaya hindi nakabubuti ng magkabilang panig. Ang mga ''seki'' ({{lang-ja|関}}) ay magkakatuwang na buhay na mga pares kung saan ni isa man ay walang dalawang mata. Ang isang ''ko'' (Tsino at Hapones: 劫) ay isang [[hubig]] ng "paulit-ulit na posisyon" na puwedeng i-contest sa pamamagitan ng isang galaw na pinipilit sa ibang lugar. Pagkatapos ng galaw na pinipilit, ang ''ko'' ay maaaring "bawiin" at ibalik sa orihinal na posisyon. Minsang mahahalaga ang ilang away ng ''ko'' at ipinapasiya ang buhay ng isang grupo, yamang pagdating sa iba, pwedeng isa o dalawang puntos lang ang halaga. Kung kailan lalo na bulnerable ang isang panig lang, tinatawag na mga ''picnic ko'' (sa Ingles) o ''[[hanami]]-ko'' (sa Hapones, 花見劫). Para makipaglaro sa iba, madalas na kailangang alamin ang lakas ng ibang manlalaro, na ipinapakita ng niyang ranggo (na tumaas mula sa 30 kyu hanggang sa 1 kyu, tapos mula sa 1 dan hanggang sa 7 dan, tapos mula sa 1 dan pro hanggang sa 9 dan pro). puwedeng ibayad ng diperensiya sa ranggo ang isang palugit — ang Itim ay pinahihintulutang maglagay ng dalawang bato sa tabla para magbayad sa lakas ng Puti. Naiiba ang patakaran ayon sa bansa, pero halos magkamukha sila, maliban sa ilang mga espesyal na kalagayan at paraan ng pagskor sa tapos. == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng Go}} === Pinagmulan sa Tsina === Ang unang nakasulat na tukoy sa laro ay heneral na tinatanggap bilang sa makasaysayang annal na ''[[Zuo Zhuan]]'' ({{circa}} ika-4 na siglo BK), na tinutukoy ang isang makasaysayang pangyayari ng 548 BK. Tinutukoy din sa Aklat XVII ng [[mga Analekto]] ni [[Konfusyo]] at sa dalawang aklat na nakasulat ni [[Mencius]] ({{circa}} ika-3 na siglo BK). Sa lahat ng itong mga obra, tinutukoy ang laro bilang ''yì'' ({{lang|zh|弈}}). Ngayon, sa [[Tsina]], tinatawag na '''''weiqi''''' ({{zh|t=圍棋|s=围棋|p={{audio|Zh-wéiqí.ogg|wéiqí|help=no}}|w=wei ch'i}}), {{lit|larong may tabla ng pagpapaligid}}. Orihinal na nilaro ang Go sa isang grid ng 17×17, pero naging uliran ang isang grid ng 19×19 sa panahon ng [[Dinastiyang Tang]] (618–907 AD). Nate-trace ng mga [[alamat]] ang kaniyang pinagmulan sa mitikal na [[Emperador ng Tsina|Tsinong Emperador]] [[Emperador Yao|Yao]] (2337–2258 BK), kung sino, ayon sa alamat, nagpa-disenyo nito si kaniyang tagapayong [[Emperador Shun|Shun]] para sa malikot na kaniyang anak na lalaking [[Danzhu]] para manigong impluwensiyahan siya. Ipinapahiwatig ng ibang mga teorya na ang laro ay hango sa Tsinong mga heneral, kung sino gumamit ang mga piraso ng bato para imapa ang mga posisyon para atakihin. (Ikumpara ang [[kasaysayan ng ahedres]].) Sa Tsina, ang Go ay itinuring na isa sa [[apat na sining]] ng [[junzi]] o ginoo, kasama na [[Tsinong kaligrapiya|kaligrapiya]], [[Tsinong pagpipinta|pagpipinta]], at pagtugtog ng ''[[guqin]]''. Sa sinaunang panahon ipinasa ang patakaran ng Go nang berbal imbes na sa pagsulat. <gallery widths="240" heights="200"> File:Sui Dynasty Go Board.jpg|Modelo ng isang tabla ng 19×19 ng Go, mula sa isang [[puntod]] ng [[Dinastiyang Sui]] (581–618 AD). File:Anonymous-Astana Graves Wei Qi Player.jpg|[[Pinta]] ng isang babaeng nag-Go, mula sa [[mga puntod ng Astana]]. [[Dinastiyang Tang]], {{circa|744 AD}}. File:Zhou Wenju 重屏会棋图 Palace Museum, Detail of Go Players.jpg|[[Li Jing (Timog Tang)|Li Jing]] na nag-Go kasama ang kaniyang magkapatid. Detalye mula sa isang pinta ni [[Zhou Wenju]] (fl. 942–961 AD), [[Dinastiyang Timog Tang]]. </gallery> === Pagpapakalat sa Korea at Hapon === Ipinakilala ang Go sa Korea nang minsan sa pagitan ng ika-5 at ika-7 na siglo AD, at popular ang Go sa loob ng mas mataas ng mga klase. Sa Korea tinatawag ang laro na '''''baduk''''' ([[Hangul]]: 바둑) at noong ika-16 na siglo tumubo ang isang baryante na tinatawag na ''sunjang baduk'' ([[Hangul]]: 순장바둑). Ang sunjang baduk ay naging pangunahing baryanteng nilaro sa Korea hanggang sa katapusan ng ika-19 na siglo, kung kailan muling ipinakilala ang kasalukuyang bersyon mula sa Hapon. Noong ika-7 na siglo AD umabot ang laro sa Hapon kung saan tinatawag {{nihongo|'''''go'''''|碁|}} o {{nihongo|'''''igo'''''|囲碁|}}. Naging popular sa [[Korteng Imperyal sa Kyoto|Hapones na imperyal na korte]] noong ika-8 na siglo, at sa loob ng heneral na publiko noong ika-13 na siglo. Ipinaliwanag pa ang patakaran noong ika-15 na siglo. Noong 1603, muling nagtatag si [[Tokugawa Ieyasu]] ng nagkakaisang nasyonal na gobyerno ng Hapon. Noong parehong taon, nagtalaga ng pinakamabuting manlalaro sa Hapon, isang [[Budismo|Budistang]] [[monghe]] na nagngangalang Nikkai (né Kanō Yosaburo, 1559) bilang [[Godokoro]] ({{lang-ja|碁所}}, {{lang-tl|Ministro ng Go}}). Kinuha ni Nikkei ang pangalang [[Hon'inbō Sansa]] ({{lang-ja|本因坊 算砂}}) at itinayo ang eskwelang [[Hon'inbō]] ({{lang-ja|本因坊}}). Di-nagtagal pagkatapos, itinayo ang [[apat na bahay ng Go|iba-ibang eskwelang sumali]]. Ang itong mga eskwela na opisyal na tinanggap ay malaking bumuti ng antas ng paglalaro at nagpasok ng sistemang dan/kyu para ihanay ang mga manlalaro. Ang Go ay taon-taong nilaro ng mga manlalaro mula sa apat na eskwela (Hon'inbō, Yasui, Inoue at Hayashi) sa ''oshirogo'' ({{lang-ja|御城碁}}, {{lang-tl|mga laro ng kastilyo}}) sa harap ng [[shōgun]]. <gallery widths="240" heights="200"> GO Tale Genji Takekawa.JPG|Detalye mula sa isang scroll ng ''[[Ang Kuwento ni Genji]]''. [[Panahong Heian]], ika-12 na siglo AD. Korean Game from the Carpenter Collection, ca. 1910-1920.jpg|Isang Koreanong mag-jowa na nag-go sa tradisyonal na damit. Inilitrato sa pagitan ng 1910 at 1920. </gallery> === Sa buong mundo === Maski malawakang popularidad sa [[Silangang Asya]], mabagal na kumakalat sa iba pang mga bahagi ng [[mundo]]. May ilang mga tukoy ng laro sa kanluraning [[panitikan]] mula sa ika-16 na siglo pasulong, ngunit hindi naging popular ang Go sa [[mundong Kanluranin]] hanggang sa katapusan ng ika-19 na siglo, kung kailan sumulat ang [[Alemanya|Alemang]] [[siyentipiko]] ni [[Oskar Korschelt]] ng isang [[tratado]] tungkol sa laro. Noong unang bahagi ng ika 20 siglo, kumalat ang Go sa buong mga imperyong [[Imperyong Aleman|Aleman]] at [[Imperyong Austria-Unggaryo|Austria-Unggaryo]]. Noong 1905, natuto si [[Edward Lasker]] ng laro sa [[Berlin]]. Tapos lumipat sa [[New York]], itinayo ni Lasker ang New York Go Club kasama na (bukod sa iba pa) Arthur Smith, kung sino nabatid ang laro sa Hapon habang naglakbay sa [[Silangang Asya|Silangan]] at inilathala ang aklat ng ''The Game of Go'' ({{lang-tl|Ang Larong Go}}) noong 1908. Ang aklat ni Lasker ng ''Go and Go-moku'' (1934) ay nakatulong para maikalat ang laro sa buong [[Estados Unidos]], at noong 1935, itinayo ang [[American Go Association]]. Pagkalipas ng dalawang taon, noong 1937, itinayo naman Alemang Asosyasyong Pang-Go ({{lang-de|Deutscher Go-Bund}}). Tumigil ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ng karamihan ng aktibidad pang-Go, dahil ay isang popular na laro sa Hapon, pero pagkatapos ng digmaan, patuloy na kumalat ang Go. Sa loob ng karamihan ng ika-20 na siglo, ang Nihon Ki-in ({{lang-ja|日本棋院}}, {{lang-tl|Hapones na Asosyasyong Pang-Go) ay nakatulong para maikalat ang Go. Inilathala ang [[registan]]g ''Go Review'' (sa wikang Ingles) noong dekada 1960, itinayo ang mga [[sentro pang-Go]] ({{lang-en|Go center}}) sa [[Estados Unidos]], at madalas na ipinadala mga propesyonal na [[guro]] sa mga Kanlurang bansa. Mula noong unang bahagi ng ika-20 na siglo, tinatawag ng [[daigdig]] ang laro sa pamamagitan ng niyang Hapones na pangalang pinaikli, at ang mga termino para sa mga karaniwang konsepto ng Go ay hango sa kanilang mga katapat sa Hapones. Noong 1996, sina [[Daniel T. Barry]] ([[NASA]], [[Estados Unidos]]) at [[Koichi Wakata]] ([[JAXA]], [[Hapon]]) ay naging mga unang tao na nilaro ang Go sa [[kalawakan]]. Ginamit nila ang isang espesyal na tabla, na tinawag na Go Space, na idinisenyo ni Wai-Cheung Willson Chow. Tinanggap ng parehong mga [[astronaut]] ang pandangal na mga ranggong ''dan'' mula sa [[Nihon Ki-in]]. Noong Disyembre 2015, ang Pederasyong Pandaigdig Pang-Go ({{lang-ja|国際囲碁連盟}}, {{lang-en|International Go Federation}}) ay may 75 miyembrong bansa, na may 67 sa mga ito sa labas ng [[Silangang Asya]]. Sa buong mundo ang Go ay isinusulong ng mga sentrong pangkulturang Tsino, na nakikipagtulungan sa lokal na mga asosyasyong pang-Go, halimbawa mga [[seminar]] na itinuro ng sentrong pangkulturang Tsino sa Tel Aviv, Israel, kasama na asosyasyong pang-Go ng Israel. == Mga kompyuter at Go == === Kalikasan ng laro === {{main|Go at matematika}} Pagdating sa [[teorya ng larong kombinatoryal]], ang Go ay laro ng [[larong sumang-sero|sumang-sero]], [[perpektong impormasyon]], [[larong partisano|partisano]], [[sistemang deterministiko|deterministiko]], at [[larong estratehiya|estratehiya]]. Kaya Go ay nasa mismong klase bilang [[ahedres]], [[dama]], at [[Reversi]]. Binibigyang-diin ng laro ang kahalagahan ng balanse sa maramihang antas: makamtan ng isang lawak ng tabla, dapat malalapit ang mga tira, pero para takpan ang pinakamalaking lawak, dapat lumaki naman ang lawak ng manlalaro, na baka iniiwanan ang mga kahinaan at posibilidad ng pagsasamantala. Ang maglaro ''masyado mababa'' (malapit sa gilid) ay nakakamtan ng kulang na teritoryo at impluwensiya, pero ang maglaro ''masyado mataas'' (malayo sa gilid) ay inaatim ang kalaban na lumusob. Naiimpluwensiyahan ng mga pasiya sa isang bahagi ng tabla ang isang situwasyon (na tila walang kaugnayan) sa ibang bahagi: halimbawa, ang isang hagdan ay maaaring masira ng mga bato sa ilang arbitraryong distansiya. Ang mga tirang ginawang maaga sa laro ay maaaring bumuo ng kalikasan ng labanan nang daang tira mas huli. Napakataas ang [[kompleksidad ng laro]]ng Go kaya kahit ang mga paglalarawan ng elementaryong estratehiya ay nagpupuno ng mararaming panimulang [[aklat]]. Sa katunayan, tinataya na dami ng mga posibleng laro ng Go ay lumalampas ang bilang ng mga [[atomo]] sa [[mapagmamasdang uniberso]]. Ang [[pananaliksik]] ng mga ''endgame'' ng Go ni [[John Horton Conway]] ay nagdulot ng imbensyon ng mga [[surreal na bilang]]. Nag-ambag din ang Go sa pag-unlad ng [[teorya ng larong kombinatoryal]]. === Software bilang manlalaro === Sa mahabang panahon Go ang isang nakakatakot hamon para sa mga ''programmer'', dahil sa kaniyang "mahihirap na gawain sa paggawa ng desisyon, isang napakalawak na puwang sa paghahanap, at isang pinakamainam na solusyong napakasalimuot kaya isang [[aproksimasyon]], bilang isang [[punsiyon ng polisiya]] o [[punsiyon ng halaga|halaga]], ay parang imposible".<ref name="AlphaGo" /> Bago 2015,<ref name="AlphaGo">{{Cite journal|title = Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search|url = https://archive.org/details/nature-uk_2016-01-28_529_7587/page/484|journal = [[Nature (journal)|Nature]]| issn= 0028-0836|pages = 484–489|volume = 529|issue = 7587|doi = 10.1038/nature16961|pmid = 26819042|first1 = David|last1 = Silver|author-link1=David Silver (programmer)|first2 = Aja|last2 = Huang|author-link2=Aja Huang|first3 = Chris J.|last3 = Maddison|first4 = Arthur|last4 = Guez|first5 = Laurent|last5 = Sifre|first6 = George van den|last6 = Driessche|first7 = Julian|last7 = Schrittwieser|first8 = Ioannis|last8 = Antonoglou|first9 = Veda|last9 = Panneershelvam|first10= Marc|last10= Lanctot|first11= Sander|last11= Dieleman|first12=Dominik|last12= Grewe|first13= John|last13= Nham|first14= Nal|last14= Kalchbrenner|first15= Ilya|last15= Sutskever|author-link15=Ilya Sutskever|first16= Timothy|last16= Lillicrap|first17= Madeleine|last17= Leach|first18= Koray|last18= Kavukcuoglu|first19= Thore|last19= Graepel|first20= Demis |last20=Hassabis|author-link20=Demis Hassabis|date= 28 January 2016|bibcode = 2016Natur.529..484S|s2cid = 515925|quote="difficult decision-making tasks, an intractable search space, and an optimal solution so complex it appears infeasible to directly approximate using a policy or value function"}}{{closed access}}</ref> ang pinakabubuting [[software|programa]]ng Go ay lang nakaabot sa antas ng ''amateur dan''. Sa mas maliliit tabla ng 9×9 at 13x13, mas mabuting gumanap ang mga [[kompyuter]], at tinumbasan ang mga manlalarong propesyonal. Ang tingin ng mga mananaliksik sa sangay ng [[artipisyal na katalinuhan]] ay na kinakailangan ng Go ang mas mga elemento na ginagaya ang [[kognisyon]]g pantao kaysa sa [[ahedres]]. Ang mga dahilan kung bakit hindi naglaro ang mga programa ng Go sa propesyonal na antas bago 2016 ay sumasaklaw: * Mas malaki pa ang dami ng mga puwang sa tabla (higit sa limang beses ang dami ng mga puwang sa isang tabla ng ahedres — 361 kumpara sa 64). Nasa karamihan ng mga tira may mararaming mas posibleng tira sa Go kaysa sa ahedres. Habang karamihan ng laro, ang dami ng legal na tira ay nananatili sa mga 150–250 kada tira, at ay bihira mas mababa sa 100 (sa ahedres, ang karaniwang dami ng mga tira ay 37). Dahil sa ang isang [[ubos na hanap|ubos na programang panghanap]] para Go ay dapat maikalkula at maikumpara ang kada posibleng galaw sa kada tira, sobra-sobrang nalalaglag ang kaniyang kakayahan para kalkulahin ang mga mabubuting tira, kapag may mararaming posibleng galaw. Ang karamihan ng mga [[algoritmo]] panlaro, tulad ng mga para sa ahedres, ay adelantadong nagtutuos ng iba-ibang galaw. Sa ilang laro may 200 posibleng galaw, mas o menos, sa karamihan ng isang laro. Kaya kung ang isang kompyuter ay naikakalkula ang niyang kasunod na tira, sa pamamagitan ng ubos na asam ng apat na kasunod na galaw ng kada posibleng tira (dalawang para sa sarili nito at dalawang para sa kalaban), dapat magtasa higit sa 320 bilyong (3.2×10¹¹) posibleng [[kumbinasyon]]. Para ubos na magtuos ng kasunod na walong galaw, dapat magtasa higit sa 512 kuwintilyong (5.12×10²⁰) posibleng kumbinasyon. Noong Marso 2014, ang pinakamakapangyarihang [[superkompyuter]] sa buong mundo, ang [[Tianhe-2]] ({{lang-zh|天河-2}}) ng [[Pambansang Unibersidad ng Teknolohiyang Pagtatanggol|PUTP]] ({{lang-zh|中国人民解放军国防科技大学}}) ay puwedeng sumustento ng 33.86 na [[petaflop]]. Sa antas na ito, kinakailangan ng Tianhe-2 ang apat na oras para magtasa ng lahat ng posibleng mga kumbinasyon ng kasunod na walong galaw para gumawa ng nag-iisang tira. * Ang paglagay ng nag-iisang bato sa inisyal na yugto ay puwedeng maapektuhan ang laro daang (o mas) tira mas huli. Dapat ang isang kompyuter hulaan ang itong impluwensiya, pagkatapos ng daang tira, na ay malinaw na imposible. * Sa mga larong batay sa paghuli (tulad ng ahedres) medyo madali ang tasa ng isang posisyon, halimbawa sa pamamagitan ng tantiya ng kung sino ay may materyal na bentahe o mas mga aktibong piraso. Sa Go, madalas na walang madaling paraan para magtasa ng isang posisyon. Gayunman, ang isang taong 6-kyu (kumbaga, isang manlalarong katamtaman) ay puwedeng agad na magtasa ng isang posisyon, para tumiyak ng manlalaro na may mas teritoryo, at kahit ang mga baguhan ay puwedeng magtasa ng iskor sa loob ng sampung puntos, kung may sapat na oras. Ang isang 3-dan (halos isang propesyonal) ay puwedeng madaling magtasa ng karamihan ng mga posisyong ito. Bilang isang halimbawa, ang pinakamalaking palugit na karaniwang ibinibigay sa isang manlalaro ay siyam na bato. Lamang noong Agosto 2008 nanalo ang isang kompyuter kontra isang manlalarong propesyonal na may ganiyang palugit. Ito ay programang Mogo, na nakagawa ng itong unang tagumpay sa isang [[larong pagtatanghal]] habang US Go Congress. Noong 2013, nagawa ang isang tagumpay sa antas na propesyonal na may bentaheng apat na bato. Noong Oktubre 2015, ang programang [[AlphaGo]] ng [[Google DeepMind]] ay tumalo ni [[Fan Hui]], Europeong kampeon ng Go at isang propesyonal sa antas ng 2-dan (ng 9-dan) [[AlphaGo kontra Fan Hui|limang beses sa lima]], nang walang palugit, sa isang tabla ng 19×19. Gumamit ang AlphaGo ng isang magkaibang [[paradigma]] kumpara sa mas maaagang programang Go: sumaklaw ng kaunting direktang pagtuturo, at karamihang gumamit ng [[malalim na pag-aaral]] kung saan naglaro ng sariling nito sa daan-daang milyong laro para tayahin ang mga posisyon sa pamamagitan ng mga [[pakiramdam]]. Pagkatapos, noong Marso 2016, hinamon ni [[Google]] si [[Lee Sedol]], isang 9-dan na ipinalagay na pinakamabuting manlalaro sa mundo noong unang bahagi ng ika-21 na siglo. sa isang [[AlphaGo kontra Lee Sedol|paglalaban na may limang laro]]. Bago ng laro, si Lee Sedol at ibang mga propesyonal ay kumpiyansa na mananalo siya, ngunit natalo ang AlphaGo ni Lee sa apat sa limang laro. Tapos nagpatalo ng unang tatlong laro (at kaya ang serye) nanalo ng ikaapat na laro si Lee, kung sino sinabi na ang siyang panalo ay "napakahalaga" ({{lang-en|invaluable}}). Noong Mayo 2017 natalo ang AlphaGo ni [[Ke Jie]], kung sino sa panahong iyon nagkaroon ng numero unong ranggo sa loob ng dalawang taon. Nanalo AlphaGo ng kada laro sa isang [[AlphaGo kontra Ke Jie|paglalaban na may tatlong laro]] habang [[Future of Go Summit]] ({{lang-zh|中国乌镇围棋峰会}}). Noong Oktubre 2017 inihayag ni [[DeepMind]] ang isang mas malakas na bersyon na tinawag na [[AlphaGo Zero]] na natalo ng dating bersyon 100–0. Noong Pebrero 2023, si [[Kellin Pelrine]], isang manlalarong apisyonado mula sa [[Estados Unidos|Amerika]], nanalo ng 14 sa 15 laro kontra isang sistemang [[AI]] sa isang makabuluhang tagumpay kontra [[artipisyal na katalinuhan]]. Nagamit si Pelrine ng isang isang dating hindi kilalang kapintasan sa programang Go ng kompyuter, na kinilala ng ibang kompyuter. Sinamantala niya ang kahinaang ito kapag dahan-dahan niyang pinalibutan ang mga bato ng kalaban at nagpagulo ng AI sa pamamagitan ng mga galaw sa ibang mga bahagi ng tabla. Ang mga taktika na gumamit si Pelrine ay isiniwalat ng isang pundamental na kapintasan sa mga sistemang [[malalim na pag-aaral]] na sinusuportahan ang karamihan ng adelantadang AI ng ngayon. Maski "naiintindihan" ng mga sistemang AI ang mga espesipikong sitwasyon, nagkukulang ang mga itong sistema ng kakayahang lahatin sa isang [[Kognisyon|paraang]] madali para sa mga [[tao]]. === Software bilang guro === {{main|Software ng Go}} Ngayong may maraming [[software]] para suportahan ang mga manlalaro ng Go. Ito ay sumasaklaw ng: * mga programa na nagagamitin para panoorin o baguhin ang mga record at [[diyagrama]] ng mga laro, * mga programa na pinapayagan ang tagagamit na maghanap ng mga padron sa mga laro ng mga malalakas na manlalaro, at * mga programa ng pinapayagan ang tagagamit na maglaro sa [[Internet]]. == Sikolohiya == Inihahayag ng isang pagrerepaso nina [[Fernand Gobet]], de Voogt at [[Jean Retschitzki]] na ginanap ang kaunting [[pananaliksik]] sa [[agham]] tungkol sa [[sikolohiya]] ng Go, kumpara sa iba't ibang tradisyunal mga laro na may tabla tulad ng [[ahedres]]. Inihahayag ng pananaliksik tungkol sa paggamit ng mga kompyuter para sa Go na dahil sa malaking [[puno ng paghahanap]], ang [[kaalaman]] at [[pagkilala ng padron]] ay mas mahahalaga sa Go kaysa sa ibang mga [[larong estratehiya]] tulad ng ahedres. Inihahayag ng isang [[pagsusuri]] ng mga epekto ng [[katandaan]] sa paglalaro ng Go ay mas mahina para sa mas malalakas na manlalaro kaysa sa mas mahihinang manlalaro. Ayon sa pagsusuri nina Gobet at mga kaniyang katrabaho, ang padron ng aktibidad ng [[utak]] na pinapansin sa mga makinang [[PET]] at [[fMRI]] ay hindi inihahayag ang mga malalaking diperensiya sa pagitan ng Go at ahedres. Gayunman, inihahayag ng isang pagsusuri nina Xiangchuan Chen et al. ang mas malaking aktibasyon sa [[kanang hemispero]] sa mga manlalaro ng Go kaysa sa mga manlalaro ng ahedres, pero di-tiyak ang pagsusuri dahil inarkila ang malalakas na manlalaro ng Go kumpara sa mahihinang manlalaro ng ahedres sa original na pagsusuri. May ebidensya para imungkahi ang isang [[korelasyon]] sa pagitan ng paglalaro ng mga laro na may tabla at isang nabawasan na panganib ng [[sakit na Alzheimer]] at [[demensiya]]. == Agham == Sa mga pormal na termino ng [[teorya ng laro]], ang Go ay isang larong walang tsansa, at saka isang [[larong kombinatoryal]] na may [[perpektong impormasyon]]. Impormal na, nangangahulugan ito na hindi ginagamit ang [[betu-beto]] (at ang mga desisyon o galaw ay lumikha ng mga [[Diskretong matematika|diskretong]] [[Euclidyanong bektor|bektor]] ng kinalabasan imbes na mga [[distribusyong probabilidad]]), ang [[matematika]] sa ilalim ay [[kombinatorika|kombinatoryal]], at naaainag ng parehong mga manlalaro ang lahat ng mga galaw (''via'' [[pagsusuri]] ng nag-iisang [[berteks]]), hindi tulad sa ilang mga [[laro sa baraha]] kung saan tago ang ilan sa mga impormasyon. Ipinapahiwatig din ng perpektong impormasyon ang [[sekwensiya]], kumbaga, sa teorya nakaaalam ang mga manlalaro ng lahat ng mga dating tira. Ang ibang mga elemento para uriin ang Go sa loob ng teorya ng laro ay sumasaklaw: * Ang Go ay may hangganan, dahil bawa't laro ay dapat matapos sa isang panalo o isang tabla, sa loob ng isang pinitong dami ng mga tira. * Ang [[estratehiya]] ay asosyatibo, dahil bawa't estratehiya ay isang [[punsiyon]] ng posisyon ng tabla. * Ang laro ay di-kooperatibo, kumbaga, hindi isang [[palakasan ng koponan]]. * Ang mga posisyon ay ekstensible, kaya nailalarawan ng mga [[Puno (teorya ng grap)|puno]] ang mga posisyon sa tabla. * Ang Go ay isang [[larong sumang-sero]]. Hindi dinadamihan ng maaaring mapagkukunan ang mga desisyon ng mga manlalaro. Sa madaling salita, ang mga gantimpala sa laro ay pinito at kung nananalo ang isa, nagpapatalo ang iba. * Ang punsiyong [[kapakinabangan]] ay pinaghihigpitan. Kumbaga, ang mga gantimpala ng tagumpay, o ang mga bunga ng pagkatalo, ay menos para Go kaysa para sa ibang mga laro o [[palakasan]]. Ang mga [[transpormasyong apin]] ({{lang-en|affine transformations}}) ay teoretikal na naiidagdag mga di-serong at kompleksong aspekto ng kapakinabangan kahit sa mga [[larong dalawang manlalaro]]. Pagdating sa ''endgame'', madalas na kinabibilangan ang tabla ng iba't ibang subposisyon na hindi nakikipag-ugnayan. Ang buong posisyon ng tabla ay tapos naiisipin bilang matematikal na [[suma]], o [[kumposisyon]], ng mga indibiduwal na subposisyon. Itong propyedad ng mga ''endgame'' ng Go ang namuno ni [[John Horton Conway]] sa pagtuklas ng mga [[surreal na bilang]]. == Mga pagkakatulad == Nagsisimula ang Go sa iang tablang walang laman. Ang layunin ay gumawa "mula sa lupa pataas" (mula sa kawalan hanggang sa presensiya) sa mararamihang, magkasabay na digma na nagdudulot isang tagumpay batay sa mga punto. Ang ahedres ay taktikal imbes na estratehiko, dahil ang paunang natukoy na diskarte ay patibongin ang isang piraso (ang [[Hari (ahedres)|hari]]). Ginamitan din ang itong pagkakatulad para sa kasaysayang militar at politikal: ang [[aklat]] ni [[Scott Boorman]] ng ''The Protracted Game'' (1969) at, mas kamakailan-lamang, ang aklat ni [[Robert Greene]] ng ''The 48 Laws of Power'' (1998), na sinisiyasat ang estratehiya ng [[Partido Komunista ng Tsina]] habang [[Digmaang Sibil ng Tsina]] sa pamamagitan ng Go. May tulad ng pagkakatulad sa Go, [[ahedres]], at [[bakgamon]], marahil tatlong pinakamatandang laro na tinatamasa ang popularidad sa buong mundo. * Ang bakgamon ay paligsahang "tao kontra kapalaran", kung saan tumitiyak ang tsansa ng kinalabasan. * Ang ahedres, na may mga pila ng sundalo na nagmamartsa pasulong upang makunan ang isa't isa, ay naglalangkap ng paligsahang "tao kontra tao". * Dahil ang sistema ng palugit sinasabi sa mga manlalaro ng Go ang kanilang mga posisyon kumpara sa isa't isa, ang isang manlalaro na may matapat na ranggo ay inaasahan magpatalo ang humigit-kumulang kalahati ng kaniyang mga laro. Kaya ang Go ay naglalangkap ng nais para sa [[pagpapabuti sa sarili]], kumbaga, paligsahang "tao kontra sarili". == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga organisasyong pandaigdig == * [http://www.intergofed.org International Go Federation] {{in lang|en}} == Mga organisasyong pang-larong Go sa Pilipinas == * [http://www.phgo.org Philippine Go Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111123042/http://www.phgo.org/ |date=2013-11-11 }} {{in lang|en}} {{authority control}} {{Stub|Laro|Hapon}} [[Kategorya:Go (laro)| ]] pmngyxgc5120edptlcy54btrpeo1opa 0 150796 2212765 2208538 2026-06-22T18:23:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212765 wikitext text/x-wiki {{about|Micronesia bilang rehiyon sa Pasipiko|estadong may malayang asosasyon sa Estados Unidos|Pederadong mga Estado ng Mikronesya}}{{Infobox settlement|name=Mikronesiya|image_map=Micronesian Cultural Area.png|map_caption=Mapang pangheograpiko ng Mirkonesiya (binawasang bahagi)|subdivision_type=Mga pinakamalaking lungsod|subdivision_name=|population_total={{IncreaseNeutral}} 517.464|population_as_of={{UN_Population|Taon}}|population_footnotes=|population_demonym=Mikronesiyo|blank_name_sec1=Ibang impormasyon|blank1_name_sec1=Mga bansa|blank1_info_sec1={{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = '''5''' |{{flag|Kiribati|size=23px}} (bahagi) |{{flag|Nauru|size=23px}} |{{flag|Marshall Islands|size=23px}} |{{flag|Micronesia|size=23px}} |{{flag|Palau|size=23px}} }}|blank1_name_sec2=|blank1_info_sec2=|footnotes=|demographics1_title2=|demographics1_info2=|demographics1_title3=|demographics1_info3=|demographics1_title4=|demographics1_info4=|demographics1_title5=|demographics1_info5=|blank2_name_sec1=Mga dependensiya|blank2_info_sec1={{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = Panlabas (2) | {{flag|Guam|local|size=23px}} ([[Estados Unidos]]) {{flag|Northern Mariana Islands|local|size=23px}} ([[Estados Unidos]]) }}|blank3_info_sec1=|blank4_name_sec1=}}Ang '''Mikronesiya''' ({{IPAc-en|UK|ˌ|m|aɪ|k|r|ə|ˈ|n|iː|z|i|ə}}, {{IPAc-en|US|-|ˈ|n|iː|ʒ|ə|audio=En-us-Micronesia.ogg}})<ref>mula sa {{langx|grc|μικρός}} ''mikrós'' "maliit" and {{lang|grc|νῆσος}} ''nêsos'' "pulo"</ref> ay isang subrehiyon ng [[Oseaniya]], na binubuo ng humigit-kumulang 2,000 maliliit na pulo sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Karagatang Pasipiko]]. Mayroon itong malapit na magkakaugnay na kasaysayang kultural sa tatlo pang rehiyong pulo: ang Maritimong [[Timog-silangang Asya]] sa kanluran, ang [[Polynesia|Polinesiya]] sa silangan, at ang [[Melanesya]] sa timog—gayundin sa mas malawak na komunidad ng [[mga Austronesyo]]. Ang rehiyon ay may [[Klimang tropiko|klimang tropikal]] na pandagat at bahagi ng mundong Oseaniya. Kabilang dito ang apat na pangunahing kapuluan—ang Kapuluang Caroline, [[Kapuluang Gilbert]], [[Kapuluang Mariana]], at [[Kapuluang Marshall]]—pati na rin ang maraming [[pulo]] na hindi kabilang sa alinmang [[kapuluan]]. Nagkakaiba-iba ang kontrol pampolitika sa loob ng Mikronesya depende sa pulo, at ito ay nahahati sa anim na mga bansang may soberanya. Ang ilan sa Kapuluang Caroline ay bahagi ng Republika ng [[Palau]] at ang iba naman ay bahagi ng [[Estados Pederados ng Mikronesya|Pederadong mga Estado ng Mikronesya]] (madalas pinaikli bilang "FSM" o "Mikronesya"—na hindi dapat ipagkamali sa pangalan ng buong rehiyon). Ang Kapuluang Gilbert (kasama ang Kapuluang Phoenix at Kapuluang Line sa Polinesiya) ay bumubuo sa Republika ng [[Kiribati]]. Ang Kapuluang Mariana ay may kaugnayan sa Estados Unidos; ang ilan ay kabilang sa teritoryo ng [[Estados Unidos]] na [[Guam]] at ang iba naman ay sa Komonwelt ng Hilagang Kapuluang Mariana. Ang pulo ng [[Nauru]] ay isang hiwalay na bansang may sariling soberanya. Ang Kapuluang Marshall ay kabilang sa Republika ng Kapuluang Marshall. Ang [[soberanya]] ng Kapuluang Wake ay pinagtatalunan: inaangkin ito ng Estados Unidos at ng Republika ng Kapuluang Marshall. Sa kasalukuyan, ang Estados Unidos ang may aktuwal na kontrol sa Kapuluang Wake, na direktang pinangangasiwaan ng Hukbong Panghimpapawid ng Estados Unidos. Sa kabila ng katotohanang ang konsepto ng "Mikronesiya" ay matagal nang naitatag mula pa noong 1832 at patuloy na ginagamit, ang pangkat na ito ay hindi tumutugma sa anumang iisang heomorpolohikal, [[Arkeolohiya|arkeolohikal]], [[Lingguwistika|lingguwistiko]], [[etniko]], o [[Kultura|kultural]] na pagkakaisa. Sa halip, ito ay isang magkakaibang kalipunan na walang malalim na iisang identidad. Sa katunayan, walang umiiral na "mamamayang Mikronesyano" bilang hiwalay na pangkat ng mga Austronesyo na naglayag sa [[dagat]], na kinabibilangan din ng mga Polinesyo at ng ipinapalagay na Australo-Melanesyo o "mga Melanesyo".<ref>Patrick Vinton Kirch, ''On the Road of the Winds: an Archeological History of the Pacific Islands before European Contact'', Berkeley, University of California Press, 2000:5. (sa Ingles)</ref> Nagsimula ang paninirahan ng tao sa Mikronesiya ilang libong taon na ang nakalipas.{{sfn|Kirch|2001|p=167}} Batay sa kasalukuyang konsenso ng [[agham]], nagmula ang mga Austronesyo sa isang sinaunang migrasyong pandagat, na kilala bilangAustronesyong pagpapalawak, mula sa sinaunang [[Formosa]] bago ang panahong Han, bandang 3000 hanggang 1500 BK. Narating ng mga Austronesyo ang pinakahilagang bahagi ng [[Pilipinas]], partikular ang Kapuluang [[Batanes]], bandang 2200 BK. Sila ang unang mga taong nakalikha ng mga teknolohiyang pandagat para sa paglalayag sa karagatan (tulad ng catamaran, [[Bangka|bangkang]] may [[katig]], paraang tinataling umbok sa paggawa ng bangka, at layag na parang sipit ng alimango), na nagbigay-daan sa kanilang mabilis na pagkalat sa mga isla ng Indo-Pasipiko.<ref name="Doran1981">{{cite book |last1=Doran |first1=Edwin B. |title=Wangka: Austronesian Canoe Origins |url=https://archive.org/details/wangkaaustronesi0000dora |date=1981 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-0-89096-107-0 |language=en}}</ref><ref name="Dierking2007">{{cite book |last1=Dierking |first1=Gary |title=Building Outrigger Sailing Canoes: Modern Construction Methods for Three Fast, Beautiful Boats |date=2007 |publisher=International Marine/McGraw-Hill |isbn=978-0-07-159456-1 |language=en}}</ref><ref name="Horridge1986">{{cite journal |last1=Horridge |first1=Adrian |date=1986 |title=The Evolution of Pacific Canoe Rigs |url=https://archive.org/details/journal-of-pacific-history_january-april-1986_21_1-2/page/83 |journal=The Journal of Pacific History |language=en |volume=21 |issue=2 |pages=83–89 |doi=10.1080/00223348608572530 |jstor=25168892}}</ref> Mula 2000 BK, kanilang nakasalamuha at nahaluan (o nahaluan sila) ng mga naunang populasyon sa mga pulo na kanilang dinaanan.<ref name="Bellwood1988">{{cite journal |last1=Bellwood |first1=Peter |date=1988 |title=A Hypothesis for Austronesian Origins |url=https://core.ac.uk/download/pdf/5105193.pdf |url-status=live |journal=Asian Perspectives |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=107–117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501105624/https://core.ac.uk/download/pdf/5105193.pdf |archive-date=1 May 2019 |access-date=1 May 2019}}</ref><ref name="Bellwood 1991">{{cite journal |last1=Bellwood |first1=Peter |date=1991 |title=The Austronesian Dispersal and the Origin of Languages |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1991-07_265_1/page/88 |journal=Scientific American |language=en |volume=265 |issue=1 |pages=88–93 |bibcode=1991SciAm.265a..88B |doi=10.1038/scientificamerican0791-88 |jstor=24936983}}</ref><ref name="hill&serjeanston1989">{{cite book |title=The Colonization of the Pacific: A Genetic Trail |url=https://archive.org/details/colonizationofpa0000unse |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-857695-2 |editor=Hill, Adrian V.S. |series=Research Monographs on Human Population Biology No. 7 |language=en |editor2=Serjeantson, Susan W.}}</ref><ref name="Bellwood2006">{{cite book |last1=Bellwood |first1=Peter |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/comparative-austronesian-series/austronesians |title=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives |last2=Fox |first2=James J. |last3=Tryon |first3=Darrell |date=2006 |publisher=Australian National University Press |isbn=978-1-920942-85-4 |language=en |access-date=23 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402234524/https://press.anu.edu.au/publications/series/comparative-austronesian-series/austronesians |archive-date=2 Abril 2020 |url-status=live |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="blench2012">{{cite book |author=Blench, Roger |title=Crossing Borders |publisher=National University of Singapore Press |year=2012 |isbn=978-9971-69-642-9 |editor=Tjoa-Bonatz, Mai Lin |pages=128–148 |language=en |chapter=Almost Everything You Believed about the Austronesians Isn't True |access-date=23 March 2019 |editor2=Reinecke, Andreas |editor3=Bonatz, Dominik |chapter-url=http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE%20Asia/Berlin%202010/Blench%20Austronesians%202012%20offprint.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230083644/http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE%20Asia/Berlin%202010/Blench%20Austronesians%202012%20offprint.pdf |archive-date=30 December 2019 |url-status=live}}</ref> Ang pinakaunang naitalang pakikipag-ugnayan ng mga Europeo sa Mikronesiya ay noong 1521, nang dumaong ang ekspedisyon ni [[Fernando de Magallanes|Magellan]] sa Kapuluang Mariana. Karaniwang iniuugnay kay Jules Dumont d'Urville ang paglikha ng katawagang "Mikronesiya" noong 1832, subalit sa katunayan ay ginamit na ito ni Louis Domeny de Rienzi isang taon bago nito.{{sfn|Rainbird|2004|p=6}}<ref>« Although based on a superficial understanding of the Pacific islanders, Dumont d'Urville's tripartite classification stuck. Indeed, these categories — Polynesians, Micronesians, Melanesians — became so deeply entrenched in Western anthropological thought that it is difficult even now to break out the mould in which they entrap us (Thomas, 1989). Such labels provide handy geographical referents, yet they mislead us greatly if we take them to be meaningful segments of cultural history. Only Polynesia has stood the tests of time and increased knowledge, as a category with historical significance », Patrick Vinton Kirch, ''On the Road of the Winds : an Archeological History of the Pacific Islands before European Contact'', Berkeley, University of California Press, 2000 : 5. (sa Ingles)</ref> == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ito sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] mga salita na "μικρόν" (mikrón) na ibig-sabihin ay "maliit" at "νησί" (nesí) na "pulo" na nangangahulugang "maliit na pulo". == Heograpiya == Ang Mikronesiya ay isang rehiyon sa Oseaniya na binubuo ng humigit-kumulang 2,100 pulo, na may kabuuang lawak na {{convert|2,700|km2|abbr=on}}, kung saan ang pinakamalaki ay ang Guam na may sukat na {{convert|582|km2|abbr=on}} Ang kabuuang lawak ng karagatang saklaw ng mga pulong ito ay ,{{convert|7,400,000|km2|abbr=on}}.{{sfn|Kirch|2001|p=165}} May apat na pangunahing pangkat ng mga isla sa Mikronesiya: * ang Kapuluang Caroline (Pederadong mga Estado ng Mikronesiya at [[Palau]]) * ang Kapuluang Gilbert (Kiribati) * ang Kapuluang Mariana (Kapuluang Hilagang Mariana at Guam, Estados Unidos) * ang Kapuluang Marshall Hindi kabilang dito ang hiwalay na bansang pulo ng Nauru, pati na rin ang iba pang mga natatanging pulo at mas maliliit na pangkat ng pulo. == Demograpiya == Ang mga tao sa kasalukuyan ay binubuo ng iba't ibang [[etnisidad]], subalit lahat ay nagmula at kabilang sa kulturang Mikronesiyo.<ref>{{Cite journal |last1=Hudjashov |first1=Georgi |last2=Endicott |first2=Phillip |last3=Post |first3=Helen |last4=Nagle |first4=Nano |last5=Ho |first5=Simon Y. W. |last6=Lawson |first6=Daniel J. |last7=Reidla |first7=Maere |last8=Karmin |first8=Monika |last9=Rootsi |first9=Siiri |last10=Metspalu |first10=Ene |last11=Saag |first11=Lauri |date=2018-01-29 |title=Investigating the origins of eastern Polynesians using genome-wide data from the Leeward Society Isles |journal=Scientific Reports |language=en |volume=8 |issue=1 |page=1823 |bibcode=2018NatSR...8.1823H |doi=10.1038/s41598-018-20026-8 |issn=2045-2322 |pmc=5789021 |pmid=29379068}}</ref> Dahil sa paghahalong ito ng pinagmulan, marami sa mga etnisidad sa Mikronesiya ang nakakaramdam ng mas malapit na ugnayan sa ilang pangkat sa Melanesiya o sa Pilipinas. Isang magandang halimbawa nito ang mga Yapese na may kaugnayan sa mga Austronesyo na tribo sa hilagang Pilipinas.<ref>{{cite web |title=Micronesians - Introduction, Location, Language, Folklore, Religion, Major holidays, Rites of passage |url=http://www.everyculture.com/wc/Mauritania-to-Nigeria/Micronesians.html |work=everyculture.com |language=en}}</ref> Ipinapakita rin ng [[henetika]] na may makabuluhang bilang ng mga Mikronesyano ang may [[Mga Hapon|lahing Hapones]] sa panig ng ama: 9.5% ng mga lalaki sa Mikronesiya at 0.2% sa [[Silangang Timor]] ang nagtataglay ng Haplogrupong D-M55.<ref name="tumonggor">{{cite journal |last1=Tumonggor |first1=Meryanne K |last2=Karafet |first2=Tatiana M |last3=Downey |first3=Sean |last4=Lansing |first4=J Stephen |last5=Norquest |first5=Peter |last6=Sudoyo |first6=Herawati |last7=Hammer |first7=Michael F |last8=Cox |first8=Murray P |date=Setyembre 2014 |title=Isolation, contact and social behavior shaped genetic diversity in West Timor |journal=Journal of Human Genetics |language=en |volume=59 |issue=9 |pages=494–503 |doi=10.1038/jhg.2014.62 |pmc=4521296 |pmid=25078354}}</ref> Mayroon ding malalaking pamayanang [[Asya|Asyano]] sa buong rehiyon, lalo na sa Kapuluang Hilagang Mariana kung saan sila ang mayorya. Mayroon ding mas maliliit na pamayanang [[Europa|Europeo]] na nagmula sa Estados Unidos o mga inapo ng mga nanirahan noong panahon ng kolonyalismong Europeo sa Mikronesiya. Bagama't bahagi silang lahat ng iisang rehiyon sa [[heograpiya]], magkakaiba ang kanilang mga kasaysayang kolonyal. Ang mga lugar sa Mikronesiya na pinangangasiwaan ng Estados Unidos ay may natatanging karanasan na nagtatangi sa kanila mula sa iba pang bahagi ng Pasipiko. May malaking pag-asa sa ekonomiya ang Mikronesiya sa dati o kasalukuyang mga bansang namamahala sa kanila, na maihahambing lamang sa French Pacific. Minsan, ginagamit ang katawagang "Amerikanong Mikronesiya" upang kilalanin ang pagkakaibang ito sa pamana ng [[kultura]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=V8Dr4fJxlkIC&q=%22micronesia%22 |title=American Anthropology in Micronesia: An Assessment |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=1999 |isbn=978-0-8248-2017-6 |editor1-last=Kiste |editor1-first=Robert C. |location=Honolulu, Hawaiʻi |page=1 |language=en |editor2-last=Marshall |editor2-first=Mac}}</ref> Ayon sa isang sarbey noong 2011, 93.1% ng mga Mikronesyo ay mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]];<ref name="Christianity in Oceania">{{citation |author=Center for the Study of Global Christianity |title=Christianity in its Global Context, 1970–2020: Society, Religion, and Mission |date=Hunyo 2013 |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |location=South Hamilton, Massachusetts, USA |publisher=Gordon-Conwell Theological Seminary |language=en |archive-date=15 Agosto 2013}}</ref> ipinakita naman ng isang sarbey noong 2022 na 99% ay Kristiyano.<ref name="US2022">{{Cite web |title=Micronesia |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/micronesia |access-date=2025-03-21 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> === Talahanayan ng demograpiya === Ang mga bansa at teritoryo sa talahanayang ito ay ikinategorya ayon sa iskema ng mga heograpikal na subrehiyon na ginagamit ng [[Mga Bansang Nagkakaisa]]. Ang impormasyong ipinapakita ay sumusunod sa mga sanggunian sa mga kaugnay na artikulo; kung saan nagkakaiba ang mga sanggunian, malinaw na ipinahiwatig ang mga paliwanag o kundisyon. Ang mga teritoryo at rehiyong ito ay maaaring sumailalim sa iba't ibang karagdagang pagkakategorya, depende sa pinagmulan at layunin ng bawat paglalarawan. {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa; font-size:90%;" |- style="background:#ececec;" ! style="line-height:95%; width:4em" class="unsortable" |[[Eskudo de armas|Eskudo]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" |Watawat !Pangalan ng rehiyon, na sinusunod ng mga bansa<ref name="region">Mga rehiyon at nasasakupan ayon sa mga pagkakategorya/mapa ng Mga Nagkakaisang Bansa, maliban sa mga tala 2–3 at 6. Depende sa mga depinisyon, ang ilang mga teritoryong binanggit sa ibaba (mga tala 3, 5–7, at 9) ay maaaring kabilang sa alinman o sa kapwa ng Oseaniya at Asya o [[Hilagang Amerika]]. </ref> ! data-sort-type="number" |Area (km²) ! data-sort-type="number" |[[List of countries by population|Populasyon]] ({{UN_Population|Year}}){{UN_Population|ref}} ! data-sort-type="number" |[[List of countries and dependencies by population density|Densidad ng populasyon density]] (per km²) ![[Kabisera]] !ISO 3166-1 |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Federated States of Micronesia|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Federated States of Micronesia}} |'''[[Federated States of Micronesia|Estados Pederados ng Mikronesya]]''' | style="text-align:right;" |702 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Micronesia (Fed. States of)}} | style="text-align:right;" |149.5 |[[Palikir]] |FM |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Guam|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Guam}} |[[Guam]] (Estados Unidos) | style="text-align:right;" |549 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Guam}} | style="text-align:right;" |296.7 |[[Hagåtña, Guam|Hagåtña]] |GU |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Kiribati|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Kiribati}} |'''[[Kiribati]]''' | style="text-align:right;" |811 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Kiribati}} | style="text-align:right;" |141.1 |[[South Tarawa|Timog Tarawa]] |KI |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Marshall Islands|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Marshall Islands}} |'''[[Marshall Islands|Kapuluang Marshall]]''' | style="text-align:right;" |181 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Marshall Islands}} | style="text-align:right;" |293.2 |[[Majuro]] |MH |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Nauru|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Nauru}} |'''[[Nauru]]''' | style="text-align:right;" |21 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Nauru}} | style="text-align:right;" |540.3 |[[Yaren District|Yaren]] <small>(''de facto'')</small> |NR |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Northern Mariana Islands|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Northern Mariana Islands}} |[[Northern Mariana Islands|Kapuluang Hilagang Mariana]] (Estados Unidos) | style="text-align:right;" |477 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Northern Mariana Islands}} | style="text-align:right;" |115.4 |[[Saipan]] |MP |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Palau|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Palau}} |'''[[Palau]]''' | style="text-align:right;" |458 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Palau}} | style="text-align:right;" |46.9 |[[Ngerulmud]]<ref name="Palau">Noong 7 Oktubre 2006, inilipat ng mga opisyal ng pamahalaan ang kanilang mga tanggapan mula sa dating kabisera na [[Koror]] patungong Ngerulmud sa estado ng [[Melekeok]], na matatagpuan 20 km (12 mi) hilagang-silangan ng Koror sa pulo ng Babelthuap. </ref> |PW |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|United States|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|United States}} |[[Wake Island|Kapuluang Wake Island]] (Estados Unidos) | style="text-align:right;" |2 | style="text-align:right;" |150 | style="text-align:right;" |75 |[[Wake Island|Kapuluang Wake]] |UM |- class="sortbottom" ! colspan="3" scope="row" style="text-align:center;" |'''Mikronesiya''' (kabuuan) | style="text-align:right;" |3,307 | style="text-align:right;" |526,343 | style="text-align:right;" |163.5 |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{Cite book |last=Kirch |first=Patrick Vinton |title=On the Road of the Winds: An Archaeological History of the Pacific Islands Before European Contact |url=https://archive.org/details/onroadofwindsarc0000kirc |year=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-92896-1|language=en}} * {{Cite book |last=Rainbird |first=Paul |title=The Archaeology of Micronesia |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-65630-6|language=en}} [[Kaurian:Mikronesya]] l11yr91q6gnrbnkdvdoydk8x0mz2bv5 0 161393 2212729 2207116 2026-06-22T17:59:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212729 wikitext text/x-wiki Ang '''pang-aabusong sekswal''', o kilala rin sa tawag na pangmomolestiya, ay ang pagpilit ng mga hindi kanais-nais na sekswal na pag-uugali ng isang tao sa iba. Kung ito ay agarang pamumwersa, ng maiksing durasyon, o madalang, ito ay tinatawag na sekswal na panghahalay. Ang may-sala ay tinatawag bilang isang mang-aabusong sekswal o (madalas na nakasisira) tagamolestiya.<ref name='asb'>{{cite journal|title=Peer commentaries on Green (2002) and Schmidt (2002)|journal=Archives of Sexual Behavior|date=2002|first=|last=|author2=|volume=31|issue=|pages=|id= |url=|format=|accessdate=2009-07-28|quote=Child molester is a pejorative term applied to both the pedophile and incest offender.}}</ref> Ang kataga ay sumasaklaw din sa ''anumang'' pag-uugali ng ''sino mang'' may sapat na gulang tungo sa isang bata upang pasiglahin ang sino man sa dalawa ukol sa gawaing sekswal. Kung ang biktima ay mas bata kaysa sa [[edad ng pagpapahintulot]], ito ay tinutukoy na '''[[pang-aabusong sekswal sa bata]]'''. == Mga uri ng sekswal na pang-aabuso == {{Refimprove|date=Hulyo 2010}} Maraming mga uri ng sekswal na pang-aabuso, kabilang ang: *Hindi-napahintulutang, sapilitang pisikal na [[sekswal na pag-uugali]] ([[panggagahasa]] at [[sexual assault|sekswal na panghahalay]]). *Hindi ninanais na paghawak o panghihipo, sino man sa isang bata o isang matanda. *Sekswal na paghalik, panghihipo, pagpapakita ng ari ng lalaki o babae, at [[pamboboso]], pagtatanghal at hanggang sa [[sekswal na panghahalay]]. *Pagpapakita sa isang bata ng pornograpiya. *Pagsasabi ng mga mapagmungkahing salitang sekswal sa isang bata ([[pangmomolestiya sa bata]]). *Kasama rin dito ang di-pinahihintulutang pananalitang sekswal na pangangailangan tungo sa isang matanda. *Ang paggamit ng [[posisyon ng tiwala]] upang mamilit kung hindi man hindi ginustong sekswal na aktibidad na walang pisikal na pamimilit (o maaaring humantong sa tangkang panggagahasa o sekswal na panghahalay). *[[Insesto]] (tingnan din ang [[sexual deviation|sekswal na paglihis]]). *Iba pang anyo ng sekswal na pang-aabuso. == Seksuwal na pang-aabuso sa asawa == {{Main|Pang-aabuso sa asawa}} Ang '''sekswal na pang-aabuso sa asawa''' ay isang anyo ng [[karahasan sa tahanan]]. Kapag ang pang-aabuso ay nagsasangkot ng sapilitang pagtatalik, maaari itong maging [[panggagahasa]] para doon sa asawa, depende sa hurisdiksiyon, at maaari rin itong maging isang uri ng [[panghahalay]]. == Mga posisyon ng Kapangyarihan == {{See also|Makapangyarihang panliligalig|Rankismo}} Ang isang [[maling gawaing seksuwal]] ay maaaring mangyari kung ang isang tao ay gumagamit ng posisyon ng kapangyarihan upang pilitin ang ibang tao para maakit sa isang hindi ninanais na sekswal na aktibidad. Halimbawa, ang [[sekswal na panliligalig]] sa lugar ng trabaho ay maaaring magsangkot ng isang empleyado sa pagpilit sa isang sekswal na sitwasyon ng dahil sa takot ng pagkakaalis sa trabaho. Ang [[sekswal na panliligalig sa paaralan]] ay maaaring magdawit ng isang mag-aaral na nagsusumite sa mga sekswal na gawain para sa isang taong nasa awtoridad sa takot na mapaarusahan, halimbawa sa pamamagitan ng pagbibigay sa kaniya ng isang bagsak na marka. Maraming eskandalo ng pang-aabusong sekswal ay nagsangkot na ng pang-aabuso ng relihiyosong awtoridad at madalas na pinagtatakpan ng mga di nang-aabuso, kabilang ang mga kaso sa [[relihiyon ng Katimugang Bautismo]],<ref>[http://stopbaptistpredators.org/index.htm Stop Baptist Predators]</ref> Simbahang Katoliko, miyembro ng Protestanteng simbahan ng Episkopalyang relihiyon,<ref>{{Cite web |title=Episcopalian Ministers |url=http://www.reformation.com/CSA/episcopalianabuse.html |access-date=2011-04-23 |archive-date=2018-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901080521/http://reformation.com/CSA/episcopalianabuse.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214134233/http://www.reformation.com/CSA/episcopalianabuse.html |date=2010-02-14 }}</ref> [[Islamiko]], [[Mga Saksi ni Jehovah]], [[Simbahan ni Luther]],<ref>[http://www.thelutheran.org/article/article.cfm?article_id=8572 The Lutheran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006033516/http://www.thelutheran.org/article/article.cfm?article_id=8572 |date=2015-10-06 }}[http://www.reformation.com/CSA/lutheranabuse.html Lutheran abuse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101040715/http://reformation.com/CSA/lutheranabuse.html |date=2019-01-01 }}</ref> [[Simbahang Metodista]],<ref>{{Cite web |title=Methodist abuse |url=http://www.reformation.com/CSA/methodistabuse.html |access-date=2011-04-23 |archive-date=2019-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110002133/http://reformation.com/CSA/methodistabuse.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625045228/http://www.reformation.com/CSA/methodistabuse.html |date=2009-06-25 }}</ref> [[Ang Simbahan ni Hesu Kristo ng palabas-araw ng mga Santo]],<ref>{{cite book|last=Anderson|first=Lavina|title=Case Reports of the Mormon Alliance Volume 1|year=1995|isbn=0108788350}}</ref> ang [[Pundamentalistang Simbahan ni Hesu Kristo ng Palabas-Araw ng mga Santo]], [[Ortodoksiya Hudaismo]],<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=99913807 Abuse Scandal Plagues Hasidic Jews In Brooklyn] by Barbara Bradley Hagerty. ''All Things Considered'', National Public Radio. 2 Pebrero 2009.</ref> at iba't-ibang kulto. == Sekswal na pang-aabuso sa bata == {{Pangunahin|Pang-aabusong seksuwal sa bata}} [[Talaksan:Sexually abused boy (ca 1910).jpg|thumb|right|180px|Batang dumanas ng pang-aabusong seksuwal, mula sa isang lathalain noong 1 Pebrero 1910]] [[Talaksan:Martin Van Maele - La Grande Danse macabre des vifs - 08.jpg|thumb|right|180px|''Leave me alone, dirty [[cuckold]]'' ("Pabayaan mo ako, maruming lalaking ang asawang babae ay nakikipagtalik sa iba."), 1905, ni [[Martin van Maële]]]] Ang '''sekswal na pang-aabuso sa bata''' ay isang anyo ng pang-aabuso sa bata kung saan ang isang bata ay inabuso para sa sekswal na kasiyahan ng isang matanda o nagbibinata o nagdadalagang tao.<ref name=medline2008>{{cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childsexualabuse.html |title=Child Sexual Abuse |work=Medline Plus|date = 2008-04-02 |publisher=U.S. National Library of Medicine,}}</ref> [19]<ref name="APA Guidelines">{{ cite journal | author = Committee on Professional Practice and Standards (COPPS), Board of Professional Affairs (BPA), American Psychological Association (APA) | authorlink = American Psychological Association | author2 = Catherine Acuff, Ph.D.; Steven Bisbing, Ph.D.; Michael Gottlieb, Ph.D.; Lisa Grossman, Ph.D.; Jody Porter, Ph.D.; Richard Reichbart, Ph.D.; Steven Sparta, Ph.D.; and C. Eugene Walker, Ph.D | year = 1999 | month = August | title = Guidelines for Psychological Evaluations in Child Protection Matters | volume = 54 | issue = 8 | pages = 586–593 | doi = 10.1037/0003-066X.54.8.586 | journal = American Psychologist | url = http://www.apa.org/practice/childprotection.html | accessdate = 2008-05-07 | laysummary = http://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=main.doiLanding&uid=1999-03403-007 | laysource = APA PsycNET | laydate = 2008-05-07 | quote = '''Abuse, sexual (child)''': generally defined as contacts between a child and an adult or other person significantly older or in a position of power or control over the child, '''where the child is being used for sexual stimulation of the adult or other person'''. | pmid = 10453704}}</ref> Karagdagan pa sa mga direktang paglalapit na sekswal, ang sekswal na pang-aabuso sa bata ay nangyayari rin kapag ang isang taong nasa wastong gulang ay walang pakundangang nagpapakita ng kaniyang ari sa isang bata, nagtatanong o namimilit sa isang bata para maengganyo sa sekswal na gawain, nagpapakita ng [[pornograpiya]] sa isang bata, o gumagamit ng isang bata upang makabuo ng pornograpiya ng bata.<ref name=medline2008/><ref>{{cite journal | last1 = Martin | first1 = J. | last2 = Anderson | first2 = J. | last3 = Romans | first3 = S. | year = 1993 | last4 = Mullen | first4 = P | last5 = O'Shea | first5 = M | title = Asking about child sexual abuse: methodological implications of a two-stage survey | url =https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_may-june-1993_17_3/page/383| journal = Child Abuse and Neglect | volume = 17 | issue = 3| pages = 383–392 | pmid = 8330225 | doi=10.1016/0145-2134(93)90061-9}}</ref><ref name=nspcc>[http://www.nspcc.org.uk/helpandadvice/whatchildabuse/sexualabuse/sexualabuse_wda36370.html Child sexual abuse definition] from the [[NSPCC]]</ref> Kabilang sa mga epekto ng pang-aabusong sekswal sa bata ay ang pagkakaroon ng damdamin ng pagkakasala at pagsisi sa sarili, [[pagbalik ng mga alaala]], [[bangungot]], hindi pagkakatulog, takot sa mga bagay na may kaugnayan sa pang-aabuso (kasama na ang mga bagay, amoy, lugar, mga pagbisita sa doktor, atbp), mga isyu ng [[pagtingin sa sarili]], hind paggana ng maayos ng mga sekswal na bahagi, talamak na pagsakit ng ilang bahagi, adiksiyon, pinsala sa sarili, pag-iisip ng pagpapakamatay, reklamong somatiko, depresyon,<ref name="Roosa">{{cite journal | last1 = Roosa | first1 = M.W. | last2 = Reinholtz | first2 = C. | last3 = Angelini | first3 = P.J. | author-separator = , | year = 1999 | title = The relation of child sexual abuse and depression in young women: comparisons across four ethnic groups | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m0902/is_1_27/ai_54422556/print | journal = Journal of Abnormal Child Psychology | volume = 27 | issue = 1 | pages = 65–76 | pmid = 10197407 | access-date = 2011-04-23 | archive-date = 2016-01-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160113081307/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0902/is_1_27/ai_54422556/print | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113081307/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0902/is_1_27/ai_54422556/print |date=2016-01-13 }}</ref> post-traumatikong kaguluhan dahil sa istres,<ref name="widom">Widom C.S. (1999). [http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/156/8/1223 "Post-traumatic stress disorder in abused and neglected children grown up,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008182032/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/156/8/1223 |date=2011-10-08 }} American Journal of Psychiatry; 156(8):1223-1229.</ref> pagkabalisa,<ref name="levitan">Levitan, R. D., N. A. Rector, Sheldon, T., & Goering, P. (2003). "[http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/102529637/ABSTRACT?CRETRY=1&SRETRY=0 Childhood adversities associated with major depression and/or anxiety disorders in a community sample of Ontario: Issues of co-morbidity and specificity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305223622/http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/102529637/ABSTRACT?CRETRY=1&SRETRY=0 |date=2020-03-05 }}," Depression & Anxiety; 17, 34-42.</ref> at iba pang mga sakit sa pag-iisip (kabilang ang mga kaguluhan ukol sa personalidad) <ref>{{Cite web |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/abstract/146/4/490 |title=AJP.psychiatryonline.org |access-date=2011-04-23 |archive-date=2010-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330030454/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/abstract/146/4/490 |url-status=dead }}</ref> likas na hilig sa pambibiktimang muli sa pagtanda,<ref name="Messman-Moore">{{cite journal | doi = 10.1177/088626000015005003 | last1 = Messman-Moore | first1 = Terri L. | last2 = Long | first2 = Patricia J. | year = 2000 | title = Child Sexual Abuse and Revictimization in the Form of Adult Sexual Abuse, Adult Physical Abuse, and Adult Psychological Maltreatment | url = http://jiv.sagepub.com/cgi/content/abstract/15/5/489 | journal = 15 Journal of Interpersonal Violence | volume = 489 | issue = | page = 2000 | access-date = 2011-04-23 | archive-date = 2010-01-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100111180516/http://jiv.sagepub.com/cgi/content/abstract/15/5/489 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111180516/http://jiv.sagepub.com/cgi/content/abstract/15/5/489 |date=2010-01-11 }}</ref> at pisikal na pinsala sa bata, bukod sa iba pang mga problema.<ref name="dinw">{{cite journal | doi = 10.1017/S0033291799001373 | last1 = Dinwiddie | first1 = S | last2 = Heath | first2 = AC | last3 = Dunne | first3 = MP | author-separator = , | last4 = Bucholz | first4 = KK | year = 2000 | last5 = Madden | first5 = PA | last6 = Slutske | first6 = WS | last7 = Bierut | first7 = LJ | last8 = Statham | first8 = DB | last9 = Martin | first9 = NG | title = Early sexual abuse and lifetime psychopathology: a co-twin-control study | url = http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=26191 | journal = Psychological Medicine | volume = 30 | issue = 1 | pages = 41–52 | pmid = 10722174 | access-date = 2011-04-23 | archive-date = 2010-09-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100924144239/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=26191 | url-status = dead }}</ref> Ang mga batang biktima ng pang-aabusong sekswal ay higit sa anim na beses na mas malamang na nagtangkang magpakamatay<ref name="Drlowensteincom">{{Cite web |title=Drlowenstein.com |url=http://www.drlowenstein.com/_data/user_docs/child-abuse-and-adult-depression.pdf |access-date=2008-11-22 |archive-date=2008-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122011026/http://www.drlowenstein.com/_data/user_docs/child-abuse-and-adult-depression.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122011026/http://www.drlowenstein.com/_data/user_docs/child-abuse-and-adult-depression.pdf |date=2008-11-22 }}</ref> at walong beses na mas malamang na paulit-ulit na nagtatangkang magpakamatay.<ref name="Drlowensteincom" /> Ang mga nang-aabuso ay malamang din magtangkang magpakamatay. Karamihan sa mga pinsalang naidudulot sa mga biktima ay nagiging maliwanag ilang taon matapos mangyari ng mga pag-aabuso. Ang abusong sekswal ng isang miyembro ng pamilya ay isang anyo ng [[insesto]], at nagreresulta sa mas seryoso at pang-matagalang [[sikolohikal na trauma]], lalo na sa kaso ng mga [[panggagahasa ng magulang]].<ref name=Courtois>{{cite book|title=Healing the Incest Wound: Adult Survivors in Therapy|url=https://archive.org/details/healingincestwou00cour|last= Courtois|first=Christine A.|publisher=W. W. Norton & Company|pages=[https://archive.org/details/healingincestwou00cour/page/208 208]|year=1988|isbn= 0393313565}}</ref> Humigit-kumulang 15% hanggang sa 25% ng mga kababaihan at 5% sa 15% ng mga lalaki ay sekswal na inabuso noong sila ay bata pa.<ref name=Whealin>{{cite web |url=http://www.ptsd.va.gov/public/pages/child-sexual-abuse.asp |title=Child Sexual Abuse |author=Julia Whealin, Ph.D. |publisher=National Center for Post Traumatic Stress Disorder, US Department of Veterans Affairs |date=2007-05-22}}</ref><ref name="Finkelhor1994">{{cite journal |author=David Finkelhor |title=Current Information on the Scope and Nature of Child Sexual Abuse |journal=The Future of Children |date=summer/fall 1994 |volume=(1994) 4(2): 31-53 |url=http://www.unh.edu/ccrc/pdf/VS75.pdf |format=PDF |access-date=2011-04-23 |archive-date=2008-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013192224/http://www.unh.edu/ccrc/pdf/VS75.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.unh.edu/ccrc/ |title=Crimes against Children Research Center |access-date=2011-04-23 |archive-date=2017-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812225217/http://www.unh.edu/ccrc/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.unh.edu/frl/ |title=Family Research Laboratory |access-date=2011-04-23 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126193730/http://www.unh.edu/frl/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |title=The prevalence of child sexual abuse: Integrative review adjustment for potential response and measurement biases |journal=Child Abuse & Neglect |volume=21 |issue=4, Abril 1997 |pages=391–398 |doi=10.1016/S0145-2134(96)00180-9 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6V7N-3SWVJJ8-6&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=3bf4125ab05f663f306a1ca792f43398 |publisher=Elsevier Science Ltd. |author=Kevin M. Gorey and Donald R. Leslie |year=1997 |pmid=9134267 |access-date=2011-04-23 |archive-date=2010-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100813162326/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6V7N-3SWVJJ8-6&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=3bf4125ab05f663f306a1ca792f43398 |url-status=dead }}</ref> Karamihan sa mga nang-aabusong sekswal ay kilala ng kanilang mga biktima; humigit-kumulang 30% ay mga kamag-anak ng bata, pinakamadalas ay tatay, tiyo o pinsan; halos 60% ay iba pang kakilala tulad ng mga kaibigan ng pamilya, tagapangalaga ng bata, o kapitbahay; ang mga estranghero bilang maysala ay humigit-kumulang 10% lamang ng mga kaso ng pang-aabusong sekswal sa mga bata. Karamihan sa mga sekswal na pang-aabuso sa mga bata ay ginagawa ng mga lalaki; ang mga kababaihan ay gumawa ng humigit-kumulang 14% ng mga iniulat na pagkakasala laban sa mga lalaki at 6% ng mga iniulat na pagkakasala laban sa mga babae.<ref name=Whealin/> Karamihan sa mga may-salang nang-aabuso ng mga batang hindi pa nagdadalaga o nagbibinata ay mga [[pedopilyo]];<ref name=mayoclinic>{{cite journal |url=http://www.mayoclinicproceedings.com/content/82/4/457.full|format=PDF|title=A Profile of Pedophilia: Definition, Characteristics of Offenders, Recidivism, Treatment Outcomes, and Forensic Issues |last=Hall, MD|first=Ryan C. |author2=Richard C. W. Hall, MD, PA. |journal=Mayo Clin Proc |volume=82:457-471 2007 |publisher=Mayo Foundation for medical education and research |pmid=17418075 |doi=10.4065/82.4.457 |year=2007 |issue=4 |pages=457–71}}</ref><ref name="ames">{{cite journal | doi = 10.1007/BF01541928 | last1 = Ames | first1 = A. | last2 = Houston | first2 = D. A. | year = 1990 | title = Legal, social, and biological definitions of pedophilia | url = http://www.springerlink.com/content/g8g66p6370731x85/ | journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 19 | issue = 4 | pages = 333–342 | pmid = 2205170 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> gayunpaman, isang maliit na porsyento ay hindi umaayon sa mga paunanang batayan para sa pedopilya.<ref name="barbaree-seto">{{cite book|last= Laws|first=Dr. Richard |author2= [[William T. O'Donohue]] |year=1997 |title=''Sexual Deviance: Theory, Assessment, and Treatment'' |url= https://archive.org/details/sexualdevianceth0000unse|pages= [https://archive.org/details/sexualdevianceth0000unse/page/175 175]–193 |publisher=Guilford Press |isbn=1572302410|contribution=H. E.Barbaree, M. C.Seto }}</ref> == Sekswal na pang-aabuso ng mga taong may mga kapansanan sa pag-unlad == {{Main|Pang-aabusong seksuwal sa mga taong may mga kapansanan sa pag-unlad}} Ang mga taong may mga kapansanan sa pag-unlad ay madalas na mga biktima ng sekswal na pang-aabuso. Ayon sa pananaliksik, ang mga taong may kapansanan ay nasa mas higit na panganib sa [[pambibiktima]] ng mga sekswal na pananakit o sekswal na pang-aabuso dahil sa kakulangan nila ng pang-unawa (Sobsey & Varnhagen, 1989). Ang bilis ng pagdami ng sekswal na pang-aabusong nangyayari sa mga taong may kapansanan ay malagim, ngunit karamihan sa mga kasong ito ay hindi naman napapansin. == Sekswal na pang-aabuso at minorya == Ang sekswal na pang-aabuso ay isang malaking isyu sa ilang mga minoryang komunidad. Noong 2007, ilang bilang ng mga biktimang Hispaniko ay nakasama sa kasunduan ng isang malakihang kaso ng sekswal na pang-aabuso na kinasasangkutan ng mga arkidiyosesis sa [[Los Angeles]], Estados Unidos ng Simbahang Katoliko.<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12098261 NPR.org]</ref> Upang tugunan ang isyu ng sekswal na pang-aabuso sa mga komunidad na Aprikano-Amerikano, ang prestihiyosong Leeway Foundation<ref>{{Cite web |url=http://www.leeway.org/grantee-info.html?action=granteeDetail&GranteeID=183 |title=Leeway.org |access-date=2011-04-23 |archive-date=2014-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218121020/http://www.leeway.org/grantee-info.html?action=granteeDetail&GranteeID=183 |url-status=dead }}</ref> ay nag-isponsor at nagbigay upang mabuo ang www.blacksurvivors.org,<ref>[http://www.blacksurvivors.org Blacksurvivors.org]</ref> isang pambansang suportang grupong onlayn at sentro ng mga mapagkukunan para sa mga Aprikano-Amerikanong nakaalpas sa sekswal na pang-aabuso. Ang non-profit na grupong ito ay itinatag noong 2008 ni [[Sylvia Coleman]], isang Aprikano-Amerikanong nakaligtas sa pang-aabusong sekswal at isang pambansang eksperto upang mapigilan ang mga sekswal na pang-aabuso. == Tingnan din == * [[Batas]] ==Mga sanggunian== {{Reflist|2}} == Karagdagang Pagbabasa == * Sorenson, Susan B. (1997). ''Violence and Sexual Abuse at Home: Current Issues in Spousal Battering and Child Maltreatment'', New York: Haworth Press. ISBN 1-56024-681-2. *Leigh Ann Reynolds. [http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED416651&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED416651 "People with Mental Retardation & Sexual Abuse. The Arc Q & A"], Arc National Headquarters, 1997 *{{cite journal | doi = 10.1007/BF01102020 | last1 = Baladerian | first1 = N. | year = 1991 | title = Sexual abuse of people with developmental disabilities | url =https://archive.org/details/sim_sexuality-and-disability_winter-1991_9_4/page/323| journal = Sexuality and Disability | volume = 9 | issue = 4| pages = 323–335 }} *Sobsey, D.(1994). ''Violence and Abuse in the Lives of People With Disabilities: The End of Silent Acceptance?'' Baltimore: Paul H. Brookes Publishing Co. ISBN 978-1-55766-148-7 *Sobsey D. and Varnhagen, C.(1989). "Sexual abuse and exploitation of people with disabilities: Toward Prevention and Treatment". In M. Csapo and L. Gougen (Eds) ''Special Education Across Canada'' (pp.&nbsp;199–218). Vancouver Centre for Human Developmental Research *Valenti-Hien, D. and Schwartz, L.(1995). "The sexual abuse interview for those with developmental disabilities". James Stanfield Company, Santa Barbara: California. *White-Davis, Donna Lovers in the Time of Plague copyright 2009 == Mga kawing panlabas == *{{dmoz|Society/Support_Groups/Sexual_Abuse|''Sexual abuse''}} *[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childsexualabuse.html ''Child Sexual Abuse''] sa [[National Institutes of Health|Pambansang mga Panimulaan ng Kalusugan]] {{Sex}} {{DEFAULTSORT:Pang-aabusong Seksuwal}} [[Kategorya:Pang-aabusong seksuwal]] 6uwvzub81rjcsxh8ffapfpiqa671iim 0 161408 2212834 2182174 2026-06-22T19:05:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212834 wikitext text/x-wiki {{better translation}} {{copyedit}} Ang '''kasariang pantao''' ay tumutukoy sa proseso kung saan ang isang indibidwal ay nagiging alinman sa isang [[lalaki]] o [[babae]] sa panahon ng paglaki. ==Ang paradigmong Jost== Sa karaniwang paraan, ang kasarian ng isang indibidwal ay malalaman at ipinahayag sa pamamagitan ng mga sumusunod: *Kasariang kromosomal (henetiko): Pagkakaroon o kawalan ng Y na kromosoma *Kasariang gonadal (pagtatakda ng pangunahing kasarian): kinokontrol ng presensiya (pagkakaroon) o kawalan ng ''testis determining factor'' (TDF) o "bagay na nagtatakda ng (pagkakaroon ng) [[itlog ng bayag]] at [[bayag]]." *Kasariang penotipiko (pagtatakda ng pangalawang kasarian): tinukoy sa pamamagitan ng hormonal mga produktong nagawa sa pamamagitan ng mga gonad. ==Pagtakda ng kasarian== ===Pagtakda ng kasarian sa antas ng kromosoma=== Para sa nakararami, ang pagtakda ng kasarian ay kasing simple sa pagtingin sa pagkakaroon o kawalan ng Y kromosoma. Ang mga indibidwal na may isang Y kromosoma (XXY kasama, XXXY, atbp) ay isang lalaki, at sa mga wala ay natatakdang babae. Ang ibang indibidwal, gayunpaman, ay sumailalim sa siyang tinutukoy na primary sex reversal, kung saan ang X at Y na mga kromosoma ay may cross-over at nagpapalit ng genetic material. Ito medyo bihirang pangyayari (humigit-kumulang sa 1 sa 20,000 mga panganganak) at maaaring humantong sa mga lalaki na may dalawang mga kromosoma X at mga babae na may isang kromosoma Y. ===Hene na nagtatakda ng bayag=== Noong huling bahagi ng 1980s at unang bahagi 1990s, noong tinatala ang genome tao, ang mga mananaliksik ay sinimulang maghanap ng natatanging gene sa Y na krosomoa, na noon, ay nakikilala bilang testis determining factor (TDF). Sa pamamagitan ng pag-aaral ng mga indibidwal na sumailalim ng primary sex reversal (XX na lalaki at XY na babae), nalaman ng mananaliksik na ang TDF ay matatgpuan sa Y na kromosoma sa isang dako na mapahihintulutan ang pagpapalit sa X na kromosoma tuwing cross over. Noong 1985, si Dr. David C. Page ay naglathala ng artikulo sa Nature na malakas na nilalahad na ang TDF ay ang ZFY gene sa Y na kromosoma.<ref>{{cite journal | author = Page DC, de la Chapelle A, [[Jean Weissenbach]] | title = Chromosome Y-specific DNA in related human XX males. | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-05-16_315_6016/page/224 | journal = Nature | volume = 315 | issue = 6016 | pages = 224–6 | year = 1985 | month = Mayo 16-22 | pmid = 2987697 | doi = 10.1038/315224a0}}</ref> Gayon pa man, natuklasan ni Dr. MS Palmer ang isang ZFY analogue sa X na kromosoma, na nagbibigay ebidensiya na ZFY ay hindi ang TDF.<ref>{{cite journal | author = Palmer MS | title = Sex determining genes. | url = https://archive.org/details/sim_science-progress_1989_73_290/page/245 | journal = Science Progress | volume = 73 | pages = 245–61 | year = 1989 | pmid = 2678463 | issue = 290 Pt 2}}</ref> Kinalaunan, napatunayan ni Dr. Peter Koopman na ang SRY gene ay ang TDF mula sa pag-aaral ng XX males..<ref>{{cite journal | author = Koopman, P | title = The molecular biology of SRY and its role in sex determination in mammals. | url = https://archive.org/details/sim_reproduction-fertility-and-development_1995_7_4/page/713 | journal = Reproduction, Fertility, and Development | volume = 7 | issue = 4 | pages = 713–22 | year = 1995 | pmid = 8711208 | doi = 10.1071/RD9950713}}</ref> Ang mga sumusunod na katibayan ay lubusang nagbibigay tulong sa pahayag na ito: *Ang SRY ay partikular sa Y na kromosoma, at walang analogue na matatagpuan sa X na kromosoma. *Ang SRY ay nawawala o mutated sa XY na mga babae. *Ito ay sumasailalim ng ekspresyon sa may bayag tuwing nahihinuha ang bayag *Ang genetic sequence nito ay nagmumungkahi na ang protein nito ay DNA-binding motif dahil mayroon itong mataas homology sa isang 80 amino acid na DNA binding region (HMG box). ===SRY isang repressor?=== Kamakailan lamang, iminungkahi ng iba na SRY gene ay gumaganap bilang isang repressor or inhibitor ng isang gene, na tinaguriang “Z”, na siyang napapasama tuwing paglaki ng babae. Noon, isinasaad na ang SRY sequence ay siyang nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng DNA binding motif. At ang ideya na SRY ay isang repressor ay siyang tinataguyod ng kaaalaman na ang maliit na porsyento ng mga sex reversal na kaso ay hindi napapaliwanag ng kawalan ng SRY at maaring maituro sa isang mutation sa isang “Z” gene na pumipigil sa pagbigkis ng SRY at ang kanyang kasunod na patutol na aksiyon.<ref>{{cite journal | author = DiNapoli L, Capel B. | title = SRY and the standoff in sex determination. | journal = Molecular Endocrinology | volume = 22 | issue = 1 | pages = 1–9 | year = 2008 | pmid = 17666585 | doi = 10.1210/me.2007-0250 | pmc = 2725752 }}</ref> ===Ibang gene para sa pagtakda ng kasarian=== *DAX1: Isinasaad ang mga epekto nito sa maagang bahagi ng paglaki. Mayroong ilang mga debate sa kung ano ang papel nito ay sa pagpapaunlad ng bayag. Ito ay isang kandidato para sa gene "Z".<ref>{{cite journal | author = Koopman P | title = Sry and Sox9: mammalian testis-determining genes | url = https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_1999-06_55_6-7/page/839 | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 55 | issue = 6-7 | pages = 839–56 | year = 1999 | month = June | pmid = 10412367 | doi = 10.1007/PL00013200}}</ref> *SOX9: mutations sa gene na ito ay ang dahilan ng malalang kaso ng dwarfism, at isang karamdaman sa buto na tinatawag na [[campomelic dysplasia]], na nangyayari sa maraming sex-reversed na lalaki.<ref>{{cite journal | author = Pop R, Zaragoza MV, Gaudette M, Dohrmann U, Scherer G | title = A homozygous nonsense mutation in SOX9 in the dominant disorder: a case of mitotic gene conversion. | url = https://archive.org/details/human-genetics_2005-06_117_1/page/43 | journal = Human Genetics | volume = 117 | issue = 1 | pages = 43–53 | year = 2005 | month = June | pmid = 15806394 | doi = 10.1007/s00439-005-1295-y}}</ref> ==Pagkikita ng Kaibahan sa kasarian== {{See also|Pagkakaibang pangkasarian sa tao}} Ang pagkikita ng kaibahan sa kasarian ay tumutukoy sa pagpapahayag ng phenotypic na katangian na natatangi sa [[kasarian]] ng indibidwal. Ang paglaki ni bayag ay resulta ng pagkakaroon o kawalan ng SRY gene sa Y na kromosoma, habang ang pagkita ng kaibahan sa kasarian ay nalalaman sa hormonal na produkto na ginagawa ng bayag. ===Testosterone=== Noong 1930s, natukoy ni [[Alfred Jost]] na ang pagkakaroon ng testosterone ay kinakailangan para sa maliit na Wolffian duct sa babaeng kuneho.<ref>A. Jost, D. Price, R. G. Edwards (1970). "Hormonal Factors in the Sex Differentiation of the Mammalian Foetus [and Discussion]". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences 259(828): 119-131. [http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4622(19700806)259%3A828%3C119%3AHFITSD%3E2.0.CO%3B2-5#abstract link to article abstract]</ref> ===Müllerian inhibiting substance=== Siniyasat din ni Jost na habang ang testosterone ay kinakailangan para sa maliit na tubo Wolffian unlad, ang regression ng [[Müllerian duct]] ay dahil sa ibang sangkap. Ito ay kamakailang nalaman na isang Müllerian inhibiting substance (MIS), isang 140 kD dimeric glycoprotein na ay ginawa ng [[sertoli cells]]. Ang MIS pumipigil sa palaki ng Müllerian ducts, at siyang nagtataguyod ng kanilang regression. ===5-alpha dihydrotestosterone (DHT)=== Sa tulong ng 5-alpha reductase, ang testosterone ay napapalitan sa mas mabisang anyo nito, ang [[Dihydrotestosterone|DHT]]. Ang DHT kinakailangan upang mapakita ang [[androgenic]] effects na siyang mas malayo sa pinagagawan ng [[testosterone]], kung saan ang dami ng testosterone ay masyadong kakaunti para bumisa. Ang kakulangan sa 5-alpha reductase ay nagreresulta sa isang karamdaman sa androgen na makikita bilang by female phenotype o malubhang undervirilized na lalaking phenotype na sinasabayan ng pagtaguyod ng [[epididymis]], [[vas deferens]], [[seminal vesicle]], at [[ejaculatory duct]], ngunit minsan mayroong [[Androgen insensitivity syndrome#Neonatal manifestations|pseudovagina]]. ==Mga Patholohiya== Ang mga sumusunod na karamdaman ay dahil sa kamalian sa pagtatakda ng kasarian at paraan ng pagkikikta ng kaibahan:<ref>{{cite journal | author = MacLaughlin and Donahoe N | title = Mechanisms of Disease: Sex Determination and Differentiation | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-01-22_350_4/page/366 | journal = New England Journal of Medicine | volume = 350 | pages = 367–378 | year = 2004 | pmid = 14736929 | doi = 10.1056/NEJMra022784 | issue = 4}}</ref> *Congenital Adrenal Hyperplasia - Kawalan ng abilidad ng adrenal na gumawa ng karampatang cortisol, na nagdadala sa malakas na paggawa ng testosterone na siyang kadahilanan ng malalang pakalalaki sa 46 XX na babae. *Persistent Müllerian Duct Syndrome - Isang bihirang uri ng pseudohermaphroditism na nangyayari sa 46 lalaki XY, sanhi ng alinman sa isang pagbago sa Müllerian inhibiting substansiya (MIS) gene, sa 19p13, o sa isang type II receptor, 12q13A. Ito ay nagreresulta sa pagpapanatili ng Müllerian ducts (pananatili ng panimulang matris at fallopian tubes in normal na virilized na lalaki), unilateral or bilateral undescended testes o minsan pagkabaog. *Male Pseudohermaphroditism - Lagpak na paggawa ng androgen or kakulangan sa pagtugon sa androgen, na dahilan ng incomplete masculinization sa XY na lalaki. Nag-iiba mula sa lagpak ng masculinization na may undescended testes hanggang sa complete sex reversal at babaeng phenotype ([[Androgen insensitivity syndrome]]) *[[Swyer syndrome]]. Isang uri ng complete gonadal dysgenesis, na dahil sa mutations sa pangunahing hakbang ng pagtakda ng kasarian; the [[SRY]] genes. ==Tingnan din== *[[Kaibahang pangkasarian]] ==Mga sanguniaan== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga sistema ng pagtatakda ng kasarian]] [[Kategorya:Pag-unlad]] [[Kategorya:Epihenetiko]] [[Kategorya:Reproduksiyon]] [[Kategorya:Pisyolohiya]] 4q2v4ti5qqwsm589jcfxkau9nr2gklp 0 161428 2212837 2211222 2026-06-22T19:06:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212837 wikitext text/x-wiki {{kinukumpuni}} {{For|kinasarian|Talaan ng mga gender identity}} Ang '''gender identity''' ({{literal translation|pagkakakilanlan sa kasarian}}) ay ang pansariling pakiramdam ng isang tao ukol sa kanyang kasarian—maaaring lalaki, babae, pareho, wala, o iba pa—na madalas ginagamit upang itangi sa aktuwal na kasarian o seks batay sa [[biyolohiya]]. Ang terminong ito ay likha ng propesor ng saykiyatriya na si [[Robert J. Stoller]] noong 1964 at pinalaganap ng sikolohistang si [[John Money]].<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|title=Dr. John Money, pioneer in sexual identity, dies|website=[[NBC News]]|date=9 Hulyo 2006 |access-date=16 Enero 2022|archive-date=16 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116101434/https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stoller RJ | title = The Hermaphroditic Identity of Hermaphrodites | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_1964-11_139_5/page/452 | journal = The Journal of Nervous and Mental Disease | volume = 139 | issue = 5 | pages = 453–457 | date = Nobyembre 1964 | pmid = 14227492 | doi = 10.1097/00005053-196411000-00005 | s2cid = 22585295 }}</ref> Sa empirikal na biyolohiya, ang tunay na kasarian ng tao bilang [[anisogamo]]/[[Gonokorismo|gonokorikong]] espesye ([[Tao|''Homo sapiens'']]) ay [[Binaryong kasarian|binaryo]] (lalaki o babae) at nanatili ito sa buong buhay, batay sa magkakatugmang katangiang [[Hene (biyolohiya)|henetiko]], [[Gonad|gonadal]] (testes o obaryo), at [[Sistemang reproduktibo|anatomikal]].<ref name="MorrowMessinger">{{cite book | vauthors = Morrow DF | chapter = Sexual Orientation and Gender Identity Expression. | veditors = Morrow DF, Messinger L | title = Sexual orientation and gender expression in social work practice: working with gay, lesbian, bisexual, and transgender people | date = 2006 | publisher = Columbia University Press | location = New York | isbn = 978-0-231-50186-6 | pages = 3–17 (8) | quote = Ang pagpapakilanlan sa kasarian ay tumutukoy sa pansariling pakiramdam ng isang tao kung siya ay panlalaki o pambabae, o kumbinasyon ng dalawa. | chapter-url = https://books.google.com/books?id=irs3BAAAQBAJ&dq=978-0-231-50186-6&pg=PA8 | access-date = 19 Disyembre 2021 | archive-date = 19 Disyembre 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211219122137/https://books.google.com/books?id=irs3BAAAQBAJ&dq=978-0-231-50186-6&pg=PA8 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Aztekin |first=Can |last2=Storer |first2=Mekayla A. |date=2022-02-22 |title=To regenerate or not to regenerate: Vertebrate model organisms of regeneration‐competency and ‐incompetency |url=https://doi.org/10.1111/wrr.13000 |journal=Wound Repair and Regeneration |volume=30 |issue=6 |pages=623–635 |doi=10.1111/wrr.13000 |issn=1067-1927}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Goymann |first=Wolfgang |last2=Brumm |first2=Henrik |last3=Kappeler |first3=Peter M. |date=2022-12-21 |title=Biological sex is binary, even though there is a rainbow of sex roles |url=https://doi.org/10.1002/bies.202200173 |journal=BioEssays |volume=45 |issue=2 |doi=10.1002/bies.202200173 |issn=0265-9247}}</ref><ref>{{Citation |last=Holub |first=Andrew M. |title=Gonochorism |date=2021 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-47829-6_305-1 |work=Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior |pages=1–3 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-47829-6 |access-date=2025-08-29 |last2=Shackelford |first2=Todd K.}}</ref> Sa karamihan ng populasyon (>99.98%), ang mga katangiang ito ay magkakatugma at tumutugma rin sa sariling kinikilalang kasarian. Ang natitirang <0.02% ay may ''Disorders/Differences of Sex Development (DSD)'' ''o [[Interseks]]'', na hindi nangangahulugang "''third sex''" o "ikatlong kasarian" kundi bihirang kondisyong medikal. Ito ay natural na baryasyon sa pagitan ng binaryong kasarian. <ref name="EBO gender identity2">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/228219/gender-identity "gender identity."] Encyclopædia Britannica Online. 11 Marso 2011.</ref><ref>{{Cite journal |last=Witchel |first=Selma Feldman |date=2018-04 |title=Disorders of sex development |url=https://doi.org/10.1016/j.bpobgyn.2017.11.005 |journal=Best Practice &amp; Research Clinical Obstetrics &amp; Gynaecology |volume=48 |pages=90–102 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2017.11.005 |issn=1521-6934}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gamble |first=Tony |last2=Zarkower |first2=David |date=2012-04 |title=Sex determination |url=https://doi.org/10.1016/j.cub.2012.02.054 |journal=Current Biology |volume=22 |issue=8 |pages=R257–R262 |doi=10.1016/j.cub.2012.02.054 |issn=0960-9822}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Sax |first=Leonard |date=2002-08-01 |title=How common is lntersex? A response to Anne Fausto‐Sterling |url=https://doi.org/10.1080/00224490209552139 |journal=The Journal of Sex Research |volume=39 |issue=3 |pages=174–178 |doi=10.1080/00224490209552139 |issn=0022-4499}}</ref> Gayunpaman, ang ''gender identity'' ay hindi biyolohikal na katangian na deterministik kundi panlipunan at sikolohikal na konstruksyon. Kadalasang sumasalamin ang ekspresyong pangkasarian (''gender expression'') sa pagpapakilanlan ng kasarian ng tao, ngunit hindi ito palaging ganito. Halimbawa; ang isang lalaking indibidwal (46,XY, may testes), na kinikilala ang sarili bilang babae ay maaring ang ekspresyong pangkasarian ay higit na nauugnay sa panlalaki. <ref name="Summers">{{cite book| vauthors = Summers RW |url=https://books.google.com/books?id=5nF1DQAAQBAJ&pg=PA232|title=Social Psychology: How Other People Influence Our Thoughts and Actions [2 volumes]|date=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695923|page=232}}</ref><ref name="APA2015">{{cite journal | author = American Psychological Association | title = Guidelines for psychological practice with transgender and gender nonconforming people | url = https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2015-12_70_9/page/832 | journal = The American Psychologist | volume = 70 | issue = 9 | pages = 832–864 | date = Disyembre 2015 | pmid = 26653312 | doi = 10.1037/a0039906 | s2cid = 1751773 }}</ref> Ang ilang indibidwal na ang kinikilalang kasarian ay hindi tumutugma sa kanilang biyolohikal na kasarian ay kinabibilangan ng ''transgender'', ''non-binary'', ''genderqueer, bigender'' o ''agender''.<ref>{{Cite book |last=MacKenzie |first=Gordene Olga |title=Transgender nation |url=https://archive.org/details/transgendernatio0000mack |date=1994 |publisher=Bowling Green State University Popular Press |isbn=978-0-87972-596-9 |location=Bowling Green, OH}}</ref> Sa karamihan ng lipunan, may pangunahing pagkakahati sa mga katangiang pangkasarian na inuugnay sa mga lalaki at babae–binaryong kasarian na sinusunod ng karamihan at may kasamang mga inaasahan sa [[pagkalalaki]] at [[pagkababae]] sa lahat ng aspeto ng [[kasarian at sekswalidad]]: biyolohikal na [[kasarian]], pagpapakilanlan sa kasarian, pagpapahayag ng kasarian, at sekswal na oryentasyon.<ref name="Carlson">{{cite book |vauthors=Martin GN, Carlson NR, Buskist W |chapter=Psychology and Neuroscience |title=Psychology: The Science of Behaviour |date=2009 |publisher=Pearson |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-205-64524-4 |edition=4th |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zyMbUZYnWh8C&dq=Psychology%3A+the+science+of+behaviour+2009&pg=PA140 |pages=140–141 |access-date=19 Disyembre 2021 |archive-date=19 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122137/https://books.google.com/books?id=zyMbUZYnWh8C&dq=Psychology:+the+science+of+behaviour+2009&pg=PA140 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Eller JD |title=Culture and diversity in the United States: so many ways to be American |date=2015 |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1-317-57578-8 | page = 137 | quote = Karamihan sa mga lipunang Kanluranin, kabilang ang Estados Unidos, ay tradisyunal na gumagamit ng konsepto ng binaryong kasarian }}</ref><ref name="AmPsycholAssn-whatis">{{cite web|title=Sexual Orientation & Homosexuality|publisher=[[American Psychological Association]]|date=2020|access-date=6 Pebrero 2020|url=https://www.apa.org/topics/lgbt/orientation|archive-date=16 Pebrero 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216213126/https://www.apa.org/topics/lgbt/orientation|url-status=live}}</ref> Ayon sa aklat noong 2012 na ''Introduction to Behavioral Science in Medicine'', maliban sa ilang pagbubukod, "Ang pagpapakilanlan sa kasarian ay nabubuo nang mabilis sa mga unang taon ng pagkabata, at sa karamihan ng pagkakataon ay tila nagiging bahagyang hindi na mababago pagsapit ng edad na 3 o 4". Ayon sa [[Endocrine Society]], "May malakihang ebidensiyang pang-agham na nagpapakita ng matatag na biyolohikal na elemento sa likod ng pagpapakilanlan sa kasarian. Maaaring gumawa ng mga pagpili ang indibidwal dahil sa ibang salik sa kanilang buhay, ngunit tila walang panlabas na puwersa na tunay na nagdudulot ng pagbabago sa pagpapakilanlan sa kasarian."<ref name=":0">{{Cite web |title=Gender identity |url=https://www.britannica.com/topic/gender-identity |access-date=2022-10-13 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=tl |archive-date=12 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012085044/https://www.britannica.com/topic/gender-identity |url-status=live }}</ref> Ipinapahayag ng mga [[panlipunang konstruktibista]] na ang pagpapakilanlan sa kasarian, o [[Pagpapahayag ng kasarian|kung paano ito ipinapahayag]], ay isang [[Panlipunang pagbuo ng kasarian|konseptong panlipunan]] na tinutukoy ng impluwensyang kultural at panlipunan. Hindi kinakailangang salungat ang ganitong uri ng konstruktibismo sa pagkakaroon ng likas na pagpapakilanlan sa kasarian, dahil maaaring ang paraan lamang ng pagpapahayag ng kasarian ang nag-iiba depende sa kultura.<ref name=":0">{{Cite web |title=Gender identity |url=https://www.britannica.com/topic/gender-identity |access-date=2022-10-13 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=tl |archive-date=12 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012085044/https://www.britannica.com/topic/gender-identity |url-status=live }}</ref><ref name="Summers">{{cite book| vauthors = Summers RW |url=https://books.google.com/books?id=5nF1DQAAQBAJ&pg=PA232|title=Social Psychology: How Other People Influence Our Thoughts and Actions [2 volumes]|date=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695923|page=232}}</ref><ref name="APA2015">{{cite journal | author = American Psychological Association | title = Guidelines for psychological practice with transgender and gender nonconforming people | url = https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2015-12_70_9/page/832 | journal = The American Psychologist | volume = 70 | issue = 9 | pages = 832–864 | date = Disyembre 2015 | pmid = 26653312 | doi = 10.1037/a0039906 | s2cid = 1751773 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bhargava A, Arnold AP, Bangasser DA, Denton KM, Gupta A, Hilliard Krause LM, Mayer EA, McCarthy M, Miller WL, Raznahan A, Verma R | display-authors = 6 | title = Considering Sex as a Biological Variable in Basic and Clinical Studies: An Endocrine Society Scientific Statement | journal = Endocrine Reviews | volume = 42 | issue = 3 | pages = 219–258 | date = Mayo 2021 | pmid = 33704446 | pmc = 8348944 | doi = 10.1210/endrev/bnaa034 }}</ref> == Pinagmulan ng salita == Ang salitang ''gender identity'' ay isang bagong likhang salita o [[neolohismo]] sa [[wikang Ingles]]. Unang ginamit ito noong dekada 1960, at mas lumaganap noong dekada 1970 at mga sumunod na taon. Ito ay likhang salita ng propesor ng saykayatrya na si [[Robert J. Stoller]] noong 1964, at lalo itong pinasikat ng sikolohistang si [[John Money]].<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|title=Dr. John Money, pioneer in sexual identity, dies|website=[[NBC News]]|date=9 Hulyo 2006 |access-date=16 Enero 2022|archive-date=16 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116101434/https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bevan TE |title=The psychobiology of transsexualism and transgenderism: a new view based on scientific evidence |date=2015 |location=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1440831270 |page=40}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stoller RJ | title = The Hermaphroditic Identity of Hermaphrodites | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_1964-11_139_5/page/452 | journal = The Journal of Nervous and Mental Disease | volume = 139 | issue = 5 | pages = 453–457 | date = Nobyembre 1964 | pmid = 14227492 | doi = 10.1097/00005053-196411000-00005 | s2cid = 22585295 }}</ref> Robert J. Stoller (1964) , ang unang gumamit ng termino. Sinasabing ang terminong "''gender identity''" ay unang inimbento ni Robert J. Stoller, isang sikayatrista mula sa UCLA, noong 1964. Siya ang nagpasimuno sa paggamit ng konsepto bilang bahagi ng usaping sikolohikal ukol sa pagkakakilanlan ng kasarian. <ref>{{Cite web |title=About: Gender identity |url=https://dbpedia.org/page/Gender_identity |access-date=2025-08-29 |website=dbpedia.org}}</ref> Si John Money ang nagpasikat ng konsepto. Habang hindi siya ang unang lumikha ng salita, si John Money, isang sikolohista at sexolohista sa Johns Hopkins, ang nagbigay-lakas at nagpatanyag sa konsepto sa pamamagitan ng kanyang trabaho noong mga 1960s. Si Money ang nagtatag ng Gender Identity Clinic noong 1965 at ginamit ang termino sa press release noong Nobyembre 21, 1966 para ipahayag ang pagbubukas ng klinika para sa mga transsexual. <ref>{{Cite journal |last=Money |first=J. |date=1994 |title=The concept of gender identity disorder in childhood and adolescence after 39 years |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7996589 |journal=Journal of Sex & Marital Therapy |volume=20 |issue=3 |pages=163–177 |doi=10.1080/00926239408403428 |issn=0092-623X |pmid=7996589}}</ref> Unang lumitaw ang salitang ''gender identity'' noong 1963 sa mga papel na ipinakita nina Robert Stoller at [[Ralph Greenson]] sa ''23rd International Psycho-Analytic Congress'' sa Stockholm. Sa kanilang pananaliksik, inilalarawan nila ang ''gender identity'' bilang ang kamalayan ng isang tao sa kanyang kasarian—kung siya man ay lalaki o babae.<ref>https://philpapers.org/archive/BYRTOO-7.pdf</ref> ==Kasaysayan at mga Kahulugan== ===Mga Kahulugan=== Ang mga terminong ''gender identity'' at ''core gender identity'' ay unang ginamit sa kanilang kasalukuyang kahulugan—ang personal na karanasan ng isang tao hinggil sa kaniyang sariling kasarian noong mga dekada 1960.<ref name="GID">"Ang terminong 'gender identity' ay ginamit sa isang pahayag sa pamamahayag, Nobyembre 21, 1966, upang ianunsyo ang bagong klinika para sa mga transsexual sa The Johns Hopkins Hospital. Ito ay naipalaganap sa midya sa buong mundo, at agad na naging bahagi ng pang-araw-araw na wika. ... Ang gender identity ay ang iyong sariling pakiramdam o paniniwala sa pagiging lalaki o babae." {{cite journal | vauthors = Money J | title = The concept of gender identity disorder in childhood and adolescence after 39 years | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_fall-1994_20_3/page/162 | journal = Journal of Sex & Marital Therapy | volume = 20 | issue = 3 | pages = 163–177 | year = 1994 | pmid = 7996589 | doi = 10.1080/00926239408403428 | author-link = John Money }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Unge RK |title=Handbook of the psychology of women and gender | url = https://archive.org/details/isbn_9780471333326 |date=2001 |publisher=Wiley |location=New York |isbn=978-0-471-65357-8 | page = [https://archive.org/details/isbn_9780471333326/page/102 102] | quote = ''Gender identity'' ay ipinakilala sa propesyonal na bokabularyo nina Hooker at Stoller halos sabay sa mga unang taon ng dekada 1960 (tingnan si Money, 1985). Halimbawa, ginamit ni Stoller (1964) ang bahagyang naiibang terminong ''core gender identity''... }}</ref> Hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa ring ginagamit ang mga ito sa ganitong kahulugan,<ref name="Carlson"/> bagaman ilang iskolar ang gumagamit din ng termino upang tumukoy sa mga kategorya ng [[sexual orientation]] at [[sexual identity]] na ''[[gay]]'', ''[[lesbian]]'' at ''[[Bisexuality|bisexual]]''.<ref>{{cite book | vauthors = Brym RJ, Lie J, Roberts LW, Rytina S |title=Sociology: Your Compass for a New World | url = https://archive.org/details/sociologyyourcom0000unse |date=2012 |publisher=Nelson Education |location=Toronto |isbn=978-0-17-650386-4 |edition=4th Canadian}}</ref> Naiiba ang ''gender expression'' sa ''gender identity'' sapagkat ang ''gender expression'' ay kung paano pinipiling ipakita ng isang tao ang kanilang kasarian sa pamamagitan ng "pangalan, panghalip, pananamit, ayos ng buhok, kilos, tinig o mga katangian ng katawan."<ref>{{cite web | url=https://myhealth.alberta.ca/Alberta/Pages/gender-ID-expression-LGBTQ.aspx | title=Gender, gender identity, and gender expression | access-date=4 December 2022 | archive-date=13 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210413152257/https://myhealth.alberta.ca/Alberta/Pages/gender-ID-expression-LGBTQ.aspx | url-status=live }}</ref> Kaya’t ito ay naiiba sa ''gender identity'' sapagkat ito ay panlabas na pagpapahayag ng kasarian ngunit maaaring hindi laging sumasalamin sa kasarian ng isang tao at maaaring magbago "ayon sa pinagmulan ng lahi/etnisidad, katayuang sosyo-ekonomiko, at lugar ng paninirahan."<ref>{{cite journal |last1=White Hughto |first1=Jaclyn M. |last2=Reisner |first2=Sari L. |last3=Pachankis |first3=John E. |title=Transgender Stigma and Health: A Critical Review of Stigma Determinants, Mechanisms, and Interventions |journal=Social Science & Medicine |date=December 2015 |volume=147 |pages=222–231 |doi=10.1016/j.socscimed.2015.11.010 |pmid=26599625 |pmc=4689648 }}</ref> ===Maagang Panitikan Medikal=== Sa huling bahagi ng ika-19 na siglo, sa mga akdang medikal, ang mga babaeng tumatangging sumunod sa nakatalagang tungkulin ng kasarian ay tinatawag na "inverts", at inilalarawan silang may interes sa kaalaman at pag-aaral, at may "pagkamuhi at kung minsan ay kawalan ng kakayahan sa pananahi".<ref name="Padawer">{{cite news |last1=Padawer |first1=Ruth |title=What's So Bad About a Boy Who Wants to Wear a Dress? |url=https://www.nytimes.com/2012/08/12/magazine/whats-so-bad-about-a-boy-who-wants-to-wear-a-dress.html |work=The New York Times |date=8 August 2012 |access-date=27 February 2017 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025213240/http://www.nytimes.com/2012/08/12/magazine/whats-so-bad-about-a-boy-who-wants-to-wear-a-dress.html |url-status=live }}</ref> Noong kalagitnaan ng dekada 1900, itinataguyod ng mga doktor ang ''corrective therapy'' para sa mga ganitong kababaihan at mga bata, na nangangahulugang ang mga asal na hindi naaayon sa pamantayan ng kasarian ay paparusahan at babaguhin.<ref name="Khan2016">{{cite web |last1=Khan |first1=Farah Naz |title=A History of Transgender Health Care |url=https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/a-history-of-transgender-health-care/ |work=[[Scientific American]] |date=16 November 2016 |access-date=16 December 2023 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208003936/https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/a-history-of-transgender-health-care/ |url-status=live }}</ref><ref name="Standards of Care">{{cite journal |title=Liberating sex, knowing desire: ''scientia sexualis'' and epistemic turning points in the history of sexuality |last=Chiang |first=Howard H. |journal=[[History of the Human Sciences]] |volume=25 |issue=5| pages=42–69 |doi=10.1177/0952695110378947 |date=18 November 2010|pmid=21322413 |s2cid=26766140 }}</ref> Layunin ng terapiyang ito na ibalik ang mga bata sa kanilang "tamang" tungkulin ng kasarian at sa gayon ay mabawasan ang bilang ng mga batang magiging [[transgender]].<ref name="Padawer" /> ===Mga Pananaw nina Freud at Jung=== Noong 1905, ipinakita ni [[Sigmund Freud]] ang kaniyang teorya ng [[psychosexual development]] sa ''[[Three Essays on the Theory of Sexuality]]'', na nagpapakita ng ebidensiya na sa pregenital na yugto, hindi pinag-iiba ng mga bata ang kasarian, at ipinapalagay na parehong may parehong genitalya at kakayahang magparami ang dalawang magulang. Batay dito, kaniyang ipinahayag na ang pagiging [[bisexuality|bisexual]] ang orihinal na oryentasyong sekswal at na ang pagiging [[heterosexuality|heterosexual]] ay resulta ng pagpigil sa yugto ng [[phallic stage]], kung saan nagiging malinaw ang ''gender identity''.<ref name="Ruse1988">{{citation |last=Ruse |first=Michael |title=Homosexuality: A Philosophical Inquiry |year=1988 |publisher=Basil Blackwell |location=New York |isbn=0-631-15275-X}}</ref> Ayon kay Freud, sa yugtong ito, umuunlad ang mga bata ng [[Oedipus complex]] kung saan mayroon silang pantasyang sekswal para sa magulang na may kabaligtarang kasarian at pagkamuhi sa magulang na may parehong kasarian; ang pagkamuhi ay nagiging (hindi malay) na paglilipat at (may malay) na pagkakakilanlan sa kinamumuhiang magulang, na parehong nagsisilbing modelo upang mapawi ang pagnanasa at banta na putulin ang kapangyarihan ng bata na matugunan ito.<ref name=myers/> Noong 1913, iminungkahi ni [[Carl Jung]] ang [[Electra complex]] sapagkat naniniwala siya na ang pagiging bisexual ay hindi ugat ng sikolohikal na buhay, at na hindi sapat ang paglalarawan ni Freud sa batang babae (tinanggihan ni Freud ang mungkahing ito).<ref>{{cite book | vauthors = Freud S |year=1931|chapter=Female Sexuality|title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud|volume=21|page=229}}</ref> {{div col|}} ===Dekada 1950 at 1960=== Noong dekada 1950 at 1960, nagsimulang pag-aralan ng mga sikologo ang pag-unlad ng kasarian sa mga batang paslit, bahagyang upang maunawaan ang pinagmulan ng [[homosexuality]] (na itinuturing noon bilang isang [[mental disorder]]). Noong 1958, itinatag ang ''Gender Identity Research Project'' sa [[UCLA Medical Center]] para sa pag-aaral ng mga [[intersex]] at transsexual. Pinagsama-sama ni [[Robert Stoller]], isang psychoanalyst, ang maraming natuklasan ng proyekto sa kaniyang aklat na ''Sex and Gender: On the Development of Masculinity and Femininity'' (1968). Siya rin ang kinikilalang nagpakilala ng terminong ''gender identity'' sa ''International Psychoanalytic Congress'' sa [[Stockholm, Sweden]], noong 1963.<ref>{{cite book | last1 = Parker | first1 = Richard Guy | last2 = Aggleton | first2 = Peter | title = Culture, Society and Sexuality: A Reader | publisher = [[Psychology Press]] | url = https://books.google.com/books?id=MlZbFt6421gC&pg=PA80 | page = 80 | date = 1999 | isbn = 9781857288117 | access-date = 18 December 2023 | archive-date = 22 February 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240222035325/https://books.google.com/books?id=MlZbFt6421gC&pg=PA80#v=onepage&q&f=false | url-status = live }}</ref> Malaki rin ang naging ambag ni [[John Money]], isang behavioral psychologist, sa pag-unlad ng mga unang teorya ng ''gender identity''. Ang kaniyang gawain sa ''[[History of transgender care at Johns Hopkins Hospital|Gender Identity Clinic]]'' ng Johns Hopkins University (itinatag noong 1965) ay nagpasikat sa isang [[interactionist]] na teorya ng ''gender identity'', na nagsasabing hanggang sa isang tiyak na edad, ang ''gender identity'' ay medyo nababago at patuloy na napag-uusapan. Ang kaniyang aklat na ''Man and Woman, Boy and Girl'' (1972) ay naging malawakang gamit na [[college textbook]], bagaman maraming ideya ni Money ang kalaunan ay hinamon.<ref>{{cite book| vauthors = Haraway D |title=Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature |publisher=[[Free Association Books]]|year=1991|isbn=978-0-415-90386-8|location=London|page=133|author-link=Donna Haraway}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Karkazis K | title = [[Fixing Sex|Fixing Sex: Intersex, Medical Authority, and Lived Experience]] | publisher = Duke University Press | date = November 2008 | isbn = 978-0-8223-4318-9 }}</ref> ===Mga Pananaw ni Butler=== Sa huling bahagi ng dekada 1980, nagsimulang magbigay ng regular na lektura ang iskolar sa pag-aaral ng kasarian na si [[Judith Butler]] hinggil sa ''gender identity'', at noong 1990, inilathala nila ang ''[[Gender Trouble|Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity]]'', na nagpapakilala sa konsepto ng [[gender performativity]].<ref>{{cite book| vauthors = Butler J |title=Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity| url = https://archive.org/details/gendertroublefem0000butl |publisher=Routledge|year=1990|isbn=978-0415389556|location=London|pages=front/backmatter|author-link=Judith Butler}}</ref> Ipinapahayag ni Butler na ang tradisyonal na pananaw sa kasarian ay naglilimita sapagkat sumusunod ito sa nangingibabaw na panlipunang pamantayan na tinuturing ang kasarian bilang dalawahan lamang. Sa pagsusuri sa kasarian, ipinakikilala ni Butler ang isang mas masusing pananaw kung saan pinagsasama nila ang mga konsepto ng ''performativity'' at kasarian.<ref>{{cite encyclopedia |title=Feminist Perspectives on Sex and Gender |encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |year=2023 |last=Mikkola |first=Mari |publisher=[[Metaphysics Research Lab (Stanford University)]] |url=https://plato.stanford.edu/entries/feminism-gender/ |edition=Fall 2023 |access-date=17 December 2023 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601002408/https://plato.stanford.edu/entries/feminism-gender/ |url-status=live }}</ref> ==Mga Salik na Biyolohikal== Ilang mga salik na biyolohikal bago ipanganak, kabilang ang mga gene at hormone, ay maaaring makaapekto sa pagkakakilanlan ng kasarian.<ref name="ZhongNan"/><ref name="Ghosh">{{cite web|vauthors=Ghosh S|title=Gender Identity|url=http://emedicine.medscape.com/article/917990-overview|access-date=29 October 2012|publisher=MedScape|archive-date=6 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306211817/https://emedicine.medscape.com/article/917990-overview|url-status=live}}</ref> May mga mungkahi na ang pagkakakilanlan ng kasarian ay kontrolado ng mga [[Sex hormone|sex steroid]] bago ipanganak, ngunit mahirap itong subukan dahil walang paraan upang pag-aralan ang pagkakakilanlan ng kasarian sa mga hayop.<ref>{{Cite book|vauthors=Balthazart J|url=https://books.google.com/books?id=3fjGjlcVINkC&q=the+biology+of+gender+identity|title=The Biology of Homosexuality|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-983882-0|page=5|language=en|author-link=Jacques Balthazart|access-date=18 September 2021|archive-date=17 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217115728/https://books.google.com/books?id=3fjGjlcVINkC&q=the+biology+of+gender+identity|url-status=live}}</ref> Ayon sa biyolohistang si [[Michael J Ryan (biologist)|Michael J. Ryan]], tanging mga tao lamang ang may pagkakakilanlan ng kasarian.<ref>{{Cite book|vauthors=Ryan MJ|url=https://books.google.com/books?id=-mUxDwAAQBAJ&q=Only+humans+have+gender+identity&pg=PA9|title=A Taste for the Beautiful: The Evolution of Attraction|date=16 January 2018|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-8915-0|page=9|language=en|access-date=18 September 2021|archive-date=11 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311164835/https://books.google.com/books?id=-mUxDwAAQBAJ&q=Only+humans+have+gender+identity&pg=PA9|url-status=live}}</ref> Sa isang pahayag ng posisyon, sinabi ng [[Endocrine Society]]:<ref name="endocrine-society-position">{{Cite web |date=16 Disyembre 2020 |title=Transgender Health |url=https://www.endocrine.org/advocacy/position-statements/transgender-health |access-date=2022-10-13 |website=www.endocrine.org |language=en |archive-date=10 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010143844/https://www.endocrine.org/advocacy/position-statements/transgender-health |url-status=live }}</ref> {{quote|Ang medikal na pagkakasundo noong huling bahagi ng ika-20 siglo ay na ang mga taong transgender at hindi tugma sa kasarian ay may sakit sa kalusugang pangkaisipan na tinatawag na "gender identity disorder". Itinuturing noon na nababago ang pagkakakilanlan ng kasarian at maaaring maimpluwensyahan ng panlabas na mga salik. Sa kasalukuyan, gayunpaman, hindi na itinuturing na balido ang pananaw na ito. Lumitaw ang makabuluhang ebidensiyang siyentipiko na nagpapakita ng matibay na elementong biyolohikal sa likod ng pagkakakilanlan ng kasarian. Maaaring gumawa ng mga pagpili ang mga indibidwal dahil sa iba pang salik sa kanilang buhay, ngunit tila walang panlabas na puwersa na tunay na nagiging sanhi upang baguhin ng isang tao ang kanilang pagkakakilanlan ng kasarian.}}<ref name="endocrine-society-position">{{Cite web |date=16 Disyembre 2020 |title=Transgender Health |url=https://www.endocrine.org/advocacy/position-statements/transgender-health |access-date=2022-10-13 |website=www.endocrine.org |language=en |archive-date=10 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010143844/https://www.endocrine.org/advocacy/position-statements/transgender-health |url-status=live }}</ref> ====Transgender at Transseksuwalidad==== [[FILE:Non-binary transgender woman in black blouse.jpg|thumb|Isang lalaki, biyolohikal, na kinikilala ang sarili bilang ''non-binary transgender woman.'' Ang ''gender expression'' niya ay maiuugnay sa mga istereotipo na kadalasang ipinapataw sa mga babae. Halimbawa, itinuturing sa maraming lipunan na ang mahabang buhok at paggamit ng [[Meyk-ap|meykap]] ay panlabas na anyong mas karaniwan sa mga babae. ]] May ilang pag-aaral na nagsiyasat kung may ugnayan sa pagitan ng mga salik na biyolohikal at [[transgender]] o [[transsexual]] na pagkakakilanlan.<ref>{{cite journal | vauthors = Vilain E | title = Genetics of intersexuality. | journal = Journal of Gay & Lesbian Psychotherapy | date = Hulyo 2006 | volume = 10 | issue = 2 | pages = 9–26 | doi = 10.1300/J236v10n02_02 | s2cid = 142998821 }}</ref><ref name="pmid15617542">{{cite journal | vauthors = Fleming A, Vilain E | title = The endless quest for sex determination genes | journal = Clinical Genetics | volume = 67 | issue = 1 | pages = 15–25 | date = Enero 2005 | pmid = 15617542 | doi = 10.1111/j.1399-0004.2004.00376.x | s2cid = 7595544 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Savic I, Arver S | title = Sex dimorphism of the brain in male-to-female transsexuals | journal = Cerebral Cortex | volume = 21 | issue = 11 | pages = 2525–2533 | date = Nobyembre 2011 | pmid = 21467211 | doi = 10.1093/cercor/bhr032 | doi-access = free }} Napagpasyahan na ang mga gynephilic trans women ay may mga utak na tulad ng sa mga lalaki, ngunit sa ilang bahagi, ang mga utak ng trans women ay naiiba sa parehong utak ng lalaki at babae.</ref> Ipinakita ng ilang pag-aaral na ang [[Sexual dimorphism|sekswal na dimorpikong]] estruktura ng utak sa mga transseksuwal ay lumilihis mula sa nauugnay sa kanilang kasarian sa kapanganakan patungo sa nauugnay sa kanilang nais na kasarian.<ref>{{cite journal | vauthors = Gizewski ER, Krause E, Schlamann M, Happich F, Ladd ME, Forsting M, Senf W | title = Specific cerebral activation due to visual erotic stimuli in male-to-female transsexuals compared with male and female controls: an fMRI study | journal = The Journal of Sexual Medicine | volume = 6 | issue = 2 | pages = 440–448 | date = Pebrero 2009 | pmid = 18761592 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2008.00981.x }} Natuklasan na ang isang sample ng androphilic trans women ay lumipat patungo sa direksyong pambabae sa tugon ng utak.</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rametti G, Carrillo B, Gómez-Gil E, Junque C, Segovia S, Gomez Á, Guillamon A | title = White matter microstructure in female to male transsexuals before cross-sex hormonal treatment. A diffusion tensor imaging study | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-psychiatric-research_2011-02_45_2/page/198 | journal = Journal of Psychiatric Research | volume = 45 | issue = 2 | pages = 199–204 | date = Pebrero 2011 | pmid = 20562024 | doi = 10.1016/j.jpsychires.2010.05.006 }} Natuklasan na ang pattern ng white matter sa mga gynephilic trans men ay lumipat sa direksyong panlalaki kahit bago pa magsimulang uminom ng male hormones ang mga babaeng naging lalaki.</ref> Ang dami ng central subdivision ng [[stria terminalis#Bed nucleus of the stria terminalis|bed nucleus of a stria terminalis]] o BSTc (isang bahagi ng [[basal ganglia]] ng utak na naaapektuhan ng [[Prenatal androgen transfer|prenatal androgens]]) ng mga babaeng transseksuwal ay sinasabing katulad ng sa mga babae at hindi katulad ng sa mga lalaki,<ref>{{cite book | vauthors = Carlsson NR |title=Psychology: The Science of Behavior |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |location=Boston |isbn=978-0-205-54786-9 |edition=7th | page =418 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhou JN, Hofman MA, Gooren LJ, Swaab DF | title = A sex difference in the human brain and its relation to transsexuality | journal = Nature | volume = 378 | issue = 6552 | pages = 68–70 | date = Nobyembre 1995 | pmid = 7477289 | doi = 10.1038/378068a0 | bibcode = 1995Natur.378...68Z | hdl-access = free | type = Submitted manuscript | s2cid = 4344570 | hdl = 20.500.11755/9da6a0a1-f622-44f3-ac4f-fec297a7c6c2 | url = https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/a-sex-difference-in-the-human-brain-and-its-relation-to-transsexuality(9da6a0a1-f622-44f3-ac4f-fec297a7c6c2).html | access-date = 6 Setyembre 2018 | archive-date = 29 Agosto 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170829164452/https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/a-sex-difference-in-the-human-brain-and-its-relation-to-transsexuality(9da6a0a1-f622-44f3-ac4f-fec297a7c6c2).html | url-status = live }}</ref> ngunit hindi pa malinaw ang relasyon ng dami ng BSTc sa pagkakakilanlan ng kasarian.<ref>{{cite journal | vauthors = Rosenthal SM | title = Approach to the patient: transgender youth: endocrine considerations | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 12 | pages = 4379–4389 | date = Disyembre 2014 | pmid = 25140398 | doi = 10.1210/jc.2014-1919 | quote = ang sekswal na dimorpikong pagkakaiba ng BSTc sa mga tao ay hindi lumilitaw hanggang sa pagbibinata, taliwas sa mga daga, kung saan ang ganitong pagkakaiba sa BST ay nangyayari sa maagang postnatal na yugto at tila nangangailangan ng perinatal na pagkakaiba sa antas ng T (44, 45). Dahil maraming kabataang transgender ang nakararanas ng makabuluhang gender dysphoria bago ang pagbibinata (at bago lumitaw ang pagkakaibang sekswal sa dami ng BSTc), tila hindi malinaw ang relasyon sa pagitan ng dami ng BSTc at pagkakakilanlan ng kasarian. | doi-access = free }}</ref> Katulad na [[Biology and sexual orientation#Studies of brain structure|mga pagkakaiba sa estruktura ng utak]] ay nakita sa pagitan ng mga lalaking bakla at heterosexual, at sa pagitan ng mga babaeng tomboy at heterosexual.<ref name="LeVay 1991">{{cite journal | vauthors = LeVay S | title = A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-08-30_253_5023/page/1034 | journal = Science | volume = 253 | issue = 5023 | pages = 1034–1037 | date = Agosto 1991 | pmid = 1887219 | doi = 10.1126/science.1887219 | bibcode = 1991Sci...253.1034L | s2cid = 1674111 }}</ref><ref name="Byne 2001">{{cite journal | vauthors = Byne W, Tobet S, Mattiace LA, Lasco MS, Kemether E, Edgar MA, Morgello S, Buchsbaum MS, Jones LB | display-authors = 6 | title = The interstitial nuclei of the human anterior hypothalamus: an investigation of variation with sex, sexual orientation, and HIV status | journal = Hormones and Behavior | volume = 40 | issue = 2 | pages = 86–92 | date = Setyembre 2001 | pmid = 11534967 | doi = 10.1006/hbeh.2001.1680 | s2cid = 3175414 }}</ref> May komponenteng henetiko ang transseksuwalidad.<ref>{{cite book | last1= Klink | first1= Daniel | title= Gender Dysphoria and Disorders of Sex Development |date=2013 | chapter=Genetic Aspects of Gender Identity Development and Gender Dysphoria | series= Focus on Sexuality Research |pages=25–51 |chapter-url=https://rdcu.be/dkOSo |publisher=Springer| doi= 10.1007/978-1-4614-7441-8_2 | isbn= 978-1-4614-7440-1 }}</ref> {{div col|}} ====Mga Intersex==== Ang intersex ay isang payong na termino na kumakatawan sa mahigit 40 na uri ng kondisyong medikal, na bawat isa ay may kanya-kanyang partikular na paraan ng pag-unlad. Ang mga taong itinuturing na intersex ay may tipikal na pagbuo ng gonads (alinman sa bayag o obaryo) at may karaniwang estruktura ng Wolffian o Mullerian, kaya sila ay itinuturing pa rin maalinman sa lalaki o babae. Maaari silang makaranas ng pagkakakilanlan ng kasarian na hindi ganap na tumutugma sa kanilang pisikal na anyo. Ang ilang intersex na tao ay pinalaki bilang isang kasarian ngunit kalaunan ay kumikilala sa isa pa; ang iba naman ay maaaring hindi ikategorya nang malinaw bilang lalaki o babae.<ref>{{cite book|last=Dreger|first=Alice Domurat|title=Hermaphrodites and the Medical Invention of Sex|publisher=Harvard University Press|year=1998|isbn=978-0-674-39089-7|url=https://books.google.com/books?id=ciQwDwAAQBAJ&pg=PA22|access-date=17 Enero 2022|archive-date=19 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044121/https://books.google.com/books?id=ciQwDwAAQBAJ&pg=PA22|url-status=live}}</ref> Ang intersex ay isang tao na ipinanganak na may katawan (tulad ng ari, hormones, o chromosomes) na hindi eksaktong akma sa karaniwang ideya ng “lalaki” o “babae.” Ibig sabihin, may halo o kakaibang kumbinasyon ng mga katangiang pangkatawan.<ref>{{cite web|url=https://www.unfe.org/definitions/ |title=Definitions |publisher=United Nations Free & Equal |access-date=17 Enero 2022 |archive-date=20 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120031846/https://www.unfe.org/definitions/ |url-status=live }}</ref> Hindi ito tungkol sa kung ano ang gender identity niya, kundi sa pisikal na anyo at biology niya mula pagkasilang.<ref>{{cite journal|last=Reis|first=Elizabeth|title=Intersex and the Medical Regulation of Gender|journal=Harvard Journal of Law & Gender|date=2010|volume=33|pages=487–500|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1615080|access-date=17 Enero 2022|archive-date=4 Nobyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104193309/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1615080|url-status=live}}</ref> Sa ilang kaso, maaaring maapektuhan ng mga intersex na kondisyon ang mga [[Sex hormone|sex hormone]] sa sinapupunan, na maaaring magdulot ng pagkakaibang pag-unlad ng utak at impluwensyahan ang pagkakakilanlan ng kasarian.<ref>{{cite journal|last1=Hughes|first1=Ieuan A.|last2=Houwing|first2=Marie E.|last3=Ahmed|first3=S. Faisal|title=The Biology of Sex: Disorders/Differences of Sex Development and Their Effect on Gender Identity|journal=Endocrine Reviews|date=Disyembre 2020|volume=41|issue=6|pages=783–816|doi=10.1210/endrev/bnaa026|pmid=32949530|doi-access=free}}</ref> Ang mga desisyon ng magulang at doktor tungkol sa pag-aayos ng genital o pagpapalaki bilang isang partikular na kasarian ay maaari ring makaapekto sa pagkakakilanlan ng kasarian ng intersex na indibidwal.<ref>{{cite journal|last=Reis|first=Elizabeth|title=Intersex and the Medical Regulation of Gender|journal=Harvard Journal of Law & Gender|date=2010|volume=33|pages=487–500|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1615080|access-date=17 Enero 2022|archive-date=4 Nobyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104193309/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1615080|url-status=live}}</ref> ====Ang terminong "hermaphrodite"==== {{Main|Hermaphrodite}} Sa kasaysayan, ginamit sa batas ang terminong "hermaphrodite" upang tukuyin ang mga taong may hindi tiyak na kasarian. Noong ika-12 siglo, binanggit sa {{Lang|la|[[Decretum Gratiani]]}} na "Kung maaaring magsaksi ang isang hermaphrodite sa isang testamento, ay nakadepende sa kung aling kasarian ang nangingibabaw" ("Hermafroditus an ad testamentum adhiberi possit, qualitas sexus incalescentis ostendit").<ref>Decretum Gratiani, C. 4, q. 2 et 3, c. 3</ref><ref>{{cite web |url=http://geschichte.digitale-sammlungen.de/decretum-gratiani/kapitel/dc_chapter_1_1585 |title=Decretum Gratiani (Kirchenrechtssammlung) |work=Bayerische StaatsBibliothek ([[Bavarian State Library]]) |date=5 Pebrero 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220084841/http://geschichte.digitale-sammlungen.de/decretum-gratiani/kapitel/dc_chapter_1_1585 |archive-date=20 Disyembre 2016 }}</ref> Sa parehong paraan, ang Ingles na hurista at hukom noong ika-17 siglo na si [[Edward Coke]] (Lord Coke), ay sumulat sa kanyang ''[[Institutes of the Lawes of England]]'' hinggil sa mga batas ng pagmamana, na nagsasaad: "Bawat tagapagmana ay maaaring lalaki, babae, o hermaphrodite, na parehong lalaki at babae. At ang isang hermaphrodite (na tinatawag ding ''Androgynus'') ay magiging tagapagmana, alinman bilang lalaki o babae, ayon sa uri ng kasariang nangingibabaw."<ref>[[Edward Coke|E Coke]], The First Part of the Institutes of the Laws of England, Institutes 8.a. (1st Am. Ed. 1812).</ref><ref name="Greenberg 1999 277–278">{{Cite journal |volume=41 |last=Greenberg |first=Julie |title=Defining Male and Female: Intersexuality and the Collision Between Law and Biology |url=https://archive.org/details/sim_arizona-law-review_summer-1999_41_2/page/276 |journal=Arizona Law Review |date=1999 |ssrn=896307|pages=277–278}}</ref> ===Gender dysphoria at karamdaman sa pagkakakilanlan ng kasarian=== Gender Identity Disorder ay ang dating tawag sa kondisyon kung saan ang isang tao ay nakakaramdam ng matinding hindi pagkakasiya o pagkadismaya (dysphoria) dahil ang kasarian na itinalaga sa kanila noong sila ay ipinanganak ay hindi tugma sa kanilang nararamdaman o pagkakakilanlan sa sarili. Ang Gender dysphoria (na dating tinawag na "gender identity disorder" o GID sa ''[[Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders]]'' o DSM) ay ang pormal na diyagnosis para sa mga taong nakararanas ng matinding [[dysphoria]] (hindi pagkakasiya o pagkadismaya) sa kasariang itinalaga sa kanila sa kapanganakan at/o sa mga gampanin ng kasarian na kaugnay nito:<ref>{{cite web | title = Gender Identity Disorder | work = Psychology Today | date = 24 October 2005 | url = http://www.psychologytoday.com/conditions/gender-identity-disorder | access-date = 16 December 2010 | archive-date = 6 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210306161912/https://www.psychologytoday.com/intl/conditions/gender-dysphoria | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |date=6 March 2010 |title=Gender Dysphoria Organization Research and Education - About Gender Dysphoria |url=http://www.genderdysphoria.org/genderdysphoria_medical.html |access-date=13 May 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100306075726/http://www.genderdysphoria.org/genderdysphoria_medical.html|archive-date=6 March 2010}}</ref> "Sa gender identity disorder, mayroong hindi pagtutugma sa pagitan ng kasarian ng panlabas na ari at ng pagkakakilanlan ng kasarian sa isip bilang panlalaki o pambabae."<ref name="GID" /> Ang DSM (302.85) ay may limang pamantayan na kailangang matugunan bago ma-diagnose ang gender identity disorder, at ang karamdaman ay hinahati pa sa mga tiyak na kategorya batay sa edad, halimbawa [[gender identity disorder in children]] (para sa mga batang nakararanas ng gender dysphoria). Unang lumitaw ang konsepto ng gender identity sa ikatlong edisyon ng DSM, [[DSM-III]] (1980), sa anyo ng dalawang [[mental disorder|psychiatric diagnosis]] ng gender dysphoria: gender identity disorder of childhood (GIDC), at transsexualism (para sa mga kabataan at matatanda). Noong rebisyon ng 1987, [[DSM-III-R]], idinagdag ang ikatlong diagnosis: gender identity disorder of adolescence and adulthood, nontranssexual type. Inalis ang huling diagnosis na ito sa sumunod na rebisyon, DSM-IV (1994), na pinagsama rin ang GIDC at transsexualism sa isang bagong diagnosis na gender identity disorder.<ref name="Historical Note">{{cite journal | vauthors = Zucker KJ, Spitzer RL | title = Was the gender identity disorder of childhood diagnosis introduced into DSM-III as a backdoor maneuver to replace homosexuality? A historical note | url = https://archive.org/details/journal-of-sex-and-marital-therapy_january-february-2005_31_1/page/31 | journal = Journal of Sex & Marital Therapy | volume = 31 | issue = 1 | pages = 31–42 | date = Jan–Feb 2005 | pmid = 15841704 | doi = 10.1080/00926230590475251 | s2cid = 22589255 }}</ref> Noong 2013, binago ng [[DSM-5]] ang pangalan ng diagnosis tungo sa ''gender dysphoria'' at nirebisa ang kahulugan nito.<ref>{{cite web|vauthors=Parry W|date=4 June 2013|title=DSM-5 Reflects Shift In Perspective On Gender Identity|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/04/gender-dysphoria-dsm-5_n_3385287.html|access-date=23 October 2015|website=The Huffington Post|archive-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508073004/http://www.huffingtonpost.com/2013/06/04/gender-dysphoria-dsm-5_n_3385287.html|url-status=live}}</ref> May mga awtor ng isang papel noong 2005 na kumwestyon sa pag-uuri ng mga problema sa gender identity bilang isang [[mental disorder]], na nagpapalagay na ang ilang pagbabago sa DSM ay maaaring ginawa bilang kapalit nang alisin ang homoseksuwalidad bilang karamdaman. Nanatili itong kontrobersyal,<ref name="Historical Note"/> kahit na karamihan ng mga propesyonal sa kalusugang pangkaisipan ngayon ay sumusunod at sumasang-ayon sa kasalukuyang klasipikasyon ng DSM. Sa mga nakaraang taon, gayunpaman, mayroong "dumadaming tinig na tumututol sa pagtingin sa buhay ng mga transgender bilang karamdaman at sa nangingibabaw na medikal-agham na naratibo tungkol sa karanasan ng mga trans."<ref>{{cite book |doi=10.1093/OBO/9780199791231-0215 |chapter=Transgender Children |title=Childhood Studies |year=2019 |last1=Kennedy |first1=RM |last2=Farley |first2=Lisa |isbn=978-0-19-979123-1 }}</ref> Dahil dito, noong 2019, inalis ng [[World Health Organization]] ang gender dysphoria mula sa kabanata ng sakit sa pag-iisip at inilipat ito sa kabanata ng kalusugang seksuwal, binago ang termino mula sa "Gender Dysphoria" tungo sa "Gender Incongruence," at tuluyang tinanggal bilang isang pathological na sakit sa pag-iisip.<ref>{{cite web | url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http%3a%2f%2fid.who.int%2ficd%2fentity%2f90875286 | title=ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics | access-date=4 December 2022 | archive-date=1 August 2018 | archive-url=https://archive.today/20180801205234/https://icd.who.int/browse11/l-m/en%23/http://id.who.int/icd/entity/294762853#/http%3a%2f% }}</ref> ==Mga Panlipunan at Pangkapaligirang Salik== Noong 1955, iminungkahi ni John Money na ang pagkakakilanlan sa kasarian ay nababago at natutukoy kung ang isang bata ay pinalaki bilang lalaki o babae sa kanyang murang kabataan.<ref name="pmid13260820">{{cite journal | vauthors = Money J, Hampson JG, Hampson JL | title = Isang pagsusuri sa ilang batayang seksuwal na konsepto: ang ebidensya ng human hermaphroditism | journal = Bulletin of the Johns Hopkins Hospital | volume = 97 | issue = 4 | pages = 301–19 | date = Oktubre 1955 | pmid = 13260820 | url = https://books.google.com/books?id=7-IaAQAAMAAJ&pg=PA301 | access-date = 6 Disyembre 2022 | archive-date = 6 Disyembre 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221206034531/https://books.google.com/books?id=7-IaAQAAMAAJ&pg=PA301 | url-status = live }}</ref><ref name="GDDSD">{{cite book | vauthors = Kreukels BP, Steensma TD, de Vries AL |title=Gender dysphoria and disorders of sex development: progress in care and knowledge |date=2014 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-7441-8}}</ref> Ang hipotesis ni Money ay mula noon ay pinabulaanan,<ref name="GDDSD"/><ref>{{cite book | vauthors = Fausto-Sterling A |title=Sexing the body: gender politics and the construction of sexuality | url = https://archive.org/details/isbn_9780465077137 |date=2000 |publisher=Basic Books |location=New York, NY |isbn=978-0-465-07713-7 |edition=1st}}</ref> ngunit ipinagpatuloy ng mga iskolar ang pag-aaral sa epekto ng mga panlipunang salik sa paghubog ng pagkakakilanlan sa kasarian.<ref name="GDDSD"/> Noong dekada 1960 at 1970, iminungkahi ang mga salik tulad ng kawalan ng ama, kagustuhan ng ina na magkaroon ng anak na babae, o mga pattern ng pampalakas mula sa magulang bilang mga impluwensya; mas bagong mga teorya na nagsasabing maaaring bahagyang maimpluwensyahan ng [[psychopathology]] ng magulang ang paghubog ng pagkakakilanlan sa kasarian ay nakatanggap lamang ng kakaunting ebidensyang empirikal,<ref name="GDDSD"/> na may isang artikulo noong 2004 na nagsasabing "kulang ang matibay na ebidensya para sa kahalagahan ng mga panlipunang salik pagkatapos ng kapanganakan."<ref name="pmid15724806">{{cite journal | vauthors = Swaab DF | title = Seksuwal na pagkakaiba ng utak ng tao: kaugnayan para sa pagkakakilanlan sa kasarian, transseksuwalismo at seksuwal na oryentasyon | journal = Gynecological Endocrinology | volume = 19 | issue = 6 | pages = 301–12 | date = Disyembre 2004 | pmid = 15724806 | doi = 10.1080/09513590400018231 | s2cid = 1410435 | quote = "...ang direktang epekto ng testosterone sa umuunlad na utak ng fetus ay may malaking kahalagahan para sa pagbuo ng pagkakakilanlan sa kasariang lalaki at heteroseksuwal na oryentasyon ng lalaki. Kulang ang matibay na ebidensya para sa kahalagahan ng mga panlipunang salik pagkatapos ng kapanganakan." }}</ref> Isang pag-aaral noong 2008 ang nakakita na ang mga magulang ng mga batang may [[Gender dysphoria|gender dysphoria]] ay walang palatandaan ng mga isyung sikopatolohikal maliban sa bahagyang depresyon sa mga ina.<ref name="pmid18981931">{{cite journal | vauthors = Wallien MS, Cohen-Kettenis PT | title = Kinalabasang sikoseksuwal ng mga batang may gender dysphoria | url = https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2008-12_47_12/page/1413 | journal = Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry | volume = 47 | issue = 12 | pages = 1413–23 | date = Disyembre 2008 | pmid = 18981931 | doi = 10.1097/CHI.0b013e31818956b9 }}</ref> Iminungkahi rin na maaaring makaapekto ang mga saloobin ng mga magulang ng bata sa pagkakakilanlan sa kasarian ng bata, bagaman kakaunti ang ebidensya.<ref name="pmid6488962">{{cite journal | vauthors = Weinraub M, Clemens LP, Sockloff A, Ethridge T, Gracely E, Myers B | title = Ang pagbuo ng mga istiryotipong seksuwal sa ikatlong taon: mga relasyon sa pagtukoy ng kasarian, pagkakakilanlan sa kasarian, kagustuhan sa laruan ayon sa kasarian, at mga katangian ng pamilya | url = https://archive.org/details/sim_child-development_1984-08_55_4/page/1492 | journal = Child Development | volume = 55 | issue = 4 | pages = 1493–503 | date = Agosto 1984 | pmid = 6488962 | doi = 10.2307/1130019| jstor = 1130019 | quote = Nabigo ang mga naunang mananaliksik na obserbahan ang kaugnayan sa pagitan ng saloobin ng magulang at maagang pagkuha ng mga papel sa kasarian ng mga bata... }}</ref> Maraming mga magulang ang bumubuo ng mga inaasahan sa kasarian para sa kanilang anak bago pa ito ipanganak, matapos matukoy ang kasarian ng bata sa pamamagitan ng teknolohiya tulad ng [[ultrasound]]. Kaya, ipinapanganak ang bata na may partikular sa kasariang pangalan, mga laro, at maging mga ambisyon.<ref name="Ghosh"/> Kapag natukoy na ang kasarian ng bata, karamihan sa mga bata ay pinalalaki nang naaayon dito, umaangkop sa papel ng kasariang lalaki o babae na bahagyang tinutukoy ng mga magulang. Kapag isinasaalang-alang ang antas ng lipunan ng mga magulang, karaniwang may tradisyonal na papel sa kasarian ang mga pamilyang mababa ang antas ng lipunan, kung saan ang ama ang nagtatrabaho at ang ina, na maaaring magtrabaho lamang dahil sa pangangailangang pinansyal, ay siya pa ring nag-aasikaso sa bahay. Gayunpaman, ang mga mag-asawang nasa gitnang uri na “propesyonal” ay karaniwang pinag-uusapan ang hatian ng trabaho at may pantay na ideolohiya. Ang mga magkakaibang pananaw na ito ukol sa kasarian ay maaaring maghubog sa pagkaunawa ng bata sa kasarian pati na rin sa pag-unlad ng kasarian ng bata.<ref name="Halpern">{{cite journal | vauthors = Halpern HP, Perry-Jenkins M | title = Parents' Gender Ideology and Gendered Behavior as Predictors of Children's Gender-Role Attitudes: A Longitudinal Exploration | journal = Sex Roles | volume = 74 | issue = 11 | pages = 527–542 | date = Mayo 2016 | pmid = 27445431 | pmc = 4945126 | doi = 10.1007/s11199-015-0539-0 }}</ref> Isang pag-aaral na isinagawa ni Hillary Halpern<ref name="Halpern" /> ang nagpakita na ang mga kilos ng magulang kaugnay sa kasarian, sa halip na mga paniniwala, ay mas mainam na tagapagpahiwatig ng saloobin ng isang bata tungkol sa kasarian. Ang kilos ng ina ay lalo nang may impluwensya sa mga palagay ng bata ukol sa sarili nitong kasarian. Halimbawa, ang mga ina na nagsasagawa ng mas tradisyonal na kilos sa harap ng kanilang mga anak ay nagresulta sa mas kaunting pagpapakita ng anak na lalaki ng mga istiryotipo ng papel ng lalaki, habang ang anak na babae naman ay mas nagpapakita ng mga istiryotipo ng papel ng babae. Walang nakitang kaugnayan sa pagitan ng kilos ng ama at ng kaalaman ng kanyang mga anak tungkol sa mga istiryotipo ng sarili nilang kasarian. Ang mga amang may paniniwala sa pagkakapantay-pantay ng kasarian ay may mga anak, lalo na mga anak na lalaki, na mas kakaunti ang mga paunang palagay tungkol sa kabaligtarang kasarian.<ref name="pmid13260820">{{cite journal | vauthors = Money J, Hampson JG, Hampson JL | title = Isang pagsusuri sa ilang batayang seksuwal na konsepto: ang ebidensya ng human hermaphroditism | journal = Bulletin of the Johns Hopkins Hospital | volume = 97 | issue = 4 | pages = 301–19 | date = Oktubre 1955 | pmid = 13260820 | url = https://books.google.com/books?id=7-IaAQAAMAAJ&pg=PA301 | access-date = 6 Disyembre 2022 | archive-date = 6 Disyembre 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221206034531/https://books.google.com/books?id=7-IaAQAAMAAJ&pg=PA301 | url-status = live }}</ref><ref name="GDDSD">{{cite book | vauthors = Kreukels BP, Steensma TD, de Vries AL |title=Gender dysphoria and disorders of sex development: progress in care and knowledge |date=2014 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-7441-8}}</ref> Ang hipotesis ni Money ay mula noon ay pinabulaanan,<ref name="GDDSD"/><ref>{{cite book | vauthors = Fausto-Sterling A |title=Sexing the body: gender politics and the construction of sexuality | url = https://archive.org/details/isbn_9780465077137 |date=2000 |publisher=Basic Books |location=New York, NY |isbn=978-0-465-07713-7 |edition=1st}}</ref> ===Pandaigdigang batas sa karapatang pantao=== Ang [[The Yogyakarta Principles]], isang dokumento hinggil sa aplikasyon ng [[pandaigdigang batas sa karapatang pantao]], ay nagbibigay sa pambungad ng isang depinisyon ng identidad ng kasarian bilang malalim na damdaming panloob at indibidwal na [[karanasan]] ng bawat tao ukol sa kasarian, na maaaring hindi tumutugma sa kasariang itinakda sa kapanganakan. Kabilang dito ang sariling pakiramdam ng tao tungkol sa kanyang katawan (na maaaring may kinalaman, kung kusang pinili, sa pagbabago ng anyo o paggana ng katawan sa pamamagitan ng medikal, siruhiya o iba pang paraan) at iba pang karanasan hinggil sa kasarian, gaya ng pananamit, pananalita at kilos. Itinatadhana ng Prinsipyo 3 na: "Ang sariling itinakdang identidad ng kasarian ng bawat tao ay mahalaga sa kanilang personalidad at isa sa mga pangunahing aspeto ng sariling pagpapasya, dangal at kalayaan. Walang sinuman ang dapat pilitin na sumailalim sa mga medikal na pamamaraan, kabilang ang operasyon sa pagbabago ng kasarian, isterilisasyon o hormonal na gamutan, bilang rekisito para sa legal na pagkilala ng kanilang identidad ng kasarian."<ref>[[The Yogyakarta Principles]], ''Prinsipyo 3. Ang Karapatang Makilala sa Harap ng Batas''</ref> Itinatadhana ng Prinsipyo 18 na: "Sa kabila ng anumang klasipikasyon, ang seksuwal na oryentasyon at identidad ng kasarian ng isang tao ay hindi, at sa kanilang sarili ay hindi, mga kondisyong medikal at hindi dapat ituring, gamutin o supilin."<ref>The Yogyakarta Principles, ''Prinsipyo 18. Proteksyon laban sa pang-aabusong medikal''</ref> Kaugnay ng prinsipyong ito, binanggit ng "Jurisprudential Annotations to the Yogyakarta Principles" na "Ang identidad ng kasarian na naiiba sa itinakda sa kapanganakan, o panlipunang tinatanggihan na [[pagpapahayag ng kasarian]], ay itinuring na isang anyo ng [[sakit sa pag-iisip]]. Ang pagpapatologiya ng pagkakaiba ay nagbunsod upang ang mga batang labag sa nakasanayang kasarian at mga kabataan ay ikulong sa mga institusyong saykayatriko, at sumailalim sa mga teknik ng aversyon – kabilang ang [[electroshock therapy]] – bilang isang 'lunas'."<ref>{{cite web | vauthors = O'Flaherty M, Williams G | title = Jurisprudential Annotations to the Yogyakarta Principles. | publisher = University of Nottingham. | work = Human Rights Law Centre | date = 2007 | page = 43 | url = http://www.yogyakartaprinciples.org/yogyakarta-principles-jurisprudential-annotations.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20101122035344/http://www.yogyakartaprinciples.org/yogyakarta-principles-jurisprudential-annotations.pdf | archive-date = 22 November 2010 }}</ref> Ayon sa "Yogyakarta Principles in Action": "mahalagang tandaan na bagama't ang 'seksuwal na oryentasyon' ay inalis na bilang sakit sa pag-iisip sa maraming bansa, ang 'identidad ng kasarian' o 'sakit sa identidad ng kasarian' ay madalas nananatili sa konsiderasyon."<ref>{{cite book | vauthors = Quinn S | title = An activist's guide to the yogyakarta principles on the application of international human rights law in relation to sexual orientation and gender identity. | publisher = Nicholson & Bass Limited | date = 2010 | url=http://www.ypinaction.org/wp/wp-content/uploads/2016/10/Activists_Guide_English_nov_14_2010.pdf |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20170104093608/http://www.ypinaction.org/wp/wp-content/uploads/2016/10/Activists_Guide_English_nov_14_2010.pdf |archive-date=4 January 2017 |access-date=14 February 2018 | page = 100 }}</ref> Ang mga Prinsipyong ito ay nakaimpluwensya sa [[LGBT rights at the United Nations|deklarasyon ng UN hinggil sa seksuwal na oryentasyon at identidad ng kasarian]]. Noong 2015, ang identidad ng kasarian ay bahagi ng kaso sa [[Korte Suprema ng Estados Unidos]] na ''[[Obergefell v. Hodges]]'' kung saan ang kasal ay hindi na legal na nililimitahan lamang sa pagitan ng lalaki at babae.<ref>{{cite court |litigants= Obergefell et al. V. Hodges, Director, Ohio Department of Health, et al. |court= U.S. Supreme Court |date= 26 June 2015 |url= https://www.supremecourt.gov/opinions/14pdf/14-556_3204.pdf |archive-date= 12 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190412035117/https://www.supremecourt.gov/opinions/14pdf/14-556_3204.pdf |url-status= live }}</ref> ===Medikal na larangan=== Ang mga [[Transgender]] ay minsan nagnanais sumailalim sa pisikal na operasyon upang baguhin ang kanilang [[pangunahing katangiang seksuwal]], mga sekondaryang katangian, o pareho, dahil pakiramdam nila ay mas magiging komportable sila sa ibang ari. Maaari itong kabilangan ng pagtanggal ng ari ng lalaki, bayag o suso, o pagbuo ng ari ng lalaki, ari ng babae o suso.<ref>{{cite journal |last1=Tristani-Firouzi |first1=Bita |last2=Veith |first2=Jacob |last3=Simpson |first3=Andrew |last4=Hoerger |first4=Kelly |last5=Rivera |first5=Andy |last6=Agarwalb |first6=Cori A. |title=Preferences for and barriers to gender affirming surgeries in transgender and non-binary individuals |journal=[[International Journal of Transgender Health]] |date=12 August 2021 |volume=23 |issue=4 |pages=458–471 |doi=10.1080/26895269.2021.1926391 |pmid=36324882 |pmc=9621289 }}</ref> Noon, isinasagawa ang operasyon sa pagtatalaga ng kasarian sa mga sanggol na ipinanganak na may hindi tiyak na ari. Gayunpaman, ang kasalukuyang opinyon ng mga eksperto sa medisina ay mariing tumututol sa ganitong pamamaraan sa mga sanggol, at nirerekomenda na ang operasyon ay isagawa lamang kung medikal na kinakailangan.<ref>{{cite journal |last1=Behrens |first1=Kevin G. |title=A principled ethical approach to intersex paediatric surgeries |journal=BMC Medical Ethics |date=December 2020 |volume=21 |issue=1 |pages=108 |doi=10.1186/s12910-020-00550-x |pmid=33121480 |pmc=7597036 |doi-access=free }}</ref> Sa kasalukuyan, ang [[gender-affirming surgery]] ay isinasagawa sa mga taong pinipiling [[Gender transitioning|lumipat]] upang ang kanilang panlabas na ari ay tumugma sa kanilang identidad ng kasarian.<ref>{{cite journal |last1=Diamond |first1=Milton |title=Sex and Gender are Different: Sexual Identity and Gender Identity are Different |journal=Clinical Child Psychology and Psychiatry |date=July 2002 |volume=7 |issue=3 |pages=320–334 |doi=10.1177/1359104502007003002 |s2cid=144721800 }}</ref> Sa Estados Unidos, ang [[Affordable Care Act]] ay nagbigay ng kakayahan sa mga [[health insurance exchange]] na mangolekta ng datos demograpiko hinggil sa identidad ng kasarian at seksuwal na identidad sa pamamagitan ng opsyonal na mga tanong, upang matulungan ang mga gumagawa ng polisiya na mas makilala ang mga pangangailangan ng komunidad ng [[LGBTQ]].<ref>{{cite web|vauthors=Baker K|title=FAQ: Collecting Sexual Orientation and Gender Identity Data|date=16 October 2012 |url=http://www.americanprogress.org/issues/lgbt/report/2012/10/16/41620/faq-collecting-sexual-orientation-and-gender-identity-data/|access-date=29 October 2012|publisher=Center for American Progress|archive-date=25 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025223111/http://www.americanprogress.org/issues/lgbt/report/2012/10/16/41620/faq-collecting-sexual-orientation-and-gender-identity-data/|url-status=live}}</ref> Noong 2020, gayunpaman, pinagtibay ng [[Unang pagkapangulo ni Donald Trump|administrasyong Trump]] ang isang panuntunan na "mag-aalis ng mga proteksiyon laban sa diskriminasyon para sa mga taong LGBTQ pagdating sa pangangalaga ng kalusugan at seguro sa kalusugan" sa ilalim ng Affordable Care Act at umaabot sa "mga regulasyon na may kinalaman sa akses sa seguro sa kalusugan."<ref name="npr.org">{{cite web | url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/06/12/868073068/transgender-health-protections-reversed-by-trump-administration | title=Transgender Health Protections Reversed by Trump Administration | website=NPR | date=12 June 2020 | last1=Simmons-Duffin | first1=Selena | access-date=4 December 2022 | archive-date=23 June 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200623172448/https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/06/12/868073068/transgender-health-protections-reversed-by-trump-administration | url-status=live }}</ref> Ang patakarang ito "ay isa sa maraming panuntunan at regulasyon na ipinasa ng administrasyong Trump na nagtatakda ng 'diskriminasyon sa kasarian' bilang naaangkop lamang kapag ang isang tao ay nakakaranas ng diskriminasyon dahil siya ay lalaki o babae, at hindi nagbibigay ng proteksiyon laban sa diskriminasyon batay sa seksuwal na oryentasyon o identidad ng kasarian."<ref name="npr.org"/> ==Tingnan din== * [[Maskulinidad]] * [[Peminidad]] * [[Interseksuwalidad]] * [[Katauhan (agham panlipunan)]] ==Mga sanggunian== {{Reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Katauhang Pangkasarian}} [[Kategorya:Kasarian]] [[Kategorya:Araling pangkasarian]] [[Kategorya:Sarili]] [[Kategorya:Mga neolohismo]] [[Kategorya:Mga pagkabatid ng sarili]] [[Kategorya:Ugali ng tao]] {{Sex}} 0zlwx8fi8ji2y0jbtfatc0lo7t64dv5 0 166126 2212708 2208522 2026-06-22T17:45:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 5 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212708 wikitext text/x-wiki {{Italic title}}{{Taxobox | name=''Homo floresiensis'' | fossil_range = {{fossilrange|0.094|0.013|94–13 Ka}} | image=Homo floresiensis.jpg | image_alt=Skull with associated mandible. | image_caption=Isang bungo ng ''Homo floresiensis'', mula sa [[American Museum of Natural History]] | classification_status=disputed | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Primate]]s | familia = [[Hominidae]] | tribus = [[Hominini]] | genus = ''[[Homo (genus)|Homo]]'' | species = [[ekstinto|{{extinct}}]]'''''H. floresiensis''''' | binomial = †''Homo floresiensis'' | binomial_authority = Brown et al., 2004 | range_map = ID - Flores.PNG | range_map_width = | range_map_caption = [[Flores]] sa Indonesia, naka-pula }} Ang '''''Homo floresiensis''''' ("Taong Flores" na pinalayawang "hobbit" at "Flo") ay isang [[ekstinto]]ng espesye ng [[Homo|genus na homo]].Natuklasan ito noong 2003 sa isla ng Flores sa [[Indonesia]]. Ang mga hindi kumpletong kalansay ng mga 9 na indibidwal ay nakuha kabilang ang isang kumpletong bungo.<ref name="Brown04">Brown ''et al.'' 2004</ref><ref name = "Morwood05">Morwood, Brown ''et al.'' 2005</ref> Ang [[hominin]] na ito ay kapansin-pansin para sa maliit nitong katawan at [[utak]]. Posibleng ito ay nabuhay hanggang noong mga 12,000 taon na ang nakalipas.<ref name="Morwood04">Morwood, Soejono ''et al.'' 2004</ref>. Ang mga nakuhang bagay katabi ng mga labing ito ang mga kasangkapang bato na mula 94,000 hanggang 13,000 taon ang nakaraan. Ang mga nakatuklas nito na sina Mike Morwood at mga kasamahan nito ay nagmungkahi na ang mga iba't ibang mga katangian nito na parehong primitibo at hinalaw ay tumutukoy sa mga indibidwal na ito bilang kabilang sa isang bagong species na ''H. floresiensis'' sa loob ng tribo ng [[Hominini]].<ref name="Brown04"/><ref name="Morwood04"/> Iminungkahi rin ng mga nakatuklas nito na ang ''H. floresiensis'' ay kasabay na nabuhay ng mga [[Homo sapiens]] sa Flores.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/science/2010/feb/21/hobbit-rewriting-history-human-race|title=How a hobbit is rewriting the history of the human race|last=McKie|first=Robin|date=February 21, 2010|work=The Guardian|accessdate=February 23, 2010}}</ref> [[Talaksan:Homo floresiensis cave.jpg|thumb|250px|Ang kweba sa kapuluan ng [[Flores]] kung saan natuklasan ang mga specimen nito]] Ang mga alinlangan na ang mga labi nito ay bumubuo ng isang bagong species ay madaling isinaad ng paleontologong Indonesian na si [[Teuku Jacob]] na nagmungkahing ang bungo ng LB1 ay ng isang [[microcephaly|mikrosepalikong]] modernong tao. Ang dalawang pag-aaral ng mga paleontologong sina [[Dean Falk]] at ang kanyang mga kasamahan (2005, 2007) ay tumakwil sa posibilidad na ito.<ref name = "Falk05">Falk ''et al.'' 2005</ref><ref name = Falk2007>Falk ''et al.'' 2007</ref><ref>''FSU News'' 2007</ref> Ang pag-aaral nina Falk ''et al''. (2005) ay itinakwil nina Martin ''et al''. (2006) at Jacob ''et al''. (2006) ngunit ipinagtanggol nina Morwood (2005) at Argue, Donlon ''et al''. (2006). Siniyasat ng morpologong si Jungers ang bungo at nagsaad na ang kalansay ay hindi nagpapakita ng anumang bakas ng sakit. Ang dalawang mga pag-aaral na ortopediko na inilimbag noong 2007 ay nagmumungkahi ng ebidensiya na sumusuporta sa mga labing ito bilang may katayuang species na H. floresiensis..<ref name=Tocheri2007>Tocheri ''et al.'' 2007</ref><ref name="NS_20Sept">''New Scientist'' 2007-09-20</ref><ref name = Larson2007>Larson ''et al.'' 2007 ([https://netfiles.uiuc.edu/ro/www/BiologicalAnthropologyJournalClub/Larson%20et%20al.,%202007.pdf?uniq=vvve70 preprint online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613054424/https://netfiles.uiuc.edu/ro/www/BiologicalAnthropologyJournalClub/Larson%20et%20al.%2C%202007.pdf?uniq=vvve70 |date=2011-06-13 }})</ref><ref>''Guardian'' 2007-09-21</ref> Noong 2009, ang publikasyon ng pagsisisyasat na [[kladistika|kladistiko]] at pag-aaral ng mga komparatibong sukat ng katawan ay karagdagan pang sumusuporta na ang ''H. floresiensis'' at ''[[Homo sapiens]]'' ay hiwalay na mga species.<ref name="Argue2009">Argue, Morwood ''et al.'' 2009</ref><ref name="Jun_Baab">Jungers and Baab 2009</ref> Natagpuan sa isang pag-aaral(2013) na gumamit ng mga 3-D geometric morphometrics na ang LB1 ay nagpapakita ng mas malaking mga apinidad sa sampol ng fossil ng tao kesa sa mga may sakit na modernong tao. Ang mga karagdagan pang katangian nito ay eksklusibong nag-uugnay ng LB1 sa fossil na [[Homo]].<ref>http://www.sciencedaily.com/releases/2013/07/130710182420.htm</ref> Ang H. floresiensis ay maaaring nag-ebolb mula sa [[Homo erectus]] ayon sa pag-aaral ng mga siyentipikong Hapones.<ref>http://royalsociety.org/news/2013/homo-floresiensis/</ref> Iminungkahi nina Brown et al. na ang [[Homo erectus]] ay nag-ebolb tungo sa isang mas maliit na katawan dahil sa kapaligiran na may limitadong pagkain sa pamamagitan ng [[insular dwarfism]]<ref name="Brown04" /> na isang anyo ng [[speciation]] na napagmasdan sa ibang mga species sa islang Flores kabilang ang ilang mga species ng proboscidean genus ''[[Stegodon]]''. Ang isang unanong species na stegodont na ''Stegodon sondaari'' ay naging [[ekstinto]] noong mga 850,000 taong nakakaraan at pinalitan ng isa pang species ng normal na sukat na ''Stegodon florensis'' na nag-ebolb naman sa isang anyong unano na ''Stegodon florensis insularis'' na naglaho noong 12,000 taong nakakalipas.<ref>Morwood and van Oosterzee 2007: 8, 169</ref><ref name = "Van Den Bergh">{{cite journal | last = Van Den Bergh | first = G. D. | authorlink = | author2 = Rokhus Due Awe; Morwood, M. J.; Sutikna, T.; Jatmiko; Wahyu Saptomo, E. | title = The youngest ''Stegodon'' remains in Southeast Asia from the Late Pleistocene archaeological site Liang Bua, Flores, Indonesia | journal = [[Quaternary International]] | volume = 182 | issue = 1 | pages = 16–48 | publisher = | location = | date = May 2008 | language = | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618207000377 | doi = 10.1016/j.quaint.2007.02.001 | accessdate = 2011-11-27|bibcode = 2008QuInt.182...16V }}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist|colwidth=30em}} {{Human Evolution}} ==Mga sanggunian== {{Refbegin|colwidth=30em}} *{{Cite journal | author = ''ABC Science Online'' [Australian Broadcasting Corporation] | title = Wrist gives hobbit theory the flick | volume = 172 | issue = 12 | pages = | date = September 21, 2007 | url = http://www.abc.net.au/science/news/stories/2007/2038346.htm }} *{{cite journal |author=''The Age''. |url=http://www.theage.com.au/articles/2004/10/27/1098667841536.html |title=Lost race of human 'hobbits' |date=October 28, 2008 }} *{{cite journal |author=Agence France-Presse |url=http://www.mywire.com/a/AFP/Indonesian-scientist-says-Flores-hominid/642869?&pbl=273 |title=Indonesian scientist says Flores hominid not new species |date=November 6, 2004 }} (paid content) *{{cite journal | author = Argue, D. | author2 = Donlon, D., Groves, C. and Wright, R. | month = October | year = 2006 | title = ''Homo floresiensis'': Microcephalic, pygmoid, ''Australopithecus'', or ''Homo''? | journal = Journal of Human Evolution | volume = 51|pages = 360–374 |doi = 10.1016/j.jhevol.2006.04.013 | pmid = 16919706 | issue = 4}} *{{cite journal | first = Debbie | last = Argue | author2 = Morwood, M.; Sutikna, T.; Jatmiko; Saptomo, W. | year = 2009 | month = July | title = '''Homo floresiensis: A cladistic analysis''' | journal = Journal of Human Evolution | volume = Online Only as of Aug 4, 09. | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=GatewayURL&_method=citationSearch&_uoikey=B6WJS-4WTYXVS-1&_origin=SDEMFRHTML&_version=1&md5=c0effb68fc1ae59ac67dfe6ef7f0ade9 | doi = 10.1016/j.jhevol.2009.05.002 | issue = 5 | pages = 623–639 }} *''BBC''. {{cite video |title= The Mystery of the Human Hobbit (Horizon 2005) |publisher=BBC |accessdate=2005}} *{{cite journal |author=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6294101.stm |title=Hobbit cave digs set to restart |date=January 25, 2007 }} *{{cite journal| author=Brown, P. | author2=Sutikna, T., Morwood, M. J., Soejono, R. P., Jatmiko, Wayhu Saptomo, E. and Rokus Awe Due | date=October 27, 2004 | title=A new small-bodied [[Hominini|hominin]] from the [[Late Pleistocene]] of Flores, Indonesia | journal=[[Nature (journal)|Nature]]| pmid=15514638 | volume=431 |issue=7012 | doi=10.1038/nature02999| pages=1055–1061 |bibcode = 2004Natur.431.1055B }} *{{cite web |work=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/eb/article-9062017 |title=Pygmy }} *{{cite journal | date = October 28, 2004 | last = Dalton | first = Rex | title = Little lady of Flores forces rethink of human evolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-10-28_431_7012/page/1029 | volume = 431 | pmid = 15510116 | issue = 7012 | page = 1029 | doi = 10.1038/4311029a | journal = Nature | bibcode = 2004Natur.431.1029D }} *{{cite journal | author = Falk, D. | author2 = Hildebolt, C., Smith, K., Morwood, M. J., Sutikna, T., Brown, P., Jatmiko, Wayhu Saptomo, E., Brunsden, B. and Prior, F. | date = April 8, 2005 | title = The Brain of LB1, ''Homo floresiensis'' | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-04-08_308_5719/page/242 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 308 | issue = 5719 | doi = 10.1126/science.1109727 | pmid = 15749690 | bibcode = 2005Sci...308..242F | pages = 242–5 }} *{{cite journal | author = Falk, D. | author2 = Hildebolt, C.; Smith, K.; Morwood, M.J.; Sutikna, T.; Others, | date = February 2, 2007 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 104 | issue = 7 | page = 2513 | url = http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/104/7/2513 | title = Brain shape in human microcephalics and ''Homo floresiensis'' | doi = 10.1073/pnas.0609185104 | pmid = 17277082 | pmc = 1892980 | bibcode = 2007PNAS..104.2513F }} *{{cite journal| author = Falk, D. | author2 = Hildebolt, C., Smith, K., Morwood, M.J., Sutikna, T., Jatmiko, Wayhu Saptomo, E., Brunsden, B. and Prior, F. | date = May 19, 2006 |title = Response to Comment on "The Brain of LB1, ''Homo floresiensis''"|journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 312 | pages = 999c | doi = 10.1126/science.1124972| issue = 5776|bibcode = 2006Sci...312.....F }} *{{cite book|first=Dean|last=Falk|authorlink=Dean Falk|title=The Fossil Chronicles: How Two Controversial Discoveries Changed Our View of Human Evolution|url=https://archive.org/details/fossilchronicles0000falk|publisher=University of California Press|year=2011|isbn=978-0-520-26670-4}} *{{cite journal | last = Fix | first = Alan G. | title = Malayan Paleosociology: Implications for Patterns of Genetic Variation among the Orang Asli | url = https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1995-06_97_2/page/313 | journal = American Anthropologist, New Series | volume = 97 | issue = 2 | pages = 313–323 | month = June | year = 1995 | doi = 10.1525/aa.1995.97.2.02a00090 | jstor=681964}}{{subscription required|date=October 2010|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294%28199506%292%3A97%3A2%3C313%3AMPIFPO%3E2.0.CO%3B2-%23}} *{{cite journal|author=Forth, G.|year=2005|title=Hominids, hairy hominoids and the science of humanity|journal=Anthropology Today|volume=21|issue=3|pages=13–17|doi=10.1111/j.0268-540X.2005.00353.x|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118652221/abstract}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite journal |author=''FSU News'' |url=http://www.fsu.edu/news/2007/01/29/brain.analysis/ |title=FSU anthropologist's brain analysis confirms ancient 'Hobbit' a separate species |date=January 29, 2007 }}{{subscription required|date=October 2010|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118652221/abstract}} *{{cite journal|last=Gee|first=Henry|authorlink=Henry Gee|journal=Nature|date=October 27, 2004|title=Flores, God and Cryptozoology: The discovery poses thorny questions about the uniqueness of ''Homo sapiens''|doi=10.1038/news041025-2|url=http://www.bioedonline.org/news/news.cfm?art=1329}} *{{Cite journal | doi = 10.1016/j.jchb.2010.01.019| last1 = Groves | first1 = C. | last2 = Fitzgerald | first2 = C. | title = Healthy hobbits or victims of Sauron | journal = HOMO - Journal of Comparative Human Biology | volume = 61 | issue = 3 | page = 211 | year = 2010 }} *{{cite journal |author=''Guardian'' |url=http://www.guardian.co.uk/science/2007/sep/21/2 |title=Yes, it's a Hobbit. The debate that has divided science is solved at last (sort of) |date=September 21, 2007 }} *{{cite journal |author=Hershkovitz, I., Kornreich, L., Laron, Z. |title=Comparative skeletal features between ''Homo floresiensis'' and patients with primary growth hormone insensitivity (Laron Syndrome) |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2007-10_134_2/page/198 |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=134 |issue=2 |pages=198–208 |year=2007 |pmid=17596857 |doi=10.1002/ajpa.20655 }} *{{cite journal| author = Jacob, T. | author2 = Indriati, E., Soejono, R. P., Hsu, K., Frayer, D. W., Eckhardt, R. B., Kuperavage, A. J., Thorne, A. and Henneberg, M. | date = September 5, 2006 | title = Pygmoid Australomelanesian ''Homo sapiens'' skeletal remains from Liang Bua, Flores: Population affinities and pathological abnormalities | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-09-05_103_36/page/13421 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, US | volume = 103 |pages = 13421–13426 | doi = 10.1073/pnas.0605563103 | pmid = 16938848| issue = 36| pmc = 1552106|bibcode = 2006PNAS..10313421J }} *{{cite journal | last = Jungers | first = W | author2 = Baab, K. | year = 2009 | month = December | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/122688405 | title = The geometry of hobbits: ''Homo floresiensis'' and human evolution | journal = Significance | volume = 6 | issue = 4 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{subscription required|date=October 2010|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122688405}} *{{cite journal | last = Jungers | first = William L. | title = Descriptions of the lower limb skeleton of ''Homo floresiensis'' | journal = Journal of Human Evolution | volume = 57 | issue = 5 | page = 538 | date = December 4, 2008 | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WJS-4V2PSNH-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=f61fb21de0ea1cfea8e8a9a422d3d85d | pmid = 19062072 | doi = 10.1016/j.jhevol.2008.08.014 | last2 = Larson | first2 = S.G. | last3 = Harcourt-Smith | first3 = W. | last4 = Morwood | first4 = M.J. | last5 = Sutikna | first5 = T. | last6 = Due Awe | first6 = Rokhus | last7 = Djubiantono | first7 = T. }} *{{cite journal |author=Larson, S.G., Jungers, W.L., Morwood, M.J., ''et al.'' |title=[https://netfiles.uiuc.edu/ro/www/BiologicalAnthropologyJournalClub/Larson%20et%20al.,%202007.pdf?uniq=vvve70 ''Homo floresiensis'' and the evolution of the hominin shoulder] |journal=Journal of Human Evolution |volume=53 |issue=6 |pages=718–31 |year=2007 |month=December |pmid=17692894 |doi=10.1016/j.jhevol.2007.06.003}} *{{cite journal |author=''Los Angeles Times'' |title='Hobbit' Bones Said to Be of Deformed Human |date= May 20, 2006 }} *{{cite journal|author=Lyras, G.A., Dermitzakis, D.M., Van Der Geer, A.A.E., Van der Geer, S.B., De Vos, J.|title=The origin of ''Homo floresiensis'' and its relation to evolutionary processes under isolation|journal=Anthropological Science|date=August 1, 2008|url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/advpub/0/advpub_0807280043/_article|doi=10.1537/ase.080411|volume=117|page=33}}{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite journal | author = Martin, R. D. | author2 = MacLarnon, A. M., Phillips, J. L., Dussubieux, L., Williams, P. R. and Dobyns, W. B. | date = May 19, 2006 | title = Comment on "The Brain of LB1, ''Homo floresiensis''" | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-05-19_312_5776/page/999 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 312 | issue = 5776 | page = 999 | doi = 10.1126/science.1121144 | pmid = 16709768 | bibcode = 2006Sci...312.....M }} *{{cite journal | author = Morwood, M. J. | author2 = O'Sullivan, P. B., Aziz, F., Raza, A. | date = March 12, 1998 | title = Fission-track ages of stone tools and fossils on the east Indonesian island of Flores | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-03-12_392_6672/page/173 | journal = Nature | volume = 392 | pages = 173–176 | doi = 10.1038/32401 | issue = 6672 | bibcode = 1998Natur.392..173M }} *{{cite journal | author = Morwood, M. J. | author2 = Soejono, R. P., Roberts, R. G., Sutikna, T., Turney, C. S. M., Westaway, K. E., Rink, W. J., Zhao, J.- X., van den Bergh, G. D., Rokus Awe Due, Hobbs, D. R., Moore, M. W., Bird, M. I. and Fifield, L. K. | date = October 27, 2004 | title = Archaeology and age of a new hominin from Flores in eastern Indonesia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-10-28_431_7012/page/1087 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | pmid = 15510146 | volume = 431 |issue=7012 | pages = 1087–1091 | doi = 10.1038/nature02956|bibcode = 2004Natur.431.1087M }} *{{cite journal | author = Morwood, M. J. | author2 = Brown, P., Jatmiko, Sutikna, T., Wahyu Saptomo, E., Westaway, K. E., Rokus Awe Due, Roberts, R. G., Maeda, T., Wasisto, S. and Djubiantono, T. | date = October 13, 2005 | title = Further evidence for small-bodied hominins from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-13_437_7061/page/n117 |journal = [[Nature (journal)|Nature]] | pmid = 16229067 | volume = 437 | issue = 7061 | pages = 1012–1017 | doi = 10.1038/nature04022 |bibcode = 2005Natur.437.1012M }} *{{cite book |last=Morwood |first=Mike |author2=van Oosterzee, Penny |title=A New Human: The Startling Discovery and Strange Story of the "Hobbits" of Flores, Indonesia |url=https://archive.org/details/newhumanstrange00morw |publisher=Smithsonian Books |year=2007 |isbn=0-06-089908-5 }} *{{cite journal | author=''New Scientist'' | url=http://www.newscientist.com/channel/being-human/mg18424772.900 | title=Fight over access to 'hobbit' bones – being-human | date=December 11, 2004 }} *{{cite journal |author=''New Scientist'' |url=http://www.newscientist.com/article/dn12667-hobbit-wrist-bones-suggests-a-distinct-species.html |title='Hobbitt' wrist bones suggest a distinct species |date=September 20, 2007 }} *{{cite journal | author = ''New Scientist'' | url = http://www.newscientist.com/article/dn13692-flores-hobbit-walked-more-like-a-clown-than-frodo.html | title = Flores 'hobbit' walked more like a clown than Frodo | volume = 3 | pages = 983–984 | date = April 16, 2008 }} *{{cite journal |author= ''[[The New York Times]]'' |url= http://www.nytimes.com/2006/08/21/science/21cnd-tiny.html |title= Report Reignites Feud Over 'Little People' as Separate Species |date= August 21, 2006 }} *{{cite journal |author=''New Zealand Herald'' |url=http://www.nzherald.co.nz/index.cfm?c_id=82&ObjectID=8500998 |title=Hobbit woman' remains spark row among academics |date=November 30, 2004 }} *{{cite journal|last=Obendorf|first=P.J.|author2=Oxnard, C.E.; Kefford, C.E.|date=June 7, 2008|title=Are the small human-like fossils found on Flores human endemic cretins?|journal=Proceedings of the Royal Society of London, B Biological Sciences|publisher=Royal Society|location=Online|volume=275|pmid=18319214|issue=1640|pmc=2602669|pages=1287–1296|doi=10.1098/rspb.2007.1488|url=http://journals.royalsociety.org/content/jl77276376781n87/}} *{{cite journal | author = ''Science'' | title = How the Hobbit Shrugged: Tiny Hominid's Story Takes New Turn | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-05-19_312_5776/page/983 | volume = 312 | issue = 5776 | pages = 983–984 | date = May 19, 2006 | doi = 10.1126/science.312.5776.983a | pmid = 16709753 | journal = Science }} *{{cite journal |author=''Science Daily'' |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2004/10/041028144857.htm |title=Skeleton reveals lost world of 'Little people' |date=October 28, 2004 }}{{subscription required|date=October 2010|url=http://journals.royalsociety.org/content/jl77276376781n87/}} *{{Cite journal | author = ''Science News'' | title = Did small hominids have a genetic defect? | journal = ScienceNews | volume = 170 | issue = 3 | page = 46 | date = July 15, 2006 | url = http://www.thefreelibrary.com/Did+small+hominids+have+a+genetic+defect%3F-a0149357363 }} *{{cite journal|author=''The Scientist''|url=http://www.biomedcentral.com/news/20050228/01/|title=Flores hominid bones returned|date=February 28, 2005|journal=|access-date=Septiyembre 14, 2012|archive-date=5 Marso 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050305083258/http://www.biomedcentral.com/news/20050228/01/|url-status=dead}} *{{cite journal |author=''Smithsonian'' |url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html |title=The Great Human Migration |year=2008 |month=July }} *{{cite journal |author=[[Der Spiegel|''Spiegel'']] |title=A Huge Fight over a Little Man |url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,434604,00.html |date=September 1, 2006 }} *{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=The Origin of Our Species |url=https://archive.org/details/originofourspeci0000stri |publisher=Allen Lane |place=London |year=2011 |isbn=978-1-84614-140-9 }} *{{cite journal|author=''Sydney Morning Herald''|url=http://www.smh.com.au/news/Science/Hobbits-triumph-tempered-by-tragedy/2005/03/04/1109700677461.html|title=Hobbits triumph tempered by tragedy|date=March 5, 2005}} *{{cite journal|author=''Telegraph''|url=http://www.telegraph.co.uk/connected/main.jhtml?xml=/connected/2004/11/01/ecnhuman228.xml|title=Villagers speak of the small, hairy Ebu Gogo|date=November 2, 2004|access-date=August 7, 2021|archive-date=June 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612031557/https://www.telegraph.co.uk/technology/?xml=%2Fconnected%2F2004%2F11%2F01%2Fecnhuman228.xml|url-status=dead}} *{{cite journal |author=''TIME'' |title=Bones of contention |date= April 30, 2005 }} *{{cite journal| author=''Times Online''| url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,3-1386423,00.html| date=December 3, 2004| title=Professor fuels row over Hobbit man fossils| location=London| access-date=Septiyembre 14, 2012| archive-date=30 Abril 2020| archive-url=https://archive.today/20200430183237/https://www.thetimes.co.uk/article/professor-fuels-row-over-hobbit-man-fossils-zrmf0l5rtnf| url-status=dead}} *{{cite journal | author = Tocheri, M.W. | date = September 21, 2007 | title = The Primitive Wrist of ''Homo floresiensis'' and Its Implications for Hominin Evolution | url = https://archive.org/details/sim_science_2007-09-21_317_5845/page/1743 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 317 | issue = 5845 | page = 1743 | doi = 10.1126/science.1147143 | pmid = 17885135 | last2 = Orr | first2 = CM | last3 = Larson | first3 = SG | last4 = Sutikna | first4 = T | last6 = Saptomo | first6 = EW | last7 = Due | first7 = RA | last8 = Djubiantono | first8 = T | last9 = Morwood | first9 = MJ | last5 = Jatmiko | bibcode = 2007Sci...317.1743T | unused_data = Orr; Larson; Sutikna; Jatmiko; Saptomo; Awe Due; Djubiantono; Morwood; Jungers }} *{{cite journal |author=''USA Today'' |title=The hullabaloo about hobbits |url=http://www.usatoday.com/tech/science/columnist/vergano/2006-07-16-hobbit-argument_x.htm |date=July 16, 2006 }} *{{cite web|url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter5/text5.htm|title=Lonely islands: The Andamanese (Ch. 5)|author=Weber, George|publisher=Andaman Association|access-date=2012-09-14|archive-date=2012-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710025916/http://www.andaman.org/BOOK/chapter5/text5.htm|url-status=dead}} *{{cite journal |journal=Science |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/310/5746/236b |title=Comment on "The Brain of LB1, ''Homo floresiensis''" |date=October 14, 2005 |last=Weber |first=J. |author2=Czarnetzki, A., Pusch, C.M. |pmid=16224005 |volume=310 |issue=5746 |page=236 |doi=10.1126/science.1114789 }} *{{Cite journal| doi = 10.1038/nature07922| date = May 7, 2009| author = Weston, E. M.| author2 = Lister, A. M.| title = Insular dwarfism in hippos and a model for brain size reduction in ''Homo floresiensis''| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-07_459_7243/page/85| volume = 459| issue = 7243| pages = 85–8| issn = 0028-0836| pmid = 19424156| pmc = 2679980| journal = Nature| bibcode = 2009Natur.459...85W}} {{Refend}} ==Mga karagdagang babasahin== {{Refbegin|colwidth=30em}} *{{cite book |first=Linda| last=Goldenberg |title=Little People and a Lost World: An Anthropological Mystery |url=https://archive.org/details/littlepeopleandl00gold|publisher=Twenty-First Century Books |location=Minneapolis, Minnesota |year=2007 |isbn=978-0-8225-5983-2 |oclc=62330789 |page=[https://archive.org/details/littlepeopleandl00gold/page/112 112]}} *{{cite book|first1=Maciej |last1=Henneberg |first2=John |last2=Schofield|title=The Hobbit Trap:Money, Fame, Science and the Discovery of a 'New Species'|publisher=Wakefield Press|location=Kent Town|year=2008|isbn=978-1-86254-791-9|page=159}} *{{cite journal|last1=Trueman|first1=John W.H.|title=A new cladistic analysis of Homo floresiensis|journal=Journal of Human Evolution|volume=59|issue=2|year=2010|pages=223–226|issn=00472484|doi=10.1016/j.jhevol.2010.01.013}} *{{cite journal|last1=Brumm|first1=Adam|last2=Jensen|first2=Gitte M.|last3=van den Bergh|first3=Gert D.|last4=Morwood|first4=Michael J.|last5=Kurniawan|first5=Iwan|last6=Aziz|first6=Fachroel|last7=Storey|first7=Michael|title=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-01_464_7289/page/748|journal=Nature|volume=464|issue=7289|year=2010|pages=748–752|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature08844}} *{{cite journal|last1=Jungers|first1=W. L.|last2=Harcourt-Smith|first2=W. E. H.|last3=Wunderlich|first3=R. E.|last4=Tocheri|first4=M. W.|last5=Larson|first5=S. G.|last6=Sutikna|first6=T.|last7=Due|first7=Rhokus Awe|last8=Morwood|first8=M. J.|title=The foot of Homo floresiensis|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-07_459_7243/page/81|journal=Nature|volume=459|issue=7243|year=2009|pages=81–84|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature07989}} *{{cite journal|last1=Gordon|first1=A. D.|last2=Nevell|first2=L.|last3=Wood|first3=B.|title=The Homo floresiensis cranium (LB1): Size, scaling, and early Homo affinities|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-03-25_105_12/page/4650|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=105|issue=12|year=2008|pages=4650–4655|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0710041105}} *{{cite journal|last1=Vannucci|first1=R. C.|last2=Barron|first2=T. F.|last3=Holloway|first3=R. L.|title=Craniometric ratios of microcephaly and LB1, Homo floresiensis, using MRI and endocasts|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-08-23_108_34/page/14043|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=108|issue=34|year=2011|pages=14043–14048|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1105585108}} *{{cite doi|10.1016/j.jhevol.2010.05.004}} *{{cite journal|last1=Holliday|first1=Trenton W.|last2=Franciscus|first2=Robert G.|title=Body size and its consequences: Allometry and the lower limb length of Liang Bua 1 (Homo floresiensis)|journal=Journal of Human Evolution|volume=57|issue=3|year=2009|pages=223–228|issn=00472484|doi=10.1016/j.jhevol.2009.04.007}} *{{cite journal|last1=Lieberman|first1=Daniel E.|title=Palaeoanthropology: Homo floresiensis from head to toe|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-07_459_7243/page/41|journal=Nature|volume=459|issue=7243|year=2009|pages=41–42|issn=0028-0836|doi=10.1038/459041a}} *{{cite journal|last1=Montgomery|first1=Stephen H|last2=Capellini|first2=Isabella|last3=Barton|first3=Robert A|last4=Mundy|first4=Nicholas I|title=Reconstructing the ups and downs of primate brain evolution: implications for adaptive hypotheses and Homo floresiensis|journal=BMC Biology|volume=8|issue=1|year=2010|pages=9|issn=1741-7007|doi=10.1186/1741-7007-8-9}} *{{cite journal|last1=Larson|first1=S.G.|last2=Jungers|first2=W.L.|last3=Tocheri|first3=M.W.|last4=Orr|first4=C.M.|last5=Morwood|first5=M.J.|last6=Sutikna|first6=T.|last7=Awe|first7=Rokhus Due|last8=Djubiantono|first8=T.|title=Descriptions of the upper limb skeleton of Homo floresiensis|journal=Journal of Human Evolution|volume=57|issue=5|year=2009|pages=555–570|issn=00472484|doi=10.1016/j.jhevol.2008.06.007}} *{{cite doi|10.1016/j.jhevol.2011.08.008}} *[http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pbio.0040440 "What is the Hobbit?"] A review of the state of debate regarding the status of ''H. Floresiensis'', circa 2006, from the open access journal [[Public Library of Science]], Biology {{Refend}} {{Wikispecies|Homo floresiensis|Hobbits}} {{Commonscat|Homo floresiensis}} [[Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo]] ibypthy1wt7l9v206rhkiderpnohv9f 0 167068 2212821 2083702 2026-06-22T18:58:49Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212821 wikitext text/x-wiki {{Infobox Particle | bgcolour = | name = Photon | image = [[Talaksan:Military laser experiment.jpg|275px]] | caption = Photons emitted in a [[Coherence (physics)|coherent]] beam from a [[laser]] | num_types = | composition = [[Elementary particle]] | statistics = [[Bosonic]] | group = [[Gauge boson]] | generation = | interaction = [[Electromagnetism|Electromagnetic]] | theorized = [[Albert Einstein]] | discovered = | symbol = &gamma;, [[Planck constant|''h'']][[frequency|&nu;]], or [[Reduced Planck constant|ħ]][[angular frequency|&omega;]] | mass = 0<br />{{nowrap|<{{val|1|e=-18|ul=eV/c²}}}}<ref name="Particle_table_2009"> {{cite journal |author=Amsler, C. ''et al.'' ([[Particle Data Group]]) |year=2008 +2009 partial update |url=http://pdg.lbl.gov/2009/tables/rpp2009-sum-gauge-higgs-bosons.pdf |title=Review of Particle Physics: Gauge and Higgs bosons |journal=[[Physics Letters B]] |volume=667 |page=1|doi=10.1016/j.physletb.2008.07.018 |bibcode=2008PhLB..667....1P }}</ref> | mean_lifetime = Stable<ref name="Particle_table_2009"/> | decay_particle = | electric_charge = 0<br />{{nowrap|<{{val|1|e=-35|ul=e}}}}<ref name="Particle_table_2009"/> | color_charge = | spin = 1 | num_spin_states = | parity = -1<ref name="Particle_table_2009"/> | g_parity = | c_parity = -1<ref name="Particle_table_2009"/> | r_parity = | condensed_symmetries =''[[Isospin|I]]''(''[[Total angular momentum|J]]''^{''[[Parity (physics)|P]][[C parity|C]]''}) = 0,1(1^--)<ref name="Particle_table_2009"/> }} Sa [[pisika]], ang isang '''photon''' ay isang [[elementaryong partikulo]], ang [[quantum]] ng [[liwanag]] at lahat ng iba pang mga anyo ng [[elektromagnetikong radiasyon]] at ang [[tagadalang pwersa]] para sa [[pwersang elektromagnetiko]]. Ang mga epekto ng pwersang ito ay madaling mapagmamasdan sa parehong [[skalang mikroskopiko]] at [[skalang makroskopiko]] dahil ang photon ay walang [[masang pagpapahinga]]. Ito ay pumapayag para sa mga [[pundamental na interaksiyon]] sa mga malayong distansiya. Tulad ng lahat ng mga elementaryong partikulo, ang mga photon ay kasalukuyang mahusay na ipinapaliwanag ng [[mekanikang quantum]] at nagpapamalas ng [[dualidad na alon-partikulo]] na nagpapakita ng parehong mga katangian ng mga [[alon]] at [[partikulo]]. Halimbawa, ang isang photon ay maaaring [[repraksiyon|ma-reprakto]] ng isang [[lente (optika)|lente]] o magpamalas ng [[interperensiya (propagasyon)|interperensiya ng alon]] sa sarili nito ngunit maaari ring umasal bilang isang partikulo na nagbibigay ng isang tiyak na resulta kapag ang [[posisyon (bektor)|posisyon]] nito ay sinukat. Ang modernong konsepto ng photon ay dahan dahang binuo ni [[Albert Einstein]] upang ipaliwanag ang mga eksperimental na obserbasyon na hindi umaayon sa umaangkop sa klasikong [[ekwasyong elektromagnetikong alon|modelo ng alon]] ng liwanag. Sa partikular, ang modelong photon ay nagpapaliwanag sa pagbatay sa prekwensiya ng enerhiya ng liwanag at nagpapaliwanag ng kakayahan ng [[materya]] at [[elektromagnetikong radiasyon]] na tumungo sa [[thermal na ekwilibrium]]. Ito ay nagpapaliwanag rin sa anomalosong mga obserbasyon kabilang ang mga katangian ng [[radiasyong itim na katawan]] na ang mga ibang pisiko gaya ni [[Max Planck]] ay naghangad na ipaliwanag gamit ang mga semiklasikong modelo kung saan ang liwanag is inilalarawan pa rin ng [[Mga ekwasyon ni Maxwell]] ngunit ang mga obhektong materyal na naglalabas at sumisipsip ng liwanag ay nagsasagawa nito sa mga halaga ng enerhiya na ''quantisado'' (i.e ang mga ito ay nagbabago lamang ng enerhiya sa ilang partikular na mga diskretong halaga at hindi maaaring magbago ng enerhiya sa anumang arbitraryong paraan). Bagaman ang mga semiklasikong modelong ito ay nag-ambag sa pagkakabuo ng [[mekanikang quantum]], maraming mga karagdagang eksperimento<ref> {{cite journal |author=Kimble, H.J.; Dagenais, M.; Mandel, L. |title=Photon Anti-bunching in Resonance Fluorescence |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=39 |issue=11 |pages=691–695 |year=1977 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.691 |bibcode = 1977PhRvL..39..691K }}</ref><ref> {{cite journal |author=Grangier, P.; Roger, G.; Aspect, A. |title=Experimental Evidence for a Photon Anticorrelation Effect on a Beam Splitter: A New Light on Single-Photon Interferences |url=https://archive.org/details/europhysics-letters_1986-02-15_1_4/page/173 |journal=[[Europhysics Letters]] |volume=1 |issue=4 |pages=173–179 |year=1986 |doi=10.1209/0295-5075/1/4/004 |bibcode = 1986EL......1..173G }}</ref> na nasgimula sa [[pagkakalat na Compton]] ng mga isang photon ng mga [[elektron]] na unang napagmasdan noong 1923 ay nagpatunay ng hipotesis ni Einstein na ang mismong liwanag ay [[quantisasyon (pisika)|quantisado]](quantized). Noong 1926, inimbento ng kemikong si [[Gilbert N. Lewis]] ang pangalang ''photon'' para sa mga partikulong ito at pagkatapos ng 1927 nang si [[Arthur H. Compton]] ay nanalo ng [[Gantimpalang Nobel]] para sa kanyang mga pag-aaral ng pagkakalat, ang karamihan sa mga siyentipiko ay tumanggap sa pagiging totoo na ang [[quantum|quanta]] ng liwanag ay may independiyenteng eksistensiya at ang termino ni Lewis ng photon para sa quanta ng liwanag ay tinanggap. Sa [[Pamantayang Modelo]] ng [[Partikulong pisika]], ang mga photon ay inilalarawan bilang isang mahalagang konsekwensiya ng mga batas pisikal na mayroon isang [[symmetriya sa pisika|symmetriya]] sa bawat punto ng [[espasyo-panahon]]. Ang likas ng mga katangian ng photon gaya ng [[elektrikong karga]], [[inbariantong masa]] at [[ikot (pisika)|ikot]] ay tinutukoy ng mga katangian ng [[teoriyang gauge|symmetriyang gauge]] na ito. Ang konseptong photon ay tumungo sa isang mahalagang mga pagsulong sa eksperimental at teoretikal na pisika gaya ng mga [[laser]], [[kondensasyong Bose-Einstein]], [[teoriyang quantum field]] at [[amplitudong probabilidad|probabilistikong interpretasyon]] ng mekanikang quantum. Ito ay nilapat sa [[photokemika]], [[dalawang photon na pananabik na mikroskopiya|mataas na resolusyong mikroskopiya]] at [[fluorosensiyang resonansiya enerhiyang paglipat|mga sukat ng molekular na distansiya]]. Kamakailan lamang, ang mga photon ay pinag-aralan bilang mga elemento ng [[kompyuter na quantum]] at para sa mga sopistikadong aplikasyon sa [[komunikasyong optikal]] gaya ng [[kriptograpiyang quantum]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pisikang pampartikula]] g8nzpjzozqe1zyxnoecdwqv4fr4h1bh 0 167680 2212736 1985912 2026-06-22T18:05:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212736 wikitext text/x-wiki Ang '''Argumento mula sa palpak na disenyo''' o '''Argumento mula sa salat na disenyo''' ay isang argumento o pangangatwiran laban sa pag-iral ng diyos at kontra-argumento sa "[[argumento mula sa disenyo]]" o "argumentong teleolohikal" na ginagamit ng mga [[teismo|naniniwala sa diyos]] upang patunayang may diyos. Inaangkin ng mga [[teismo|teista]] na ang mga bagay sa mundo ay kinakikitaan ng disenyo at hindi pagiging aksidente kaya't may nagdisenyo rito, at ang nagdisenyo ay [[diyos]]. Eto ay tinutulan ng mga [[ateista]] at mga kritiko. Ang argumentong mula sa palpak na disenyo ay nakabatay sa sumusunod na magkakasunod na pangangatwiran: *Ang isang [[omnipotente]], [[omnisiyente]] at [[omnibenebolente]]ng manlilikhang [[diyos]] ay lilikha ng mga organismo na may optimal na disenyo. *Ang mga organismo ay nag-aangkin ng mga katangian na sub-optimal. *Kaya, hindi nilikha ng diyos ang mga organismong ito o ang diyos ay hindi omnipotente, omnisiyente at omnibenebolente. Ang argumentong ito ay may istruktura bilang isang basikong [[Modus tollens]]: kung ang inaangking mga ''nilikhang organismo'' ay naglalaman ng maraming ''mga [[depekto]]'', kung gayon, ang disenyo ay hindi ang kapani-paniwalang pinagmulan ng pag-iral ng mga organismo sa mundo. Ang argumento mula sa palpak na disenyo ay umaayon sa mga hula ng [[ebolusyon]] sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] na ang mga katangiang nag-ebolb sa ilang mga paggamit sa mga organismo ay muling ginagamit o inaangkop sa ibang mga paggamit o iniiwan ang paggamit nito. Ang katayuang suboptimal ng mga organismo ay dahil sa kawalang kakayahan ng mekanismong [[pagmamana ng katangian]] sa pag-aalis ng mga partikular na [[Bestihiyalidad|bestiyihal na bahagi]] ng prosesong pang-[[ebolusyon]]. Ang argumento mula sa salat na disenyo ang isa sa mga argumentong ginamit ni [[Charles Darwin]] at itinaguyod ng mga biyologong sina [[Stephen Jay Gould]] at [[Richard Dawkins]]. Itinatakwil ng mga [[ebolusyonistang teistiko|ebolusyonistang naniniwala sa diyos]](''theistic evolutionist'') ang ''[[argumento mula sa disenyo]]'' ngunit naniniwala pa rin sila sa pag-iral ng [[diyos]]. Ang isang paniniwalang tinatawag na [[intelihenteng disenyo]] ay itinataguyod ng mga pundamentalistang [[Kristiyano]] sa [[Estados Unidos]] upang ituro ito sa mga pampublikong paaralan at tutulan ang pagtuturo ng siyentipikong [[ebolusyon]] sa mga paaralan lalo na sa [[Estados Unidos]]. Ang [[ebolusyon]] ang paliwanag na tinatanggap ng mga mga akademiko at pamayanang siyentipiko sa sa buong mundo ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga organismo sa mundo.<ref>{{cite news | first=PZ | last=Myers | authorlink=PZ Myers | title=Ann Coulter: No evidence for evolution? | date=2006-06-18 | publisher=scienceblogs.com | url=http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php | work=Pharyngula | pages= | accessdate=2006-11-18 | archive-date=2006-06-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060622031856/http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php | url-status=dead }}</ref><ref>The [[National Science Teachers Association]]'s [http://www.nsta.org/159&psid=10 position statement on the teaching of evolution.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030419055650/http://www.nsta.org/159%26psid%3D10 |date=2003-04-19 }}</ref><ref>[http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx IAP Statement on the Teaching of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |date=2011-07-17 }} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)</ref><ref name="AAAS Denounces Anti-Evolution Laws">From the [[American Association for the Advancement of Science]], the world's largest general scientific society: [http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf 2006 Statement on the Teaching of Evolution] (PDF file), [http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml AAAS Denounces Anti-Evolution Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019171834/http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml |date=2013-10-19 }}</ref><ref name=factfancy>[http://links.jstor.org/sici?sici=0011-3204(198806)29%3A3%3C520%3AFFAMOH%3E2.0.CO3B2-P ''Fact, Fancy, and Myth on Human Evolution'', Alan J. Almquist, John E. Cronin, Current Anthropology, Vol. 29, No. 3 (Jun., 1988), pp. 520&ndash;522]</ref><ref name=nihrecord>[http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm ''Finding the Evolution in Medicine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm |date=2008-11-22 }}, Cynthia Delgado, NIH Record, 28 Hulyo 2006.</ref> Ayon sa mga akademiko at siyentipiko, ang ''[[intelihenteng disenyo]]'' ay hindi [[agham]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ucsusa.org/scientific_integrity/what_you_can_do/why-intelligent-design-is-not.html |title=Why Intelligent Design is not Science |access-date=2011-11-04 |archive-date=2012-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052837/http://www.ucsusa.org/scientific_integrity/what_you_can_do/why-intelligent-design-is-not.html |url-status=dead }}</ref> ==Mga halimbawa ng palpak na disenyo== Sa [[sistemang reproduktibo]] ng tao: * Sa isang babaeng tao, ang [[pagpupunlay|napunlay]] na [[ovum|itlog na babae]] ay maaaring mailagay sa [[fallopian tube]], [[cervix]] o [[obaryo]] sa halip na sa [[uterus]] na nagreresulta sa [[pagbubuntis na ektopiko]]. Ang pag-iral ng butas sa pagitan ng obaryo at fallopian tube ay nagpapakita ng isang maling disenyo sa sistemang reproduktibo ng isang babaeng tao. Bago ang modernong [[siruhiya]] o pag-oopera, ang [[pagbubuntis na ektopiko]] ay nagdudulot ng kamatayan sa kapwa ina at sanggol nito. Kahit sa modernong kasalukuyang panahon, sa lahat ng halos na mga kaso, ang pagbubuntis na ektopiko ay kailangang [[Pagpapalaglag|i-abort]] upang maligtas ang buhay ng ina. *Sa babaeng tao, ang [[birth canal]] ay dumadaan sa isang makitid na [[pelvis]]. Ang [[bungo]] ng ipinagbubuntis na sanggol ay nadedeporma o nasisira ang anyo sa nakagugulat na lawak. Gayunpaman, kung ang ulo ng sanggol ay mas malaki sa bukanan ng pelvis, ang sanggol ay hindi maipanganganak ng natural. Bago ang paglikha ng modernong siruhiya na [[caesarian section]], ang mga gayong komplikasyon ay nagdudulot ng kamatayan sa ina, sanggol o parehong ito. Ang problemang ito ay lumitaw nang ang ang mga ninuno ng mga tao ay nagebolb tungo sa paglalakad na [[bipedal]] na nangailangan ng ilang mga pagbabago sa isktruktura ng katawan. Ang foramen magnum at tangkay ng utak ay lumipat mula sa likuran ng bungo tungo sa ilalim at ang spine ay nabuo sa kanang anggulo sa panga. Ang butong ilial pelvic ay lumipat paharap at lumawak samantalang ang butong ischial pelvic ay lumiit na nagpapakitid sa birth canal. Ang natural na seleksiyon ng ebolusyon na lumutas sa problemang ito ang nabawasang gestasyon sa tao na nagresulta sa mga tao na nakasalalay sa pag-aalaga ng kanilang magulang sa loob ng maraming mga buwan pagkatapos ipanganak.<ref>{{cite pmid|23138755}}</ref><ref name="doi10.1002/evan.1360040506">{{cite journal|last1=Rosenberg|first1=Karen|last2=Trevathan|first2=Wenda|title=Bipedalism and human birth: The obstetrical dilemma revisited|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|volume=4|issue=5|year=2005|pages=161–168|issn=10601538|doi=10.1002/evan.1360040506}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/science/2013/jun/30/childbirth-metabolic-rate-obstetric-dilemma |title=Why must childbirth be such hard labour? &#124; Science &#124; The Observer New evidence about why women give birth when they do has turned received opinion on its head by Alice Roberts, 2013-06-30 |format= |work= |archivedate=2013-07-10 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6I0UC5Xe3?url=http://www.guardian.co.uk/science/2013/jun/30/childbirth-metabolic-rate-obstetric-dilemma |access-date=2013-08-04 |url-status=live }}</ref> Sa ngayon, ang mga taong sanggol ay ipinanganak lamang na may 25% ng utak na buong umunlad samantalang sa mga chimpanzee, ang mga sanggol nito ay ipinapanganak na may 45–50% ng kanilang utak na buong umunlad.<ref name="wenda">{{cite book |author=Trevathan, Wenda |title=Human Birth: An Evolutionary Perspective |url=https://archive.org/details/humanbirthevolut0000trev_e3a9 |publisher=Aldine Transaction |location= |year=2011 |pages= |isbn=1-4128-1502-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Dahil ang mga taong sanggol ay ipinapanganak ng mas maaga, mas matagal silang nasa katayuang walang kakayahan sa kanilang sarili at kailangang alagaan ng kanilang mga magulang nang mas matagal kesa sa ibang mga primado.<ref name="doi10.1002/evan.1360040506"/><ref name="metabolic">{{cite journal|last1=Dunsworth|first1=H. M.|last2=Warrener|first2=A. G.|last3=Deacon|first3=T.|last4=Ellison|first4=P. T.|last5=Pontzer|first5=H.|title=Metabolic hypothesis for human altriciality|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-09-18_109_38/page/15212|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=38|year=2012|pages=15212–15216|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1205282109}}</ref> Ang ibang mga komplikasyon sa panganganak gaya ng [[breech birth]] ay pinapalala rin ng posisyong ito ng birth canal. *Sa lalakeng tao, ang [[testes]] ay sa simula nabubuo sa loob ng [[abdomen]]. Kalaunan sa [[gestasyon]], ito ay lumilipat sa pamamagitan ng [[abdominal wall]] patungo sa [[scrotum]]. Ito ay nagdudulot ng dalawang mahinang mga punto sa abdominal wall kung saan ang mga [[luslos]] ay kalaunang nabubuo. Bago ang modernong pag-oopera, ang mga komplikasyon ng luslos ay kinabibilangan ng pagharang sa [[bituka]], [[gangrene]] o pagkabulok ng [[tisyu]] etc. na nagreresulta sa kamatayan ng meron nito. Iba pang mga halimbawa ng mga palpak na disenyo: *Ang hindi nagagamit na mga [[nerbiyo]] at mga [[muscle]] gaya ng [[plantaris muscle]] sa [[paa]] na hindi makikita sa ilang populasyon ng tao at karaniwang inaani bilang spare part kung kailangan sa isang operasyon. Ang isa pang halimbawa ang mga muscle na nagpapagalaw sa tenga na kayang kontrolin ng ilang tao ngunit walang silbi sa anumang kaso . *Ang karaniwang malpormasyon ng [[spinal column]] sa tao na nagreresulta sa sakit na [[scoliosis]], [[sciatica]], at hindi tamang paghanay ng [[vertebrae]] sa kapanganakan. *Halos lahat ng mga hayop at halaman ay makakalikha ng kanilang sariling [[bitamina C]] ngunit ang mga tao ay walang kakayahang makalikha sa sarili nito ng bitamina c dahil sa hindi gumaganang [[Pseudogene]] na [[L-gulonolactone oxidase|ΨGULO]]. Ito ay hindi pinagana ng parehong [[mutasyon]] sa tao na matatagpuan rin sa ibang mga [[dakilang bakulaw]]. Ang [[gene]] na ito ay hindi gumagana sa mga tao at ibang mga [[dakilang bakulaw]] gayundin sa [[guinea pig]] ngunit gumagana sa karamihan ng mga hayop. Ang mutasyon na hindi nagpagana sa guinea pig ay iba sa mutasyon ng mga [[dakilang bakulaw]]. Ang kawalan ng bitamina C ay nagreresulta sa sakit na [[scurvy]] at kalaunan ay [[kamatayan]] sa mga tao. *Sa Aprikanong [[balang]], ang mga selulang [[nerbiyo]] ay nagmumula sa abdomen ngunit kumakabit sa pakpak na nagreresulta sa hindi kinakailangang paggamit ng mga materyal. *Masalimuot na mga kasangkapang reproduktibo sa [[orchid]] na maliwanag na nilikha mula sa mga bahaging karaniwang may iba't ibang tungkulin sa ibang mga bulaklak. *Ang paggamit ng [[panda]] sa kanilang malaking [[radial sesamoid bone]] sa paraang tulad sa kung paano ginagamit ng ibang mga hayop ang mga hinlalaki nito. *Ang pag-iral ng mga walang silbing pakpak sa hindi lumilipad na mga [[ibon]] gaya ng mga [[ostrich]]. *Ang ruta sa paulit-ulit na [[nerbiyo]] ng [[laryngea]] na naglalakbay mula sa [[utak]] patungo sa [[larynx]] sa pamamagitan ng pag-ikot sa [[aortic arch]]. Ang parehong konpigurasyon ay makikita rin sa maraming mga hayop. Sa kaso ng [[giraffe]], eto ay nagreresulta sa halos 15 talampakan ng labis na nerbiyo. Ang problemang ito ay naipapaliwanag ng ebolusyon sa pamamagitan ng natural na seleksiyon. Ang ruta ng nerbiyo ay maaaring direkta sa mga tulad ng isdang ninuno ng mga modernong [[tetrapod]] na naglalakbay mula utak at dumadaan sa puso at tungo sa mga hasang gaya ng sa mga modernong isda. Sa paglipaas ng ebolusyon ng giraffe, habang humahaba ang leeg ng giraffe at ang puso ay nagiging nasa ibaba ng katawan, ang nerbiyo ng laryngea ay nabitag sa maling panig ng puso. Unti unting pinahaba ng natural na seleksiyon ang nerbiyo sa pamamagitan ng mga unti unting pagdaragdag upang pakibagayan na nagreresulta sa mahabang ruta na ngayong napapamagsdang sa hayop na ito.<ref>{{cite book |last= Dawkins |first= Richard |authorlink= Richard Dawkins |title= The greatest show on Earth |url= http://books.google.com/books?id=U8AFxmc76rcC |accessdate= 21 Nobyembre 2009 |year= 2009 |publisher= Free Press |location= New York |isbn= 978-1-4165-9478-9 |pages= 360–362 |chapter= 11. History written all over us}}</ref> *Ang pagiging laganap ng [[mga sakit sa kapanganakan]] at mga [[genetic disorder]] na sanhi ng mga [[mutasyon]] gaya ng [[Huntington's Disease]]. *Ang siksikan ng mga [[ngipin]] at hindi magaling na drenahe ng [[sinus]] dahil ang mga mukha ng tao ay labis na mas patag kesa sa ibang mga [[primado]] ngunit ang mga tao ay may parehong hanay ng ngipin sa ibang mga primado. Ito ay nagreresulta sa ilang mga problema na ang pinakakilala ay ang [[wisdom teeth]]. Ang wisdom teeth ay karaniwan at kailangang bunutin upang maibsan ang matinding sakit na dulot nito. *Ang pag-iral ng [[pharynx]] na isang daanan na ginagamit sa parehong pagkain at paghinga ng tao na nagreresulta sa pagkakabulon sa isang tao. *Ang istruktura ng [[mata]] ng tao gayundin ng lahat ng [[mamalya]]. Ang [[retina]] ay nasa loob-labas o ang panloob nito ay nakalabas. Ang mga nerbiyo at [[blood vessel]] ay nakahimlay sa ibabaw ng retina imbis na sa likod nito na tulad ng sa maraming mga [[species]] na [[imbertebrado]]. Ang pagkakaayos na ito ay nagsasanhi ng ilang mga komplikadong pagkikibagay at nagbibigay sa mga [[mamalya]] ng [[blind spot]]. Ang anim na [[muscle]] ay nagpapagalaw sa mata kahit na tatlong muscle lamang ang sasapat. *Ang pagkawala ng [[tetrachromatic vision]] ng mga [[mamalya]] kumpara sa ibang mga [[tetrapod]]. *Ang pagtigil ng paglikha ng ensima na [[lactase]] sa karamihan ng mga matandang tao ngunit pagpapatuloy ng paglikha sa ibang mga populasyon ng matatandang tao na karamihan ay mga Europeo. Ang [[lactase]] ay kailangan para idigest ang [[gatas]] sa mga matatandang tao. Ang mga matandang taong walang lactase ay nakakaranas ng mga sintomas ng [[lactose intolerance]] kapag uminom o kumain ng mga produktong gatas. * Ang [[ensima]] na [[rubisco]] ay inilalarawang masamang kilala na hindi mahusay na ensima dahil ito ay pinipigalan ng [[oxygen]] at may mabagal na pagbaliktad at hindi nabababad sa kasalukuyang mga lebel ng [[carbon dioxide]] sa [[atmosphere]]. Ang ensima na ito ay napipigilan dahil hindi nito alam kung ano ang pagkakaiba ng [[carbon dioxide]] at molekular na [[oxygen]] na ang oxygen ay gumagana bilang nakikipaligsahang tagapigil ng oxygen. Gayunpaman, ang rubisco ay nanatiling pangunahing ensima sa pagpipirmi ng carbon at ang mga halaman ay nadadaig ang hindi mahusay na gawain nito sa pamamagitan ng pagkakaroon ng labis na halaga nito sa loob ng mga selula nito na gumagawa rito bilang pinakasaganang [[protina]] sa [[mundo]]. *Ang [[ensima]] na [[nitrogenase]] ay aktuwal na pinipili ang pagdikit sa [[acetylne]] kesa [[di-nitrogen]] bagaman ito ang pangunahing ensima na ginagamit sa pagpipirme ng [[nitrogen]] sa maraming mga [[bacteria]] at [[archaea]]. *Ang [[reflex]] ng paghinga ay pinapasigla ng hindi direkta sa kawalan ng [[oxygen]] ngunit hindi direkta sa presensiya ng [[carbon dioxide]]. Bilang resulta, sa matataas na [[altitudo]], ang kawalan ng oxygen ay maaaring mangyari sa mga indibidwal na hindi sanay sa ganitong lugar na hindi dinadagdagan ng may kamalayan ang kanilang antas ng paghinga. Ang walang oxygen na [[asphyxiation]] sa isang purong nitrogen na atmosphere ay iminungkahi bilang makataong paraan ng pagpaslang sa tao na gumagamit sa hindi intensiyonal na kamaliang ito. *Ang pagkakaroon ng matibay ngunit mabibigat na mga [[buto]] na angkop sa hindi paglipad na nakikita sa mga hayop gaya ng mga [[paniki]]. Sa kabaligtaran, ang pagkakaroon ng hindi matatag, magaan, may butas na mga butong angkop sa paglipad na nakikita sa mga ibon gaya ng [[penguin]] at [[ostrich]] na hindi makalipad. *Ang pag-iral ng mga [[bestihiyalidad]] na mga walang silbing bahagi o iba na ang tungkulin ngunit bahagi ng sinaunang bahagi gaya ng [[femur]] at [[pelvis]] sa mga [[balyena]] na ayon sa [[ebolusyon]] ay may mga ninunong namuhay sa lupa na naglalakad gamit ang apat na paa at hindi dagat. Bukod dito ang ikatlong [[molar]] o [[wisdom teeth]] sa mga tao ay walang silbi at nagdudulot ng matinding sakit samantalang ang ibang mga [[primado]] na may ibang hugis ng [[panga]] ay gumagamit ng ikatlong molar. *Ang [[Turritopsis nutricula]] at [[Hydra genus]] ay may biolohikal na imortalidad(hindi namamatay). *Maraming mga [[species]] ay may malakas na simbuyo na umasal bilang tugon sa isang stimulus. Ang [[natural na seleksiyon]] ay maaaring mag-iwan sa mga hayop na umasal sa nakapipinsalang mga paraan kung makasagupa ito ng supernormal na stimulus gaya ng [[gamo-gamo]] na lumilipad sa apoy. *Ang [[haemoglobin]] na naghahatid ng oksiheno sa katawan ng tao ay may 230 beses na apinidad sa [[carbon monoxide]] kesa sa [[oksiheno]]. *Mga walang silbing kuko sa mga flipper ng [[manatee]]. Ayon sa ebolusyon, ang manatee ay nagsasalo ng karaniwang ninuno sa mga [[elepante]]. *Ang mga babaeng [[platypus]] ay may dalawang [[obaryo]] ngunit ang isa ay hindi gumagana. *Ang mga species ng aphid ay nangangailangan ng bakterya upang lumikha ng mga kailangan nitong nutriyento na wala sa mga pagkain nitong halaman. *Ang mga [[unggulado]] ay nangangailangan ng mga milyong bakterya at protozoa upang idigest ang cellulose sa mga damo. *Ang mga walang silbing [[bulaklak]] sa mga halaman gaya ng mga dandelion(''Taraxacum officinale'') na [[Reproduksiyong aseksuwal|aseksuwal]] at hindi nangangailangan na makaakit ng mga insektong nagpopollinate. *Ang mga hindi gumaganang mga stamen(bahaging lalake) sa mga babaeng bulaklak at mga hindi gumaganang pistil(bahaging babae) sa ilang mga lalakeng bulaklak. Ang karamihan ng mga bulaklak ay may parehong mga kasarian ng organong reproduktibo. *Ang pag-iral ng mga walang silbing basurang DNA sa karamihan ng mga organismo.<ref>http://www.livescience.com/31939-junk-dna-mystery-solved.html</ref> *Ang pag-iral ng mga ''hindi gumaganang gene'' para sa mga hindi umiiral na katangian gaya ng gene ng ngipin sa mga manok, gene para sa paggawa ng mga buong fibula na may mga hiwalay na tarsal sa ibon, at gene ng ekstrang daliri para mga kabayong may isang daliri sa bawat paa. *Hindi tulad ng mga [[isda]]ng may [[hasang]], ang mga mamalyang [[cetacea]]n ay kailangang huminga ng hangin sa pamamagitan ng kanilang mga [[baga]] sa ibabaw ng tubig sa kabila ng pagtira nito sa tubig. Ito ay isang problema para sa mga bagong panganak na supling na namamatay dahil hindi nakakaabot sa ibabaw ng tubig upang makahinga sa unang pagkakataon. *Ang nautilus na may napakahusay na matang pinhole camera ay walang mga lente sa kanilang mata. *Ang pag-iral ng mga hindi gumaganang mga mata sa mga naglulunggang mga hayop gaya ng mga [[golden mole]]. *Ang pag-iral ng mga walang silbing mata sa mga organismong nakatira sa buong madilim na mga kapaligiran gaya ng mga ''[[Astyanax jordani]]'' na isang bulag na isda. Ang ''A. mexicanus'' kapag ipinanganak ay may mga mata ngunit habang lumalaki ay nilalaguan ng balat ang kanilang mga mata at ang kanilang mata ay buong nawawala.<ref name="fishbase_jordani">{{FishBase species |genus=Astyanax |species=jordani |year=2006 |month=March }}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Diyos]] [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Pagbatikos ng intelihenteng disenyo]] am9ibjv9ffoc2jaw347cywga8jh8ofm 0 167868 2212730 2193189 2026-06-22T18:02:55Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 11 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212730 wikitext text/x-wiki Ang mga '''reseptor na 5-HT''' (sa Ingles ay '''5-hydroxytryptamine receptors''' o '''5-HT receptors''' o '''serotonin receptors''') ang pangkat ng mga [[pinagdugtong ng G protina na mga reseptor]](G protein-coupled receptor o GPCR) at [[binabakuran-ng-ligandong kanelo ng ion]](ligand-gated ion channels o LGIC) na matatagpuan sa sentral at periperal na [[sistemang nerbiyos]]. Ang mga ito ay tagapamagitan ng parehong nagpapanabik(excitatory) at nagpipigil(inhibitory) na neurotransmisyon. Ang mga reseptor na 5-HT ay pinapagana ng [[serotoninn]] na umaasal bilang mga natural na [[ligando]] ng mga ito. Ang mga reseptor na 5-HT ay nangangasiwa sa paglabas ng maraming mga [[neurotransmitter]] gaya ng [[glutamate]], [[GABA]], [[dopamino]](dopamine), [[epineprino]](epinephrine) /[[norepineprino]](norepinephrine), [[acetylcholine]] gayundin ang maraming mga [[hormone]] kabilang ang [[oxytocin]], [[prolactin]], [[vasopressin]], [[cortisol]], [[corticotropin]] at substansiyang P bukod sa iba pa. Ang mga reseptor na 5-HT ay umiimpluwensiya sa iba't ibang mga prosesong biolohikal at neurolohikal gaya ng [[agresyon]], [[pagkabalisa]](anxiety), [[gana]](appetite), [[kognisyon]], [[pagkatuto]], [[memorya]], [[damdamin]](mood), [[nausea]], [[pagtulog]] at [[termoregulasyon]]. Ang mga reseptor na 5-HT ang inaasinta(target) ng iba't ibang mga parmasyutikal at mga ilegal na droga kabilang ang [[antidepressant]], [[antisikotiko]], [[anorektiko]], [[antiemetiko]], mga ahenteng [[gastroprokinetiko]], mga ahenteng nagpapalis ng [[migraine]], [[halusiheniko]], at [[entaktoheno]]. Ang mga drogang ito ay tinatawag na [[Agonista ng reseptor na 5-HT|agonista]]. Sa kabaligtaran, ang mga droga namang humaharang sa pagpapagana ng mga reseptor na 5-HT ay tinatawag na mga ''antagonista'' ==Mga pamilya ng reseptor na 5-HT== {| class="wikitable" | '''Pamilya''' || '''Uri''' || '''Mekanismo''' || '''Potensiyal''' |- | '''[[5-HT1|5-HT₁]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[Gi alpha subunit|G_i/G_o]]. || Nagbabawas ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpipigil |- | '''[[5-HT2|5-HT₂]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[Gq protein|G_q/G₁₁]]. || Nagdadagdag ng lebel sa [[selula]] ng [[inositol trisphosphate|IP₃]] and [[diglyceride|DAG]]. || Nagpapanabik |- | '''[[5-HT3|5-HT₃]]''' || Binabakuran ng ligandong [[sodium|Na⁺]] at [[potassium|K⁺]] na [[kanelong ion|kanelong kasyon]]. || Nagsasagawa ng [[depolarisasyon]] sa [[membrano ng plasma]]. || Nagpapanabik |- | '''[[5-HT4|5-HT₄]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[G(s)alpha|G_s]]. || Nagdadagdag ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpapanabik |- | '''[[5-HT5A|5-HT₅]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[Gi alpha subunit|G_i/G_o]].<ref name="pmid9865521">{{cite journal | author = Francken BJ, Jurzak M, Vanhauwe JF, Luyten WH, Leysen JE. | title = The human 5-ht5A receptor couples to Gi/Go proteins and inhibits adenylate cyclase in HEK 293 cells. | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 361 | issue = 2–3 | pages = 299–309 | year = 1998 | pmid = 9865521 | doi = 10.1016/S0014-2999(98)00744-4 }}</ref> || Nagbabawas ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpipigil |- | '''[[5-HT6|5-HT₆]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[G(s)alpha|G_s]]. || Nagdadagdag ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpapanabik |- | '''[[5-HT7|5-HT₇]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[G(s)alpha|G_s]]. || Nagdadagdag ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpapanabik |} ===Mga pang-ilalim na uri=== Sa loob ng mga pangkalahatang klaseng ito ng mga reseptor na 5-HT, ang ilang mga spesipikong uri ay pinangkat ayon sa katangian ng mga ito: <ref name="urlSerotonin Receptor Subtypes and Ligands">{{cite web | url = http://www.acnp.org/g4/GN401000039/Ch039.html | title = Serotonin Receptor Subtypes and Ligands | accessdate = 2008-04-11 | author = Glennon RA, Dukat M, Westkaemper RB | authorlink = | author2 = | date = 2000-01-01 | work = | publisher = American College of Neurophyscopharmacology | pages = | language = | archiveurl = | archivedate = | quote = }}</ref><ref name="urlIUPHAR DATABASE | 5-HYDROXYTRYPTAMINE RECEPTORS">{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1288 | title = 5-Hydroxytryptamine Receptors | accessdate = 2008-04-11 | author = | authorlink = | author2 = | date = | format = | work = IUPHAR Receptor Database | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology | pages = | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160601111735/http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1288 | archivedate = 2016-06-01 | quote = | url-status = dead }}</ref><ref name="Wesolowska_2002">{{cite journal |author=Wesolowska A |title=In the search for selective ligands of 5-HT₅, 5-HT₆ and 5-HT₇ serotonin receptors |journal=Polish Journal of Pharmacology |volume=54 |issue=4 |pages=327–41 |year=2002 |pmid=12523486 |url=http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2002/4_327.pdf |format=PDF |access-date=2011-11-14 |archive-date=2023-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919082333/http://if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2002/4_327.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |colspan=6| '''Buod ng mga reseptor na 5-HT''' |- ! Reseptor ! [[Gene]] ! Distribusyon ! Tungkulin ! [[Agonista]] ! [[Antagonista]] |- ! [[5-HT1A receptor|5-HT_1A]] | * {{Gene|HTR1A}} | * [[besel ng dugo]] * CNS | * Addiction <ref name="pmid7862892">{{cite journal | author = Tomkins DM, Higgins GA, Sellers EM | title = Low doses of the 5-HT1A agonist 8-hydroxy-2-(di-n-propylamino)-tetralin (8-OH DPAT) increase ethanol intake | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_1994-06_115_1-2/page/173 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 115 | issue = 1–2 | pages = 173–9 | year = 1994 | pmid = 7862892 | doi = 10.1007/BF02244769 }}</ref><ref name="pmid17316955">{{cite journal | author = Müller CP, Carey RJ, Huston JP, De Souza Silva MA | title = Serotonin and psychostimulant addiction: focus on 5-HT1A-receptors | journal = Prog Neurobiol. | volume = 81 | issue = 3 | pages = 133–78 | year = 2007 | pmid = 17316955 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2007.01.001 }}</ref><ref name="pmid15713268">{{cite journal | author = Carey RJ, DePalma G, Damianopoulos E, Shanahan A, Müller CP, Huston JP | title = Evidence that the 5-HT1A autoreceptor is an important pharmacological target for the modulation of cocaine behavioral stimulant effects | journal = Brain Res. | volume = 1034 | issue = 1–2 | pages = 162–71 | year = 2005 | pmid = 15713268 | doi = 10.1016/j.brainres.2004.12.012 }}</ref> * Agresyon<ref name="pmid16310183">{{cite journal | author = de Boer SF, Koolhaas JM | title = 5-HT1A and 5-HT1B receptor agonists and aggression: a pharmacological challenge of the serotonin deficiency hypothesis | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 526 | issue = 1–3 | pages = 125–39 | year = 2005 | pmid = 16310183 | doi = 10.1016/j.ejphar.2005.09.065 }}</ref> * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid9724773">{{cite journal | author = Parks CL, Robinson PS, Sibille E, Shenk T, Toth M | title = Increased anxiety of mice lacking the serotonin1A receptor | journal = Proc Natl Acad Sci U S A. | volume = 195 | issue = 18 | pages = 10734–9 | year = 1998 | pmid = 9724773 | pmc = 27964 | doi=10.1073/pnas.95.18.10734}}</ref> * Gana(Appetite)<ref name="pmid17609739">{{cite journal | author = Ebenezer IS, Arkle MJ, Tite RM | title = 8-Hydroxy-2-(di-n-propylamino)-tetralin inhibits food intake in fasted rats by an action at 5-HT1A receptors | journal = Methods Find Exp Clin Pharmacol. | volume = 29 | issue = 4 | pages = 269–72 | year = 1998 | pmid = 17609739 | doi = 10.1358/mf.2007.29.4.1075362 }}</ref> * [[Presyur ng dugo]]<ref name="pmid2842163">{{cite journal | author = Wouters W, Tulp MT, Bevan P | title = Flesinoxan lowers blood pressure and heart rate in cats via 5-HT1A receptors | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 149 | issue = 3 | pages = 213–23 | year = 1998 | pmid = 2842163 | doi = 10.1016/0014-2999(88)90651-6 }}</ref><ref name="pmid18667366">{{cite journal | author = Horiuchi J, McDowall LM, Dampney RA | title = Role of 5-HT(1A) receptors in the lower brainstem on the cardiovascular response to dorsomedial hypothalamus activation | journal = Auton Neurosci. | volume = 142 | issue = 1–2 | pages = 71–6 | year = 2008 | pmid = 18667366 | doi = 10.1016/j.autneu.2008.06.004 }}</ref> * Cardiovascular Function<ref name="pmid15802554">{{cite journal | author = Nalivaiko E, Ootsuka Y, Blessing WW. | title = Activation of 5-HT1A receptors in the medullary raphe reduces cardiovascular changes elicited by acute psychological and inflammatory stresses in rabbits | journal = Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. | volume = 289 | issue = 2 | pages = R596–R604 | year = 2005 | pmid = 15802554 | doi = 10.1152/ajpregu.00845.2004 }}</ref> * Emesis<ref name="pmid8013549">{{cite journal | author = Lucot JB. | title = Antiemetic effects of flesinoxan in cats: comparisons with 8-hydroxy-2-(di-n-propylamino)tetralin | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1994-02-21_253_1-2/page/53 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 253 | issue = 1–2 | pages = 53–60 | year = 1994 | pmid = 8013549 | doi = 10.1016/0014-2999(94)90756-0 }}</ref> * Pagtibok ng puso <ref name="pmid2842163"/><ref name="pmid18667366"/> * Impulsibidad<ref name="pmid15688093">{{cite journal | author = Winstanley CA, Theobald DE, Dalley JW, Robbins TW. | title = Interactions between serotonin and dopamine in the control of impulsive choice in rats: therapeutic implications for impulse control disorders | journal = Neuropsychopharmacology. | volume = 30 | issue = 4 | pages = 669–682 | year = 2005 | pmid = 15688093 | doi = 10.1038/sj.npp.1300610 }}</ref> * Memorya<ref name="pmid18394726">{{cite journal | author = Ogren SO, Eriksson TM, Elvander-Tottie E, D'Addario C, Ekström JC, Svenningsson P, Meister B, Kehr J, Stiedl O | title = The role of 5-HT(1A) receptors in learning and memory | journal = Behav Brain Res. | volume = 195 | issue = 1 | pages = 54–77 | year = 2008 | pmid = 18394726 | doi = 10.1016/j.bbr.2008.02.023 }}</ref><ref name="pmid12562581">{{cite journal | author = Yasuno F, Suhara T, Nakayama T, Ichimiya T, Okubo Y, Takano A, Ando T, Inoue M, Maeda J, Suzuki K | title = Inhibitory effect of hippocampal 5-HT1A receptors on human explicit memory | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-02_160_2/page/334 | journal = Am J Psychiatry | volume = 160 | issue = 2 | pages = 334–40 | year = 2003 | pmid = 12562581 | doi = 10.1176/appi.ajp.160.2.334 }}</ref> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid2883013">{{cite journal | author = Kennett GA, Dourish CT, Curzon G | title = Antidepressant-like action of 5-HT1A agonists and conventional antidepressants in an animal model of depression | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1987-02-24_134_3/page/265 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 134 | issue = 3 | pages = 265–74 | year = 1987 | pmid = 2883013 | doi = 10.1016/0014-2999(87)90357-8 }}</ref> * Nausea<ref name="pmid8013549"/> * Nosisepsiyon<ref name="pmid12595749">{{cite journal | author = Bardin L, Tarayre JP, Malfetes N, Koek W, Colpaert FC. | title = Profound, non-opioid analgesia produced by the high-efficacy 5-HT(1A) agonist F 13640 in the formalin model of tonic nociceptive pain | journal = Pharmacology. | volume = 67 | issue = 4 | pages = 182–194 | year = 2003 | pmid = 12595749 | doi = 10.1159/000068404 }}</ref> * [[Ereksiyon ng titi]](Penile Erection)<ref name="pmid9085055">{{cite journal | author = Millan MJ, Perrin-Monneyron S | title = Potentiation of fluoxetine-induced penile erections by combined blockade of 5-HT1A and 5-HT1B receptors | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 321 | issue = 3 | pages = 11–3 | year = 1997 | pmid = 9085055 | doi=10.1016/S0014-2999(97)00050-2}}</ref> * Dilasyon ng pupil ng mata<ref name="pmid8982715">{{cite journal | author = Prow MR, Martin KF, Heal DJ | title = 8-OH-DPAT-induced mydriasis in mice: a pharmacological characterisation | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1996-12-12_317_1/page/21 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 317 | issue = 1 | pages = 21–8 | year = 1996 | pmid = 8982715 | doi = 10.1016/S0014-2999(96)00693-0 }}</ref> * Respirasyon<ref name="pmid16166206">{{cite journal | author = Meyer LC, Fuller A, Mitchell D | title = Zacopride and 8-OH-DPAT reverse opioid-induced respiratory depression and hypoxia but not catatonic immobilization in goats | journal = American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology | volume = 290 | issue = 2 | pages = R405–13 | year = 2006 | month = February | pmid = 16166206 | doi = 10.1152/ajpregu.00440.2005 | url = | issn = }}</ref> * Pag-aasal na sekswal<ref name="pmid11965359">{{cite journal | author = Popova NK, Amstislavskaya TG | title = Involvement of the 5-HT(1A) and 5-HT(1B) serotonergic receptor subtypes in sexual arousal in male mice | url = https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_2002-07_27_5/page/609 | journal = Psychoneuroendocrinology | volume = 27 | issue = 5 | pages = 609–18 | year = 2002 | pmid = 11965359 | doi = 10.1016/S0306-4530(01)00097-X }}</ref> * Tulog<ref name="pmid10607047">{{cite journal | author = Monti JM, Jantos H | title = Dose-dependent effects of the 5-HT1A receptor agonist 8-OH-DPAT on sleep and wakefulness in the rat | journal = J Sleep Res. | volume = 1 | issue = 3 | pages = 169–175 | year = 1992 | pmid = 10607047 | doi = 10.1111/j.1365-2869.1992.tb00033.x }}</ref> * Sosyabilidad(Pagiging masalimuha sa ibang tao)<ref name="pmid17383105">{{cite journal | author = Thompson MR, Callaghan PD, Hunt GE, Cornish JL, McGregor IS | title = A role for oxytocin and 5-HT(1A) receptors in the prosocial effects of 3,4 methylenedioxymethamphetamine ("ecstasy") | journal = Neuroscience | volume = 146 | issue = 2 | pages = 509–14 | year = 2007 | pmid = 17383105 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.02.032 }}</ref> * Termoregulasyon<ref name="pmid2951611">{{cite journal | author = Gudelsky GA, Koenig JI, Meltzer HY | title = Thermoregulatory responses to serotonin (5-HT) receptor stimulation in the rat. Evidence for opposing roles of 5-HT2 and 5-HT1A receptors | journal = Neuropharmacology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1307–13 | year = 1986 | pmid = 2951611 | doi = 10.1016/0028-3908(86)90101-2 }}</ref> * Basokontriksiyon<ref name="pmid16455061">{{cite journal | author = Ootsuka Y, Blessing WW. | title = Activation of 5-HT1A receptors in rostral medullary raphé inhibits cutaneous vasoconstriction elicited by cold exposure in rabbits | journal = Brain Res. | volume = 1073-1074 | pages = 252–61 | year = 2006 | pmid = 16455061 | doi = 10.1016/j.brainres.2005.12.031 }}</ref> | <!--5-HT1A AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[8-OH-DPAT]] * [[Aripiprazole]] * [[Buspirone]]<ref name=pharmamotion>[http://pharmamotion.com.ar/serotonin-5ht-receptors-agonists-antagonist/ pharmamotion.com > Serotonin (5-HT): receptors, agonists and antagonists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915175552/http://pharmamotion.com.ar/serotonin-5ht-receptors-agonists-antagonist/ |date=2009-09-15 }} By Flavio Guzmán, M.D. on 9/08/09</ref> ([[anxiolytic]] and [[antidepressant]])<ref name=pharmamotion/> * [[Cannabidiol]] * [[Clozapine]] * [[Dihydroergotamine]] * [[Eltoprazine]] * [[Ergotamine]] * [[Flesinoxan]] * [[Flibanserin]] * [[Gepirone]] * [[Ipsapirone]] * [[Methysergide]] * [[Nefazodone]] * [[Psilocin]] * [[Quetiapine]] * [[RU 24969]] * [[Tandospirone]] * [[Trazodone]] * [[Urapidil]] * [[Xaliproden]] * [[Yohimbine]] * [[Ziprasidone]] |<!--5-HT1A ANTAGONISTs--> * [[Alprenolol]] * [[Asenapine]] * [[BMY 7378]] * [[Cyanopindolol]] * [[Iodocyanopindolol]] * [[Lecozotan]] * [[Methiothepin]] * [[NAN-190]] * [[Nebivolol]] * [[Oxprenolol]] * [[Pindolol]] * [[Propanolol]] * [[Robalzotan]] * [[S15535]] * [[Spiperone]] * [[TFMPP]] * [[UH-301]] * [[WAY-100,135]] * [[WAY-100,635]] * [[Mefway]] |- ! [[5-HT1B receptor|5-HT_1B]] | * {{Gene|HTR1B}} | * Blood Vessels * CNS | * Addiction <ref name="pmid10027505">{{cite journal | author = Harrison AA, Parsons LH, Koob GF, Markou A | title = RU 24969, a 5-HT1A/1B agonist, elevates brain stimulation reward thresholds: an effect reversed by GR 127935, a 5-HT1B/1D antagonist | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_1999-01_141_3/page/242 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 141 | issue = 3 | pages = 242–50 | year = 1999 | pmid = 10027505 | doi = 10.1007/s002130050831 }}</ref> * Agresyon<ref name="pmid16310183"/> * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid15720791">{{cite journal | author = Chojnacka-Wójcik E, Klodzinska A, Tatarczynska E | title = The anxiolytic-like effect of 5-HT1B receptor ligands in rats: a possible mechanism of action | journal = J Pharm Pharmacol. | volume = 57 | issue = 2 | pages = 253–7 | year = 2005 | pmid = 15720791 | doi = 10.1211/0022357055399 }}</ref><ref name="pmid11888549">{{cite journal | author = Lin D, Parsons LH | title = Anxiogenic-like effect of serotonin(1B) receptor stimulation in the rat elevated plus-maze | url = https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_2002-04_71_4/page/581 | journal = Pharmacol Biochem Behav. | volume = 71 | issue = 4 | pages = 581–7 | year = 2002 | pmid = 11888549 | doi = 10.1016/S0091-3057(01)00712-2 }}</ref><ref name="pmid15577451">{{cite journal | author = Tatarczynska E, Klodzinska A, Stachowicz K, Chojnacka-Wójcik E | title = Effects of a selective 5-HT1B receptor agonist and antagonists in animal models of anxiety and depression | journal = Behav Pharmacol. | volume = 15 | issue = 8 | pages = 523–34 | year = 2004 | pmid = 15577451 | doi = 10.1097/00008877-200412000-00001 }}</ref> *Pagkatuto(Learning)<ref name="pmid18394658">{{cite journal | author = Eriksson TM, Madjid N, Elvander-Tottie E, Stiedl O, Svenningsson P, Ogren SO | title = Blockade of 5-HT 1B receptors facilitates contextual aversive learning in mice by disinhibition of cholinergic and glutamatergic neurotransmission | journal = Neuropharmacology | volume = 54 | issue = 7 | pages = 1041–50 | year = 2008 | pmid = 18394658 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2008.02.007 }}</ref> * Lokomosyon<ref name="pmid10454466">{{cite journal | author = McCreary AC, Bankson MG, Cunningham KA | title = Pharmacological studies of the acute and chronic effects of (+)-3, 4-methylenedioxymethamphetamine on locomotor activity: role of 5-hydroxytryptamine(1A) and 5-hydroxytryptamine(1B/1D) receptors | journal = J Pharmacol Exp Ther. | volume = 290 | issue = 3 | pages = 965–73 | year = 1999 | pmid = 10454466 }}</ref> * Memorya<ref name="pmid18394658"/> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid15577451"/> * [[Ereksiyon ng titi]](Penile Erection)<ref name="pmid9085055"/> * Pag-aasal na sekswal<ref name="pmid11965359"/> * Basokontriksiyon |<!--5-HT1B AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[CP-93,129]] * [[CP-94,253]] * [[Dihydroergotamine]] * [[Eltoprazine]] * [[Ergotamine]] * [[Methysergide]] * [[RU 24969]] * [[TFMPP]] * [[Triptans]]<ref name=pharmamotion/> ([[antimigraine]]<ref name=pharmamotion/>) ** [[Zolmitriptan]] ** [[Eletriptan]] ** [[Sumatriptan]] |<!--5-HT1B ANTAGONISTs--> * [[Alprenolol]] * [[AR-A000002]] * [[Asenapine]] * [[Cyanopindolol]] * [[GR 127935]] * [[Iodocyanopindolol]] * [[Isamoltane]] * [[Metergoline]] * [[Methiothepin]] * [[Oxprenolol]] * [[Pindolol]] * [[Propanolol]] * [[SB-216,641]] * [[Yohimbine]] |- ! [[5-HT1D receptor|5-HT_1D]] | * {{Gene|HTR1D}} | * [[Besel ng dugo]] * CNS | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid15820416">{{cite journal | author = Amital D, Fostick L, Sasson Y, Kindler S, Amital H, Zohar J | title = Anxiogenic effects of Sumatriptan in panic disorder: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Eur Neuropsychopharmacol. | volume = 15 | issue = 3 | pages = 279–82 | year = 2005 | pmid = 15820416 | doi = 10.1016/j.euroneuro.2004.12.002 }}</ref><ref name="pmid8736648">{{cite journal | author = Feuerstein TJ, Hüring H, van Velthoven V, Lücking CH, Landwehrmeyer GB | title = 5-HT1D-like receptors inhibit the release of endogenously formed [3H]GABA in human, but not in rabbit, neocortex | url = https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_1996-05-17_209_3/page/210 | journal = Neurosci Lett. | volume =209 | issue = 3 | pages = 210–4 | year = 1996 | pmid = 8736648 | doi = 10.1016/0304-3940(96)12637-9 }}</ref> * Lokomosyon<ref name="pmid10454466"/> * Basokonstriksiyon |<!--5-HT1D AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[Dihydroergotamine]] * [[Ergotamine]] * [[Methysergide]] * [[Triptans]]<ref name=pharmamotion/> ([[antimigraine]]<ref name=pharmamotion/>) ** [[Almotriptan]] ** [[Eletriptan]] ** [[Frovatriptan]] ** [[Naratriptan]] ** [[Rizatriptan]] ** [[Sumatriptan]] ** [[Zolmitriptan]] * [[Yohimbine]] |<!--5-HT1D ANTAGONISTs--> * [[BRL-15572]] * [[GR 127935]] * [[Ketanserin]] * [[Metergoline]] * [[Methiothepin]] * [[Rauwolscine]] * [[Ritanserin]] |- ! [[5-HT1e|5-HT_1e]] putative receptor | * {{Gene|HTR1E}} | * [[Besel ng dugo]] * CNS | | * [[Eletriptan]] * [[Methysergide]] * [[Tryptamine]] | * [[Methiothepin]] |- ! [[5-HT1F|5-HT_1F]] | * {{Gene|HTR1F}} | * CNS | * Migraine |<!--5-HT1F AGONISTs--> * LY334370 * COL-144 |- ! [[5-HT2A receptor|5-HT_2A]] | * {{Gene|HTR2A}} | * Besel ng dugo * CNS * GI Tract * Platelet * PNS * Makinis na [[masel]] | *[[Adiksiyon]] (potentially modulating) <ref name="Bubar">[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17017968] Bubar MJ, Cunningham KA. Serotonin 5-HT2A and 5-HT2C receptors as potential targets for modulation of psychostimulant use and dependence. Curr Top Med Chem. 2006;6(18):1971-85.</ref> * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid9539263">{{cite journal | author = Schreiber R, Melon C, De Vry J | title = The role of 5-HT receptor subtypes in the anxiolytic effects of selective serotonin reuptake inhibitors in the rat ultrasonic vocalization test | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_1998-02_135_4/page/383 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 135 | issue = 4 | pages = 383–91 | year = 1998 | pmid = 9539263 | doi = 10.1007/s002130050526 }}</ref> * Gana(Appetite) * Kognisyon * Imahinasyon * Pagkatuto * Memorya * Damdamin(Mood) * Persepsiyon * Pag-aasal na sekswal<ref name="pmid12097814">{{cite journal | author = Popova NK, Amstislavskaya TG | title = 5-HT2A and 5-HT2C serotonin receptors differentially modulate mouse sexual arousal and the hypothalamo-pituitary-testicular response to the presence of a female | url = https://archive.org/details/sim_neuroendocrinology_2002-07_76_1/page/28 | journal = Neuroendocrinology | volume = 76 | issue = 1 | pages = 28–34 | year = 2002 | pmid = 12097814 | doi = 10.1159/000063681 }}</ref> * Tulog<ref name="pmid16339018">{{cite journal | author = Popa D, Léna C, Fabre V, Prenat C, Gingrich J, Escourrou P, Hamon M, Adrien J | title = Contribution of 5-HT2 receptor subtypes to sleep-wakefulness and respiratory control, and functional adaptations in knock-out mice lacking 5-HT2A receptors | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2005-12-07_25_49/page/11230 | journal = J Neurosci. | volume = 25 | issue = 49 | pages = 11231–8 | year = 2005 | pmid = 16339018 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.1724-05.2005 }}</ref> * Termoregulasyon<ref name="pmid9106912">{{cite journal | author = Mazzola-Pomietto P, Aulakh CS, Tolliver T, Murphy DL | title = Functional subsensitivity of 5-HT2A and 5-HT2C receptors mediating hyperthermia following acute and chronic treatment with 5-HT2A/2C receptor antagonists| url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_1997-03_130_2/page/144 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 130 | issue = 2 | pages = 144–51 | year = 1997 | pmid = 9106912 | doi = 10.1007/s002130050222 }}</ref> * Vasoconstriction<ref name="pmid12654345">{{cite journal | author = Blessing WW, Seaman B. | title = 5-hydroxytryptamine(2A) receptors regulate sympathetic nerves constricting the cutaneous vascular bed in rabbits and rats | url = https://archive.org/details/neuroscience_2003_117_4/page/939 | journal = Neuroscience. | volume = 117 | issue = 4 | pages = 939–948 | year = 2003 | pmid = 12654345 | doi = 10.1016/S0306-4522(02)00810-2 }}</ref> |<!--5-HT2A AGONISTs--> * [[2C-B]] * [[5-MeO-DMT]] * [[Benzylpiperazine|BZP]] * [[Bufotenin]] * [[Dimethyltryptamine|DMT]] * [[2,5-Dimethoxy-4-methylamphetamine|DOM]] * [[Ergonovine]] * [[Lisuride]] * [[LSD]] * [[Mescaline]] * [[Myristicin]] * [[Psilocin]] * [[Psilocybin]] * [[TFMPP]] (partial agonist or antagonist) * [[Yohimbine]] |<!--5-HT2A ANTAGONISTs--> * [[Atypical antipsychotic]]s ** [[Clozapine]]<ref name=pharmamotion/> ** [[Olanzapine]] ** [[Quetiapine]] ** [[Risperidone]] ** [[Ziprasidone]] * [[Aripiprazole]] * [[Asenapine]] * [[Amitriptyline]] * [[Clomipramine]] * [[Cyproheptadine]] * [[Eplivanserin]] * [[Etoperidone]] * [[Iloperidone]] * [[Ketanserin]]<ref name=pharmamotion/> ([[antihypertensive]]<ref name=pharmamotion/>) * [[Methysergide]] * [[Mianserin]] * [[Mirtazapine]] * [[Nefazodone]] * [[Pimavanserin]] * [[Pizotifen]] * [[Ritanserin]] * [[Trazodone]] |- ! [[5-HT2B receptor|5-HT_2B]] | * {{Gene|HTR2B}} | * Besel ng dugo * CNS * GI Tract * Platelets * PNS * Makinis na [[masel]] | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid8730737">{{cite journal | author = Kennett GA, Bright F, Trail B, Baxter GS, Blackburn TP | title = Effects of the 5-HT2B receptor agonist, BW 723C86, on three rat models of anxiety | journal = Br J Pharmacol. | volume = 117 | issue = 7 | pages = 1443–8 | year = 1996 | pmid = 8730737 | pmc = 1909458 }}</ref><ref name="pmid9225285">{{cite journal | author = Duxon MS, Kennett GA, Lightowler S, Blackburn TP, Fone KC | title = Activation of 5-HT2B receptors in the medial amygdala causes anxiolysis in the social interaction test in the rat | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_april-may-1997_36_4-5/page/601 | journal = Neuropharmacology | volume = 36 | issue = 4–5 | pages = 601–8 | year = 1997 | pmid = 9225285 | doi = 10.1016/S0028-3908(97)00042-7 }}</ref><ref name="pmid9886683">{{cite journal | author = Kennett GA, Trail B, Bright F | title = Anxiolytic-like actions of BW 723C86 in the rat Vogel conflict test are 5-HT2B receptor mediated | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_1998-12_37_12/page/1603 | journal = Neuropharmacology | volume = 37 | issue = 12 | pages = 1603–10 | year = 1998 | pmid = 9886683 | doi = 10.1016/S0028-3908(98)00115-4 }}</ref> *Gana(Appetite)<ref name="pmid9144661">{{cite journal | author = Kennett GA, Ainsworth K, Trail B, Blackburn TP | title = BW 723C86, a 5-HT2B receptor agonist, causes hyperphagia and reduced grooming in rats | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_1997-02_36_2/page/233 | journal = Neuropharmacology | volume = 36 | issue = 2 | pages = 233–9 | year = 1997 | pmid = 9144661 | doi = 10.1016/S0028-3908(96)00171-2 }}</ref> * Mga tungkuling kardiyobaskular * Motilidad na gastrointestinal<ref name="pmid11877320">{{cite journal | author = Borman RA, Tilford NS, Harmer DW, Day N, Ellis ES, Sheldrick RL, Carey J, Coleman RA, Baxter GS. | title = 5-HT(2B) receptors play a key role in mediating the excitatory effects of 5-HT in human colon in vitro | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-pharmacology_2002-03_135_5/page/1144 | journal = Br J Pharmacol. | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1144–1151 | year = 2002 | pmid = 11877320 | doi = 10.1038/sj.bjp.0704571 | pmc = 1573235 }}</ref> * Tulog<ref name="pmid16339018"/> * Basokonstriksiyon |<!--5-HT2B AGONISTs--> * [[BW-723C86]] * [[Fenfluramine]] * [[MDMA]] * [[Norfenfluramine]] * [[Ro60-0175]] |<!--5-HT2B ANTAGONISTs--> * [[Agomelatine]] * [[Asenapine]] * [[Benzylpiperazine|BZP]] * [[Ketanserin]] * [[Methysergide]] * [[Ritanserin]] * [[Tegaserod]] * [[Yohimbine]] |- ! [[5-HT2C receptor|5-HT_2C]] | * {{Gene|HTR2C}} | * Besel ng dugo * CNS * GI Tract * Platelet * PNS * Makinis na masel | *Adiksiyon(Addiction). (potentially modulating)<ref name="Bubar"/> *Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid9225286">{{cite journal | author = Kennett GA, Wood MD, Bright F, Trail B, Riley G, Holland V, Avenell KY, Stean T, Upton N, Bromidge S, Forbes IT, Brown AM, Middlemiss DN, Blackburn TP | title = SB 242084, a selective and brain penetrant 5-HT2C receptor antagonist | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_april-may-1997_36_4-5/page/609 | journal = Neuropharmacology. | volume = 36 | issue = 4–5 | pages = 609–20 | year = 1997 | pmid = 9225286 | doi = 10.1016/S0028-3908(97)00038-5 }}</ref><ref name="pmid15289999">{{cite journal | author = Millan MJ, Brocco M, Gobert A, Dekeyne A | title = Anxiolytic properties of agomelatine, an antidepressant with melatoninergic and serotonergic properties: role of 5-HT2C receptor blockade | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2005-02_177_4/page/448 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 177 | issue = 4 | pages = 448–58 | year = 2005 | pmid = 15289999 | doi = 10.1007/s00213-004-1962-z }}</ref><ref name="pmid18523738">{{cite journal | author = Millan MJ, Brocco M, Gobert A, Dekeyne A | title = S32006, a novel 5-HT2C receptor antagonist displaying broad-based antidepressant and anxiolytic properties in rodent models | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2008-09_199_4/page/549 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 199 | issue = 4 | pages = 549–68 | year = 2008 | pmid = 18523738 | doi = 10.1007/s00213-008-1177-9 }}</ref> * Gana(Appetite) * Motilidad na gastrointestinal <ref name="pmid19058784">{{cite journal | author = Fujitsuka N, Asakawa A, Hayashi M, Sameshima M, Amitani H, Kojima S, Fujimiya M, Inui A. | title = Selective serotonin reuptake inhibitors modify physiological gastrointestinal motor activities via 5-HT2c receptor and acyl ghrelin | journal = Biol Psychiatry. | volume = 65 | issue = 9 | pages = 748–759 | year = 2009 | pmid = 19058784 | doi = 10.1016/j.biopsych.2008.10.031 }}</ref> * Lokomosyon * Damdamin(Mood)<ref name="pmid15289999"/><ref name="pmid18523738"/> * Ereksiyon ng titi(Penile Erection)<ref name="pmid9151932">{{cite journal | author = Millan MJ, Peglion JL, Lavielle G, Perrin-Monneyron S | title = 5-HT2C receptors mediate penile erections in rats: actions of novel and selective agonists and antagonists | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1997-04-23_325_1/page/9 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 325 | issue = 1 | pages = 9–12 | year = 1997 | pmid = 9151932 | doi = 10.1016/S0014-2999(97)89962-1 }}</ref><ref name="pmid8001637">{{cite journal | author = Stancampiano R, Melis MR, Argiolas A | title = Penile erection and yawning induced by 5-HT1C receptor agonists in male rats: relationship with dopaminergic and oxytocinergic transmission | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1994-08-11_261_1-2/page/149 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 261 | issue = 1–2 | pages = 149–55 | year = 1994 | pmid = 8001637 | doi = 10.1016/0014-2999(94)90313-1 }}</ref> * Pag-aasal na sekswal<ref name="pmid12097814"/> * Tulog<ref name="pmid12431861">{{cite journal | author = Frank MG, Stryker MP, Tecott LH | title = Sleep and sleep homeostasis in mice lacking the 5-HT2c receptor | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 27 | issue = 5 | pages = 869–73 | year = 2002 | pmid = 12431861 | doi = 10.1016/S0893-133X(02)00353-6 | pmc = 2452994 }}</ref> * Termoregulasyon<ref name="pmid9106912"/> * Basokonstriksiyon |<!--5-HT2C AGONISTs--> * [[A-372,159]] * [[AL-38022A]] * [[Aripiprazole]] * [[Ergonovine]] * [[Lorcaserin]] * [[Ro60-0175]] * [[TFMPP]] * [[Trazodone]]<ref name=pharmamotion/> ([[hypnotic]]<ref name=pharmamotion/>) * [[YM-348]] |<!--5-HT2C ANTAGONISTs--> * [[Agomelatine]]<ref name=pharmamotion/> ([[antidepressant]]<ref name=pharmamotion/>) * [[Amitriptyline]] * [[Asenapine]] * [[Clomipramine]] * [[Clozapine]]<ref name=pharmamotion/> ([[antipsychotic]]<ref name=pharmamotion/>) * [[Cyproheptadine]] * [[Dimebolin]] * [[Eltoprazine]] * [[Etoperidone]] * [[Fluoxetine]] * [[Iloperidone]] * [[Ketanserin]]<ref name=pharmamotion/> ([[antihypertensive]]<ref name=pharmamotion/>) * [[Lisuride]] * [[Methysergide]]<ref name=Rang187>{{cite book |author=Rang, H. P. |title=Pharmacology |url=https://archive.org/details/isbn_9788181479174 |publisher=Churchill Livingstone |location=Edinburgh |year=2003 |pages= |isbn=0-443-07145-4 |oclc= |doi=}} Page 187</ref> * [[Mianserin]] * [[Mirtazapine]] * [[Nefazodone]] * [[Olanzapine]] * [[Quetiapine]] * [[Risperidone]] * [[Ritanserin]] * [[Trazodone]] * [[Ziprasidone]] |- ! [[5-HT3 receptor|5-HT₃]] | * {{Gene|HTR3A}} * {{Gene|HTR3B}} * {{Gene|HTR3C}} * {{Gene|HTR3D}} * {{Gene|HTR3E}} | * CNS * GI Tract * PNS | * Adiksiyon * Pagkabalisa(Anxiety) * Emesis * Motilidad na gastrointestinal * Pagkatuto<ref name="pmid8115433">{{cite journal | author = Pitsikas N, Brambilla A, Borsini F. | title = Effect of DAU 6215, a novel 5-HT3 receptor antagonist, on scopolamine-induced amnesia in the rat in a spatial learning task | url = https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_1994-01_47_1/page/95 | journal = Pharmacol Biochem Behav. | volume = 47 | issue = 1 | pages = 95–99 | year = 1994 | pmid = 8115433 | doi = 10.1016/0091-3057(94)90116-3 }}</ref> * Memorya<ref name="pmid8115433"/> * Nausea |<!--5-HT3 AGONISTs--> * [[2-methyl-5-hydroxytryptamine|2-Methyl-5-HT]] * [[Benzylpiperazine|BZP]] * [[Quipazine]] * [[RS-56812]] |<!--5-HT3 ANTAGONISTs--> * [[Alosetron]] * Several [[antiemetics]]<ref name=pharmamotion/> ** [[Dolasetron]] ** [[Ondansetron]]<ref name=pharmamotion/> ** [[Granisetron]] ** [[Tropisetron]] * [[Clozapine]] * [[Memantine]] * [[Metoclopramide]] * [[Mianserin]] * [[Mirtazapine]] * [[Olanzapine]] * [[Quetiapine]] |- ! [[5-HT4 receptor|5-HT₄]] | * {{Gene|HTR4}} | * CNS * GI Tract * PNS | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid14676321">{{cite journal | author = Smriga M, Torii K | title = L-Lysine acts like a partial serotonin receptor 4 antagonist and inhibits serotonin-mediated intestinal pathologies and anxiety in rats | journal = Proc Natl Acad Sci U S A. | volume = 100 | issue = 26 | pages = 15370–5 | year = 2003 | pmid = 14676321 | doi = 10.1073/pnas.2436556100 | pmc = 307574 }}</ref><ref name="pmid9225297">{{cite journal | author = Kennett GA, Bright F, Trail B, Blackburn TP, Sanger GJ | title = Anxiolytic-like actions of the selective 5-HT4 receptor antagonists SB 204070A and SB 207266A in rats | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_april-may-1997_36_4-5/page/707 | journal = Neuropharmacology | volume = 36 | issue = 4–5 | pages = 707–12 | year = 1997 | pmid = 9225297 | doi = 10.1016/S0028-3908(97)00037-3 }}</ref> * Gana(Appetite)<ref name="pmid17913892">{{cite journal | author = Jean A, Conductier G, Manrique C, Bouras C, Berta P, Hen R, Charnay Y, Bockaert J, Compan V | title = Anorexia induced by activation of serotonin 5-HT4 receptors is mediated by increases in CART in the nucleus accumbens | journal = Proc Natl Acad Sci U S A. | volume = 104 | issue = 41 | pages = 16335–40 | year = 2007 | pmid = 17913892 | doi = 10.1073/pnas.0701471104 | pmc = 2042207 }}</ref><ref name="pmid15146954">{{cite journal | author = J Soc Biol. | title = Compan V, Charnay Y, Dusticier N, Daszuta A, Hen R, Bockaert J | journal = J Soc Biol. | volume = 198 | issue = 1 | pages = 37–49 | year = 2004 | pmid = 15146954 | last2 = Charnay | first2 = Y | last3 = Dusticier | first3 = N | last4 = Daszuta | first4 = A | last5 = Hen | first5 = R | last6 = Bockaert | first6 = J }}</ref> * Motilidad na gastrointestinal * Pagkatuto<ref name="Meneses A, Hong E 1997 347–51">{{cite journal |author=Meneses A, Hong E |title=Effects of 5-HT4 receptor agonists and antagonists in learning |url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_1997-03_56_3/page/347 |journal=Pharmacol Biochem Behav |volume=56 |issue=3 |pages=347–51 |year=1997 |pmid=9077568 |doi=10.1016/S0091-3057(96)00224-9}}</ref><ref name="pmid9225295">{{cite journal | author = Fontana DJ, Daniels SE, Wong EH, Clark RD, Eglen RM | title = The effects of novel, selective 5-hydroxytryptamine (5-HT)4 receptor ligands in rat spatial navigation | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_april-may-1997_36_4-5/page/n278 | journal = Neuropharmacology | volume = 36 | issue = 4–5 | pages = 689–96 | year = 1997 | pmid = 9225295 | doi = 10.1016/S0028-3908(97)00055-5 }}</ref> * Memorya<ref name="Meneses A, Hong E 1997 347–51"/><ref name="pmid9225295"/><ref name="pmid9732367">{{cite journal | author = Fontana DJ, Daniels SE, Wong EH, Clark RD, Eglen RM | title = Role of 5-HT4 receptors in the mouse passive avoidance test | journal = J Pharmacol Exp Ther. | volume = 286 | issue = 3 | pages = 1115–21 | year = 1998 | pmid = 9732367 }}</ref> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid17785179">{{cite journal | author = Lucas G, Rymar VV, Du J, Mnie-Filali O, Bisgaard C, Manta S, Lambas-Senas L, Wiborg O, Haddjeri N, Piñeyro G, Sadikot AF, Debonnel G | title = Serotonin(4) (5-HT(4)) receptor agonists are putative antidepressants with a rapid onset of action | journal = Neuron | volume = 55 | issue = 5 | pages = 679–81 | year = 2007 | pmid = 17785179 | doi = 10.1016/j.neuron.2007.07.041 }}</ref><ref name="pmid17785173">{{cite journal | author = Duman RS | title = A silver bullet for the treatment of depression? | journal = Neuron | volume = 55 | issue = 5 | pages = 712–25 | year = 2007 | pmid = 17785173 | doi = 10.1016/j.neuron.2007.08.011 | last2 = Rymar | first2 = VV | last3 = Du | first3 = J | last4 = Mnie-Filali | first4 = O | last5 = Bisgaard | first5 = C | last6 = Manta | first6 = S | last7 = Lambas-Senas | first7 = L | last8 = Wiborg | first8 = O | last9 = Haddjeri | first9 = N }}</ref> * Respirasyon<ref name="pmid16166206"/><ref>{{cite journal |author=Manzke T, Guenther U, Ponimaskin E, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter D |title=5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia |url=https://archive.org/details/sim_science_2003-07-11_301_5630/page/226 |journal=Science |volume=301 |issue=5630 |pages=226–9 |year=2003 |pmid=12855812 |doi=10.1126/science.1084674}}</ref> |<!--5-HT4 AGONISTs--> * [[5-Methoxytryptamine|5-MT]] * [[BIMU-8]] * [[Cinitapride]] * [[Cisapride]]<ref name=pharmamotion/> ([[prokinetic agent|gastroprokinetic]]) * [[Dazopride]] * [[Metoclopramide]] * [[Mosapride]] * [[Prucalopride]] * [[RS-67333]] * [[Renzapride]] * [[Tegaserod]] * [[Zacopride]] |<!--5-HT4 ANTAGONISTs--> * [[L-Lysine]]<ref name="pmid14676321"/> * [[Piboserod]] |- ![[5-HT5A receptor|5-HT_5A]] | * {{Gene|HTR5A}} | * CNS | * Lokomosyon<ref name="pmid14965244">{{cite journal | author = Nelson DL | title = 5-HT5 receptors | journal = Curr Drug Targets CNS Neurol Disord. | volume =3 | issue = 1 | pages = 53–8 | year = 2004 | pmid = 14965244 | doi = 10.2174/1568007043482606 }}</ref> * Tulog<ref name="pmid15921820">{{cite journal | author = Dietz BM, Mahady GB, Pauli GF, Farnsworth NR | title = Valerian extract and valerenic acid are partial agonists of the 5-HT5a receptor in vitro | journal = Brain Res Mol Brain Res. | volume = 138 | issue = 2 | pages = 191–7 | year = 2005 | pmid = 15921820 | doi = 10.1016/j.molbrainres.2005.04.009 }}</ref> |<!--5-HT5A AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[Ergotamine]] * [[Valerenic acid|Valerenic Acid]]<ref name="pmid15921820"/> |<!--5-HT5A ANTAGONISTs--> * [[Asenapine]] * [[Dimebolin]] * [[Methiothepin]] * [[Ritanserin]] * [[SB-699,551]] * [[SB-699,551-A]] |- ! [[5-HT6 receptor|5-HT₆]] | * {{Gene|HTR6}} | * CNS | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid18096153">{{cite journal | author = Wesolowska A | title = The anxiolytic-like effect of the selective 5-HT6 receptor antagonist SB-399885: the impact of benzodiazepine receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 580 | issue = 3 | pages = 355–60 | year = 2008 | month = February | pmid = 18096153 | doi = 10.1016/j.ejphar.2007.11.022 | url = | issn = }}</ref><ref name="pmid17320917">{{cite journal | author = Wesolowska A, Nikiforuk A | title = Effects of the brain-penetrant and selective 5-HT6 receptor antagonist SB-399885 in animal models of anxiety and depression | journal = Neuropharmacology | volume = 52 | issue = 5 | pages = 1274–83 | year = 2007 | month = April | pmid = 17320917 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2007.01.007 | url = | issn = }}</ref> * Kognisyon(Cognition)<ref name="pmid17069795">{{cite journal | author = Hirst WD, Stean TO, Rogers DC, Sunter D, Pugh P, Moss SF, Bromidge SM, Riley G, Smith DR, Bartlett S, Heidbreder CA, Atkins AR, Lacroix LP, Dawson LA, Foley AG, Regan CM, Upton N | title = SB-399885 is a potent, selective 5-HT6 receptor antagonist with cognitive enhancing properties in aged rat water maze and novel object recognition models | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 553 | issue = 1–3 | pages = 109–19 | year = 2006 | month = December | pmid = 17069795 | doi = 10.1016/j.ejphar.2006.09.049 | url = | issn = }}</ref> * Pagkatuto(Learning)<ref name="pmid15964617">{{cite journal | author = Perez-García G, Meneses A | title = Oral administration of the 5-HT6 receptor antagonists SB-357134 and SB-399885 improves memory formation in an autoshaping learning task | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 81 | issue = 3 | pages = 673–82 | year = 2005 | month = July | pmid = 15964617 | doi = 10.1016/j.pbb.2005.05.005 | url =https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_2005-07_81_3/page/673| issn = }}</ref> * Memorya<ref name="pmid15964617"/> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid17320917"/><ref name="pmid18234190">{{cite journal | author = Wesolowska A, Nikiforuk A | title = The selective 5-HT(6) receptor antagonist SB-399885 enhances anti-immobility action of antidepressants in rats | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 582 | issue = 1–3 | pages = 88–93 | year = 2008 | month = March | pmid = 18234190 | doi = 10.1016/j.ejphar.2007.12.013 | url = | issn = }}</ref> |<!--5-HT6 AGONISTs--> * [[EMD-386,088]] * [[2-Ethyl-5-methoxy-N,N-dimethyltryptamine|EMDT]] |<!--5-HT6 ANTAGONISTs--> * [[Amitriptyline]] * [[Aripiprazole]] * [[Asenapine]] * [[Clomipramine]] * [[Clozapine]] * [[Dimebolin]] * [[EGIS-12233]] * [[Iloperidone]] * [[MS-245]] * [[Olanzapine]] * [[Ro04-6790]] * [[SB-258,585]] * [[SB-271,046]]<ref name="titleTarget Schizophrenia - Possible future developments">{{cite web | url = http://www.abpi.org.uk/publications/publication_details/targetSchizophrenia-2003/section5.asp | title = Target Schizophrenia - Possible future developments | accessdate = 2008-04-11 | author = | authorlink = | author2 = | date = | format = | work = | publisher = The Association of the British Pharmaceutical Industry | pages = | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080612135635/http://www.abpi.org.uk/publications/publication_details/targetSchizophrenia-2003/section5.asp | archivedate = 2008-06-12 | quote = | url-status = dead }}</ref> * [[SB-357,134]] * [[SB-399,885]] |- ! [[5-HT7 receptor|5-HT₇]] | * {{Gene|HTR7}} | * Besel ng dugo * CNS * GI Tract | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid16018977">{{cite journal | author = Hedlund PB, Huitron-Resendiz S, Henriksen SJ, Sutcliffe JG | title = 5-HT7 receptor inhibition and inactivation induce antidepressantlike behavior and sleep pattern | journal = Biological Psychiatry | volume = 58 | issue = 10 | pages = 831–7 | year = 2005 | month = November | pmid = 16018977 | doi = 10.1016/j.biopsych.2005.05.012 | url =https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2005-11-15_58_10/page/n82| issn = }}</ref><ref name="pmid16828124">{{cite journal | author = Wesolowska A, Nikiforuk A, Stachowicz K, Tatarczynska E | title = Effect of the selective 5-HT7 receptor antagonist SB 269970 in animal models of anxiety and depression | journal = Neuropharmacology | volume = 51 | issue = 3 | pages = 578–86 | year = 2006 | month = September | pmid = 16828124 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2006.04.017 | url = | issn = }}</ref> * Memorya<ref name="pmid18308404">{{cite journal | author = Gasbarri A, Cifariello A, Pompili A, Meneses A | title = Effect of 5-HT(7) antagonist SB-269970 in the modulation of working and reference memory in the rat | journal = Behavioural Brain Research | volume = 195 | issue = 1 | pages = 164–70 | year = 2008 | month = December | pmid = 18308404 | doi = 10.1016/j.bbr.2007.12.020 | url = | issn = }}</ref><ref name="pmid18570192">{{cite journal | author = Liy-Salmeron G, Meneses A | title = Effects of 5-HT drugs in prefrontal cortex during memory formation and the ketamine amnesia-model | journal = Hippocampus | volume = 18 | issue = 9 | pages = 965–74 | year = 2008 | pmid = 18570192 | doi = 10.1002/hipo.20459 | url = | issn = }}</ref> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid16018977"/><ref name="pmid16828124"/> * Respirasyon<ref name="pmid16166206"/><ref name="pmid17314195">{{cite journal | author = Bonaventure P, Kelly L, Aluisio L, Shelton J, Lord B, Galici R, Miller K, Atack J, Lovenberg TW, Dugovic C | title = Selective blockade of 5-hydroxytryptamine (5-HT)7 receptors enhances 5-HT transmission, antidepressant-like behavior, and rapid eye movement sleep suppression induced by citalopram in rodents | journal = J Pharmacol Exp Ther. | volume = 321 | issue = 2 | pages = 690–8 | year = 2007 | pmid = 17314195 | doi = 10.1124/jpet.107.119404 }}</ref> *Tulog<ref name="pmid16018977"/><ref name="pmid17314195"/><ref name="pmid12812993">{{cite journal | author = Thomas DR, Melotto S, Massagrande M, Gribble AD, Jeffrey P, Stevens AJ, Deeks NJ, Eddershaw PJ, Fenwick SH, Riley G, Stean T, Scott CM, Hill MJ, Middlemiss DN, Hagan JJ, Price GW, Forbes IT | title = SB-656104-A, a novel selective 5-HT7 receptor antagonist, modulates REM sleep in rats | journal = Br J Pharmacol. | volume = 139 | issue = 4 | pages = 705–14 | year = 2003 | pmid = 12812993 | doi = 10.1038/sj.bjp.0705290 | pmc = 1573887 }}</ref> * Termoregulasyon * Basokonstriksiyon |<!--5-HT7 AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[8-OH-DPAT]] * [[AS-19 (drug)|AS-19]] |<!--5-HT7 ANTAGONISTs--> * [[Amitriptyline]] * [[Aripiprazole]] * [[Asenapine]] * [[Clomipramine]] * [[Clozapine]] * [[EGIS-12233]] * [[Iloperidone]] * [[Imipramine]] * [[Ketanserin]] * [[Mirtazapine]] * [[Olanzapine]] * [[Ritanserin]] * [[Risperidone]] * [[SB-269,970]] |} ==Sanggunian== {{reflist}} ==Tingnan din== *[[Neurotransmitter]] *[[Serotonin]] [[Kategorya:Neurotransmitter]] 1jad2c8422x7flxpcjeb6i6cw7cfu9w 0 168148 2212705 2060854 2026-06-22T17:41:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212705 wikitext text/x-wiki {{chembox | verifiedrevid = 421149932 |ImageFile=Annonacin.png |ImageSize=200px |IUPACName= <small>(5''S'')-5-Methyl-3-[(2''R'',8''R'',13''R'')-2,8,13-trihydroxy-13- [(2''R'',5''R'')-5-[(1''R'')-1- hydroxytridecyl]-2-tetrahydrofuranyl] tridecyl]-5''H''-furan-2-one</small> |OtherNames= |Section1={{Chembox Identifiers | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 314587 | InChI = 1/C35H64O7/c1-3-4-5-6-7-8-9-10-11-15-21-31(38)33-23-24-34(42-33)32(39)22-17-16-19-29(36)18-13-12-14-20-30(37)26-28-25-27(2)41-35(28)40/h25,27,29-34,36-39H,3-24,26H2,1-2H3/t27-,29+,30+,31+,32+,33+,34+/m0/s1 | InChIKey = XNODZYPOIPVPRF-CGWDHHCXBQ | SMILES1 = O=C\1O[C@H](/C=C/1C[C@H](O)CCCCC[C@@H](O)CCCC[C@@H](O)[C@@H]2O[C@@H]([C@H](O)CCCCCCCCCCCC)CC2)C | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C35H64O7/c1-3-4-5-6-7-8-9-10-11-15-21-31(38)33-23-24-34(42-33)32(39)22-17-16-19-29(36)18-13-12-14-20-30(37)26-28-25-27(2)41-35(28)40/h25,27,29-34,36-39H,3-24,26H2,1-2H3/t27-,29+,30+,31+,32+,33+,34+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = XNODZYPOIPVPRF-CGWDHHCXSA-N | CASNo=111035-65-5 | PubChem=354398 | SMILES=CCCCCCCCCCCCC(C1CCC(O1)C(CCCCC(CCCCCC(CC2=CC(OC2=O)C)O)O)O)O }} |Section2={{Chembox Properties | Formula=C₃₅H₆₄O₇ | MolarMass=596.88 g/mol | Appearance= | Density= | MeltingPt= | BoilingPt= | Solubility= }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards= | FlashPt= | Autoignition= }} }} Ang '''annocin''' ay isang kemikal na natatagpuan sa ilang mga prutas gaya ng [[guyabano]] gayundin sa iba pang mga prutas mula sa pamilya [[Annonaceae]]. Ang isang pagsasaliksik na isinagawa sa [[Caribbean]] ay nagmungkahi ng koneksiyon sa pagitan ng pagkain ng guyabano at atipikal(hindi karaniwan) na mga anyo ng [[sakit na Parkinson]] sanhi ng sobrang taas na konsentrasyon ng '''annonacin'''. <ref name="health_parkinsons1">{{cite journal | last =Lannuzel | first =A | author2 = et al. | title =The mitochondrial complex i inhibitor annonacin is toxic to mesencephalic dopaminergic neurons by impairment of energy metabolism | url =https://archive.org/details/neuroscience_2003_121_2/page/287 | journal =Neuroscience | volume =121 | issue =2 | pages =287–296 | publisher =International Brain Research Organization | date = 2003-10-06 | doi =10.1016/S0306-4522(03)00441-X | pmid =14521988 }}</ref><ref>{{cite journal | last =Champy | first =Pierre | author2 = et al. | title =Quantification of acetogenins in Annona muricata linked to atypical parkinsonism in guadeloupe | journal =Movement Disorders | volume =20 | issue =12 | pages =1629–1633 | publisher = | date = 2005-08-02 | accessdate = | doi =10.1002/mds.20632 | pmid =16078200 }}</ref><ref>{{cite journal | title = Is atypical parkinsonism in the Caribbean caused by the consumption of Annonacae? | pmid = 17017523 | journal = J Neural Transm Suppl. | year = 2006 | pages = 153–7 | issue = 70 | author = Lannuzel A, Höglinger GU, Champy P, Michel PP, Hirsch EC, Ruberg M. | doi = 10.1007/978-3-211-45295-0_24 | volume = 70 | series = Journal of Neural Transmission. Supplementa | isbn = 978-3-211-28927-3}}</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(98)10166-6 | pmid = 10440304 | date = 1999-07-24 | volume = 354 | issue = 9175 | pages = 281–6 | title = Possible relation of atypical parkinsonism in the French West Indies with consumption of tropical plants: a case-control study | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-07-24_354_9175/page/281 | author = Caparros-Lefebvre D, Elbaz A. | journal = Lancet}}</ref> Ang mga pagsasaliksik ay nagpakitang ang araw araw na konsumpsiyon(pagkain) sa mga [[daga]](3.8 at 7.6&nbsp;mg kada kg kada araw sa loob ng 28 araw) ng guyabano ay nagsanhi ng mga [[lesyon]] sa [[utak]] ng mga ito na konsistente sa [[sakit na Parkinson]].<ref name="health_parkinsons2">{{cite journal | last =Lannuzel | first =A | author2 = et al. | title =The mitochondrial complex i inhibitor annonacin is toxic to mesencephalic dopaminergic neurons by impairment of energy metabolism | url =https://archive.org/details/neuroscience_2003_121_2/page/287 | journal =Neuroscience | volume =121 | issue =2 | pages =287–296 | publisher =International Brain Research Organization | date =6 October 2003 | accessdate =2006-12-13 | doi =10.1016/S0306-4522(03)00441-X | pmid =14521988 }}</ref> <ref>{{cite journal| doi=10.1046/j.1471-4159.2003.02138.x| author=Champy, Pierre; Hoeglinger, Guenter U.; Feger, Jean; Gleye, Christophe; Hocquemiller, Reynald; Laurens, Alain; Guerineau, Vincent; Laprevote, Olivier; Medja, Fadia; Lombes, Anne; Michel, Patrick P.; Lannuzel, Annie; Hirsch, Etienne C.; Ruberg, Merle |title= Annonacin, a lipophilic inhibitor of mitochondrial complex I, induces nigral and striatal neurodegeneration in rats: Possible relevance for atypical parkinsonism in Guadeloupe |journal=Journal of Neurochemistry |year=2004 |volume=88 |issue=1 |pages= 63–69| pmid=14675150}}</ref> Kasama ng ilang mga [[acetogenin]], ang annonacin ay iniulat na humaharang ng [[mitochondrial complex I]] ([[NADH]]-[[dehydrogenase]]) na responsable sa konbersiyon ng NADH sa NAD{{+}} at sa pagpuno ng [[proton gradient]] sa ibabaw ng panloob na membrano ng [[mitochondria]](mitochondrial inner membrane). Ito ay epektibong nagsasara ng kakayahan ng isang [[selula]] na lumikha ng [[Adenosine triphosphate|ATP]] sa pamamagitan ng landas oxidatibo na sa huli ay pumupwersa sa isang selula sa isang [[apoptosis]](natural na kamatayan ng selula) o [[necrosis]](kamatayan sanhi ng panlabas na paktor).<ref>McLaughlin, J.L. Paw paw and cancer: Annonaceous acetogenins from discovery to commercial products. J. Nat. Prod. 2008, 71, 1311-1321 and references cited</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kemikal sa prutas]] [[Kategorya:Mga kompuwestong organiko]] [[Kategorya:Mga kompuwestong kimikal]] bclah6stunn6srbym1to2zl6vwm5ehx 0 168552 2212772 2182104 2026-06-22T18:27:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212772 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Chromosome.svg|300px|thumb|right|Diagrama ng isang replikadong(kinopya) at kondensadong(siksik) na metaphase na [[eukaryotiko]]ng kromosoma. (1) [[Chromatid]] na isa sa identikal na mga bahagi ng kromosome pagkatapos ng [[yugtong S]]. (2) [[Centromere]] na punto kung saan ang dalawang chromatid ay nagdadampi (3) Maikling braso. (4) Mahabang braso.]] Ang '''kulaylawas'''<ref>{{cite book |last= del Rosario|first= Gonsalo|author-link= |date= 1969|title= Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino|url= |location= Maynila|publisher= Lupon sa Agham|page= 191|isbn=}}</ref><ref>{{cite book |last= Potet|first= Jean-Paul|author-link= |date= 2018 |title= Filipino Neologisms|url= |location= Morriseville, Estados Unidos|publisher= Lulu Press, Inc.|page= 34|isbn=}}</ref> o '''kromosoma'''<ref>http://diksiyonaryo.ph/search/chromosome</ref> ay isang inayos na istraktura ng [[DNA]] at [[protina]]ng matatagpuan sa mga [[selula]]. Ito ay nag-iisang piraso ng pinulupot na [[DNA]] na naglalaman ng maraming mga [[gene]], mga regulatoryong elemento at ibang sekwensiya ng [[nucleotide]]. Ang mga kromosoma ay naglalaman rin ng tinatakdaan ng DNA na mga protina na nagsisilbing tagabalot ng DNA at tagakontrol ng mga tungkulin nito. Ang mga kromosoma ay malawak na magkakaiba sa pagitan ng iba't ibang mga [[organismo]]. Ang [[molekula]] ng [[DNA]] ay maaring pabilog o tuwid at maaaring binubuo ng 100,000 hanggang 10,000,000,000 mga [[nucleotide]] sa isang mahabang kadena(chain). Sa tipikal, ang mga selulang [[eukaryotiko]] na mga selulang may [[nucleus ng selula|nuclei]] ay may malaking linyar na mga kromosoma at ang mga selulang [[prokaryotiko]] na mga selulang walang mailalarawang [[nucleus ng selula|nuclei]] ay may maliit na sirkular na mga kromosoma bagaman maraming mga eksepsiyon sa patakarang ito. Gayundin, ang mga [[selula]] ay maaari ring maglaman ng isang uri ng kromosoma. Halimbawa, ang [[mitochondria]] sa halot lahat ng mga [[eukaryotes]] at [[chloroplast]] sa [[halaman]] ay may mga sariling kromosoma. Sa mga [[eukaryotes]], ang mga [[nucleus ng selula|nuclear]] na kromosoma ay binabalot ng mga [[protina]] sa isang siksik na istrakturang tinatawag na [[chromatin]]. Ito ay pumapayag sa napakahabang mga molekula ng [[DNA]] na magkasya sa [[nucleus ng selula]]. Ang istraktura ng mga kromosoma at chromatin ay iba iba sa mga [[siklo ng selula]]. Ang mga kromosoma ang payak na unit para sa [[paghahati ng selula]] at dapat ay kopyahin(replicate), hatiin, at ipasa ng matagumpay sa mga anak na selula(daugther cells) upang masiguro ang dibersidad(pagkakaiba) at pagpatuloy ng mga supling. Ang mga kromosoma ay maaaring umiral na duplikado(kinopya) o hindi duplikado. Ang mga hindi duplikadong kromosoma ay mga isang linyar na hibla(strands) samantalang ang mga duplikadong kromosoma ay naglalaman ng dalawang identikal(magkatulad) na mga kopyang tinatawag na [[chromatid]] na pinagdugtong ng [[centromere]]. Ang pagsisiksik ng mga duplikadong kromosoma habang isinasagawa ang [[mitosis]] at [[meiosis]] ay nagreresulta sa isang klasikong apat-na-brasong istraktura. Ang muling pagsasama(recombination) ay gumagampan ng mahalang papel sa dibersidad(pagkakaiba) na henetiko. Kung ang mga istrakturang ito ay minanipula ng mali sa pamamagitan ng mga prosesong tinatawag na instablidad kromosomal at [[translokasyon]], ang selula ay maaaring sumailalim sa katastropiyang mitotiko at mamatay o maaaring hindi inaasahan ito makatakas sa [[apoptosis]] na tumutungo sa pag-unlad ng sakit na [[kanser]]. Sa pagsasanay, ang kromosoma(chromosome) ay isang maluwag na inilalarawang termino. Sa mga [[prokaryotes]] at [[virus]], ang terminong genophoe ay mas angkop kung walang [[chromatin]] na makikita. Gayunpaman, ang malaking katawan ng akda ay gumagamit ng salitang kromosoma(chromosome) kahit pa wala itong chromatin. Sa mga [[prokaryotes]], ang [[DNA]] ay hindi karaniwang nakaayos sa isang [[bilog]] na mahigpit na nakapulupot sa sarili nito at minsan ay sinasamahan ng isa o maraming mga mas maliit na sirkular na molekulang DNA na tinatawag na [[plasmid]]. Ang mga maliit na sirkular na [[genome]] na ito ay matatagpuan rin sa [[mitochondria]] at [[chloroplast]] na nagpapakita ng pinagmulang [[bacteria]]l ng mga ito. Ang pinakasimpleng genophore ay matatagpuan sa mga [[virus]]. Ang mga molekulang [[DNA]] o [[RNA]] na ito ay maikling linyar o sirkular na mga genophore na malimit ay nagkukulang sa mga istraktural na mga [[protina]]. ==Sa mga eukaryotes== Ang mga [[eukaryote]] mga [[selula]]ng may mga [[nukleyo ng selula]] gaya ng matatagpuan sa mga halaman, lebadura, at mga hayop ay nag-aangkin ng maraming mga malaking linyar na kromosomang nakapaloob sa [[nukleyo ng selula]]. Ang bawat kromosoma ay may isang [[centromere]] na may isa o dalawang mga brasong nakaungos mula sa centromere bagaman sa karamihan ng mga sirkunstansiya, ang mga brasong ito ay hindi makikita bilang gayon. Sa karagdagan, ang karamihan sa mga eukaryotes ay may maliit na sirkular na [[mitochondria]]l na [[genome]] at ang ilang mga eukaryotes ay may karagdagang maliit na sirkular o linyar na [[cytoplasma|cytomaplasmikong]] mga kromosoma. Sa mga nukleyra na kromosoma ng mga eukaryote, ang hindi siksik na [[DNA]] ay umiiral sa isang kalahating-nakaayos na istraktura kung saan ito nakabalot sa paligid ng mga [[histone]] na mga istraktural na [[protina]] na bumubuo ng kompositong materyal na tinatawag na [[chromatin]]. ===Chromatin=== Ang [[chromatin]] ay isang kompleks na [[DNA]] at [[protina]]ng matatagpuan sa [[nukleyo ng selula|nukleyo]]ng eukaryotiko na nagkakahon ng mga kromosoma. Ang istraktura ng chromatin ay labis na iba iba sa pagitan ng iba't ibang yugto ng [[siklo ng selula]] ayon sa inaatas ng [[DNA]]. ===Interphase na chromatin=== Sa yugtong [[interphase]] na yugto ng [[siklo ng selula]] kung saan ang [[selula]] ay hindi [[paghahati ng selula|naghahati]], ang dalawang mga uri ng chromatin ay maaaring makilala. * Euchromatin, na binibuo ng [[DNA]] na aktibo e.g., na-[[ekspresyon ng protina|nahahayag bilang protina]]. * Heterochromatin, na binubuo ng halos hindi aktibong DNA. Ito ay tila nagsisilbi ng istraktural na mga tungkulin sa mga yugtong kromosomal. Ang heterochromatin ay maaari pang karagdagang makilala sa dalawang mga uri: *Constitutive heterochromatin na hindi [[ekspresyon ng gene|nahahayag]]. Ito ay matatagpuan sa palibot ng [[centromere]] at karaniwan ay naglalaman ng paulit ulit na mga sekwensiya. *Facultative heterochromatin, na minsan nahahayag. Ang mga indbidwal na kromosoma ay hindi makikilala sa yugtong ito. Ang mga ito ay lumilitawa sa [[nukleyo ng selula]] bilang pantay(homogeneous) na buhol buhol na halo ng DNA at protina. ===Metaphase na chromatin at dibisyon=== Sa simulang mga yugto ng [[mitosis]] o [[meiosis]]([[paghahati ng selula]]), ang mga strandong chromatin ay nagiging mas siksik. Ang mga ito ay tumitigil na kumilos bilang makukuhang [[gene|henetikong material]](ang [[transkripsiyon ng gene]] ay humihinto) at nagiging isang siksik na madadalang anyo. Ang siksik na anyong ito ay gumagawa sa mga indbidwal na kromosoma na makikita(visible) at ang mga ito ay bumubuo ng klasikong apat na brasong istraktura na isang pares ng magkapatid na [[chromatid]] na nakakabit sa bawat isa sa [[centromere]]. Ang mas maikling mga braso ay tinatawag na mga [[brasong p]](mula sa salitang [[Pranses]] na ''petit'' na maliit) at ang mas mahabang mga braso ay tinatawag na mga [[brasong q]](ang letrang q ay sumusunod sa p sa alpabetong Latin; q-g "grande"). Ito lamang ang natural na konteksto kung saan ang mga indibidwal na kromosoma ay makikita sa pamamagitan ng isang optikal na [[mikroskopyo]]. Sa [[mitosis]], ang mga microtubule ay lumalaki mula sa mga centrosome na matatagpuan sa magkabilang dulo ng [[selula]] at kumakabit rin sa centromere sa isang espesyalisadong mga istraktura na tinatawag na mga [[kinetrochore]] na ang isa ay umiiral sa bawat magkapatid na chromatid. Ang isang espesyal na sekwensiyang DNA base sa rehiyon ng mga kinetochore ay nagbibigay kasama ng mga espesyal na protina ng mas mahaba at tumatagal na pagkakabit sa rehiyong ito. Ang mga microtubule naman ay humihila sa mga chromatid ng papalayo tungo sa mga centromere upang ang bawat anak na mga selula ay nagmamana ng isang hanay ng mga chromatid. Kapag ang mga selula ay naghati, ang mga kromatid ay nakakalag sa pagkakabuhol at ang DNA ay muling ma-[[transkripsiyon ng DNA|tatranskriba]]. Sa kabila ng hitsura ng mga ito, ang mga kromosoma ay istraktural na labis na siksik na pumapayag sa mga higanteng istrakturang DNA na ito na maipaloob sa loob ng [[nukleyo ng selula]]. ===Sa mga tao=== Sa mga [[tao]], ang mga kromosoma ay maaaring hatiin sa dalawang mga uri: ang mga [[autosoma]](''autosomes'') at mga [[kromosomang kasarian]](''sex chromosomes''). Ang ilang mga [[gene|henetikong]] katangian ay nauugnay sa kasarian ng isang tao at naipapasa sa pamamagitan ng mga [[kromosomang kasarian]]. Ang mga [[autosoma]] ay naglalaman ng natitirang mga henetikong namamanang impormasyon. Ang lahat ng ito ay umaasal sa parehong paraan sa [[paghahati ng selula]]. Ang mga [[selula]] ng tao ay may 23 pares ng malaking linyar na mga [[nukleyo ng selula|nukleyar]](na kromosoma na 22 pares ng mga autosoma at isang pares ng kromosomang kasarian) na nagbibigay kabuuang 46 kromosoma kada [[selula]]. Sa karagdagan dito, ang mga selula ng tao ay mayroong maraming mga daang kopya ng [[mitochondria]]l na [[genome]]. Ang [[pag-sisikwensiya ng DNA|pagsisikwensiya]] ng [[genome ng tao]] ay nagbigay ng labis na impormasyon tungkol sa bawat mga kromosoma. Ang nasa ibabang tabla ay nagtitipon ng estadistika para sa mga kromosoma batay sa impormasyon ng genome ng tao ng Sanger Institute sa Vertebrate Genome Annotation (VEGA) database. Ang bilang ng mga gene ay isang pagtatantiya dahil ito ay sa isang bahagi nakabatay sa mga prediksiyon ng gene. Ang kabuuang haba ng kromosoma ay isang pagtatantiya rin batay sa tinantiyang sukat ng hindi nasekwensiyang mga rehiyong heterochromatin. [[File:Genes and bases on chromosomes.png|frame|Ang tinantiyang bilang ng mga gene at mga base na pares sa bawat kromosoma ng tao. Ang kanang panig na alamat ng chart na ito ay nabigyan ng maling pangalan na mga "Total bases". Ito ay dapat "Total base ''pairs''".]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! Kromosoma !! [[Gene]] !! Kabuuang [[Nucleobase|base na pares]] !! Na-sekwensiyang mga base na pares<ref>Sequenced percentages are based on fraction of euchromatin portion, as the [[tao Genome Project]] goals called for determination of only the [[Euchromatin|euchromatic]] portion of the genome. [[Telomere|Telomeres]], [[Centromere|centromeres]], and other [[Heterochromatin|heterochromatic]] regions have been left undetermined, as have a small number of unclonable gaps. See http://www.ncbi.nlm.nih.gov/genome/seq/ for more information on the tao Genome Project.</ref> |- | [[Kromosomang 1 (tao)|1]] || 4,220 || 247,199,719 || 224,999,719 |- | [[Kromosomang 2 (tao)|2]] || 1,491 || 242,751,149 || 237,712,649 |- | [[Kromosomang 3 (tao)|3]] || 1,550 || 199,446,827 || 194,704,827 |- | [[Kromosomang 4 (tao)|4]] || 446 || 191,263,063 || 187,297,063 |- | [[Kromosomang 5 (tao)|5]] || 609 || 180,837,866 || 177,702,766 |- | [[Kromosomang 6 (tao)|6]] || 2,281 || 170,896,993 || 167,273,993 |- | [[Kromosomang 7 (tao)|7]] || 2,135 || 158,821,424 || 154,952,424 |- | [[Kromosomang 8 (tao)|8]] || 1,106 || 146,274,826 || 142,612,826 |- | [[Kromosomang 9 (tao)|9]] || 1,920 || 140,442,298 || 120,312,298 |- | [[Kromosomang 10 (tao)|10]] || 1,793 || 135,374,737 || 131,624,737 |- | [[Kromosomang 11 (tao)|11]] || 379 || 134,452,384 || 131,130,853 |- | [[Kromosomang 12 (tao)|12]] || 1,430 || 132,289,534 || 130,303,534 |- | [[Kromosomang 13 (tao)|13]] || 924 || 114,127,980 || 95,559,980 |- | [[Kromosomang 14 (tao)|14]] || 1,347 || 106,360,585 || 88,290,585 |- | [[Kromosomang 15 (tao)|15]] || 921 || 100,338,915 || 81,341,915 |- | [[Kromosomang 16 (tao)|16]] || 909 || 88,822,254 || 78,884,754 |- | [[Kromosomang 17 (tao)|17]] || 1,672 || 78,654,742 || 77,800,220 |- | [[Kromosomang 18 (tao)|18]] || 519 || 76,117,153 || 74,656,155 |- | [[Kromosomang 19 (tao)|19]] || 1,555 || 63,806,651 || 55,785,651 |- | [[Kromosomang 20 (tao)|20]] || 1,008 || 62,435,965 || 59,505,254 |- | [[Kromosomang 21 (tao)|21]] || 578 || 46,944,323 || 34,171,998 |- | [[Kromosomang22 (tao)|22]] || 1,092 || 49,528,953 || 34,893,953 |- | [[Kromosomang X]] || 1,846 || 154,913,754 || 151,058,754 |- | [[Kromosomang Y]] || 454 || 57,741,652 || 25,121,652 |-class="sortbottom" ! Kabuuan !! 32,185 || 3,079,843,747 || 2,857,698,560 |} ==Sa mga prokaryote== Ang mga prokayote&nbsp;– [[bakterya]] at [[archaea]]&nbsp;– ay karaniwang may isang [[sirkular na bakteryal na kromosoma|sirkular na kromosoma]] ngunit ang maraming mga bariasyon(pagkakaiba) ay umiiral.<ref>{{cite journal|author=Thanbichler M, Shapiro L|title=Chromosome organization and segregation in bacteria|journal=J. Struct. Biol.|volume=156|issue=2|pages=292–303|year=2006|pmid=16860572|doi= 10.1016/j.jsb.2006.05.007}}</ref> Ang karamihan sa kromosoma ng bakterya ay sumaklaw sa sukat mula sa 160,000 na mga [[base na pares]] sa [[endosymbiont|endosymbiotikong]] bakteryum na ''[[Candidatus Carsonella ruddii]]'',<ref>{{cite journal|author=Nakabachi A, Yamashita A, Toh H, Ishikawa H, Dunbar H, Moran N, Hattori M|title=The 160-kilobase genome of the bacterial endosymbiont Carsonella|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-13_314_5797/page/266|journal=Science|volume=314|issue=5797|pages=267|year=2006|pmid=17038615|doi=10.1126/science.1134196}}</ref> hanggang sa 12,200,000 mga base na pares sa tumitira sa lupang bakteryum na ''[[Sorangium cellulosum]]''.<ref>{{cite journal|author=Pradella S, Hans A, Spröer C, Reichenbach H, Gerth K, Beyer S|title=Characterisation, genome size and genetic manipulation of the myxobacterium Sorangium cellulosum So ce56|url=https://archive.org/details/archives-of-microbiology_2002-12_178_6/page/484|journal=Arch Microbiol|volume=178|issue=6|pages=484–92|year=2002|pmid=12420170|doi= 10.1007/s00203-002-0479-2}}</ref> Ang mga [[Spirochaete]] ng [[genus]] na ''Borrelia'' ang kilalang eksepsiyon sa pagkakaayos na ito na ang bakteryang gaya ng ''[[Borrelia burgdorferi]]'' na sanhi ng [[sakit na Lyme]] ay naglalaman ng isang linyar na kromosoma.<ref>{{cite journal|author=Hinnebusch J, Tilly K|title=Linear plasmids and chromosomes in bacteria|url=https://archive.org/details/sim_molecular-microbiology_1993-12_10_5/page/917|journal=Mol Microbiol|volume=10|issue=5 |pages=917–22 |year=1993|pmid = 7934868 |doi=10.1111/j.1365-2958.1993.tb00963.x}}</ref> ===Istraktura sa mga sekwensiya=== Ang mga prokaryotikong kromosoma ay may maliit na nakabatay sa sekwensiyang istraktura kesa sa mga eukaryote. Ang bakterya ay karaniwang may isang punto([[pinagmulan ng replikasyon]]) na pinagmumulan ng replikasyon samantalang ang ilang archaeo ay naglalaman ng maraming mga pinagmulang replikasyon.<ref>{{cite journal |author=Kelman LM, Kelman Z|title=Multiple origins of replication in archaea|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2004-09_12_9/page/399|journal=Trends Microbiol.|volume=12|issue=9|pages= 399–401|year=2004|pmid=15337158|doi=10.1016/j.tim.2004.07.001}}</ref> Ang mga gene sa mga mga prokaryote ay kalimitang isinaayos sa mga [[operon]] at hindi karaniwang naglalaman ng mga [[intron]] hindi tulad ng mga eukaryote. ===Pagkakahong DNA=== Ang mga [[prokaryote]] hindi nag-aangkin ng [[nukleyo ng selula]]. Bagkus nito, ang kanilang DNA ay nakaayos sa isang istrakturang tinatawag na [[nucleoid]]. <ref>{{cite journal|author=Thanbichler M, Wang SC, Shapiro L|title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure|journal= J. Cell. Biochem.|volume=96|issue=3|pages=506–21|year=2005|pmid=15988757|doi=10.1002/jcb.20519}}</ref> Ang nucleoid ay isang walang katulad na istraktura at umookupa sa isang inilarawang rehiyon ng selula ng bakterya. Gayunpaman, ang istrakturang ito ay dinamiko(nagbabago) at tinutustusan at muling minomodelo ng mga aksiyon ng isang saklaw ng mga tulad ng [[histone]] na mga protina na umuugnay sa bakteryal na kromosoma.<ref>{{cite journal|author= Sandman K, Pereira SL, Reeve JN|title=Diversity of prokaryotic chromosomal proteins and the origin of the nucleosome|url= https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_1998-12_54_12/page/1350|journal=Cell. Mol. Life Sci.|volume=54|issue=12|pages=1350–64|year=1998|pmid=9893710|doi=10.1007/s000180050259}}</ref> Sa [[archaea]], ang DNA sa mga kromosoma ay mas higit na nakaayos na ang DNA ay nakakahon sa loob ng mga istrakturang katulad ng mga eukaryotikong [[nucleosome]].<ref>{{cite journal|author=Sandman K, Reeve JN|title=Structure and functional relationships of archaeal and eukaryal histones and nucleosomes|url=https://archive.org/details/archives-of-microbiology_2000-03_173_3/page/165| doi=10.1007/s002039900122|journal=Arch. Microbiol.|volume=173|issue=3|pages=165–9|year=2000|pmid=10763747}}</ref><ref>{{cite journal|author=Pereira SL, Grayling RA, Lurz R, Reeve JN|title=Archaeal nucleosomes|doi=10.1073/pnas.94.23.12633|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=94|issue=23|pages=12633–7|year=1997|pmid=9356501|url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9356501|pmc=25063}}{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang mga bakteryal na kromosoma ay may kagawiang nakatali sa [[membranong plasma]] ng bakterya. Sa aplikasyong [[molekular na biyolohiya]], ito ay pumapayag para sa paghihiwalay nito mula sa [[plasmid na DNA]] sa pamamagitan ng [[sentripugasyon]] ng [[lysis|lysadong]] bakterya at pagpe-[[pellet]] ng mga [[membrano]] at mga nakakabit na [[DNA]]. Ang mga prokaryotikong kromosoma at mga plasmid ay tulad ng eukaryotikong DNA ay pangkalahatang [[mekanikal na mga katangian ng DNA|naka-supercoil]]. Ang DNA ay dapat munang ilabas sa nakapahingang estado nito para sa pagkuha ng [[transkripsiyon (henetika)|transkripsiyon]], regulasyon at [[replikasyon ng DNA|replikasyon]]. [[File:Chromatin Structures.png|thumb|center|1180px|'''Fig. 2:''' Ang malaking mga istraktura sa pagsisiksik ng DNA; ang [[DNA]], ang [[nucleosome]], ang 10nm"mga butil sa isang tali" na hibla, ang 30nm na hibla at ang [[metaphase]] na kromosoma.]] ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Biyolohiya ng selula]] 6d2ob5mit3lg6fhv58h399mt8bm9eqk 0 169787 2212774 2204666 2026-06-22T18:28:55Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212774 wikitext text/x-wiki {{copyedit|date=Mayo 2023}} {{Infobox Officeholder |honorific-prefix=[[Excellency|His Excellency]] [[Honorary degree|Dr. h.c.]] [[Ingénieur|Ir.]] [[Hajji|H]] |name=Sukarno |image=Presiden Sukarno.jpg |caption=Sukarno in 1949 |order2=12th [[List of Prime Ministers of Indonesia|Prime Minister of Indonesia]] as [[List of Presidents of Indonesia|President of Indonesia For Life]] |predecessor2=[[Djuanda Kartawidjaja]] |president2=Himself |successor2=Post abolished |party=[[Indonesian National Party]] |office=President of Indonesia |order=[[List of Presidents of Indonesia|1st]] |predecessor=''position established'' |primeminister=[[Sutan Sjahrir]]<br ></span>[[Amir Sjarifuddin]]<br />[[Muhammad Hatta]]<br />[[Abdul Halim (Indonesia)|Abdul Halim]]<br />[[Muhammad Natsir]]<br />[[Soekiman Wirjosandjojo]]<br />[[Wilopo]]<br />[[Ali Sastroamidjojo]]<br />[[Burhanuddin Harahap]]<br />[[Djuanda Kartawidjaja]] |successor=[[Suharto]] |vicepresident=[[Mohammad Hatta]] |spouse=Oetari<br />Inggit Garnasih<br />[[Fatmawati]] (m. 1943–1960)<br />Hartini<br />Kartini Manoppo<br />[[Dewi Sukarno]] (m. 1960–1970, his death)<br />Haryati<br />Yurike Sanger<br />Heldy Djafar |children={{Collapsible list|title=''From Inggit''|1= {{plainlist|1= *Ratna Juami (adopted children) *Kartika (adopted children) }} }} {{Collapsible list|title=''With Fatmawati''|1= {{plainlist|1= *Guntur Soekarnoputra *[[Megawati Sukarnoputri|Megawati Soekarnoputri]] *[[Rachmawati Soekarnoputri]] *Sukmawati Soekarnoputri *[[Guruh Sukarnoputra]] }} }} {{Collapsible list|title=''With Hartini''|1= {{plainlist|1= *Taufan Soekarnoputra *Bayu Soekarnoputra }} }} {{Collapsible list|title=''With Ratna''|1= {{plainlist|1= *Karina Kartika Sari Dewi Soekarno }} }} {{Collapsible list|title=''With Haryati''|1= {{plainlist|1= *Ayu Gembirowati }} }} {{Collapsible list|title=''With Kartini M''|1= {{plainlist|1= *Totok Suryawan Soekarnoputra }} }} |alma_mater=[[Bandung Institute of Technology]] |signature=Sukarno Signature.svg }}'''Sukarno''' (6 Hunyo 1901 – 21 Hunyo 1970)<ref>[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&presiden_id=1&presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&presiden_id=1&presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia</ref> ay ang unang [[Pangulo ng Indonesia]], paghahatid sa opisina mula 1945 hanggang 1967. Sukarno ay ang pinuno ng kanyang bansa sa pakikibaka para sa [[Pagsasarili]] mula sa Netherlands. Siya ay isang kitang-kitang mga lider ng Indonesia makabayan kilusan sa panahon ng olandes kolonyal na panahon, at na ginugol ng higit sa isang dekada sa ilalim ng Dutch sa pagpigil hanggang sa inilabas sa pamamagitan ng mga panghihimasok sa [[Imperyo ng Hapon|Hapon]] pwersa. Sukarno at ang kanyang mga kapwa nationalists collaborated upang kumamal ng suporta para sa mga pagsisikap digmaan mula sa mga populasyon, sa exchange para sa tulong ng mga Hapon sa kumakalat makabayan ng mga ideya. Sa Hapon na suko, Sukarno at Mohammad Hatta ipinahayag ng Indonesian pagsasarili sa 17 agosto 1945, at Sukarno ay itinalaga bilang unang pangulo. Pinangunahan niya ang mga Indonesians sa resisting Dutch muling kolonisasyon ng mga pagsusumikap sa pamamagitan ng diplomatiko at militar na paraan hanggang sa ang mga Dutch pagkilala ng Indonesian pagsasarili sa 1949. May-akda Pramoedya Ananta Sibil sa sandaling na sinulat ni "Sukarno ay ang tanging Asian lider ng modernong panahon upang mapag-isa ang mga tao ng naturang mga magkakaibang mga etniko, kultura at relihiyon background nang walang pagpapadanak ng isang drop ng dugo."<ref>Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23-30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}</ref> Pagkatapos ng isang magulong panahon ng parlyamentaryo demokrasya, Sukarno itinatag ng isang diktatoryal sistema na tinatawag na "Guided sa Demokrasya" sa 1957 na matagumpay na natapos ang kawalang-tatag at rebellions na kung saan ay pagbabanta ang kaligtasan ng buhay ng mga magkakaibang at praksiyus bansa. Ang unang bahagi ng 1960 nakita Sukarno veering Indonesia sa kaliwa sa pamamagitan ng pagbibigay ng suporta at proteksyon sa mga Indonesian Komunista Party (PKI) sa kapinsalaan ng militar at [[Islamismo|mga Islamists]]. Din siya embarked sa isang serye ng mga agresibo mga banyagang mga patakaran sa ilalim ng mga ulong pambungad ng anti-imperyalismo, na may aid mula sa [[unyong Sobyet]] at [[Tsina]]. Ang ika-30&nbsp;ng setyembre Kilusan (1965) na humantong sa pagkawasak ng PKI at ang kanyang kapalit na sa 1967 sa pamamagitan ng isa sa kanyang mga generals, [[Suharto]] (tingnan sa Paglipat sa Bagong pagkakasunod-Sunod), at siya ay nanatili sa ilalim ng aresto sa bahay hanggang sa kanyang kamatayan. == Pangalan == Ang spelling '''Soekarno''', batay sa mga [[Wikang Olandes|Dutch]] sa ispeling, ay pa rin ang madalas na ginagamit na, higit sa lahat dahil siya ay naka-sign kanyang pangalan sa lumang pagbabaybay. Sukarno ang kanyang sarili insisted sa isang "u", hindi "oe", ngunit sinabi na siya ay sinabi sa paaralan upang gamitin ang estilo olandes. Sinabi niya na ito ay masyadong mahirap upang baguhin ang kanyang lagda, kaya pa rin sinulat ito sa isang "oe".<ref>{{Cite book|author1=Sukarno|author2=Adams, Cindy|year=1965|title=Sukarno: An Autobiography|url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek|page=[https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27 27]|publisher=Bobbs-Merrill}}</ref> Opisyal na Indonesian pampanguluhan decrees mula sa panahon 1947-1968, gayunpaman, ang mga naka-print ang kanyang pangalan gamit ang 1947 spelling. Ang Soekarno–Hatta International Airport, na nagsisilbi malapit sa Jakarta, ang kabisera ng Indonesia, ay gumagamit pa rin ang mga Dutch sa spelling. Indonesians din tandaan sa kanya bilang '''''Tapon'' Karno''' (Kapatid/mga Kasamahan Karno) o '''''Pak'' Karno''' ("Mr Karno").<ref>''Bung'' is an [//en.wikipedia.org/wiki/Indonesian_language Indonesian language] term of endearment analogous to "older brother", ''Pak'' is used more formally as "sir" or "father".</ref> Tulad ng maraming mga [[Mga Habanes|Javanese ang mga tao]], nagkaroon siya ng lamang ng isang pangalan.<ref>[http://coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608113017/http://coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf |date=2011-06-08 }} Steven Drakeley, University of Western Sydney</ref> Ayon sa may-akda Pramoedya Ananta Sibil sa ilang mga panayam, "tapon" ay isang magiliw pamagat ibig sabihin ay "kaibigan" malikhaing ginagamit upang maging isang alternatibong paraan ng pagtugon ng mga tao sa pantay na paraan, bilang isang tapat na salita ng matanda-form na "ginoo", "mas" o "bang". Siya ay paminsan-minsan tinutukoy sa mga banyagang mga account bilang "'''Achmad Sukarno'''", o ang ilang mga pagkakaiba-iba nito. Ang (ganap na gawa-gawa lamang) unang pangalan ay reputedly idinagdag sa pamamagitan ng isang British mamamahayag, nadama na ang kanyang mga mambabasa ay maaaring nalilito sa paglipas ng isang tao na may lamang ng isang solong pangalan. == Background == [[Talaksan:Sukarno_as_HBS_student_(1916),_Bung_Karno_Penjambung_Lidah_Rakjat_225.jpg|left|thumb|234x234px|Sukarno bilang isang HBS mag-aaral sa [[Surabaya]], 1916]] Ang anak ng isang Javanese pangunahing guro ng paaralan, isang aristokrata na may pangalang Raden Soekemi Sosrodihardjo, at ang kanyang mga [[Bali, Indonesia|Balinese]] asawa mula sa Brahman kasta na may pangalang Ida Ayu Nyoman Rai mula Buleleng regency, Sukarno ay ipinanganak sa Jalan Pandean IV/40 [[Surabaya|Soerabaia]] (kilala na ngayon bilang [[Surabaya]]), East Java, sa [[Dutch East Indies]] (na ngayon ng Indonesia). Siya ay orihinal na pinangalanang '''Kusno'''<ref>{{Cite web |url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/ |title=Archive copy |access-date=2016-12-14 |archive-date=2015-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno |url-status=dead }}</ref>{{IPA-jv|kʊsnɔ}}. Mga sumusunod na [[Mga Habanes|Javanese]] ang mga pasadyang, siya ay muling pinangalanan pagkatapos surviving isang pagkabata sakit. Pagkatapos ng pagtatapos mula sa isang katutubong mga pangunahing paaralan sa 1912, siya ay ipinadala sa ''Europeesche Lagere Paaralan'' (Dutch-primaryang paaralan) sa Mojokerto. Kapag ang kanyang ama na ipinadala sa kanya sa [[Surabaya]] sa 1916 upang dumalo sa isang ''Hogere Burger School'' (Dutch-kolehiyo paghahanda ng paaralan), nakilala niya Tjokroaminoto, isang makabayan at founder ng Sarekat Islam. Sa 1920, Sukarno may-asawa Tjokroaminoto's anak na babae Siti Oetari. Sa 1921, siya ay nagsimulang pag-aaral sa ''Technische Hogeschool'' (Bandoeng Institute of Technology) sa [[Bandung]]. Nag-aral siya ng [[Inhinyeriyang sibil|civil engineering]] at nakatutok sa [[Arkitektura|architecture]]. Sa [[Bandung]], Sukarno ay naging romantically kasangkot sa Inggit Garnasih, ang asawa ng Sanoesi, ang may-ari ng boarding house kung saan siya ay nabubuhay bilang isang mag-aaral. Inggit ay 13 taon na mas matanda kaysa sa Sukarno. Sa Marso 1923, Sukarno diborsiyado Siti Oetari mag-asawa ang Inggit (na nag-diborsiyado kanyang asawa Sanoesi). Sukarno mamaya diborsiyado Inggit at may-asawa Fatmawati. Sukarno nagtapos sa isang degree sa engineering sa 25 Mayo 1926. Sa hulyo ng taong iyon, kasama ang kanyang mga unibersidad kaibigan Anwari, itinatag niya ang arkitektura kompanya Sukarno & Anwari sa [[Bandung]], kung saan ibinigay sa pagpaplano at mga serbisyo kontratista. Kabilang sa mga Sukarno arkitektura gumagana ay renovated gusali ng Preanger Hotel (1929), kung saan siya acted bilang katulong sa sikat na Dutch arkitekto Charles Palarin Wolff Schoemaker. Sukarno dinisenyo din ng maraming mga pribadong bahay sa ngayon Jalan Gatot Subroto, Jalan Palasari, at Jalan Dewi Sartika sa [[Bandung]]. Mamaya sa, bilang pangulo, Sukarno ay nanatiling nakatuon sa arkitektura, pagdidisenyo ng Pagpapahayag Bantayog at katabi ''Gedung Pola'' sa [[Jakarta]]; ang mga Kabataan Bantayog (''Tugu Muda'') sa Semarang; ang Alun-alun Bantayog sa Malang; ang Bayani' Bantayog sa [[Surabaya]]; at din ang bagong lungsod ng Palangkaraya sa Gitnang Kalimantan. Atypically, kahit na kabilang sa mga bansa ng maliit na dilat na mga piling tao, Sukarno ay matatas sa ilang mga wika. Bilang karagdagan sa mga Javanese wika ng kanyang pagkabata, siya ay isang master ng Sundanese, Balinese at ng mga [[Wikang Indones|Indonesian]], at ay lalo na malakas sa mga Dutch. Siya ay din masyadong komportable sa [[Wikang Aleman|aleman]], ingles, [[Wikang Pranses|pranses]], [[Wikang Arabe|Arabic]], at [[Wikang Hapones|Hapon]], ang lahat ng kung saan ay itinuro sa kanyang mga HBS. Siya ay nakatulong sa pamamagitan ng kanyang photographic memory at maagang umunlad isip.<ref>Ludwig M., Arnold (2004).</ref> Sa kanyang pag-aaral, Sukarno ay "marubdob modernong," ang parehong sa architecture at sa pulitika. Kinamumuhian siya ng parehong mga tradisyonal na mga Javanese [[Piyudalismo|pyudalismo]], na kung saan siya itinuturing na "pabalik" at upang managot para sa ang pagbagsak ng bansa sa ilalim ng Dutch sa pananakop at pagsasamantala, at ang [[imperyalismo]] ensayado sa pamamagitan ng [[Mundong kanluranin|Western]] bansa, na kung saan siya ay tinatawag bilang "ang pagsasamantala ng tao sa pamamagitan ng iba pang mga tao" (''pagsasamantala de l 'homme par l' homme''). Siya siya blamed ito para sa malalim na kahirapan at mababang antas ng edukasyon ng mga Indonesian ang mga tao sa ilalim ng mga Dutch. Upang i-promote ang makabayan pagmamataas sa gitna ng mga Indonesians, Sukarno bigyang-kahulugan ang mga ideya sa kanyang mga damit, sa kanyang mga lunsod o bayan pagpaplano para sa ang kabisera (sa huli [[Jakarta]]), at sa kanyang mga sosyalista sa pulitika, kahit na siya ay hindi i-extend ang kanyang lasa para sa modernong sining sa [[Musikang pop|pop musika]]; siya ay nagkaroon ng Koes Bersaudara nabilanggo para sa kanilang mga di-umano ' y sira lyrics sa kabila ng kanyang sariling reputasyon para sa womanising. Para sa Sukarno, kamakabaguhan ay bulag sa lahi, malinis at maayos at eleganteng sa estilo, at anti-imperyalista.<ref>{{Cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|year=2002|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|url=https://archive.org/details/liang.engineersofhappy0000rudo|pages=[https://archive.org/details/liang.engineersofhappy0000rudo/page/n81 60]–1, 123, 125, 148, 156, 191|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09162-5|isbn=0-691-09162-5}}</ref> == Pagsasarili pakikibaka == Sukarno ay unang nakalantad sa makabayan ng mga ideya habang naninirahan sa ilalim ng Tjokroaminoto. Mamaya, habang ang isang estudyante sa [[Bandung]], siya sa ilalim ng tubig ang kanyang sarili sa mga European, Amerikano, Makabayan, komunista, pampulitika pilosopiya at relihiyon, sa huli ay pagbuo ng kanyang sariling pampulitika ideolohiya ng Indonesian-style sosyalista self-kasapatan. Siya ay nagsimulang sa istilo ng kanyang mga ideya bilang Marhaenism, na pinangalanang matapos ang Marhaen, isang Indonesian na magsasaka siya ay nakilala sa katimugang lugar sa Bandung, na pag-aari ng kanyang maliit na isang lagay ng lupa ng lupa at nagtrabaho sa mga ito sa kanyang sarili, na gumagawa ng sapat na kita upang suportahan ang kanyang pamilya. Sa unibersidad, Sukarno ay nagsimula sa pag-aayos ng isang pag-aaral club para sa mga Indonesian ang mga mag-aaral, ang ''Algemeene Studieclub'', sa pagsalungat sa ang itinatag ng mga club ng mag-aaral na pinangungunahan ng mga Dutch ang mga mag-aaral. Sa ika-4&nbsp;ng hulyo 1927, Sukarno sa kanyang mga kaibigan mula sa ''Algemeene Studieclub'' itinatag ng isang pro-independence party, ''Partai Nasional Indonesia'' (PNI), ng kung saan Sukarno ay inihalal ang unang lider. Ang party na advocated para sa pagsasarili ng Indonesia, at laban sa imperyalismo at kapitalismo dahil ito opined na ang parehong mga sistema ng worsened ang buhay ng mga Indonesian ang mga tao. Ang party din advocated sekularismo at pagkakaisa sa gitna ng maraming iba ' t ibang mga ethnicities sa [[Dutch East Indies]], na magtatag ng isang estados Indonesia. Sukarno inaasahan din na sa Japan ay mag-umpisa ng isang digmaan laban sa western kapangyarihan at na Java ay maaaring pagkatapos ay makakuha ng pagsasarili nito sa Japan ' s aid. Darating sa lalong madaling panahon pagkatapos ng paghiwalay ng Sarekat Islam sa unang bahagi ng 1920s at ang pagdurog ng Partai Komunis Indonesia pagkatapos ng nabigo ang kanilang paghihimagsik ng 1926, PNI ay nagsimulang upang akitin ang isang malaking bilang ng mga tagasunod, lalo na sa mga bagong unibersidad na pinag-youths sabik para sa mas malaking mga kalayaan at pagkakataon tinanggihan ang mga ito sa ang rasista at nang sapilitan constrictive pampulitika sistema ng Dutch kolonyalismo.<ref name="Adams 1965">{{Cite book|last=Adams|first=Cindy|year=1965|title=Sukarno, An Autobiography|publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc}}</ref> [[Talaksan:Sukarno_and_council_in_front_of_Bandung_Court,_Bung_Karno_Penjambung_Lidah_Rakjat_227.jpg|right|thumb|Sukarno sa mga kapwa defendants at mga abugado sa panahon ng kanyang pagsubok sa [[Bandung]], 1930.]] PNI mga gawain ay dumating sa ang pansin ng kolonyal na gobyerno, at Sukarno ay speeches at mga pulong ay madalas na infiltrated at disrupted sa pamamagitan ng mga ahente ng kolonyal na lihim na pulis (''Politieke Inlichtingen Dienst''/PID). Sa huli, Sukarno at iba pang mga key PNI lider ay naaresto sa disyembre 29, 1929 sa pamamagitan ng olandes kolonyal na awtoridad sa isang serye ng mga raids sa buong Java. Sukarno ang kanyang sarili ay naaresto habang sa isang pagbisita sa Yogyakarta. Sa panahon ng kanyang pagsubok sa Bandung ''Landraad'' courthouse mula agosto hanggang disyembre 1930, Sukarno ginawa ng isang mahabang serye ng mga pampulitikang mga speeches na umaatake sa kolonyalismo at imperyalismo, na may pamagat na ''Indonesia Menggoegat'' (''Indonesia Accuses''). Sa disyembre 1930, Sukarno ay sentenced sa apat na taon sa bilangguan, na kung saan ay nagsilbi sa Sukamiskin bilangguan sa Bandung. Sa kanyang speech, gayunpaman, nakatanggap ng malawak na coverage sa pamamagitan ng pindutin ang, at dahil sa malakas na presyon mula sa mga liberal na mga elemento sa parehong Netherlands at [[Dutch East Indies]], Sukarno ay inilabas sa unang bahagi ng ika-31&nbsp;ng disyembre 1931. Sa pamamagitan ng oras na ito, siya ay naging isang sikat na bayani malawak na kilala sa buong Indonesia. Gayunpaman, sa panahon ng kanyang pagkabilanggo, PNI ay splintered sa pamamagitan ng pang-aapi ng mga kolonyal na awtoridad at panloob na pag-aaway. Ang orihinal na PNI ay disbanded sa pamamagitan ng mga Dutch, at ang mga dating miyembro na nabuo sa dalawang iba ' t ibang partido; ang ''Partai Indonesia'' (Partindo) sa ilalim ng Sukarno ni associate Sartono na nagpo-promote ng masa pagkabalisa, at ang ''Pendidikan Nasional Indonesia'' (PNI Baroe) sa ilalim ng Mohammad Hatta at Soetan Sjahrir, dalawang nationalists na kamakailan-lamang ibinalik mula sa mga pag-aaral sa Netherlands, at kung sino ay nagpo-promote ng isang pang-matagalang diskarte ng pagbibigay ng modernong edukasyon sa mga walang pinag-aralan Indonesian mga tao upang bumuo ng isang intelektwal na mga piling tao magagawang mag-alok ng epektibong paglaban sa mga Dutch na mga panuntunan. Pagkatapos sinusubukang mapagkasundo ang dalawang partido upang magtatag ng isang united nationalist front, Sukarno pinili upang maging ang pinuno ng Partindo sa hulyo 28, 1932. Partindo ay pinananatili sa pagkakahanay nito sa Sukarno ay sariling diskarte ng agarang masa pagkabalisa, at Sukarno ay hindi sumang-ayon sa Hatta pang-matagalang cadre-based na pakikibaka. Hatta sa kanyang sarili naniniwala Indonesian pagsasarili ay hindi magaganap sa loob ng kanyang buhay, habang Sukarno naniniwala Hatta diskarte pinansin ng ang katunayan na ang pulitika ay maaari lamang gumawa ng tunay na pagbabago sa pamamagitan ng pagbuo at paggamit ng puwersa (''machtsvorming en machtsaanwending'').<ref name="Adams 1965"/> Sa panahon na ito, upang suportahan ang kanyang sarili at ang partido financially, Sukarno ang ibinalik sa arkitektura, pagbubukas ng bureau of Soekarno & Rooseno. Siya rin ay nagsulat ng mga artikulo para sa pahayagan ng partido, ''Fikiran Ra'jat''. Habang batay sa Bandung, Sukarno manlalakbay malawakan sa buong Java upang magtatag ng mga contact sa iba pang mga nationalists. Ang kanyang mga gawain akit ng karagdagang pansin sa pamamagitan ng mga Dutch PID. Sa kalagitnaan ng 1933, Sukarno-publish ng isang serye ng mga kasulatan na may pamagat na ''Mentjapai Indonesia Merdeka'' ("Upang Matamo ang Malayang Indonesia"). Para sa mga ito sa pagsusulat, siya ay naaresto sa pamamagitan ng mga Dutch pulis habang pagbisita sa mga kapwa makabayan Mohammad Hoesni Thamrin sa Jakarta sa 1 agosto 1933. [[Talaksan:Sukarno_in_exile_in_Bengkulu,_Bung_Karno_Penjambung_Lidah_Rakjat_229.jpg|left|thumb|Sukarno sa kanyang tahanan sa pagpapatapon, Bengkulu.]] Oras na ito, upang maiwasan ang pagbibigay ng Sukarno sa isang platform upang gumawa ng mga pampulitikang mga speeches, ang hardline gobernador-heneral Jonkheer Bonifacius Cornelis de Jonge ginagamit ang kanyang mga emergency powers upang magpadala ng mga Sukarno sa panloob na pagpapatapon na walang pagsubok. Sa 1934, Sukarno ay ipinadala, kasama ang kanyang pamilya (kabilang ang mga Inggit Garnasih), sa remote na bayan ng Ende, sa isla ng Flores. Sa panahon ng kanyang oras sa Flores, siya na ginagamit ang kanyang limitadong kalayaan ng pagkilos upang magtatag ng isang children ' s theatre. Kabilang sa mga miyembro nito ay hinaharap politiko Frans Seda. Dahil sa isang pag-aalsa ng malarya sa Flores, ang Dutch ang mga awtoridad ay nagpasya upang ilipat Sukarno at ang kanyang pamilya sa Bencoolen (ngayon Bengkulu) sa kanlurang bahagi ng [[Sumatra]], sa pebrero 1938. Sa Bengkulu, Sukarno ay naging pamilyar sa Hassan Din, ang mga lokal na pinuno ng Muhammadiyah organisasyon, at siya ay pinapayagan upang magturo ng relihiyon aral sa isang lokal na paaralan na pag-aari sa pamamagitan ng ang Muhammadiyah. Isa sa kanyang mga mag-aaral ay 15-taong-gulang na Fatmawati, anak na babae ng Hassan Din. Siya ay naging romantically kasangkot sa Fatmawati, na kung saan siya ay nabigyang-katarungan sa pamamagitan ng na nagsasabi na ang kawalan ng kakayahan ng Inggit Garnasih upang makabuo ng mga bata sa panahon ng kanilang mga halos 20-taon na pag-aasawa. Sukarno ay pa rin sa Bengkulu pagpapatapon kapag ang mga Hapon na invaded ang kapuluan sa 1942. == World War II at ng pananakop ng mga Hapones == Sa unang bahagi ng 1929, sa panahon ng Indonesian National muling Pagkabuhay, Sukarno at kapwa Indonesian makabayan lider Mohammad Hatta (mamaya Vice President), unang foresaw isang Pacific Digmaan at ang pagkakataon na ang isang Hapon maaga sa Indonesia ay maaaring ipakita para sa mga Indonesian pagsasarili dahilan.<ref>{{Cite book|author1=Sukarno|author2=Adams, Cindy|year=1965|title=Sukarno: An Autobiography|url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek|page=[https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]|publisher=Bobbs-Merrill}}</ref> Sa pebrero 1942 [[Imperyo ng Hapon|Imperial Japan]] invaded ang [[Dutch East Indies]] mabilis daig Dutch pwersa na marched sa, bussed at trucked Sukarno at ang kanyang mga piling kasamahan ng tatlong daang kilometro mula sa Bengkulu sa Padang, [[Sumatra]]. Sila ay inilaan ng pagsunod sa kanya bilanggo at pagpapadala sa kanya sa Australia, ngunit biglang inabandunang sa kanya upang i-save ang kanilang mga sarili sa nalalapit na diskarte ng mga pwersang Hapones sa Padang.<ref>{{Cite book|last=Friend|first=Theodore|year=2003|title=Indonesian Destinies|url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo|page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27]|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|isbn=0-674-01834-6|isbn=0-674-01834-6}}</ref> Ang Hapon ay nagkaroon ng kanilang sariling mga file sa Sukarno at ang kumander sa [[Sumatra]] ang lumapit sa kanya na may paggalang, kinakapos upang gamitin sa kanya upang ayusin at alagaan ang mga Indonesians. Sukarno sa iba pang mga kamay na nais mong gamitin ang mga Hapon upang makakuha ng pagsasarili para sa Indonesia: "Ang Panginoon ay praised, ang Diyos ay nagpakita sa akin ang daan; at sa lambak na iyon ng Ngarai sinabi ko: Oo, Malaya ang Indonesia ay maaari lamang nakakamit na may Dai Nippon...Para sa ang unang oras sa lahat ng aking buhay, nakita ko ang aking sarili sa mirror ng Asya."<ref>{{Cite book|last=Friend|first=Theodore|year=1988|title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945|url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie|pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82]–84|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-05524-6|isbn=0-691-05524-6}}</ref> Sa hulyo 1942, Sukarno ay ipinadala pabalik sa [[Jakarta]], kung saan siya re-united sa iba pang mga makabayan lider ng kamakailan-lamang na inilabas sa pamamagitan ng ang mga Hapon, sa kabilang Mohammad Hatta. Doon, nakilala niya ang mga Hapon kumander Pangkalahatang ↑ Imamura, na tinanong ni Sukarno at iba pang mga nationalists sa galvanise suporta mula sa Indonesian mga tao upang tulungan Hapon pagsusumikap ng digmaan. [[Talaksan:Sukarno_and_Japan,_ABC_1966.webm|thumb|1966 ABC ulat ng pagsusuri Sukarno ang alyansa sa pagitan ng imperial Japan at ng indonesia makabayan kilusan]] Sukarno ay handa upang suportahan ang mga Hapon, sa exchange para sa isang platform para sa kanyang sarili upang maikalat makabayan ng mga ideya sa ang masa ng populasyon. Ang mga Hapon, sa kabilang banda, kailangan ng Indonesia ng mga tauhan at natural na mga mapagkukunan upang matulungan ang kanyang mga pagsusumikap ng digmaan. Ang mga Hapon hinikayat mga milyon-milyong ng mga tao, lalo na mula sa [[Java (pulo)|Java]], upang maging sapilitang paggawa na tinatawag na "romusha" sa [[Wikang Hapones|Hapon]]. Sila ay sapilitang upang bumuo ng mga riles, paliparan, at iba pang mga pasilidad para sa mga Hapon sa loob ng Indonesia at bilang malayo bilang Burma. Bukod pa rito, ang mga Hapon requistioned bigas at iba pang pagkain na ginawa sa pamamagitan ng Indonesian magsasaka upang matustusan ang kanilang sariling mga hukbo, habang ang pagpilit na ang mga magbubukid upang linangin ang kastor langis ng halaman na ginagamit bilang abyasyon gasolina at lubricants.<ref>{{Cite web|title=Bung Karno dan Lembar Hitam Romusha " ROSO DARAS|url=http://rosodaras.wordpress.com/2009/06/03/bung-karno-dan-lembar-hitam-romusha|access-date=14 February 2011|publisher=Rosodaras.wordpress.com}}</ref> Upang makakuha ng kooperasyon mula sa Indonesian populasyon at upang maiwasan ang pagtutol sa mga panukala, ang mga Hapon ilagay Sukarno bilang pinuno ng mga ''Tiga-Isang'' mass organization kilusan. Sa Marso 1943, ang mga Hapon na nabuo ng isang bagong samahan na tinatawag na ''Poesat Tenaga Rakjat'' (POETERA/ Sentro ng People ' s Power) sa ilalim ng Sukarno, Hatta, Ki Hadjar Dewantara, at KH Mas Mansjoer. Ang layunin ng mga organisasyong ito ay upang galvanise popular na suporta para sa pangangalap ng mga ''romusha'' sapilitang paggawa, requisitioning ng mga produkto ng pagkain, at upang i-promote ang pro-Hapon at anti-Western sentiments sa gitna ng mga Indonesians. Sukarno likha ang mga kataga, ang ''Amerika kita setrika, Ingles kita linggis'' ("Let' s iron America, at pumalo ang mga British") upang i-promote ang anti-Magkakatulad sentiments. Sa ibang pagkakataon taon, Sukarno ay lastingly nahihiya ng kanyang papel na ginagampanan sa ''romusha''. Bukod pa rito, pagkain requisitioning sa pamamagitan ng ang mga Hapon sanhi ng laganap na gutom sa Java na pumatay ng higit sa isang milyong mga tao sa 1944-1945. Sa kanyang view, ang mga ito ay kinakailangan ng mga sakripisyo na ginawa upang payagan ang para sa hinaharap na pagsasarili ng Indonesia.<ref>{{Cite book|last=Sukarno|year=1965|title=Sukarno: An Autobiography|url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek|page=[https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/192 192]|publisher=Bobbs-Merrill}}</ref> Siya rin ay kasangkot sa pagbuo ng ''Pembela Tanah Hangin'' (PETA) at Heiho (Indonesian volunteer hukbo hukbo) sa pamamagitan ng mga speeches broadcast sa radyo at malakas na speaker sa mga network sa buong Java at Sumatra. Sa pamamagitan ng kalagitnaan ng 1945 mga yunit ng bilang na sa paligid ng dalawang milyon, at ay naghahanda upang talunin ang anumang mga Magkakatulad pwersa na ipinadala upang muling kumuha ng Java. Sa ngayon, Sukarno sa huli diborsiyado Inggit, na tumangging tanggapin ang kanyang asawa ay nais para aasawa ng higit sa isa. Siya ay ibinigay sa isang bahay sa [[Bandung]] at isang pensiyon para sa natitirang bahagi ng kanyang buhay. Sa 1943, siya na may-asawa Fatmawati. Sila ay nanirahan sa isang bahay sa Jalan Pegangsaan Timur No. 56, hamig mula sa kanyang nakaraang mga Dutch sa mga may-ari at ipinakita sa Sukarno sa pamamagitan ng ang mga Hapon. Bahay na ito ay mamaya na maging ang lugar ng Pagpapahayag ng Indonesian ng Kalayaan noong 1945. Sa 10 nobyembre 1943 Sukarno at Hatta ay ipinadala sa isang disisyete-araw na tour ng Japan, kung saan sila ay ginayakan sa pamamagitan ng ang Emperador [[Emperador Hirohito|Hirohito]] at wined at dined sa bahay ng Punong Ministro [[Hideki Tojo]] sa [[Tokyo]]. Sa 7 setyembre 1944, sa digmaan ng pagpunta sa di-wastong para sa mga Hapon, Punong Ministro Kuniaki Koiso ipinangako ng kalayaan para sa Indonesia, kahit na walang mga petsa ay naka-set.<ref name="RICKLEFSp207">Ricklefs (1991), page 207</ref> Ang anunsyo ay nakita, ayon sa mga opisyal ng US kasaysayan, tulad ng napakalawak na pagsasanggalang para sa Sukarno ay maliwanag na pakikipagtulungan sa mga Hapon.<ref name="USCONGRESS_REV">{{Cite web|work=Country Studies, Indonesia|title=The National Revolution, 1945–50|url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm|publisher=U.S. Library of Congress}}</ref> Ang US sa oras na isinasaalang-alang Sukarno ang isa sa mga "pinakamagaling collaborationist na lider."<ref>Kolko, Gabriel.</ref> Sa 29 abril 1945, sa pagkahulog ng [[Pilipinas]] sa Amerikano mga kamay, ang mga Hapon na pinapayagan para sa ang pagtatatag ng ''Badan Penjelidik Oesaha-oesaha Persiapan Kemerdekaan Indonesia'' (BPUPKI), isang quasi-lehislatura na binubuo ng 67 mga kinatawan mula sa karamihan sa mga pangkat-etniko sa Indonesia. Sukarno ay hinirang bilang pinuno ng BPUPKI at ay tasked upang humantong ang talakayan upang ihanda ang batayan ng isang hinaharap na Indonesian estado. Upang magbigay ng isang karaniwang at katanggap-tanggap na mga platform upang magkaisa ang iba ' t-ibang squabbling factions sa BPUPKI, Sukarno binuo ng kanyang ideological pag-iisip na binuo para sa nakaraang dalawampung taon sa limang prinsipyo. Sa hunyo 1, 1945, ipinakilala niya ang limang alituntuning ito, na kilala bilang ''pancasila'', sa panahon ng magkasanib na sesyon ng BPUPKI gaganapin sa ang dating Volksraad Gusali (na ngayon ay tinatawag na ''Gedung Pancasila''). ''Pancasila'' bilang iniharap sa pamamagitan ng Sukarno sa panahon ng BPUPKI pagsasalita, binubuo ng limang mga karaniwang prinsipyo na kung saan Sukarno nakita bilang karaniwang ibinahagi sa pamamagitan ng lahat ng mga Indonesians: # Nasyonalismo, kung saan ang isang united Indonesian estado ay mag-inat mula sa Sabang sa Merauke, encompassing ang lahat ng mga dating [[Dutch East Indies]] # Internasyonalismo, ibig sabihin Indonesia ay upang pinahahalagahan ang mga karapatang pantao at mag-ambag sa kapayapaan ng mundo, at hindi dapat mahulog sa makatsowinista pasismo tulad ng ipinapakita sa pamamagitan ng mga [[Nazismo|Nazis]] sa kanilang mga paniniwala sa mga pangkat na panlahi kataasan ng uri ng mga Aryans # Demokrasya, na kung saan Sukarno naniniwala ay palaging sa dugo ng mga Indonesians sa pamamagitan ng pagsasanay ng pinagkaisahan-naghahanap ng (''musyawarah untuk mufakat''), isang Indonesian-style na demokrasya sa iba ' t-ibang mula sa Western-style na liberalismo # Social justice, ang isang form ng papyulista sosyalismo sa economics sa Marxist-style pagsalungat sa libreng kapitalismo. Social justice nag inilaan upang magbigay ng pantay na mga bahagi ng ekonomiya na ang lahat ng mga Indonesians, bilang laban sa ang kumpletong pang-ekonomiyang dominasyon sa pamamagitan ng mga Dutch at mga Tsino sa panahon ng kolonyal na panahon # Ang paniniwala sa Diyos, kung saan ang lahat ng mga relihiyon ay itinuturing nang pantay-pantay at kalayaan sa relihiyon. Sukarno nakita Indonesians bilang espirituwal at relihiyon na mga tao, ngunit sa kakanyahan mapagparaya patungo sa magkakaibang paniniwala sa relihiyon # Ang paniniwala sa isa at tanging Diyos na Makapangyarihan sa lahat na may mga obligasyon para sa mga Muslim na sumunod sa mga batas ng islam # May pinag-aralan at lamang sangkatauhan # Pagkakaisa ng Indonesia # Sa demokrasya sa pamamagitan ng panloob na karunungan at kinatawan ng pinagkaisahan-gusali # Panlipunang katarungan para sa lahat ng mga Indonesians Dahil sa presyon mula sa Islamic elemento, ang unang prinsipyo ng nabanggit sa ang obligasyon para sa mga Muslim upang magsagawa ng Islamic batas ([[sharia]]). Gayunman, ang pangwakas na Sila pati na nakapaloob sa 1945 Saligang-batas na kung saan ay ilagay sa bisa noong 18 agosto 1945, ibinukod na ang reference sa Islamic batas para sa kapakanan ng pambansang pagkakaisa. Ang pag-aalis ng [[sharia]] ay tapos na sa pamamagitan ng Mohammad Hatta batay sa kahilingan sa pamamagitan ng Kristiyano kinatawan Alexander Andries Maramis, at matapos ang konsultasyon sa mga katamtaman Islamic mga kinatawan Teuku Mohammad Hassan, Kasman Singodimedjo, at Ki Bagoes Hadikoesoemo.<ref name="Smith 1974 174–183">{{cite book|last=Smith|first=Roger M (ed)|title=Southeast Asia. Documents of Political Development and Change|publisher=Ithaca and London|year=1974|pages=174–183|url=|isbn=}}</ref> Sa 7 agosto 1945, ang mga Hapon na pinapayagan ang pagbuo ng isang mas maliit na ''Panitia Penjelidik Kemerdekaan Indonesia'' (PPKI), isang 21-taong committee tasked sa paglikha ng mga tiyak na mga istraktura ng pamahalaan ng mga hinaharap na mga Indonesian estado. Sa 9 agosto, ang mga nangungunang mga lider ng PPKI (Sukarno, Hatta, at KRT Radjiman Wediodiningrat), ay summoned sa pamamagitan ng ang Kumander-in-Chief ng Japan ang Timog Pinadala Pwersa, Field Marshal Hisaichi Terauchi, sa [[Da Lat]], 100&nbsp;km mula sa [[Lungsod ng Ho Chi Minh|Saigon]]. Field Marshal Terauchi nagbigay Sukarno ang kalayaan upang magpatuloy sa paghahanda para sa Indonesian pagsasarili, libreng ng Hapon panghihimasok. Pagkatapos magkano ang winning at kainan, Sukarno ng entourage ay flown bumalik sa Jakarta sa agosto 14. Walang anumang kaalaman sa mga bisita, atomic bomba ay bumaba sa [[Lungsod ng Hiroshima|Hiroshima]] at [[Lungsod ng Nagasaki|Nagasaki]], at ang mga Hapones ay naghahanda para sa pagsuko. Ang mga sumusunod na araw, sa agosto 15, ang mga Hapon na ipinahayag ang kanilang pagtanggap ng Potsdam Declaration mga tuntunin, at unconditionally surrendered sa mga Kaalyado. Sa hapon ng araw na iyon, Sukarno natanggap ang impormasyon na ito mula sa mga lider ng mga grupo ng kabataan at mga miyembro ng PETA Chairul Saleh, Soekarni, at Wikana, na ay pakikinig sa Western radio broadcast. Sila urged Sukarno upang magpahayag ng Indonesian pagsasarili agad, habang ang mga Hapon ay sa pagkalito at bago ang pagdating ng mga Magkakatulad pwersa. Nahaharap na may ganitong mabilis na turn ng mga kaganapan, Sukarno ' y nag-antala. Siya feared bloodbath dahil sa pagalit na tugon mula sa mga Hapon sa tulad ng isang ilipat, at ay nababahala sa mga prospects ng mga hinaharap na mga Magkakatulad na pagganti ng utang na loob. Sa unang bahagi ng umaga ng agosto 16, ang tatlong mga lider ng mga kabataan, naiinip na may Sukarno ay pag-uurong-sulong, inagaw sa kanya mula sa kanyang bahay at dinala siya sa isang maliit na bahay sa Rengasdengklok, Karawang, pag-aari ng isang Intsik pamilya at maraming ginagawa sa pamamagitan ng PETA. Doon sila nakakuha Sukarno pangako upang magpahayag ng kalayaan sa susunod na araw. Sa gabing iyon, ang mga youths ay nagdulot Sukarno bumalik sa bahay ng Admiral Tadashi Maeda, ang mga Hapon hukbong-dagat liaison officer sa Menteng lugar ng Jakarta, na sympathised sa Indonesian pagsasarili. Doon, siya at ang kanyang mga katulong Sajoeti Melik inihanda ang teksto ng Pagpapahayag ng Indonesian Pagsasarili. == Digmaan lider == [[Talaksan:Indonesia_declaration_of_independence_17_August_1945.jpg|thumb|Sukarno, na sinamahan ng Mohammad Hatta (kanan), ang pagdeklara ng kasarinlan ng Indonesia.]] Sa unang bahagi ng umaga ng 17 agosto 1945, Sukarno ang ibinalik sa kanyang bahay sa Jl Pegangsaan Timur No. 56, kung saan siya ay sumali sa pamamagitan ng Mohammad Hatta. Buong umaga, nang walang paghahanda leaflets na naka-print sa pamamagitan ng PETA at kabataan elemento alam ang populasyon ng nalalapit na pagpapahayag. Sa wakas, sa 10 pm, Sukarno at Hatta stepped sa front porch, na kung saan Sukarno ipinahayag ang kasarinlan ng Republika ng Indonesia sa harap ng isang karamihan ng tao ng 500 mga tao. Ang pinaka-makasaysayang ng mga gusali ay nagkaroon, gayunpaman, ay iniutos upang igupo ni Sukarno ang kanyang sarili, nang walang anumang maliwanag na dahilan.<ref>{{Cite journal|last=Mulyawan Karim|date=August 18, 2009|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi / Mistery of Bemolishing Proclamation Building|journal=KOMPAS daily|page=27}}</ref> # Paghirang Sukarno at Mohammad Hatta bilang Presidente at Bise-Presidente at ang kanilang mga gabinete. # Paglalagay sa epekto ng 1945 Indonesian saligang-batas, na sa pamamagitan ng oras na ito ibinukod ang anumang mga reference sa mga batas ng islam. # Ang pagtatakda ng isang Sentral na Indonesian National Committee (''Komite Nasional Indonesia Poesat''/KNIP) upang tulungan ang pangulo bago ang halalan ng isang parlamento. Sukarno ng paningin para sa 1945 Indonesian saligang-batas binubuo ang Pancasila (''limang mga prinsipyo''). Sukarno ng pampulitikang pilosopiya ay higit sa lahat isang fusion ng mga elemento ng [[Marxismo|Marxism]], [[Pagkamakabansa|nasyonalismo]] at [[Islam]]. Ito ay makikita sa isang panukala ng kanyang bersyon ng Pancasila siya iminungkahi na ang BPUPKI (tungkulin ng Inspektor ng Indonesian Pagsasarili Paghahanda ng mga Pagsisikap) sa isang speech sa hunyo 1, 1945.<ref name="Smith 1974 174–183"/> Sukarno nagtalo na ang lahat ng mga alituntunin ng bansa ay maaaring summarized sa parirala ''gotong royong.''<ref>{{Cite web|title=BUNG KARNO: 6 JUNE - 21 JUNE|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html}}</ref> Ang mga Indonesian parlamento, na itinatag sa batayan ng orihinal na (at sa dakong huli binago) saligang-batas, di-napatutunayang ang lahat ngunit hindi masupil. Ito ay dahil sa hindi mapagkakasundo pagkakaiba sa pagitan ng iba ' t-ibang mga panlipunan, pampulitika, relihiyon at etnikong mga factions.<ref>{{Cite book|last=Emmerson|first=Donald K. (ed.)|year=1999|title=Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition|pages=3–38|location=Armonk, New York|publisher=M.E. Sharpe}}</ref> Sa mga sumunod na araw ang mga Pagpapahayag na ito, ang mga balita ng Indonesian pagsasarili ay kumalat sa pamamagitan ng radyo, pahayagan, leaflets, at salita ng bibig sa kabila ng mga pagtatangka sa pamamagitan ng ang mga Hapon sundalo upang sugpuin ang balita. Sa 19&nbsp;ng setyembre, Sukarno direksiyon ng isang karamihan ng tao ng isang milyong mga tao sa Ikada Larangan ng Jakarta (bahagi na ngayon ng Merdeka Square) upang gunitain ang isang buwan ng pagsasarili, na nagpapahiwatig ng malakas na mga antas ng popular na suporta para sa ang bagong republika, ng hindi bababa sa Java at Sumatra. Sa mga dalawang mga isla, ang Sukarno pamahalaan ang mabilis na itinatag ng pamahalaan ng kontrol habang ang natitirang Hapon halos retreated sa kanilang mga kuwartel na naghihintay sa pagdating ng Magkakatulad pwersa. Ang panahon ay minarkahan sa pamamagitan ng pare-pareho ang pag-atake ng armadong grupo sa mga Europeans, Intsik, mga Kristiyano, mga native na [[aristokrasya]] at ang sinuman na ay pinaghihinalaang upang tutulan ang mga Indonesian sa pagsasarili. Ang pinaka-malubhang mga kaso ay ang mga Social Revolutions sa [[Aceh]] at North Sumatra, kung saan malaking bilang ng mga Acehnese at Malay aristocrats ay namatay sa pamamagitan ng Islamic group (sa Aceh) at komunista-led mobs (sa North Sumatra), at ang "Tatlong Rehiyon-Iibigan" sa mula sa hilagang-kanluran baybayin ng Central Java kung saan malaking bilang ng mga Europeans, Intsik, at ng katutubong mga aristocrats ay lapa sa pamamagitan ng mobs. Ang mga duguan incidences patuloy na hanggang sa huli 1945 sa unang bahagi ng 1946, at simulan upang pedro-out bilang Republikano awtoridad simulan upang magsikap at pagsama-samahin ang mga kontrol. Sukarno ng pamahalaan sa una nabago ang pagbuo ng isang pambansang hukbo, para sa takot ng antagonizing ang Magkakatulad pwersa ng trabaho at ang kanilang mga pagdududa sa paglipas ng kung sila ay magagawang upang bumuo ng isang sapat na militar patakaran ng pamahalaan upang mapanatili ang kontrol ng mga kinuha teritoryo. Ang mga miyembro ng iba ' t ibang militia group na nabuo sa panahon ng Hapon okupasyon tulad ng disbanded ang PETA at Heiho, sa oras na iyon ay hinihikayat na sumali sa BKR—''Badan Keamanan Rakjat'' (Ang mga Tao sa Seguridad ng Organisasyon)—mismong isang pantulong ng mga "Biktima ng Digmaan sa Tulong ng Samahan". Ito ay lamang sa oktubre 1945 na ang BKR ay nagbago sa TKR—''Tentara Keamanan Rakjat'' (Ang mga Tao sa Seguridad ng Hukbo) sa tugon sa pagtaas ng Magkakatulad at Dutch na presensya sa Indonesia. Ang TKR armado ang kanilang mga sarili halos sa pamamagitan ng paglusob ng mga Hapon hukbo at pagkumpiska ng kanilang mga armas. Dahil sa biglaang paglipat ng Java at Sumatra mula sa General [[Douglas MacArthur]]'s American-dominado sa Southwest Pacific Area sa Panginoon Louis Mountbatten's British-dominado sa Timog-silangang Asyano Command, ang unang Magkakatulad sundalo (1st Batalyon ng Seaforth Highlanders) lamang ang dumating sa Jakarta sa huli setyembre, 1945. British pwersa ay nagsimulang upang sakupin ang mga pangunahing mga Indonesian lungsod sa oktubre 1945. Ang kumander ng British 23rd Division, Tenyente Heneral Sir Philip Christison, set up ng utos sa mga gobernador-heneral ng palasyo sa Jakarta. Christison ipinahayag nito intensyon pati na ang pagpapalaya ng lahat ng mga Magkakatulad na mga bilanggo-ng-digmaan, at upang payagan ang pagbabalik ng Indonesia sa kanyang pre-digmaan katayuan, bilang kolonya ng Netherlands. Ang mga Republikano pamahalaan ay handang tumulong sa patungkol sa ang release at pagpapabalik sa sariling bayan ng mga kaugnay na mga sibilyan at militar na mga POWs, pagse-set-up ang Komite para sa Pagpapabalik sa sariling bayan ng mga Hapon at mga kaugnay na mga Bilanggo ng Digmaan at mga Internees (''Panitia Oeroesan Pengangkoetan Djepang dan APWI''/POPDA) para sa layunin na ito. POPDA, sa pakikipagtulungan sa mga British, repatriated ng higit sa 70,000 mga Hapon at Magkakatulad POWs at internees sa pamamagitan ng dulo ng 1946. Upang labanan ang mga Dutch na mga pagtatangka upang mabawi ang kontrol ng bansa, Sukarno diskarte ay upang humingi ng internasyonal na pagkilala at suporta para sa mga bagong Indonesian Republic, sa view ng ang mga kamag-anak militar ng kahinaan ng Republika kumpara sa mga British at Dutch militar kapangyarihan. Sukarno ay magkaroon ng kamalayan na ang kanyang kasaysayan bilang isang Japanese collaborator at ang kanyang pamumuno sa Hapon-naaprubahan [[:id:Putera|PUTERA]] sa panahon ng Trabaho ay maaaring makagulo sa relasyon sa Western bansa. Samakatuwid, upang makatulong na makakuha ng mga internasyonal na pagkilala pati na rin upang tumanggap ng mga domestic mga pangangailangan para sa pagtatatag ng mga partidong pampulitika, Sukarno pinapayagan ang pagbuo ng parlyamentaryo sistema ng pamahalaan, kung saan ang isang punong ministro na kinokontrol ng araw-araw na gawain ng pamahalaan, habang Sukarno bilang pangulo nanatili bilang tau-tauhan. Ang prime ministro at ang kanyang gabinete ay maging responsable sa Central Indonesian National Committee sa halip na ang pangulo. Noong 14 nobyembre 1945, Sukarno itinalaga Sutan Sjahrir bilang unang punong ministro; siya ay isang European-aral politiko na ay hindi kailanman kasangkot sa pananakop ng mga Hapones sa mga awtoridad. Ominously, olandes ang mga sundalo at mga tagapamahala sa ilalim ng pangalan ng Netherlands Indies Civil Administration (NICA) ay nagsimula upang bumalik sa ilalim ng pangangalaga ng mga British. Sila ay humantong sa pamamagitan ng Hubertus Johannes van Mook, sa isang pre-war olandes kolonyal na administrador na humantong ang Dutch East Indies pamahalaan sa pagkakatapon sa [[Brisbane]], Australia. Sila armadong inilabas Dutch POWs, na kung saan ay nagsimulang umaakit sa shooting rampages laban sa Indonesian populasyong sibil at Republican pulis. Bilang isang kinahinatnan, armadong salungatan sa lalong madaling panahon erupted sa pagitan ng mga bagong binubuo Republican pwersa aided sa pamamagitan ng isang katakut-takot na dami ng pro-independence grupo ng nagkakagulong mga tao, laban sa mga British at Dutch pwersa. Noong nobyembre 10, ang isang full-scale na labanan sinira out sa [[Surabaya]] sa pagitan ng mga British Indian 49th Infantry Brigade at ang mga katutubong Indonesian populasyon, na kinasasangkutan ng air at naval bombardments ng lungsod sa pamamagitan ng mga British. 300 British sundalo ay pinatay (kabilang ang kanilang mga commander Brigadier Aubertin Walter Sothern Mallaby), habang libo-libo ng mga Indonesians namatay. Shootouts sinira ang out na may may alarma kaayusan sa [[Jakarta]], kabilang ang isang tinangka pataksil na pagpatay ng Punong Ministro Sjahrir sa pamamagitan ng Dutch gunmen. Upang maiwasan ang mga ito banta, Sukarno at karamihan ng kanyang pamahalaan kaliwa para sa kaligtasan ng Yogyakarta sa enero 4, 1946. Doon, ang mga Republikano pamahalaan ang natanggap na proteksyon at ng buong suporta mula sa Sultan Hamengkubuwono IX. Yogyakarta ay mananatiling bilang ang Republic capital hanggang sa katapusan ng digmaan sa 1949. Sjahrir nanatili sa Jakarta upang magsagawa ng negotiations sa mga British.<ref>{{Cite book|last=MacMillan|first=Richard|year=2006|title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946|url=https://archive.org/details/britishoccupatio0000mcmi|location=New York|publisher=Routledge|isbn=0-415-35551-6|isbn=0-415-35551-6}}</ref> Ang unang serye ng mga laban sa huli 1945 at unang bahagi ng 1946 umalis ang mga British sa kontrol ng mga pangunahing port lungsod sa Java at Sumatra. Sa panahon ng pananakop ng mga Hapones, ang mga Panlabas na mga Isla (pagbubukod ng Java at Sumatra) ay maraming ginagawa sa pamamagitan ng Japanese Navy (Kaigun), na kung saan ay hindi pinapayagan para sa pampulitikang pagpapakilos sa kanilang lugar sa account ng maliit na populasyon base magagamit para sa pagpapakilos, at ang kalapitan ng mga lugar na ito sa mga aktibong mga sinehan ng digmaan. Dahil dito, mayroong maliit na Republican na aktibidad sa mga isla ng post-pagpapahayag. Australian at Dutch pwersa ng mabilis na inookupahan ng mga isla na ito nang walang magkano ang away sa pamamagitan ng dulo ng 1945 (hindi kasama ang paglaban ng Gusti ko Ngurah Rai sa Bali, ang paghihimagsik sa South Sulawesi, at sa pakikipaglaban sa Hulu Sungai lugar ng South Kalimantan). Samantala, ang hinterland ng mga lugar ng Java at Sumatra nanatili sa ilalim ng Republikano administrasyon. Sabik na pull out ng mga sundalo nito mula sa Indonesia, ang British pinapayagan para sa mga malalaking-scale pagbubuhos ng Dutch pwersa sa bansa sa buong 1946. Sa pamamagitan ng nobyembre 1946, ang lahat ng mga British sundalo ay na-withdraw mula sa Indonesiya, papalitan sa pamamagitan ng higit sa 150,000 mga Dutch na mga sundalo. Sa kabilang banda, ang mga Briton ay nagpadala ng Panginoon Archibald Clark Kerr, 1st Baron Inverchapel at Milya Lampson, 1st Baron Killearn upang dalhin ang mga Dutch at mga Indonesians sa negotiating table. Ang resulta ng mga negotiations ay ang Linggadjati Kasunduan naka-sign sa nobyembre 1946, kung saan ang Dutch kinilala ''[[De facto|talaga]]'' Republican soberanya sa paglipas ng Java, Sumatra, at ng buong kapuluang indonesian. Sa exchange, ang mga Republicans ay handa upang talakayin ang hinaharap ng Komonwelt-tulad ng United Kingdom ng Netherlands at Indonesia. [[Talaksan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_President_Soekarno_opent_de_zitting_van_het_Republikeinse_Parlement_te_Malang_op_18_maart_1947_TMnr_10001279.jpg|left|thumb|Sukarno pagtugon sa mga KNIP (parlamento) sa Malang, Marso 1947]] Sukarno ng desisyon upang makipag-ayos sa mga Dutch ay natugunan na may malakas na oposisyon sa pamamagitan ng iba ' t ibang mga Indonesian factions. Tan Malaka, isang komunista politiko, na isinaayos sa mga pangkat na ito sa isang nagkakaisa harap na tinatawag na ang ''Persatoean Perdjoangan'' (PP). PP inaalok ng isang "Minimum na Programa" na tinatawag na para sa kumpletong pagsasarili, pagsasabansa ng lahat ng mga banyagang mga ari-arian, at pagtanggi ng lahat ng negotiations hanggang sa ang lahat ng mga banyagang hukbo ay na-withdraw. Ang mga programa natanggap lakit popular na suporta, kabilang ang mula sa mga armadong pwersa ng kumander Pangkalahatang Sudirman. Noong 4 hulyo 1946, militar na yunit ng naka-link sa PP inagaw Punong Ministro Sjahrir na ay pagbisita sa Yogyakarta. Sjahrir ay humahantong sa ang pag-aayos sa mga Dutch. Sukarno, pagkatapos ng matagumpay na pag-impluwensya sa Sudirman, pinamamahalaang upang ma-secure ang release ng Sjahrir at ang pag-aresto ng mga Tan Malaka at iba pang mga PP lider. Hindi pag-apruba ng Linggadjati mga tuntunin sa loob ng KNIP humantong Sukarno sa isyu ng isang atas pagdodoble ng KNIP pagiging miyembro sa pamamagitan ng kabilang ang maraming mga pro-kasunduan sa appointed na mga miyembro. Bilang kinahinatnan, KNIP ratified ang Linggadjati Kasunduan noong Marso 1947.<ref>{{Cite book|last=Poeze|first=Harry|year=2009|title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia|location=Jakarta|publisher=KITLV}}</ref> Sa 21 hulyo 1947, ang Linggadjati Kasunduan ay nasira sa pamamagitan ng mga Dutch, na inilunsad Operatie Produkto, isang napakalaking militar pagsalakay sa Republikano-gaganapin teritoryo. Kahit na ang mga bagong reconstituted TNI ay hindi nag-aalok ng makabuluhang mga militar paglaban, ang maingay na paglabag sa pamamagitan ng mga Dutch ng isang internationally brokered kasunduan outraged opinyon ng mundo. Internasyonal na presyon pinilit ng mga Dutch upang ihinto ang kanilang mga pagsalakay ng puwersa sa agosto 1947. Sjahrir, sino ay pinalitan bilang punong ministro sa pamamagitan ng Amir Sjarifuddin, nagsakay sa [[Lungsod ng New York|New York City]] upang mag-apela Indonesian kaso sa harap ng [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]]. UN Security Council ay nagbigay ng isang resolution ng pagtawag para sa agarang ceasefire, at itinalaga ng isang Mahusay na Opisina ng Committee (GOC) upang pangasiwaan ang ceasefire. Ang GOC, batay sa Jakarta, na binubuo ng mga delegations mula sa Australia (humantong sa pamamagitan ng Richard Kirby, na pinili sa pamamagitan ng Indonesia), Belgium (humantong sa pamamagitan ng Paul van Zeeland, na pinili sa pamamagitan ng Netherlands), at ang Estados Unidos (na humantong sa pamamagitan ng Frank Porter Graham, neutral). Ang Republika ay na ngayon sa ilalim ng malakas na Dutch militar pagkainis, sa Dutch militar sumasakop sa [[Kanlurang Java|West Java]], at ang hilagang baybayin ng Central Java at [[Silangang Java|East Java]], kasama ang mga susi ng produktibong mga lugar ng [[Sumatra]]. Bukod pa rito, ang mga olandes navy blockaded Republikano mga lugar mula sa mga supply ng mga mahahalagang pagkain, gamot, at mga armas. Bilang isang kinahinatnan, Punong Ministro Amir Sjarifuddin ay may maliit na pagpipilian ngunit upang mag-sign ang Renville Kasunduan sa enero 17, 1948, na kung saan kinilala ang mga Dutch sa control sa paglipas ng mga lugar na kinunan sa panahon ng Operatie Produkto, habang ang mga Republicans pledged upang bawiin ang lahat ng mga pwersa na nanatili sa iba pang mga bahagi ng ceasefire line ("Van Mook Linya"). Samantala, ang Dutch simulan upang ayusin ang papet na estado sa mga lugar sa ilalim ng kanilang trabaho, upang kontrahin ang mga Republikano impluwensiya paggamit ng mga etniko pagkakaiba-iba ng Indonesia. Ang pag-sign ng lubos na makasasama Renville Kasunduan sanhi ng kahit na mas mataas na kawalang-tatag sa loob ng Republican pampulitika istraktura. Sa Dutch-abala West Java, Darul Islam [[Pakikidigmang gerilya|guerrillas]] sa ilalim ng Sekarmadji Maridjan Kartosuwirjo pinananatili ang kanilang anti-Dutch paglaban at pinawawalang-bisa sa anumang ng katapatan sa Republika; ang mga ito sanhi ng isang madugong paghihimagsik sa West Java at iba pang mga lugar sa unang dekada ng pagsasarili. Punong Ministro Sjarifuddin, na naka-sign ang kasunduan, ay mapipilitang magbitiw sa tungkulin noong enero 1948, at ay pinalitan sa pamamagitan ng Mohammad Hatta. Hatta gabinete patakaran ng rationalising ang mga armadong pwersa sa pamamagitan ng demobilising malaking bilang ng mga armadong grupo na proliferated ang Republican lugar, nag-dulot ng matinding kawalang-kasiyahan. Makakaliwa pampulitikang mga elemento, na humantong sa pamamagitan ng nabubuhay na muli Indonesian Komunista Party (PKI) sa ilalim ng Musso kinuha bentahe ng publiko disaffections sa pamamagitan ng paglulunsad ng paghihimagsik sa Madiun, [[Silangang Java|East Java]], sa septiyembre 18, 1948. Duguan fighting ang patuloy na sa panahon ng late-setyembre hanggang sa katapusan ng oktubre 1948, kapag ang huling komunista banda ay bagsak at Musso kinunan patay. Ang communists ay overestimated sa kanilang mga potensyal na upang tutulan ang malakas na pag-apila ng Sukarno sa gitna ng mga populasyon. [[Talaksan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_President_Soekarno_tijdens_een_wandeling_met_Hadji_Agus_Salim_TMnr_10018810.jpg|left|thumb|Sukarno at Foreign Minister Agus Salim sa Dutch pag-iingat, Parapat 1949.]] Sa 19 disyembre 1948, upang samantalahin ng Republika ng mahina ang posisyon ng pagsunod sa mga komunista paghihimagsik, ang Dutch inilunsad Operatie Kraai, ang isang ikalawang militar pagsalakay dinisenyo upang crush ang Republic sa sandaling at para sa lahat. Ang pagsalakay ay pinasimulan sa isang nasa eruplano panghahalay sa Republikano capital Yogyakarta. Sukarno iniutos ang mga armadong pwersa sa ilalim ng Sudirman upang ilunsad ang mga gerilya kampanya sa kanayunan, habang siya at iba pang mga key na lider na tulad Hatta at Sjahrir pinapayagan ang kanilang mga sarili upang maging kinuha bilanggo sa pamamagitan ng ang olandes. Upang matiyak ang pagpapatuloy ng gobyerno, Sukarno nagpadala ng telegrama upang Sjafruddin Prawiranegara, na nagbibigay sa kanya ang mga utos na humantong sa isang pang-Emergency na Pamahalaan ng Republika ng Indonesia (PDRI), batay sa walang tao sa hinterlands ng West Sumatra, isang posisyon na siya iningatan hanggang Sukarno ay inilabas sa hunyo 1949. Ang Dutch na ipinadala ni Sukarno at iba pang mga nakunan Republican lider sa pagkabihag sa Prapat, sa Dutch-maraming ginagawa sa bahagi ng North Sumatra at sa paglaon upang ang mga isla ng Bangka. [[Talaksan:Sukarno's_return_to_Yogyakarta,_Kota_Jogjakarta_200_Tahun,_plate_before_page_73.jpg|thumb|Sukarno ay bumalik sa Yogyakarta noong hunyo 1949]] Ang ikalawang Dutch pagsalakay sanhi ng kahit na higit pang mga internasyonal na pang-aalipusta. Ang Estados Unidos, impressed sa pamamagitan ng Indonesia ay ang kakayahan upang talunin ang mga 1948 komunista hamon sa labas nang walang tulong, nanganganib upang i-cut-off ang mga Marshall Aid ng mga pondo sa Netherlands kung ang operasyon ng militar sa Indonesia patuloy na. TNI hindi matibag at patuloy na pasahod gerilya paglaban laban sa mga Dutch, pinaka-kapansin-pansin ang pag-atake sa mga Dutch-gaganapin Yogyakarta na humantong sa pamamagitan ng Tenyente-Koronel [[Suharto]] noong 1 Marso 1949. Dahil dito, ang mga olandes ay sapilitang upang mag-sign ang Roem-van Roijen Kasunduan sa 7 Mayo 1949. Ayon sa kasunduan na ito, ang mga Dutch inilabas ang Republican pamumuno at ibinalik ang mga lugar na nakapalibot sa Yogyakarta sa Republikano kontrol sa hunyo 1949. Ito ay sinundan sa pamamagitan ng ang mga Dutch-Indonesian Round Table Conference gaganapin sa [[The Hague|Ang Hague]] kung saan ang humantong sa makumpleto ang paglipat ng [[Soberanya|kapangyarihan]] sa pamamagitan ng ang Queen Juliana ng Netherlands sa Indonesia, sa ika-27&nbsp;ng disyembre 1949. Sa araw na iyon, Sukarno nagsakay mula sa Yogyakarta sa [[Jakarta]], sa paggawa ng isang matagumpay na pagsasalita sa ang mga hakbang ng mga gobernador-heneral ng palasyo, agad na pinalitan ng pangalan ang Merdeka Palace ("Kalayaan Palace"). == Tau-tauhan pangulo == [[Talaksan:Sukarno's_rise_to_power,_ABC_1966.webm|thumb|Balita footage ng Sukarno ang pagtatalaga sa tungkulin bilang pangulo]] [[Talaksan:Nieuws_uit_Indonesië-_De_beëdiging_van_President_Soekarno_in_Djokjakarta-512314.ogv|thumb|250x250px|Sukarno ang pagtatalaga sa tungkulin bilang pangulo (17 disyembre 1949, komentaryo sa Dutch)]] Sa oras na ito, bilang bahagi ng isang kompromiso sa mga Dutch, Indonesia pinagtibay ng isang bagong pederal na saligang-batas na ginawa sa bansa ng isang pederal na estado na tinatawag na ang ''Republik Indonesia Serikat'' (Republika ng Estados Unidos ng Indonesia), na binubuo ng Republika ng Indonesia na kung saan ang hangganan ay tinutukoy sa pamamagitan ng ang "Van Mook Linya", kasama ang anim na estado at siyam na autonomous teritoryo nilikha sa pamamagitan ng ang olandes. Sa panahon ng unang kalahati ng 1950, ang mga kalagayan na dahan-dahan na dissolved sa kanilang mga sarili bilang ang mga Dutch militar na dati propped ang mga ito ay na-withdraw. Sa agosto 1950, sa huling estado &ndash; ang Estado ng East Indonesia &ndash; dissolving mismo, Sukarno ipinahayag ng isang Demokratikong Republika ng Indonesia na batay sa mga bagong na-binuo ng pansamantalang saligang-batas ng 1950. Ang parehong mga Pederal na Saligang-batas ng 1949 at ang Pansamantalang Saligang-batas ng 1950 ay parlyamentaryo sa likas na katangian, kung saan ang executive awtoridad sa inilatag na may kalakasan ministro, at kung saan—sa papel—limitado pampanguluhan kapangyarihan. Gayunpaman, kahit na sa kanyang pormal na nabawasan papel, siya iniutos ng isang mahusay na pakikitungo ng mga moral na awtoridad bilang Ama ng Bansa. Ang mga unang taon ng parlyamentaryo demokrasya di-napatutunayang upang maging napaka-pabagu-bago para sa Indonesia. Cabinets ay nahulog sa mabilis na pagsusunud-sunod dahil sa talamak na mga pagkakaiba sa pagitan ng mga iba ' t-ibang mga pampulitikang partido sa loob ng mga bagong itinalaga parlamento (''Dewan Perwakilan Rakjat''/DPR). Nagkaroon ng matinding hidwaan sa hinaharap path ng Indonesian estado, sa pagitan ng mga nationalists na nais ng isang seglar estado (humantong sa pamamagitan ng Partai Nasional Indonesia unang itinatag sa pamamagitan ng Sukarno), ang mga Islamists na nais ng Islamic estado (humantong sa pamamagitan ng Masyumi Party), at ang mga communists na nais ng komunista estado (humantong sa pamamagitan ng PKI, lamang ang pinapayagan upang mapatakbo muli sa 1951). Sa pang-ekonomiyang harap, nagkaroon ng matinding sama ng loob sa patuloy na pang-ekonomiyang dominasyon sa pamamagitan ng malaking mga Dutch sa mga korporasyon at ang mga etniko-Chinese. Ang Darul Islam rebels sa ilalim ng Kartosuwirjo sa West Java tumangging kinikilala Sukarno ng kapangyarihan at ipinahayag ng isang NII (Negara Islam Indonesia – Islamic Estado ng Indonesia) noong agosto 1949. Rebellions sa suporta ng Darul Islam din sinira ang out sa South Sulawesi sa 1951, at sa [[Aceh]] sa 1953. Samantala, pro-federalism mga miyembro ng nabuwag KNIL inilunsad nabigo ang paghihimagsik sa [[Bandung]] (APRA paghihimagsik ng 1950), sa Makassar noong 1950, at sa Ambon (Republic of South Maluku pag-aalsa ng 1950).<ref>{{Cite web|title=Sejarah Indonesia|url=http://www.gimonca.com/sejarah|access-date=14 February 2011|publisher=Gimonca.com}}</ref> Bukod pa rito, ang mga militar ay punit-punit sa pamamagitan ng mga labanan sa pagitan ng mga opisyal na nagmula mula sa kolonyal-panahon mga KNIL, na wished para sa isang maliit at ang mga piling tao propesyonal na militar, at ang napakalaki karamihan ng mga sundalo na nagsimula ang kanilang mga karera sa Hapon-nabuo sa PETA, sino ay natatakot ng pagiging discharged at ay mas kilala para sa makabayan-kasigasigan sa paglipas ng propesyonalismo. Sa oktubre 17, 1952, ang mga lider ng ang dating-KNIL pangkatin, Army Chief Colonel Abdul Haris Nasution at Armadong Pwersa ng Chief-of-Staff Tahi Bonar Simatupang mobilized ang kanilang mga hukbo sa isang palabas ng puwersa. Pagprotesta laban sa mga pagtatangka ng DPR sa makagambala sa militar ng negosyo sa ngalan ng ang dating-PETA pangkatin ng militar, Nasution at Simatupang ay nagkaroon ng kanilang mga hukbo palibutan ang Merdeka Palasyo at ituro ang kanilang mga tangke ng mga turrets sa gusali. Ang kanilang mga pangangailangan upang Sukarno ay na ang mga kasalukuyang DPR ma-dismiss. Para sa mga ito sanhi, Nasution at Simatupang nag-mobilized sibilyan protesters. Sukarno ay dumating sa labas ng palasyo at naniwala sa parehong mga sundalo at mga sibilyan upang pumunta sa bahay. Nasution at Simatupang ay mamaya-dismiss. Nasution, gayunpaman, ay maaaring muling-itinalaga bilang Punong Hukbo pagkatapos ng reconciling sa Sukarno noong 1955. Noong 1954, Sukarno may-asawa Hartini, isang 30-taong-gulang na balo mula sa Salatiga, kanino siya pa nakikilala sa panahon ng isang salu-salo. Ang kanyang ikatlong asawa, Fatmawati ay outraged sa pamamagitan ng ang ika-apat na pag-aasawa. Siya kaliwa Sukarno at ang kanilang mga anak, kahit na sila ay hindi kailanman opisyal na diborsiyado. Fatmawati hindi na kinuha up ang mga tungkulin bilang Unang Ginang ng bansa, ng isang papel sa dakong huli napuno sa pamamagitan ng Hartini. [[Talaksan:1955_Indonesian_Election_Sukarno.png|thumb|Sukarno papel ng kanyang boto sa 1955 halalan]] Sa international front, Sukarno organisado ang Bandung Conference noong 1955, na may layunin ng uniting ang pagbuo ng Asian at African bansa sa isang "non-aligned movement" upang counter ang parehong Estados Unidos at ang Sobiyet Union.<ref>{{Cite book|last=Kinzer|first=Stephen|year=2013|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|url=https://archive.org/details/brothersjohnfost0000kinz|page=[https://archive.org/details/brothersjohnfost0000kinz/page/203 203]|location=New York|publisher=Times Books}}</ref> Sukarno ay dumating upang magalit ang kanyang mga tau-tauhan na posisyon at ang pagtaas ng disorder ng bansa sa buhay pampulitika. Nagke-claim na ang mga Western-style na parlyamentaryo demokrasya ay hindi angkop para sa Indonesia, siya na tinatawag na para sa isang sistema ng "guided sa demokrasya." Sukarno nagtalo na sa antas ng village, mahalagang katanungan ay nagpasya sa pamamagitan ng napakahabang pag-aaral na dinisenyo upang makamit ang isang pinagkaisahan, sa ilalim ng paggabay ng mga matatanda village. Sukarno nagtalo na ito ay dapat na maging modelo para sa ang buong bansa, kasama ang pangulo tumatagal ang papel na ginagampanan ipinapalagay sa pamamagitan ng mga nayon ng mga elder. Siya iminungkahi na ang isang pamahalaan batay hindi lamang sa [[Partidong politiko|mga partidong pampulitika]] ngunit sa "functional group" na binubuo ng mga bansa sa pangunahing mga elemento, na kung saan ay sama-sama bumuo ng isang Pambansang Konseho, sa pamamagitan ng kung saan ang isang pambansang pinagkaisahan ay maaaring ipahayag ang kanyang sarili sa ilalim ng presidential patnubay. Vice-President Mohammad Hatta ay matindi ang laban sa Sukarno ay guided sa demokrasya konsepto. Nagbabanggit ng mga ito at iba pang mga hindi mapagkakasundo pagkakaiba, Hatta natatalaga mula sa kanyang posisyon sa disyembre 1956. Hatta pagreretiro ay nagpadala ng isang shockwave sa buong Indonesia, lalo na ang mga kabilang sa mga di-Javanese ng mga ethnicities, na tumingin sa Hatta bilang kanilang kinatawan sa isang Javanese-dominado ng pamahalaan. Mula disyembre 1956 sa enero 1957, regional commanders militar sa North Sumatra, Central Sumatra, at South Sumatra lalawigan kinuha sa ibabaw ng mga lokal na pamahalaan control. Sila ay ipinahayag ng isang serye ng mga militar ang mga konseho na kung saan ay upang tumakbo sa kani-kanilang lugar at tumangging tanggapin ang mga order mula sa Jakarta. Ang isang katulad na regional militar kilusan kinuha kontrol ng North Sulawesi sa Marso 1957. Sila demanded ang pag-aalis ng mga komunista impluwensiya sa pamahalaan, pantay-pantay na ibahagi sa kita ng pamahalaan, at pagbabalik ng dating Sukarno-Hatta duumvirate. Nahaharap na may ganitong malubhang hamon upang ang pagkakaisa ng republika, Sukarno ipinahayag [[Batas militar|ang batas militar]] (''Staat van Oorlog en Beleg'') sa 14 Marso 1957. Siya ay itinalaga ng isang di-partidistang punong ministro Djuanda Kartawidjaja, habang ang militar ay sa ang mga kamay ng kanyang mga tapat na Pangkalahatang Nasution. Nasution lalong ibinahagi ni Sukarno ang mga tanawin sa ang mga negatibong epekto ng western demokrasya sa Indonesia, at nakita niya ang isang mas malawak na papel para sa militar sa pampulitikang buhay. Bilang isang reconciliatory ilipat, Sukarno iniimbitahan ang mga lider ng pampook na konseho sa Jakarta sa 10-14 setyembre 1957, upang dumalo sa isang Pambansang Kumperensya (''Musjawarah Nasional''), kung saan nabigo upang dalhin sa isang solusyon sa krisis. Sa nobyembre 30, 1957, isang pataksil na pagpatay pagtatangka ay ginawa sa Sukarno sa pamamagitan ng paraan ng isang granada atake habang siya ay pagbisita sa isang paaralan ng mga function na sa Cikini, Central Jakarta. Anim na mga bata ay namatay, ngunit Sukarno ay hindi magdusa sa anumang mga malubhang mga sugat. Ang mga perpetrators ay mga miyembro ng Darul Islam grupo, sa ilalim ng pagkakasunod-sunod ng mga lider nito Sekarmadji Maridjan Kartosuwirjo. Sa pamamagitan ng disyembre 1957, Sukarno ay nagsimula na kumuha ng seryosong hakbang upang ipatupad ang kanyang kapangyarihan sa ibabaw ng mga bansa. Sa buwan na iyon, siya ay nationalized 246 Dutch kumpanya na kung saan ay na-dominating ang Indonesian ekonomiya, karamihan sa kapansin-pansin ang NHM, Royal Dutch Shell subsidiary ''Bataafsche Petrolyo Maatschappij'', Escomptobank, at ang "big five" Dutch sa kalakalan korporasyon (''NV Borneo, Sumatra Maatschappij / Borsumij'', ''NV Internationale Crediet - en Handelsvereeneging "Rotterdam" / Internatio'', ''NV Jacobson van den Berg & Co'', ''NV Lindeteves-Stokvis'', at ''NV Geo Wehry & Co''), at pinatalsik sa 40,000 mga Dutch sa mga mamamayan ang natitira sa Indonesia habang confiscating kanilang mga katangian, purportedly dahil sa kabiguan sa pamamagitan ng ang olandes pamahalaan upang ipagpatuloy ang negotiations sa ang kapalaran ng Netherlands New Guinea bilang ang ipinangako sa 1949 Round Table Conference.<ref>van de Kerkhof, 2005, p. 28-31</ref> Sukarno ang mga patakaran ng pang-ekonomiya nasyonalismo ay strengthened sa pamamagitan ng ang labas Presidential Directive No. 10&nbsp;ng 1959, na kung saan naka-ban sa komersyal na mga gawain sa pamamagitan ng mga banyagang mamamayan sa mga rural na lugar. Ang patakaran na ito na naka-target sa mga etnikong Tsino, na dominado sa parehong rural at urban na mga retail na ekonomiya sa kabila ng ang katunayan na sa oras na ito ang ilang mga ng mga ito ay nagkaroon ng Indonesian pagkamamamayan. Ang patakaran na ito ay nagresulta sa napakalaking paglilipat ng rural etniko-Chinese populasyon sa mga lunsod o bayan lugar, at humigit-kumulang sa 100,000 pinili upang bumalik sa China. Upang harapin ang mga dissident regional commanders, Sukarno at Army Chief Nasution nagpasya upang kumuha ng marahas hakbang ng pagsunod sa mga kabiguan ng ''Musjawarah Nasional''. Sa pamamagitan ng paggamit ng mga rehiyonal na mga opisyal na nanatiling tapat sa Jakarta, Nasution isinaayos ng isang serye ng mga "regional coups" na ousted ang dissident commanders sa North Sumatra (Colonel Maludin Simbolon) at South Sumatra (Colonel Barlian) sa pamamagitan ng disyembre 1957. Ito ibinalik sa pamahalaan ang kontrol sa mga pangunahing lungsod ng Medan at [[Palembang]]. Noong pebrero 1958, ang mga natitirang mga dissident commanders sa Central Sumatra (Colonel Ahmad Hussein) at North Sulawesi (Colonel Ventje Sumual) ipinahayag ang PRRI-Permesta Kilusan na naglalayong overthrowing ang Jakarta pamahalaan. Sila ay sumali sa pamamagitan ng maraming mga sibilyan na ang mga pulitiko mula sa Masyumi Partido, tulad ng Sjafruddin Prawiranegara na ay laban sa lumalaking impluwensiya ng communists. Dahil sa kanilang mga anti-komunista ng retorika, ang rebels nakatanggap ng pera, mga armas, at lakas-tao mula sa [[Pangunahing Ahensiya ng Kaalaman|CIA]] sa isang kampanya na kilala bilang Kapuluan. Ang suporta na ito kapag natapos Allen Lawrence Papa, isang American pilot, ay kinunan down na pagkatapos ng isang pambobomba bigla at hindi inaasahang pagsalakay sa pamahalaan-gaganapin Ambon sa buwan ng abril 1958. Sa buwan ng abril 1958, ang gitnang pamahalaan ay tumugon sa pamamagitan ng paglulunsad ng mga nasa eruplano at tinaguriang seaborne militar invasions sa Padang at Manado, ang mga rebelde capitals. Sa pamamagitan ng dulo ng 1958, ang mga rebels ay nang paladigma bagsak, at ang huling natitirang rebelde gerilya band surrendered sa agosto 1961.<ref>{{Cite book|last=Roadnight|first=Andrew|year=2002|title=United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-333-79315-3|isbn=0-333-79315-3}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Kinzer|first=Stephen|year=2013|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|url=https://archive.org/details/brothersjohnfost0000kinz|location=New York|publisher=Times Books}}</ref> == 'Guided sa Demokrasya' at pagtaas ng autokrasya == [[Talaksan:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|right|thumb|Sukarno (sa tuktok ng ang mga hakbang) ng pagbabasa ng kanyang mga mag-atas sa 5 hulyo 1959]] Ang mga kahanga-hangang militar victories sa paglipas ng PRRI-Permesta rebels at ang sikat na pagsasabansa ng mga olandes kumpanya kaliwa Sukarno sa isang napaka-malakas na posisyon. Sa 5&nbsp;ng hulyo 1959, Sukarno reinstated ang mga 1945 konstitusyon sa pamamagitan ng presidential atas. Itinatag ito ng isang pampanguluhan sistema na kung saan siya naniniwala ay gawin itong mas madali upang ipatupad ang mga prinsipyo ng guided demokrasya. Siya na tinatawag na ang sistema ng ''Pahayag Politik'' o Manipol—ngunit ang aktwal na pamahalaan sa pamamagitan ng mag-atas. Sukarno envisioned isang Indonesian-style sosyalista lipunan, na nakadikit sa ang mga prinsipyo ng USDEK: # ''Undang-Undang Dasar '45'' (Saligang-batas ng 1945) # ''Sosialisme Indonesia'' (Indonesian sosyalismo) # ''Demokrasi Terpimpin'' (Guided Sa Demokrasya) # ''Ekonomi Terpimpin'' (Iniutos Ng Ekonomiya). # ''Kepribadian Indonesia'' (Indonesia Pagkakakilanlan) [[Talaksan:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|left|thumb|Ang istraktura ng Sukarno ay guided sa demokrasya noong 1962]] Sa Marso 1960, Sukarno disbanded kongreso at pinalitan ito ng isang bagong parliyamento kung saan ang kalahati ng mga miyembro ay itinalaga sa pamamagitan ng ang president (''Dewan Perwakilan Rakjat – Gotong Rojong'' / DPR-GR). Noong setyembre 1960, siya ay itinatag ng isang Pansamantalang People ' s Consultative Assembly (''Madjelis Permusjawaratan Rakjat Sementara''/MPRS) bilang ang pinakamataas na pambatasan kapangyarihan ayon sa 1945 konstitusyon. MPRS mga kasapi ay binubuo ng mga miyembro ng DPR-GR at ng mga miyembro ng "functional group" na itinalaga ng pangulo. Gamit ang pag-back ng militar, Sukarno disbanded ang Islamic party na Masyumi at Sutan Sjahrir's party PSI, akusasyon sa kanila ng paglahok sa PRRI-Permesta-iibigan. Ang militar naaresto at nabilanggo maraming ng Sukarno pampulitika opponents, mula sa sosyalista Sjahrir sa Islamic pulitiko Mohammad Natsir at Hamka. Paggamit ng batas militar na kapangyarihan, ang pamahalaan sarado-down na mga pahayagan na ang mga kritikal na ng Sukarno ang mga patakaran.<ref>{{Cite web|title=Kronik Pendirian Rezim Pelarangan Buku – Sejarahsosial|url=http://sites.google.com/site/sejarahsosial/pelaranganbuku/kronik-pendirian-rezim-pelarangan-buku|access-date=14 February 2011|publisher=Sites.google.com|archive-date=11 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111071847/http://sites.google.com/site/sejarahsosial/pelaranganbuku/kronik-pendirian-rezim-pelarangan-buku|url-status=dead}}</ref> Sa panahon na ito, mayroong ilang mga pagtatangka pataksil na pagpatay sa Sukarno buhay. Sa 9 Marso 1960, Daniel Maukar, isang Indonesian airforce tenyente na sympathised sa Permesta paghihimagsik, strafed ang Merdeka Palasyo at Bogor Palasyo sa kanyang mga MiG-17 manlalaban jet, sinusubukan upang patayin ang presidente; siya ay hindi nasugatan. Sa Mayo 1962, Darul Islam ahente shot sa pangulo sa panahon ng [[Eid al-Adha]] panalangin sa bakuran ng palasyo. Sukarno muli escaped pinsala. Sa seguridad harap, ang militar na nagsimula ang isang serye ng mga epektibong mga kampanya na natapos na ang pang-festering Darul Islam paghihimagsik sa West Java (1962), Aceh (1962), at sa Timog Sulawesi (1965). Kartosuwirjo, ang mga lider ng Darul Islam, ay nakunan at pinaandar noong setyembre 1962. Upang maging panimbang ang kapangyarihan ng militar, Sukarno ang nagsimula sa umaasa sa suporta ng Partido Komunista ng Indonesia (PKI). Sa 1960, siya ipinahayag ang kanyang pamahalaan na batay sa Nasakom, isang union ng tatlong ideological strands naroroon sa Indonesian lipunan: ''nasionalisme'' (nasyonalismo), ''agama'' (relihiyon), at ''komunisme'' (komunismo). Alinsunod dito, Sukarno ang nagsimula sa admitting higit pang mga communists sa kanyang pamahalaan, habang ang pagbuo ng malakas na kaugnayan sa ang PKI chairman Dipa Nusantara Aidit. Upang dagdagan ang Indonesia ng prestihiyo, Sukarno suportado at nanalo ang bid para sa ang 1962 Asian Games na gaganapin sa [[Jakarta]]. Maraming mga sports pasilidad tulad ng Senayan sports complex (kabilang ang 100,000-upuan Tapon Karno Stadium) ay binuo upang mapaunlakan ang mga laro. Doon ay pampulitika pag-igting kapag ang mga Indonesians tumanggi ang mga entry ng mga delegations mula sa [[Israel]] at [[Taiwan]]. Pagkatapos ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko|International Olympic Committee]] ilagay ang parusa sa Indonesia dahil sa mga pagbubukod na ito patakaran, Sukarno retaliated sa pamamagitan ng pagsasagawa ng isang "non-imperyalista" katunggali kaganapan sa [[Palarong Olimpiko|Olympic Games]], na tinatawag na ang ''Laro ng mga Bagong Umuusbong na mga Pwersa'' (GANEFO). GANEFO ay matagumpay na gaganapin sa Jakarta noong nobyembre 1963, at ito ay dinaluhan ng 2,700 mga atleta mula sa 51 bansa. Bilang bahagi ng kanyang pag-building program, Sukarno iniutos ang konstruksiyon ng mga malalaking mga monumental na gusali tulad ng National Monument (''Monumen Nasional''), Istiqlal Moske, Jakarta, CONEFO Gusali (na ngayon ang Parliament Building), Hotel Indonesia, at ang Sarinah shopping centre upang ibahin ang anyo ng Jakarta mula sa isang dating kolonyal na sapa sa isang modernong lungsod. Ang mga modernong Jakarta boulevards ng Jalan Thamrin, Jalan Sudirman, at Jalan Gatot Subroto ay binalak at constructed sa ilalim ng Sukarno. === Dayuhang patakaran === Bilang Sukarno domestic kapangyarihan ay secured, siya ay nagsimulang upang magbayad ng higit pa pansin sa mundo ng entablado. Siya embarked sa isang serye ng mga agresibo at mapamilit mga patakaran batay sa anti-imperyalismo upang madagdagan ang Indonesia ng mga internasyonal na prestihiyo. Ang mga anti-imperyalista at anti-Western patakaran, madalas na gumagamit ng brinkmanship sa iba pang mga bansa, ay dinisenyo din upang magkaisa ang iba ' t iba at praksiyus Indonesian mga tao. Sa ito, siya ay aided sa pamamagitan ng kanyang mga Banyagang Ministro Subandrio. Pagkatapos ng kanyang unang pagbisita sa [[Beijing]] noong 1956, Sukarno ay nagsimula upang palakasin ang kanyang kaugnayan sa mga Tao ng Republika ng Tsina at ang mga komunista pagkakaisa sa pangkalahatan. Siya rin ay nagsimulang upang tanggapin ang pagtaas ng halaga ng [[Unyong Sobyet|Sobiyet]] pagkakaisa militar aid. Sa pamamagitan ng unang bahagi ng 1960, ang Sobiyet pagkakaisa ibinigay higit pa aid sa Indonesia kaysa sa anumang iba pang mga di-komunista bansa, habang ang mga Sobiyet militar aid sa Indonesia ay equaled lamang sa pamamagitan ng kanyang aid sa Cuba. Ang malaking pag-agos ng mga komunista aid na-prompt ng isang pagtaas sa mga militar aid mula sa [[Dwight D. Eisenhower|Dwight Eisenhower]] at [[John F. Kennedy]] Administrations, na nag-aalala tungkol sa isang pakaliwa naaanod na dapat Sukarno umaasa masyadong maraming sa Sobiyet pagkakaisa aid.<ref name="aga.nvg.org">{{cite web|url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html|title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance|publisher=Aga.nvg.org|access-date=14 February 2011|archive-date=19 July 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html|url-status=dead}}</ref> Sukarno ay feted sa panahon ng kanyang pagbisita sa Estados Unidos sa 1956, kung saan siya direksiyon ng isang magkasanib na sesyon ng [[Kongreso ng Estados Unidos]]. Sa lalong madaling panahon pagkatapos ng kanyang unang pagbisita sa Amerika, Sukarno binisita ang [[Unyong Sobyet|Sobiyet Union]], kung saan siya ay nakatanggap ng isang kahit na mas labis-labis na maligayang pagdating. Sobiyet Premier [[Nikita Hruščëv|Nikita Khrushchev]] bayad sa isang pabalik na pagbisita sa [[Jakarta]] at [[Bali, Indonesia|Bali]] sa 1960, kung saan siya ay iginawad Sukarno sa Lenin Peace Prize. Upang gumawa ng mga bayad-pinsala para sa CIA paglahok sa PRRI-Permesta paghihimagsik, US President [[John F. Kennedy|Kennedy]] inanyayahan Sukarno sa Washington, d. c. at ibinigay sa Indonesia na may bilyun-bilyong dolyar sa mga sibilyan at militar aid.<ref name="aga.nvg.org"/> Mag-follow-up sa matagumpay na 1955 sa Bandung Conference, Sukarno tinangka upang pekein ng isang bagong alyansa na tinatawag na "Bagong Umuusbong na Pwersa" (NEFO), bilang isang kontra sa Western superpowers naka-dub ang "Lumang Itinatag ng mga Pwersa" (OLDEFO), kung kanino siya ay inakusahan ng pagkalat ng "Neo-Kolonyalismo at Imperyalismo" (NEKOLIM). Sa 1961, Sukarno itinatag ng isa pang pampulitika alyansa, na tinatawag na ang mga Non-Aligned Movement (NAM, sa Indonesia na kilala bilang Gerakan Non-Blok, GNB) sa Egypt President Gamal Abdel Nasser, Indya ni Punong Ministro Pandit Jawaharlal Nehru, Yugoslavia's President [[Josip Broz Tito]], at Ghana' s President [[Kwame Nkrumah]], sa isang pagkilos na tinatawag na Ang mga Inisyatiba ng Limang (Sukarno, Nkrumah, Nasser, Tito, at Nehru). NAM ay inilaan upang magbigay ng pampulitikang pagkakaisa at impluwensiya para sa mga bansa na wished upang mapanatili ang kalayaan mula sa mga Amerikano at Sobiyet pinakamalakas blocs, na kung saan ay nakikibahagi sa [[Digmaang Malamig|Malamig na Digmaan]] kumpetisyon. Sukarno ay pa rin pakarinyo remembered para sa kanyang papel sa nagpo-promote ng mga ang impluwensiya ng mga bagong malayang bansa. Ang kanyang pangalan ay ginagamit bilang isang pangalan ng kalye sa [[Cairo]], Egypt at [[Rabat]], Morocco, at bilang isang pangunahing square sa [[Peshawar]], Pakistan. Sa 1956, ang Unibersidad ng Belgrade iginawad sa kanya ng isang honorary titulo ng doktor. [[Talaksan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_President_Soekarno_en_de_Indiase_premier_Nehru_kijken_toe_hoe_Indira_Gandhi_bloemen_in_ontvangst_neemt_tijdens_een_bezoek_aan_de_Borobudur_TMnr_10015646.jpg|thumb|Sukarno sa Borobudur sa Indian prime minister Jawaharlal Nehru at ang kanyang mga anak na babae [[Indira Gandhi]] sa panahon ng kanilang pagbisita sa Indonesia]] [[Talaksan:Sukarno_and_Fidel,_1960.jpg|thumb|Sukarno at [[Fidel Castro]] sa 1960, Havana, Cuba]] Sa 1960 Sukarno ay nagsimula sa isang agresibo mga banyagang patakaran upang ma-secure ang Indonesian teritoryal na pag-angkin. Sa agosto ng na taon, Sukarno sinira-off ang diplomatikong relasyon sa Netherlands sa paglipas ng patuloy na pagkabigo upang mag-umpisa ang mga pag-uusap sa hinaharap ng Netherlands New Guinea, bilang ay sumang-ayon sa ang mga Dutch-Indonesian Round Table Conference ng 1949. Sa buwan ng abril 1961 ang mga Dutch inihayag ang pagbuo ng isang ''Nieuw Guinea Raad'', na may intensyon ng paglikha ng isang malayang [[Papua New Guinea|Papuan]] estado. Sukarno ipinahayag ng isang estado ng militar paghaharap sa kanyang ''Tri Komando Rakjat'' (TRIKORA) pagsasalita sa Yogyakarta, sa disyembre 19, 1961. Siya pagkatapos ay itinuro sa militar incursions sa kalahati-isla, na kung saan siya tinutukoy bilang Kanlurang Irian. Sa pamamagitan ng dulo ng 1962 3,000 Indonesian sundalo ay naroroon sa buong Kanlurang Irian/West Papua. Isang hukbong-dagat labanan erupted noong enero 1962 kapag ang apat na Indonesian torpedo bangka ay naharang sa pamamagitan ng mga Dutch ang mga barko at eroplano off ang baybayin ng Vlakke Hoek. Isa Indonesian bangka ay mas mababa, pagpatay ang hukbong-dagat Deputy Chief-of-Staff Commodore Jos Sudarso. Samantala, ang Kennedy Administrasyon nag-aalala ng isang patuloy na Indonesian shift patungo sa komunismo ay dapat Dutch i-hold sa sa Kanlurang Irian/West Papua. Sa pebrero 1962 US Attorney General [[Robert F. Kennedy|Robert Kennedy]] naglakbay sa Netherlands at alam ng gobyerno na ang Estados Unidos ay hindi sumusuporta sa Netherlands sa isang armadong salungatan sa Indonesia. Sa Sobiyet armaments at tagapayo, Sukarno binalak ng isang malaking-scale na hangin - at tinaguriang seaborne paglusob ng mga Dutch militar punong-himpilan ng Biak para sa agosto 1962, na tinatawag na ''Operasi Djajawidjaja''. Ito ay dapat na humantong sa pamamagitan ng Major-General [[Suharto]], ang hinaharap Pangulo ng Indonesia. Bago ang mga plano ma-natanto, Indonesia at Netherlands naka-sign ang Kasunduang New York noong agosto 1962. Ang dalawang mga bansa sumang-ayon upang ipatupad ang Bunker Plano (na binuo sa pamamagitan ng Amerikanong diplomat Ellsworth Bunker), kung saan ang Dutch sumang-ayon sa kamay sa paglipas ng Kanlurang Irian/West Papua upang UNTEA sa 1 oktubre 1962. UNTEA ilipat ang mga teritoryo sa Indonesian authority sa Mayo 1963. [[Talaksan:Sukarno_konfrontasi,_indonesia's_undeclared_war,_ABC_1966.webm|thumb|1966 ABC ulat tinatalakay ang Sukarno ang pampulitikang konteksto para sa Konfrontasi]] Pagkatapos ng pag-secure ng kontrol sa Kanlurang Irian/West Papua, Sukarno pagkatapos ay laban sa mga British-suportado pagtatatag ng ang [[Malaysia|Pederasyon ng Malaysia]] noong 1963, na nagke-claim na ito ay isang neo-kolonyal na isang lagay ng lupa sa pamamagitan ng British upang maghukay sa ilalim ng Indonesia. Sa kabila ng Sukarno pampulitika overtures, na natagpuan ng ilang mga suporta kapag ang mga makakaliwa pampulitikang mga elemento sa Borneo teritoryo [[Sarawak]] at [[Brunei]] laban Federation plano at nakahanay ang kanilang mga sarili na may Sukarno, Malaysia ay itinatag noong setyembre 1963. Ito ay sinundan sa pamamagitan ng ang Indonesia–Malaysia paghaharap (''Konfrontasi''), ipinahayag ni Sukarno sa kanyang ''Dwi Komando Rakjat'' (DWIKORA) pagsasalita sa Jakarta noong 3 Mayo 1964. Sukarno ng ipinahayag layunin ay hindi, tulad ng ilang mga di-umano ' y, sa annex [[Sabah]] at [[Sarawak]] sa Indonesia, ngunit upang magtaguyod ng isang "Estado ng Hilagang Kalimantan" sa ilalim ng kontrol ng Hilagang Kalimantan Komunista Party. Mula 1964 hanggang sa unang bahagi ng 1966, ang isang limitadong bilang ng mga Indonesian ang mga sundalo, ang mga populasyong sibil, at Malaysian komunista guerillas ay ipinadala sa Hilagang Borneo at Malay Peninsula. Ang mga pwersa fought na may British at Commonwealth mga sundalo na itinalaga upang protektahan ang nagbubuhat estado ng Malaysia. Indonesian ahente sumabog din ng ilang mga bomba sa [[Singapore]]. Domestically, Sukarno fomented anti-British damdamin at ang British Embassy ay na-burn mo pababa. Sa 1964, ang lahat ng mga Briton sa mga kumpanya ng operating sa bansa, kabilang ang mga Indonesian operasyon ng Chartered Bank at Unilever, ay nationalized. Sa 1964 Sukarno ay nagsimula sa isang anti-Amerikano na mga kampanya, na kung saan ay motivated sa pamamagitan ng kanyang shift patungo sa komunista pagkakaisa at mas friendly na relasyon sa mga [[Lyndon B. Johnson|Lyndon Johnson]] ng Administrasyon. Amerikano mga interes at negosyo sa Indonesia ay denunsyado sa pamamagitan ng mga opisyal ng gobyerno at inaatake sa pamamagitan ng PKI-led mobs. American na mga pelikula ay naka-ban, ang mga Amerikano na mga libro at [[The Beatles|Beatles]] album ay burn, at ang Indonesian band Koes Plus ay ibinilanggo para sa paglalaro ng mga Amerikano-estilo ng [[rock and roll]] music. Bilang isang resulta, ang US aid sa Indonesia ay itinigil, na kung saan Sukarno ginawa ang kanyang tanyag na pangungusap, ''"Pumunta sa impiyerno sa iyong aid"''. Sukarno withdrew mula sa Indonesia ang [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]] sa 7 enero 1965 kung kailan, sa AMIN pag-back, Malaysia kinuha ng isang upuan sa [[Kapulungang Pangkatiwasayan ng Mga Nagkakaisang Bansa|UN Security Council]]. Bilang NAM bansa ay nagiging hatiin sa iba ' t-ibang factions, at bilang ng mas kaunting mga bansa ay handa upang suportahan ang kanyang anti-Western banyagang patakaran, Sukarno ay nagsimula upang abandunahin ng kanyang mga di-align ng retorika. Sukarno nabuo ang isang bagong alyansa sa [[Tsina|China]], [[Hilagang Korea|North Korea]], [[Hilagang Vietnam]]<nowiki/>at Cambodia na kung saan siya tinatawag na ang "[[Beijing]]-[[Pyongyang]]-[[Hanoi]]-[[Phnom Penh]]-[[Jakarta]] Axis". Pagkatapos ma-withdraw mula sa Indonesia ang mga "imperyalista-dominado" [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]] noong enero 1965, Sukarno hinahangad upang magtatag ng isang katunggali organisasyon sa UN na tinatawag na ang Conference ng Bagong Umuusbong na mga Pwersa (CONEFO) na may suporta mula sa Tsina, na sa oras na iyon ay hindi pa isang miyembro ng United Nations.{{Fact|date=November 2013}} Sa pamahalaan ang mabigat na may utang na loob sa Sobiyet Union, ang Indonesia ay naging increasingly nakasalalay sa China para sa suporta.<ref name="Hughes 2002, p. 21">Hughes (2002), p. 21</ref> Sukarno nagsalita increasingly ng Beijing-Jakarta axis,<ref name="Hughes 2002, p. 21">Hughes (2002), p. 21</ref> na kung saan ay ang core ng isang bagong anti-imperyalista world organization, ang CONEFO.{{Fact|date=November 2013}} === Domestic tensions === Domestically, Sukarno ang patuloy na upang mapagsama-sama ang kanyang kontrol. Siya ay ginawa ng pangulo para sa buhay sa pamamagitan ng ang MPRS sa 1963. Ang kanyang ideological kasulatan sa Manipol-USDEK at NASAKOM naging ipinag-uutos na mga paksa sa Indonesian mga paaralan at mga unibersidad, habang ang kanyang mga speeches ay upang maging kabisado at tinalakay sa pamamagitan ng lahat ng mga mag-aaral. Ang lahat ng mga pahayagan, ang tanging radio station (RRI), at ang tanging [[Telebisyon|television]] station (TVRI) ay ginawa sa "mga tool ng rebolusyon" at tumayo upang maikalat Sukarno ang mga mensahe. Sukarno nakabuo ng isang uri ng pagsamba ng pagkatao, sa ang kabisera ng mga bagong nakuha sa Kanlurang Irian pinalitan ang pangalan upang Sukarnapura at ang pinakamataas na bundok sa bansa ay pinalitan ng pangalan mula sa Carstensz Pyramid sa Puntjak Sukarno (Sukarno Peak). Sa kabila ng mga appearances ng unchallenged control, Sukarno ay guided sa demokrasya nakatayo sa babasagin lugar dahil sa likas na taglay ng salungatan sa pagitan ng kanyang dalawang kalakip na suporta sa mga haligi, ang militar at ang mga communists. Ang militar, nationalists, at ang mga Islamic group ay shocked sa pamamagitan ng ang mabilis na paglago ng partido komunista sa ilalim ng Sukarno ng proteksyon. Natakot sila sa isang nalalapit na pagtatatag ng isang komunistang estado sa Indonesia. Sa pamamagitan ng 1965, ang PKI ay 3 milyong mga kasapi, at ay partikular na malakas sa [[Gitnang Java]] , at [[Bali, Indonesia|Bali]]. PKI ay maging ang pinakamatibay party sa Indonesia. Ang militar at ang nationalists ay lumalaking-ingat ng Sukarno ang malapit na alyansa sa komunistang Tsina, kung saan sila naisip nakompromiso Indonesia soberanya. Mga elemento ng militar ang di sumang-ayon sa Sukarno patakaran ng paghaharap sa Malaysia, na sa kanilang mga view lamang ang nakinabang communists, at nagpadala ng ilang opisyal (kabilang ang mga hinaharap na mga Armadong Pwersa Chief Leonardus Benjamin Moerdani) upang maikalat ang lihim sa kapayapaan-feelers sa Malaysian government. Ang mga Islamic clerics, na karamihan ay mga landowners, nadama threatened sa pamamagitan ng PKI ay kumpiska ng lupa pagkilos (''aksi sepihak'') sa kanayunan at sa pamamagitan ng ang komunista sa kampanya laban sa "pitong baranggay ng mga demonio", isang term na ginagamit para sa landlords o mas mahusay na-off ang mga magsasaka (na katulad ng mga anti-kulak kampanya sa Stalinist panahon). Ang parehong mga grupo harbored malalim na pang-aaba para PKI sa mga partikular na dahil sa mga alaala ng duguan 1948 komunistang rebelyon. Bilang tagapamagitan ng tatlong mga grupo sa ilalim ng NASAKOM system, Sukarno ipinapakita sa mas malawak na mga sympathies sa communists. Ang PKI ay napaka-ingat upang suportahan ang lahat ng mga Sukarno ang mga patakaran. Samantala, Sukarno nakita ang PKI bilang ang pinakamahusay na-organisadong at ideologically solid party sa Indonesia, at isang kapaki-pakinabang na mga tubo upang makakuha ng higit pang mga militar at pinansiyal na tulong mula sa [[Silangang Harang|mga Komunista Pagkakaisa]] ng mga bansa. Sukarno din sympathised sa communists' rebolusyonaryo ideals, na kung saan ay katulad ng sa kanyang sarili. Upang pahinain ang impluwensiya ng militar, kinansela ni Sukarno ang batas militar (na nagbigay ng malawak na-sumasaklaw kapangyarihan sa militar) noong 1963. Noong setyembre 1962, siya "- promote" ang malakas na Pangkalahatang Nasution sa mas mababa-maimpluwensiya mga posisyon ng mga Armadong Pwersa Chief, habang ang mga maimpluwensyang posisyon ng Hukbo Chief ay ibinigay sa Sukarno ay loyalist Ahmad Yani. Samantala, ang posisyon ng Air Force Chief ay ibinigay sa Omar Dhani, na noon ay isang bukas na komunista tagahanga. Sa Mayo 1964, Sukarno ipinagbawal na mga gawain ng mga ''Pahayag Kebudajaan'' (Manikebu), isang samahan ng mga artist at mga manunulat na kasama ng mga kilalang mga Indonesian mga manunulat tulad ng Hans Bague Jassin at Wiratmo Soekito, na nag-awas mula sa kanilang mga trabaho. Manikebu ay itinuturing na isang karibal sa pamamagitan ng ang komunista writer ' s association ''Lembaga Kebudajaan Rakjat'' (Lekra), na humantong sa pamamagitan ng Pramoedya Ananta Sibil. Sa disyembre 1964, Sukarno disbanded ang ''Badan Pendukung Soekarnoisme'' (BPS), ang "Association para sa nagpo-Promote ng Sukarnoism", isang samahan na hinahangad upang tutulan ang komunismo sa pamamagitan ng invoking Sukarno ng sariling Pancasila pagbabalangkas. Sa enero, 1965, Sukarno, sa ilalim ng presyon mula sa PKI, ipinagbawal na ang Murba Party. Murba ay isang [[Trotskismo|Trotskyite]] party na ang ideolohiya ay magkaaway upang PKI ng orthodox linya ng Marxismo.<ref>{{Cite book|last=Mortimer|first=Rex|year=2006|title=Indonesian Communism under Sukarno, 1959–1965|publisher=Equinox}}</ref> Tensions sa pagitan ng militar at communists tumaas sa buwan ng abril 1965, kapag PKI chairman Aidit na tinatawag na para sa pagbuo ng isang "ikalimang armadong puwersa" na binubuo ng mga armadong magsasaka at manggagawa. Sukarno naaprubahan sa ideya na ito at sa publiko na tinatawag na para sa agarang pagbuo ng tulad ng isang puwersa sa 17 Mayo 1965. Gayunpaman, ang ideya na ito ay tinanggihan sa pamamagitan ng Hukbo Chief Ahmad Yani at Pagtatanggol Ministro Nasution, bilang na ito ay para na rin na nagpapahintulot sa mga PKI upang magtatag ng kanyang sariling sandatahang lakas. Sa lalong madaling panahon pagkatapos na ito sa pagtanggi, sa Mayo 29,"Gilchrist Sulat" ay lumitaw. Ang sulat ay parang nakasulat sa pamamagitan ng British ambassador Andrew Gilchrist sa mga Banyagang Opisina sa London, sa pagbanggit ng isang magkasanib na mga Amerikano at British pagtatangka sa pagbabagsak sa Indonesia sa tulong ng mga "lokal na hukbo ng mga kaibigan". Ang sulat na ito, na ginawa sa pamamagitan ng Subandrio, aroused Sukarno ay takot ng isang militar na isang lagay ng lupa upang ibagsak sa kanya, isang takot na kung saan siya paulit-ulit na nabanggit sa panahon ng susunod na ilang buwan. Ang [[Czechoslovakia]]n agent Ladislav Bittman na defected sa 1968-claim na ang kanyang ahensiya (StB) huwad na mga sulat sa mga kahilingan mula PKI sa pamamagitan ng Sobiyet Union, pahid sa mga anti-komunista generals. Sa kanyang independence day speech ng 17 agosto 1965, Sukarno ipinahayag ang kanyang intensyon upang gumawa ng Indonesia sa isang anti-imperyalista alyansa na may China at sa iba pang mga komunista regimes, at binigyan ng babala ang mga Hukbo na hindi makagambala. Siya rin ipinahayag ang kanyang suporta para sa pagtatatag ng "ikalimang puwersa" ng mga armadong magsasaka at manggagawa.<ref>{{Cite book|last=Dake|first=Antonie|year=2006|title=Sukarno Files|publisher=Yayasan Obor}}</ref> Habang Sukarno nakatuon ang kanyang enerhiya sa domestic at internasyonal na pulitika, ang ekonomiya ng Indonesia ay napapabayaan at deteryorado mabilis. Pamahalaan ang mga naka-print na pera upang tustusan ang kanyang mga militar expenditures, na nagreresulta sa hyperinflation lumalagpas sa 600% sa isang taon sa 1964-1965. Pagpupuslit at pagbagsak ng i-export ang mga plantasyon ng mga sektor deprived ang pamahalaan ng magkano-kinakailangan na dayuhang palitan ng mga kita. Dahil dito, ang pamahalaan ay hindi serbisyo ang napakalaking mga banyagang mga utang na ito na naipon mula sa parehong Western at Komunista pagkakaisa ng mga bansa. Karamihan sa mga badyet ng pamahalaan ay ginugol sa militar, na nagreresulta sa pagkasira ng mga imprastraktura tulad ng mga daan, riles, port, at iba pang mga pampublikong pasilidad. Deteriorating transportasyon imprastraktura at mahihirap harvests sanhi ng shortages ng pagkain sa maraming mga lugar. Ang maliit na pang-industriya sektor languished at lamang na ginawa sa 20% ng kapasidad dahil sa kakulangan ng investment. Sukarno ang kanyang sarili ay mapanlait ng [[Makroekonomiya|macroeconomics]], at ay hindi at ayaw magbigay ng praktikal na mga solusyon upang ang mga mahirap pang-ekonomiyang kalagayan ng bansa. Sa halip, Sukarno ginawa mas ideological conceptions tulad ng '''Trisakti''': pampulitikang kapangyarihan, pang-ekonomiyang kasarinlan, at kultural na pagsasarili. Siya advocated mga Indonesians na "nakatayo sa kanilang sariling mga paa" (''berdikari'') at maabot ang pang-ekonomiyang kasarinlan, libre mula sa mga banyagang impluwensiya.<ref>{{Cite book|last=Adams|first=Cindy|year=1965|title=Bung Karno, My Friend}}</ref> Patungo sa dulo ng kanyang mga panuntunan, Sukarno ng kakulangan ng interes sa economics na nilikha ng isang distansya sa pagitan ng kanyang sarili at ang mga Indonesian mga tao, na ay naghihirap matipid.<ref>{{Cite book|last=Vickers|first=Adrian|year=2012|title=Bali – A Paradise Created|url=https://archive.org/details/baliparadisecrea0000vick}}</ref> ang Kanyang mukha ay naging namamaga sa pamamagitan ng sakit at ang kanyang mga pagkamatingkad at sexual conquests – na kung saan ay sabay-sabay na endeared siya sa mga tao – dulot ng pampublikong pintas at naka-suporta patungo sa hukbo. == Pag-alis mula sa kapangyarihan at kamatayan == [[Talaksan:Soekarno.jpg|thumb|Sukarno]] Sa bukang-liwayway ng 1 oktubre 1965, anim na ng Indonesia pinaka-senior hukbo generals ay inagaw at pinatay sa pamamagitan ng isang kilusan ng pagtawag sa kanilang sarili ang "30 setyembre Kilusan" (G30S). Kabilang sa mga namatay ay Ahmad Yani, habang Nasution makitid escaped, ngunit ang mga kilusan inagaw Unang Tenyente Pierre Tendean, ang kanyang pangalawa militar; siguro mistaking sa kanya para sa Pangkalahatang Nasution sa kadiliman. Ang G30S Kilusan na binubuo ng mga miyembro ng Presidential Guards, Brawidjaja Division, at Diponegoro Division, sa ilalim ng utos ng isang Tinyente-Colonel Untung bin Sjamsuri, isang kilalang komunista tagahanga na lumahok sa 1948 PKI paghihimagsik. Ang kilusan kinuha kontrol ng sa istasyon ng radyo at ang Merdeka Square. Sila broadcast ng isang pahayag deklarasyon ang mga kidnappings ay sinadya upang maprotektahan ang Sukarno mula sa isang pagtatagumpay pagtatangka sa pamamagitan ng [[Pangunahing Ahensiya ng Kaalaman|CIA]]-naiimpluwensyahan sa generals. Mamaya, ito-broadcast ng balita ng disbandment ng Sukarno ng gabinete, upang mapalitan sa pamamagitan ng isang "Revolutionary Council". Sa Gitnang Java, ang mga sundalo na nauugnay sa ang Kilusan din kinuha kontrol ng Yogyakarta at nag-iisa sa 1-2 oktubre, pagpatay ng dalawang mga colonels sa proseso. Major General [[Suharto]], commander ng Army ' s strategic reserve command, kinuha kontrol ng hukbo ang mga sumusunod na umaga.<ref>Ricklefs (1991), p. 282.</ref> Suharto iniutos ng hukbo upang sakupin ang radio station ng Radyo Republik Indonesia at Merdeka Square mismo. Sa hapon ng araw na iyon, Suharto na ibinigay ng isang ultimatum sa Halim Air Force Base, kung saan ang G30S ay batay sa kanilang mga sarili at kung saan Sukarno (ang mga dahilan para sa kanyang presensya ay hindi maliwanag at ang mga ay ang paksa ng ang claim at counter-claim), Air Mariskal ng hukbo Omar Dhani, at PKI chairman Aidit ay natipon. Sa pamamagitan ng ang mga sumusunod na araw, ito ay malinaw na ang incompetently organisadong at mahina coordinated ang pagtatagumpay ay nabigo. Sukarno kinuha up paninirahan sa Bogor Palasyo, habang Omar Dhani tumakas sa [[Silangang Java|East Java]] at Aidit sa Central Java.<ref name="Ricklefs 1991, pp. 281–282">Ricklefs (1991), pp. 281–282.</ref> sa Pamamagitan ng oktubre 2, Suharto ng mga sundalo inookupahan Halim Air Force Base, matapos ang isang maikling gunfight. Sukarno ng pagsunod sa Suharto ng oktubre 1 ultimatum upang mag-iwan Halim ay nakikita bilang ang pagbabago ng lahat ng kapangyarihan relasyon.<ref>Friend (2003), p. 105.</ref> Sukarno babasagin balanse ng kapangyarihan sa pagitan ng mga militar, pampulitika Islam, communists, at nationalists na salig sa kanyang "Guided sa Demokrasya" ay ngayon sa collapsing.<ref name="Ricklefs 1991, pp. 281–282"/> Sa ika-3&nbsp;ng oktubre, ang mga corpses ng ang inagaw generals ay natuklasan na malapit sa Halim Air Force Base, at sa oktubre 5 sila ay buried sa isang pampublikong seremonya na pinangunahan ng mga [[Suharto]]. Sa unang bahagi ng oktubre 1965, ang isang militar na kampanya ng propaganda ay nagsimula upang walisin ang mga bansa, matagumpay na kapani-paniwala sa parehong mga Indonesian at internasyonal na madla na ito ay isang Komunista kapalaran, at na ang mga murders ng mga duwag na mga kabuktutan laban sa Indonesian bayani dahil sa mga taong ay kinunan ay beteranong opisyal ng militar.<ref name="Vickers 2005, p. 157">Vickers (2005), p. 157.</ref> Ang PKI ay denials ng paglahok ay may maliit na epekto.<ref name="Ricklefs 1991, p. 287">Ricklefs (1991), p. 287.</ref> Sumusunod na mga pagtuklas at mga pampublikong libing ng generals' corpses sa 5 oktubre, ang mga sundalo kasama ang mga Islamic organisasyon Muhammadiyah at Nahdlatul Ulama, na humantong sa isang kampanya upang linisin ang Indonesian lipunan, pamahalaan at mga armadong pwersa ng partido komunista at iba pang mga makakaliwa organisasyon. Nangungunang PKI mga miyembro ay agad naaresto, ang ilang mga hinatulan ng bitay. Aidit ay nakunan at pinatay noong nobyembre 1965.<ref name="Vickers 2005, p. 157">Vickers (2005), p. 157.</ref> linisin Ang kumalat sa buong bansa gamit ang pinakamasama massacres sa Java, at Bali.<ref name="Ricklefs 1991, p. 287">Ricklefs (1991), p. 287.</ref> Sa ilang mga lugar ang mga sundalo organisadong mga sibilyan na mga grupo at mga lokal na militias, sa iba pang mga lugar ng komunidad vigilante aksyon sinundan ng mga hukbo.<ref>Vickers (2005), pages 158–159</ref> Ang mga pinaka-tinatanggap tinanggap ng mga pagtatantya ay na hindi bababa sa kalahati ng isang milyong ay namatay.<ref>Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{Cite journal|author=Robert Cribb|year=2002|title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550|journal=Asian Survey|volume=42|issue=4|pages=550–563|doi=10.1525/as.2002.42.4.550|doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref> Ito ay naisip na ang bilang maraming bilang na 1.5 milyong ay nabilanggo sa isang yugto o sa isa pa.<ref>Vickers (2005), pp. 159–60.</ref> Bilang isang resulta ng pampadumi, ang isa sa Sukarno ang tatlong haligi ng suporta, ang Indonesian Komunista Partido, ay hindi naging epektibo eliminated sa pamamagitan ng ang iba pang mga dalawang, ang mga militar at pampulitika Islam. Ang killings at ang mga kabiguan ng kanyang mga manipis na "rebolusyon" namimighati mga Sukarno at siya ay sinubukan unsuccessfully upang protektahan ang PKI sa pamamagitan ng nagre-refer na sa ang mga generals na' killings bilang isang ''rimpeltje sa de oceaan'' ("malit na alon sa dagat ng rebolusyon"). Siya sinubukan upang panatilihin ang kanyang impluwensiya sa sumasamo sa isang enero 1966 broadcast para sa mga bansa na sumunod sa kanya. Subandrio na hinahangad upang lumikha ng isang Sukarnoist haligi (''Barisan Sukarno''), na kung saan ay undermined sa pamamagitan ng mga Suharto ang pangako ng katapatan sa Sukarno at ang sabay-sabay na pagtuturo para sa lahat ng mga tapat sa Sukarno upang ipahayag ang kanilang suporta para sa hukbo.<ref>Ricklefs (1991), p. 288.</ref> Sa oktubre 1, 1965, Sukarno itinalaga General Pranoto Reksosamudro bilang Punong Hukbo upang palitan ang mga patay Ahmad Yani, ngunit siya ay sapilitang upang bigyan ito ng posisyon sa Suharto ng dalawang linggo mamaya. Sa pebrero 1966, Sukarno reshuffled ang kanyang mga gabinete, tela ng sako Nasution bilang Pagtatanggol Ministro at abolishing ang kanyang posisyon ng mga armadong pwersa ng chief ng mga kawani, ngunit Nasution tumanggi sa hakbang pababa. Simula sa enero 1966, university mga mag-aaral na nagsimula nagpapakita laban sa Sukarno, hinihingi ang disbandment ng PKI at para sa pamahalaan upang makontrol ang spiraling sa pagpapalabas ng labis na salapi. Sa pebrero 1966, estudyante demonstrators sa harap ng Merdeka Palasyo ay kinunan sa pamamagitan ng Presidential Guards, pagpatay sa mga mag-aaral Arief Rachman Hakim, na noon ay mabilis na naging isang martir sa pamamagitan ng demonstrators mag-aaral. Sa isang pulong ng Sukarno ang buong gabinete ay gaganapin sa Merdeka Palasyo sa Marso 11 1966. Bilang mga mag-aaral ay nagpapakita laban sa administrasyon, unidentified mga hukbo ay nagsimulang magtipon sa labas. Sukarno, Subandrio at isa pang ministro agad na umalis ang mga pulong at nagpunta sa Bogor Palasyo sa pamamagitan ng helicopter. Tatlong mga pro-Suharto generals (Basuki Rahmat, Amirmachmud, at Mohammad Jusuf) ay despatsado sa Bogor palasyo at sila ay nakilala sa Sukarno na naka-sign para sa kanila ng isang Presidential Order na kilala bilang ''Supersemar''. Sa pamamagitan ng ang pagkakasunod-sunod, Sukarno nakatalaga Suharto sa "gawin ang lahat ng hakbang itinuturing na kinakailangan upang magarantiya ang seguridad, kalmado at katatagan ng pamahalaan at ang rebolusyon at upang magarantiya ang personal na kaligtasan at kapangyarihan [ng Sukarno]". Ang pag-akda ng dokumento, at kung Sukarno ay sapilitang upang mag-sign, marahil kahit na sa tutok ng baril, ay isang punto ng makasaysayang debate. Ang epekto ng pagkakasunud-sunod, gayunpaman, ay ang paglipat ng mga awtoridad sa Suharto. Pagkatapos ng pagkuha ng Presidential Order, Suharto ay ang PKI ipinahayag ilegal at ang mga partido ay na-buwag. Siya rin ang naaresto ng maraming mga mataas na ranggo na opisyal na tapat sa Sukarno sa singil ng pagiging PKI mga kasapi at/o sympathizers, karagdagang pagbabawas ng Sukarno ng pampulitikang kapangyarihan at impluwensiya. # Pagpaparaya 30 setyembre Kilusan at paglabag sa saligang-batas sa pamamagitan ng pagsuporta PKI internasyonal komunista agenda # Kapabayaan ng ekonomiya # Pag-promote ng pambansang "moral na marawal na kalagayan" ni Sukarno maingay womanising pag-uugali.<ref>{{Cite web|date=5 April 1997|title=Nawaksara|url=http://www.tempointeractive.com/ang/min/02/05/presiden.htm|access-date=14 February 2011|publisher=Tempointeractive.com|archive-date=8 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308184933/http://www.tempointeractive.com/ang/min/02/05/presiden.htm|url-status=dead}}</ref> [[Talaksan:Indonesian_president_sukarno_responds_to_political_tensions,_ABC_1967.webm|thumb|Abril 1967 ABC ulat ng pampulitika tensions sa dulo ng Sukarno panahon]] Sa 22 hunyo 1966, Sukarno ginawa ang Nawaksara pagsasalita sa harap ng MPRS session, isang hindi matagumpay na huling-bambang na pagtatangka upang ipagtanggol ang kanyang sarili at ang kanyang mga guided sa sistema ng demokrasya. Sa agosto 1966, sa paglipas ng Sukarno ng pagtutol, Indonesia natapos na ang kanyang paghaharap sa Malaysia at rejoined ang [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]]. Pagkatapos ng paggawa ng isa pang matagumpay na mga pananagutan pagsasalita (Nawaksara Addendum) sa 10 enero 1967, Sukarno ay nakuha ng kanyang president-para-sa-buhay pamagat sa pamamagitan ng MPRS sa 12 Marso 1967, sa isang session chaired sa pamamagitan ng kanyang mga dating kapanalig, Nasution. Siya ay ilagay sa ilalim ng aresto sa bahay sa Bogor Palasyo, kung saan ang kanyang kalusugan deteryorado dahil sa pagtanggi ng sapat na medikal na pangangalaga. Namatay siya ng bato kabiguan sa Jakarta Ospital ng Hukbo sa 21 hunyo 1970 sa edad na 69. Siya ay inilibing sa Blitar, [[Silangang Java|East Java]], Indonesia. == Pamilya == [[Talaksan:Sukarno_and_family,_Bung_Karno_Penjambung_Lidah_Rakjat_240.jpg|thumb|Sukarno sa Fatmawati at limang ng kanilang mga anak. Clockwise mula sa sentro: Sukarno, Sukmawati, Fatmawati, Guruh, Megawati, Guntur, Rachmawati]] Sukarno ay ng mga [[Mga Habanes|Javanese]] at mga Balinese pinaggalingan. Sukarno ng may-asawa Siti Oetari sa 1920, at diborsiyado kanyang sa 1923 mag-asawa Inggit Garnasih, kanino siya diborsiyado c. 1943 mag-asawa Fatmawati.<ref name="tim1958">{{Cite news|date=10 March 1958|work=TIME|title=Djago, the Rooster|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html|access-date=20 April 2009|archive-date=4 Pebrero 2013|archive-url=https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html|url-status=dead}}</ref> Sukarno nag-asawa Hartini sa 1954, matapos na kung saan siya at Fatmawati pinaghiwalay nang divorcing. Sa 1959, siya ay ipinakilala sa ang pagkatapos ay ang 19-taon gulang na Hapon na babaing punong-abala Naoko Nemoto, kanino siya na may-asawa sa 1962 at palitan ang pangalan ng Ratna Dewi Sukarno.<ref>{{Cite news|last=Mydans|first=Seth|date=17 February 1998|work=The New York Times|title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly|url=http://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html?sec=&spon=&pagewanted=print|access-date=20 April 2009}}</ref> Sukarno nag-asawa ng limang iba pang mga mag-asawa: Haryati (1963-1966); Kartini Manoppo (1959-1968); Yurike Sanger (1964-1968); Heldy Djafar (1966-1969). Megawati Sukarnoputri, na nagsilbi bilang ang ika-limang pangulo ng Indonesia, ay ang kanyang anak na babae sa pamamagitan ng kanyang asawa Fatmawati. Ang kanyang mga mas bata kapatid na lalaki Guruh Sukarnoputra (ipinanganak sa 1953) ay minana Sukarno ng masining na baluktot at isang [[Koreograpiya|koreograpo]] at sumulat ng kanta, na ginawa ng isang pelikula ''Untukmu, Indonesiaku'' (Para sa Iyo, ang Aking Indonesia) ang tungkol sa Indonesian kultura. Siya ay din ng isang miyembro ng Indonesian mga Tao ay mga Kinatawan ng Konseho para sa Megawati ng Indonesian Democratic Party – Pakikibaka. Ang kanyang mga kapatid Guntur Sukarnoputra, Rachmawati Sukarnoputri at Sukmawati Sukarnoputri lahat ng naging aktibo sa pulitika. Sukarno ay nagkaroon ng isang anak na babae na nagngangalang Kartika sa pamamagitan ng Dewi Sukarno.<ref>"[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06E2DD173FF934A25751C0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=print Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly]," ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times The New York Times]''</ref> Noong 2006 Kartika Sukarno may-asawa Frits Seegers, Netherlands-ipinanganak chief executive officer ng Barclays Global Tingian at Komersyal na mga Bangko.<ref>"[http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612230544/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece |date=2011-06-12 }}," ''[//en.wikipedia.org/wiki/Times_Online Times Online]''</ref> Iba pang mga supling isama Taufan at Bayu sa pamamagitan ng kanyang asawa Hartini, at isang anak na lalaki na may pangalang Toto Suryawan Soekarnoputra (ipinanganak noong 1967, sa Alemanya), sa pamamagitan ng kanyang asawa Kartini Manoppo. == Sa popular na kultura == === Mga aklat === * ''Kuantar Ke Gerbang'', isang Indonesian nobelang sa pamamagitan ng Ramadhan KH, ay nagsasabi sa kuwento ng romantikong relasyon sa pagitan ng Sukarno at Inggit Garnasih, ang kanyang pangalawang asawa. === Mga kanta === * Isang kanta na may pamagat na "Untuk Paduka Jang Mulia Presiden Sukarno" (Sa Kanyang Kamahalan Pangulong Sukarno) ay nakasulat sa unang bahagi ng 60s sa pamamagitan ng Soetedjo at popularized sa pamamagitan ng Lilis Suryani, isang sikat na Indonesian babae soloista. Ang mga lyrics ay puno na may mga expression ng papuri at pagkilala ng utang na loob sa Pangulo pagkatapos-para-sa-buhay. === Mga pelikula === * [[Mga Pilipino|Filipino]] aktor Mike Emperio portrayed Sukarno sa 1982 movie ''Ang Year of Living Dangerously'' nakadirekta sa pamamagitan ng Peter Weir pati na iniangkop mula sa isang nobelang ng parehong pangalan na nakasulat sa pamamagitan ng Christopher Koch. * Indonesian sosyolohista at manunulat Umar Kayam portrayed Sukarno sa dalawang 1982 pelikula Pengkhianatan 30 G S/PKI at halamang buto 66 nakadirekta sa pamamagitan ng Arifin C. Noer. * Indonesian aktor Frans Tumbuan portrayed Sukarno sa 1997 pelikula ''Blanco, Ang Kulay ng pag-Ibig'' (siksik mula sa kanyang orihinal na TV serial bersyon, ''Api Cinta Antonio Blanco'') tungkol sa mga espanyol pintor Antonio Blanco na nanirahan at tumira sa [[Bali, Indonesia|Bali]], [[Indonesia]]. * Indonesian aktor soultan mga Saladin portrayed Sukarno sa 2005 pelikula ''Gie'', nakadirekta sa pamamagitan ng riri Riza, tungkol sa buhay ng mga mag-aaral activist Soe Hok Gie. * Indonesian aktor Tio Pakusadewo ay naka-set upang ganapin ang papel Sukarno sa isang binalak ng pelikula ''9 Dahilan'', na nagsasabi ang kuwento ng siyam na mga kababaihan sa ang buhay ng ang founding ama: Oetari (portrayed sa pamamagitan ng Acha Septriasa); Inggit Garnasih (Masaya Salma); Fatmawati (Revalina Sayuthi Temat); Hartini (Lola Amaria); Haryati; Kartini Manoppo (Buwan Guritno); Ratna Sari Dewi (Mariana Renata); at Yurike Sanger (Pevita Pearce). Katangi-tangi, Tio Pakusadewo din ay portrayed Sukarno ay erstwhile mga kasamahan at sa wakas kahalili, [[Suharto]], sa isa pang 2012 historical biopic, ''Habibie dan Ainun''. * Indonesian aktor Ario Bayu portrayed Sukarno sa 2013 movie ''Soekarno: Indonesia Merdeka'' nakadirekta sa pamamagitan ng Hanung Bramantyo, tungkol sa kanyang buhay mula sa kapanganakan hanggang sa Indonesian pagsasarili mula sa pagsakop ng mga Hapon. * Indonesian aktor Baim Wong portrayed Sukarno sa 2013 movie ''Ketika Tapon di Ende'', na tumututok sa oras at buhay ng Sukarno sa panahon ng kanyang pagpapatapon sa Ende, Flores Island. * Indonesian aktor at TV-pagkatao Dave Mahendra portrayed Sukarno sa 2015 pelikula ''Guru Bangsa: Tjokroaminoto'', isang biopic ng Oemar Sinabi Tjokroaminoto, isang Indonesian makabayan na ay madalas na kredito bilang mentor ng maraming mga kilalang mga numero sa ang mga bansa sa paglaban sa pagsasarili, kabilang ang Sukarno ang kanyang sarili. == Tingnan din == * Kasaysayan ng Indonesia * Pagpapahayag ng Indonesian Pagsasarili * Estados Unidos ng Indonesia * Asian-African Conference * Non-Nakahanay Kilusan * GANEFO * 30 Setyembre Kilusan * Withdrawal ng Indonesia mula sa UN == Mga sanggunian == === Pangkalahatang === * Kahin, Audrey R. at George McT. ''Pagbabagsak tulad ng mga Banyagang Patakaran: Ang Lihim na Eisenhower at Dulles Debacle sa Indonesia'', Ang Bagong Press, 1995. * Blum, William. ''Pagpatay ng pag-Asa: US Militar at CIA Pamamagitan Simula ng World War II'', Itim na Rosas, 1998, pp.&nbsp;193–198 * US Central Intelligence Agency, ang mga ''Pananaliksik na pag-Aaral: Indonesia—Ang Pagtatagumpay na Backfired,'' 1968, p.&nbsp;71n. * Bob Hering, 2001, ''Soekarno, ang arkitekto ng isang bansa, 1901-1970'', KIT Publisher Amsterdam, ISBN 90-6832-510-8, KITLV Leiden, ISBN 90-6718-178-1 * Hughes, Juan (2002), ''Ang Dulo ng Sukarno – Isang Pagtatagumpay na Misfired: Isang Pampadumi na Tumakbo Ligaw'', Kapuluan Pindutin ang, ISBN 981-4068-65-9 * Oei Tjoe Mandala ng puntas, 1995, Memoar Oei Tjoe Mandala ng puntas: Pembantu Presiden Soekarno(Ang talambuhay ng Oei Tjoe Mandala ng puntas, katulong sa President Sukarno), Hasta Mitra, ISBN 979-8659-03-1 (ipinagbawal na sa Indonesia) * Lambert J. Giebels, 1999, ''Soekarno. Nederlandsch onderdaan. Biografie 1901-1950''. Talambuhay ng bahagi 1, Bert Bakker Amsterdam, ISBN 90-351-2114-7 * Lambert J. Giebels, 2001, ''Soekarno. Pangulo, 1950-1970'', Talambuhay ng bahagi 2, Bert Bakker Amsterdam, ISBN 90-351-2294-1 geb., ISBN 90-351-2325-5 pbk. * Lambert J. Giebels, 2005, ''De stille pagpatay ng lahi: de fatale gebeurtenissen rond val de van de Indonesische pangulo Soekarno'', ISBN 90-351-2871-0 * Legge, Juan David. ''Sukarno: Isang Pampulitika Talambuhay'' * {{Cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|year=1991|title=A History of Modern Indonesia since c. 1300|publisher=MacMillan|isbn=0-333-57690-X|isbn=0-333-57690-X}} * Panitia Nasional Penyelenggara Peringatan HUT Kemerdekaan RI ke-XXX (National Committee sa ika-30 Indonesian Anibersaryo ng Kalayaan), 1979, ''30 Tahun Indonesia Merdeka (ako: 1945-1949)'' (30 Taon ng Independent Indonesia (Bahagi ko:1945-1949), Tira Pustaka, Jakarta === Mga tala === {{Reflist|2}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1901]] [[Kategorya:Namatay noong 1970]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Indonesia]] p596uzvfzv56wgw1slv7nvm2uuvpm05 0 169841 2212824 2147707 2026-06-22T19:00:24Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212824 wikitext text/x-wiki {{Infobox Birth control |name = Coitus interruptus |image = |width = |caption = |bc_type = Pang-ugali |date_first_use = Sinauna |rate_type = Kabiguan |perfect_failure% = 4 |typical_failure% = 15-28 |duration_effect = |reversibility = Oo |user_reminders = Nakadepende sa pagpipigil ng sarili. Ang pag-ihi sa pagitan ng mga eksena ng pagtatalik ay nakakatulong sa pagtatanggal ng esperma mula sa uretra. |clinic_interval = Wala |STD_protection_YesNo = Hindi |periods = |benefits = |weight_gain_loss = |risks = |medical_notes = }} [[Talaksan:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 5.jpg|thumb|left|300px]] Ang '''''coitus interruptus''''', na kilala rin bilang '''ginambalang [[pagtatalik]]''', '''inabalang pagtatalik''', '''tinanggihang pagtatalik''', '''ipinagkait na pagtatalik''', '''pagtatalik na may paghugot ng titi''', '''paraang pahugot''', '''paraang binubunot''', o '''paraang pabunot''', ay isang paraan ng [[pagpigil sa pag-aanak]] kung kailan ang isang lalaki, habang nakikipagtalik ay binubunot o inaalis ang kanyang titi magmula sa puke ng babae bago siya [[labasan]] o bago siya makarating sa kasukdulan. Pagkaraan, iniiwas papalayo ng lalaki ang kanyang punlay o tamod palayo mula sa puke ng kanyang [[katalik]] bilang pagtatangka na maiwasan ang [[inseminasyon]] (pagpupunla, pagbibinhi, o pagpupunlay). Ang ganitong paraan ng [[kontrasepsiyon]], na malawakang ginagamit ng hindi bababa sa dalawang mga milenyo, ay ginagamit pa rin magpahanggang ngayon. Ang ganitong metodo ay ginamit ng tinatayang tatlumpu't walong milyong mga magkakapareha sa buong mundo noong 1991.<!-- --><ref>{{cite journal |author=Rogow D, Horowitz S |title=Withdrawal: a review of the literature and an agenda for research |url=https://archive.org/details/sim_studies-in-family-planning_may-june-1995_26_3/page/140 |journal=Studies in family planning |volume=26 |issue=3 |pages=140–53 |year=1995 |pmid=7570764 |doi=10.2307/2137833 |jstor=2137833}}, which cites:<br> :[[Population Action International]] (1991). "A Guide to Methods of Birth Control." Briefing Paper No. 25, Washington, D. C.</ref> Ang '''paraang hinuhugot ang titi''' ay hindi nagbibigay ng proteksiyon laban sa mga [[STD]] o STI.<!----><ref name="ineff">{{cite journal |author=Creatsas G |title=Sexuality: sexual activity and contraception during adolescence | journal = Curr Opin Obstet Gynecol | volume = 5 | issue = 6 |pages=774–83 |year=1993|pmid = 8286689}}</ref> ==Tingnan din== *[[Coitus reservatus]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Seksuwalidad]] rozft5hxsr3oj4dljj128wgsa8tayba 0 170284 2212692 2208547 2026-06-22T17:32:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212692 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Hika | Image = Two Peak Flow Meters.jpg | Alt = Two white plastic tubes with movable dials on the front | Caption = Ang mga peak flow meter ay ginagamit para sukatin ang [[pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas (peak expiratory flow)]], na mahalaga sa parehong pagsubaybay at pagsusuri ng hika.<ref name=GINA_2011_page18>{{harvnb|GINA|2011|p=18}}</ref> | DiseasesDB = 1006 | ICD10 = {{ICD10|J|45||j|40}} | ICD9 = {{ICD9|493}} | ICDO = | OMIM = 600807 | MedlinePlus = 000141 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 806890 | MeshID = D001249 | GeneReviewsID = | GeneReviewsName = }} Ang '''Asthma o Hika'''' (mula sa salitang Giyego na ἅσθμα, ''ásthma'', "paghingal") ay isang karaniwang [[chronic (medicine)|matagal at pabalik-balik]] na [[sakit]] ng pamamaga ng [[bronchi|daanan ng hangin]] na nakikilala sa pamamagitan ng naiiba at pabalik-balik na mga sintomas, nagagamot na pagkakabara ng daluyan ng hangin, at [[bronchospasm]].<ref name=NHLBI07p11-12>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=11–12}}</ref> Kabilang sa mga karaniwang sintomas ang [[sumisipol na paghinga]], [[pag-ubo]], paninikip ng dibdib, at [[kapos na paghinga]].<ref name=bts2009p4>{{harvnb|British Guideline|2009|p=4}}</ref> Inaakalang ang hika ay sanhi ng magkasamang [[Genetics|henetiko]] at mga bagay sa kalikasan.<ref name=Martinez_geneenvir>{{cite journal |author=Martinez FD |title=Genes, environments, development and asthma: a reappraisal |url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2007-01_29_1/page/179 |journal=Eur Respir J |volume=29|issue=1 |pages=179–84 |year=2007 |pmid=17197483 |doi=10.1183/09031936.00087906}}</ref> Ang pagkilala dito ay karaniwang batay sa pattern ng mga sintomas, pagtugon sa therapy sa pagtagal nito, at ng [[spirometry]].<ref name=lemanske>{{cite journal |author=Lemanske RF, Busse WW|title=Asthma: clinical expression and molecular mechanisms|journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=125 |issue=2 Suppl 2 |pages=S95–102 |year=2010|month=February|pmid=20176271 |pmc=2853245 |doi=10.1016/j.jaci.2009.10.047 }}</ref> Inuuri ito ng klinika ayon sa dalas ng mga sintomas, dami ng hangin na sapilitang ihinihinga palabas sa isang segundo ([[Spirometry|FEV1]]), at [[pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas (peak expiratory flow rate)]] .<ref name=Yawn2008/> Ang hika ay maaari ring uriin bilang [[Atopy|atopic]] o minanang kalamangang magkaroon ng labis na sensitibong reaksiyon (extrinsic o nagmumula sa labas) o hindi atopic (intrinsic o nagmumula sa loob)<ref name=RobbinsCotran2010/> kung saan ang atopy ay tumutukoy sa predisposisyon tungo sa pagkakaroon ng [[type 1 hypersensitivity o labis na pagiging sensitibo]] na mga reaksiyon.<ref>{{cite book | title=Stedman's Medical Dictionary | publisher=Lippincott Williams and Wilkins | edition=28 | year=2005 |isbn=0-7817-3390-1 }}</ref> Ang paggamot sa mga malubhang sintomas ay karaniwan ginagamitan ng nilalanghap na [[Beta2-adrenergic agonist|beta-2 agonist]] na maikli ang bisa (tulad ng [[salbutamol]]) at ng iniinom na [[mga corticosteroid]].<ref name=NHLBI07p214>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=214}}</ref> Sa mga napaka-malubhang kaso maaaring kailanganin ang iniiniksyon na mga corticosteroid, [[magnesium sulfate]] at pagpapa-ospital.<ref>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=373–375}}</ref> Ang mga sintomas ay maaaring mapigilan sa pamamagitan ng pag-iwas sa mga nakakapagsimula nito, tulad ng [[mga nagdudulot ng alerhiya]]<ref name="NHLBI07p169">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=169–172}}</ref> at [[irritation|nakakapag-irita]], at sa pamamagitan ng paggamit ng nilalalanghap na mga corticosteroid. Ang<ref name=GINA_2011_page71>{{harvnb|GINA|2011|p=71}}</ref> Ang [[Long-acting beta-adrenoceptor agonist|mga beta agonist na matagal ang bisa]] (Long-acting beta agonists o LABA) o mga [[leukotriene antagonist]] ay maaaring gamitin bilang karagdagan sa mga nilalanghap na corticosteroid kung ang mga sintomas ng hika ay mananatiling hindi makontrol.<ref name=GINA_2011_page33>{{harvnb|GINA|2011|p=33}}</ref> Ang paglaganap ng hika lumaki simula noong 1970s. Simula noong 2011, 235–300 milyong tao ang naapektuhan sa buong mundo,<ref name=WHO2011/><ref name=GINA_2011_page3/> kabilang rito ang 250,000 na pagkamatay.<ref name=GINA_2011_page3>{{harvnb|GINA|2011|p=3}}</ref> {{TOC limit|limit=3}} == Mga Palatandaan at Sintomas == {{listen | filename = Wheeze2O noise reduced.ogg | title = Sumisipol na paghinga | description = Ang tunog ng sumisipol na paghinga na naririnig gamit ang stethoscope. | format = [[Ogg]] }} Ang hika ay inilalarawan nang may paulit-ulit na pagkakaroon ng [[sumisipol na paghinga]], [[kakapusan ng paghinga]], pananakip ng dibdib, at [[pag-ubo]].<ref name=GINA2011p2>{{harvnb|GINA|2011|pp=2–5}}</ref> Ang [[plema]] ay maaaring mabuo sa baga sa pag-ubo nguni’t kadalasan ito ay mahirap ilabas.<ref>{{cite book|last=Jindal|first=editor-in-chief SK|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|page=242|url=http://books.google.ca/books?id=EvGTw3wn-zEC&pg=PA242}}</ref> Sa panahon ng paggaling mula sa isang pag-atake, ito ay maaaring magkaroon ng [[pus|mala-nana]] na hitsura dahil sa mataas na antas ng puting selula ng dugo na tinatawag na [[eosinophils]].<ref>{{cite book|last=George|first=Ronald B.|title=Chest medicine : essentials of pulmonary and critical care medicine|year=2005|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-7817-5273-2|page=62|url=http://books.google.ca/books?id=ZzlX2zJMbdgC&pg=PA62|edition=5th ed.}}</ref> Ang mga sintomas ay karaniwang malala sa gabi at sa madaling araw o bilang pagtugon sa pag-eehersisyo o malamig na hangin.<ref name=bts2009p14>{{harvnb|British Guideline|2009|p=14}}</ref> Ang ilang mga taong may hika ay bihirang makaranas ng mga sintomas, karaniwan ay pagtugon sa mga nakakapagsimula nito, habang ang iba naman ay may kapansin-pansin at patuloy na mga sintomas.<ref name=GINA2011_p8-9>{{harvnb|GINA|2011|pp=8–9}}</ref> === Mga nauugnay na kondisyon === Maraming ibang kondisyon sa kalusugan ang nagaganap nang mas madalas sa mga may hika, kabilang dito ang:[[gastro-esophageal reflux disease]] (GERD), [[rhinosinusitis]], at [[obstructive sleep apnea]].<ref name=Boulet2009>{{cite journal |author=Boulet LP |title=Influence of comorbid conditions on asthma |url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2009-04_33_4/page/897 |journal=Eur Respir J |volume=33 |issue=4 |pages=897–906 |year=2009|month=April |pmid=19336592 |doi=10.1183/09031936.00121308 }}</ref> Mas karaniwan rin ang mga sakit sa pag-iisip<ref name=Boulay2011>{{cite journal|last=Boulet|first=LP|author2=Boulay, MÈ|title=Asthma-related comorbidities.|journal=Expert review of respiratory medicine|date=2011 Jun|volume=5|issue=3|pages=377–93|pmid=21702660}}</ref> na may [[sakit ng pagkabalisa]] na nangyayari sa pagitan ng 16–52% at mga [[mood disorder]] sa 14–41%.<ref name=Andrew2010>{{cite book|last=editors|first=Andrew Harver, Harry Kotses,|title=Asthma, health and society a public health perspective|year=2010|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-78285-0|page=315|url=http://books.google.ca/books?id=nkP8_h_ewLMC&pg=PA315}}</ref> Gayunpaman hindi alam kung ang hika ay nakakapagdulot ng mga problema sa pag-iisip, o kung ang mga problema sa pag-iisip ay humahantong sa hika.<ref>{{cite journal|last=Thomas|first=M|author2=Bruton, A; Moffat, M; Cleland, J|title=Asthma and psychological dysfunction.|journal=Primary care respiratory journal : journal of the General Practice Airways Group|date=2011 Sep|volume=20|issue=3|pages=250–6|pmid=21674122}}</ref> == Mga Sanhi == Ang hika ay sanhi ng magkasamang komplikado at hindi ganap na nauunawaang mga pang-kapaligiran at henetikong interaksiyon.<ref name=Martinez_geneenvir/><ref>{{cite journal | last=Miller |first=RL | author2=Ho SM|title=Environmental epigenetics and asthma: current concepts and call for studies | journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine| volume=177 | issue=6 | pages=567–573 | year=2008 | month=March | pmid=18187692|doi=10.1164/rccm.200710-1511PP | pmc=2267336 }}</ref> Ang mga salik na ito ay nakakaimpluwensiya sa kalubhaan at pagtugon nito sa paggamot.<ref>{{cite journal |author=Choudhry S, Seibold MA, Borrell LN "et al." |title=Dissecting complex diseases in complex populations: asthma in latino americans |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=4 |issue=3 |pages=226–33|year=2007 |pmid=17607004 |doi=10.1513/pats.200701-029AW |pmc=2647623}}</ref> Pinaniniwalaan na ang kamakailang pagtaas ng bilang ng hika ay sanhi ng pagbabago sa mga [[epigenetic]] na ([[namamanang]] salik maliban sa mga may kinalaman sa [[DNA sequence]]) at nagbabagong kapaligiran na tinitirhan.<ref>{{cite journal|last=Dietert|first=RR|title=Maternal and childhood asthma: risk factors, interactions, and ramifications.|journal=Reproductive toxicology (Elmsford, N.Y.)|date=2011 Sep|volume=32|issue=2|pages=198–204|pmid=21575714}}</ref> === Ukol sa Kapaligiran === Marami sa mga salik sa kapaligiran ang naiugnay sa pagkakaroon at paglala ng hika, kabilang ang: mga nagdudulot ng alerhiya, polusyon sa hangin, at iba pang mga kemikal sa kalikasan.<ref>{{cite journal|last=Kelly|first=FJ|author2=Fussell, JC|title=Air pollution and airway disease.|journal=Clinical and experimental allergy : journal of the British Society for Allergy and Clinical Immunology|date=2011 Aug|volume=41|issue=8|pages=1059–71|pmid=21623970}}</ref> Ang [[Smoking and pregnancy|paninigarilyo sa panahon ng pagbubuntis]] at pagkapanganak ay inuugnay sa pagkakaroon ng mas malaking panganib ng mga mala-sintomas ng hika.<ref name=GINA2011_p6>{{harvnb|GINA|2011|p=6}}</ref> Nai-uugnay ang mababang [[air Quality Index|kalidad ng hangin]], na nagmumula sa polusyong dulot ng trapiko o mataas na mga antas ng [[ozone]],<ref name=GINA2011_p61>{{harvnb|GINA|2011|p=61}}</ref> sa pagkakaroon at tumaas na paglala ng hika.<ref name=Gold>{{cite journal |author=Gold DR, Wright R |title=Population disparities in asthma |journal=Annu Rev Public Health|volume=26 |pages=89–113|year=2005 |pmid=15760282|doi=10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144528 }}</ref> Maaari ring magpasimula ng hika ang pagkakalantad sa [[volatile o madaling sumingaw na mga organikong bagay]]; halimbawa ang pagkakalantad sa [[pormalin]] ay may positibong kaugnayan dito.<ref>{{cite journal|last=McGwin|first=G|author2=Lienert, J; Kennedy, JI|title=Formaldehyde exposure and asthma in children: a systematic review.|journal=Environmental health perspectives|date=2010 Mar|volume=118|issue=3|pages=313–7|pmid=20064771}}</ref> At saka, nai-uugnay rin ang [[phthalates]] sa [[PVC]] sa hika sa mga bata at mga nasa hustong gulang<ref>{{cite journal |author= Jaakkola JJ, Knight TL. |title= The role of exposure to phthalates from polyvinyl chloride products in the development of asthma and allergies: a systematic review and meta-analysis|journal= Environ Health Perspect |volume=116 |issue=7 |pages=845–53 |year=2008 |month=July |pmid= 18629304 |pmc= 2453150 |doi= 10.1289/ehp.10846 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Bornehag|first=CG|author2=Nanberg, E|title=Phthalate exposure and asthma in children.|journal=International journal of andrology|date=2010 Apr|volume=33|issue=2|pages=333–45|pmid=20059582}}</ref> na tulad din ng mataas na antas ng pagkakalantad sa [[endotoxin]].<ref>{{cite journal |author=Liu AH|title=Something old, something new: indoor endotoxin, allergens and asthma |journal=Paediatr Respir Rev|volume=5|issue=Suppl A |pages=S65–71 |year=2004 |pmid=14980246|doi=10.1016/S1526-0542(04)90013-9 }}</ref> <!--Mga Nagdudulot ng Alerhiya --> Nai-uugnay ang hika sa pagkakalantad sa mga nagdudulot ng alerhiya sa loob ng bahay.<ref>{{cite journal|last=Ahluwalia|first=SK|author2=Matsui, EC|title=The indoor environment and its effects on childhood asthma.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=137–43|pmid=21301330}}</ref> Kabilang sa mga karaniwang nagdudulot ng alerhiya sa loob ng bahay ang mga: [[dust mite]], [[ipis]], nalalaglag na parang balakubak mula sa mga hayop, at amag.<ref name=Arshad>{{cite journal|last=Arshad|first=SH|title=Does exposure to indoor allergens contribute to the development of asthma and allergy?|journal=Current allergy and asthma reports|date=2010 Jan|volume=10|issue=1|pages=49–55|pmid=20425514}}</ref><ref>{{cite journal|last=Custovic|first=A|author2=Simpson, A|title=The role of inhalant allergens in allergic airways disease.|journal=Journal of investigational allergology & clinical immunology : official organ of the International Association of Asthmology (INTERASMA) and Sociedad Latinoamericana de Alergia e Inmunologia|year=2012|volume=22|issue=6|pages=393–401; qiuz follow 401|pmid=23101182}}</ref> Hindi naging matagumpay ang mga pagsusumikap sa pagbawas ng mga dust mite.<ref name=Gotzsche2008/> Ang ilan sa mga impeksiyon sa paghinga na sanhi ng virus ay maaaring magpataas sa panganib ng pagkakaroon ng hika kapag nakuha habang bata pa tulad ng:<ref name=NHLBI07p11>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=11}}</ref> ''[[respiratory syncytial virus]]'' at ''[[rhinovirus]]''.<ref name=M38/> Gayunpaman, ang ilang ibang mga impeksiyon ay maaaring makapagpabawas ng panganib.<ref name=M38/> ==== Teorya ng kalinisan ==== Ang [[teorya ng kalinisan]] ay isang teorya na sinusubukang ipaliwanag ang pagtaas ng bilang ng hika sa buong mundo bilang isang direkta at hindi sinasadyang resulta ng nabawasang pagkakalantad, sa panahon ng pagkabata, sa isang hindi nakakapagdulot ng impeksiyon na bakteriya at mga virus.<ref>{{cite journal| last=Ramsey | first=CD |author2=Celedón JC | title=The hygiene hypothesis and asthma | journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine| volume=11 | issue=1 | pages=14–20 | month=January | year=2005 |pmid=15591883 | doi=10.1097/01.mcp.0000145791.13714.ae }}</ref><ref>{{cite journal |last=Bufford | first=JD | author2=Gern JE | title=The hygiene hypothesis revisited |url=https://archive.org/details/sim_immunology-and-allergy-clinics-of-north-america_2005-05_25_2/page/247 |journal=Immunology and Allergy Clinics of North America | volume=25 | issue=2 |pages=247–262 | month=May |year=2005 | pmid=15878454 | doi=10.1016/j.iac.2005.03.005}}</ref> Iminungkahi na ang bawas na pagkakalantad sa bakteriya at mga virus ay sanhi ng, sa bahagi lamang, mas pinaigting na kalinisan at maliit na bilang ng pamilya sa mga makabagong lipunan.<ref name=Brook2013>{{cite journal|last=Brooks|first=C|author2=Pearce, N; Douwes, J|title=The hygiene hypothesis in allergy and asthma: an update.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2013 Feb|volume=13|issue=1|pages=70–7|pmid=23103806}}</ref> Kabilang sa mga ebidensiyang sumusuporta sa teorya ng kalinisan ang mas mababang bilang ng hika sa mga bukid at sa mga bahay na may mga alagang hayop.<ref name=Brook2013/> Inuugnay ang maagang paggamit ng [[antibiyotiko]] sa buhay sa pagkakaroon ng hika.<ref>{{cite journal|last=Murk|first=W|author2=Risnes, KR, Bracken, MB|title=Prenatal or early-life exposure to antibiotics and risk of childhood asthma: a systematic review.|journal=Pediatrics|date=2011 Jun|volume=127|issue=6|pages=1125–38|pmid=21606151|doi=10.1542/peds.2010-2092}}</ref> At saka, inuugnay ang pagnganganak ng [[caesarean section]] sa nadagdagang panganib (tinatantiyang nasa 20–80%) ng hika—inuugnay ang nadagdagang panganib na ito sa kakulangan ng malulusog na kolonisasyon ng bakteriya na nakuha sana ng bagong panganak na sanggol mula sa daanan tungo sa birth canal.<ref>{{harvnb|British Guideline|2009|p=72}}</ref><ref>{{cite journal|last=Neu|first=J|author2=Rushing, J|title=Cesarean versus vaginal delivery: long-term infant outcomes and the hygiene hypothesis.|url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-perinatology_2011-06_38_2/page/321|journal=Clinics in perinatology|date=2011 Jun|volume=38|issue=2|pages=321–31|pmid=21645799}}</ref> May kaugnayan ang hika at ang antas ng pagiging masagana.<ref>{{cite journal|last=Von Hertzen|first=LC|author2=Haahtela, T|title=Asthma and atopy -the price of affluence?|journal=Allergy|date=2004 Feb|volume=59|issue=2|pages=124–37|pmid=14763924}}</ref> === Henetiko === {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ Interaksiyon ng CD14-endotoxin batay sa CD14 SNP C-159T<ref name=Martinez_CD14 /> |- ! Antas ng Endotoxin !! CC genotype !! TT genotype |- ! Mataas na pagkakalantad | Mababa ang panganib || Mataas ang panganib |- ! Mababa ang pagkakalantad |Mataas ang panganib || Mababa ang panganib |} Isang panganib na salik para sa hika ang kasaysayan ng pamilya dahil sa maraming iba’t-ibang mga gene ang nasasangkot.<ref name=El2010>{{cite book|last=Elward|first=Graham Douglas, Kurtis S.|title=Asthma|year=2010|publisher=Manson Pub.|location=London|isbn=978-1-84076-513-7|pages=27–29|url=http://books.google.ca/books?id=gS4BsugTBvoC&pg=PA27}}</ref> Kung ang isa sa magkakambal ay naapektuhan nito, ang posibilidad na ang isa ay magkakaroon ng sakit ay humigit-kumulang 25%.<ref name=El2010/> Sa huling bahagi ng 2005, 25 genes ang naiugnay sa hika sa anim o sa mahigit pang magkakahiwalay na populasyon, kabilang ang:''[[Glutathione S-transferase Mu 1|GSTM1]]'', ''[[Interleukin 10|IL10]]'',''[[CTLA-4]]'', ''[[SPINK5]]'',''[[Leukotriene C4 synthase|LTC4S]]'', ''[[Interleukin-4 receptor|IL4R]]'' at ''[[ADAM33]]'' ang kabilang pa dito.<ref name=Hoffjan/> Marami sa mga gene na ito ay may kaugnayan sa resistensiya ng katawan o sa pagkontrol ng pamamaga. Kahit na ang mga nasa listahang ito ng mga gene na sinusuportahan ng mga labis na napakaraming beses nang inulit na pag-aaral, ang mga resulta ay hindi nagkakatugma sa lahat ng mga populasyong sinuri.<ref name=Hoffjan /> Noong 2006, mahigit sa 100 [[gene]] ang inugnay sa hika sa isa lamang na pag-aaral ng [[pag-uugnay sa gene]];<ref name=Hoffjan>{{cite journal|author=Ober C, Hoffjan S |title=Asthma genetics 2006: the long and winding road to gene discovery |journal=Genes Immun |volume=7 |issue=2 |pages=95–100 |year=2006 |pmid=16395390|doi=10.1038/sj.gene.6364284 }}</ref> marami pa ang patuloy na natutuklasan.<ref>{{cite journal|last=Halapi|first=E|author2=Bjornsdottir, US|title=Overview on the current status of asthma genetics.|journal=The clinical respiratory journal|date=2009 Jan|volume=3|issue=1|pages=2–7|pmid=20298365}}</ref> Ang ilan sa mga uri ng gene ay maaari lamang maging sanhi ng hika kapag naisasama ang mga ito sa mga partikular na pagkakalantad sa kapaligiran.<ref name=Martinez_geneenvir /> Isang halimbawa rito ang partikular na [[pagkakaroon ng iba’t-ibang anyo ng iisang nucleotide]] sa [[CD14]] na bahagi at ang pagkakalantad sa [[endotoxin]] (isang produkto ng bakterya). Maaaring magmula ang pagkakalantad sa endotoxin sa ilang panggagalingan sa kapaligiran, kabilang ang usok ng tabako, aso, at mga kabukiran. Ang panganib para sa hika, kung gayon, ay natutukoy sa pamamagitan ng kapwa mga henetiko ng tao at ang antas ng pagkakalantad niya sa endotoxin.<ref name=Martinez_CD14>{{cite journal |author=Martinez FD |title=CD14, endotoxin, and asthma risk: actions and interactions |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=4 |issue=3 |pages=221–5 |year=2007|pmid=17607003 |doi=10.1513/pats.200702-035AW |pmc=2647622}}</ref> === Mga medikal na kondisyon === Ang tatlong [[namamanang eksema]], [[allergic rhinitis]] at hika ay tinatawag na atopy (namamanang alerhiya).<ref name="Bolognia"/> Ang pinakamatinding salik ng panganib na magkaroon ng hika ay ang kasaysayan ng [[atopy|namamanang sakit]];<ref name=NHLBI07p11/> kung saan ang hika ay nagaganap nang mas maraming beses sa mga may [[eksema]] o [[rhinitis|hay fever]].<ref name=GINA2011_p4>{{harvnb|GINA|2011|p=4}}</ref> Inuugnay sa hika ang [[Churg–Strauss syndrome]], isang autoimmune disease (sakit kung saan ang sariling resistensiya ay inaatake ang katawan) at ang [[vasculitis]]. Maaari ring makaranas ng mga sintomas ng hika ang mga indibiduwal na may ilang uri ng [[urticaria]].<ref name="Bolognia">{{cite book |author=Rapini, Ronald P.; Bolognia, Jean L.; Jorizzo, Joseph L.|title=Dermatology: 2-Volume Set |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2007|isbn=1-4160-2999-0 }}</ref> Mayroong kaugnayan ang [[labis na katabaan]] at ang panganib na magkaroon ng hika na parehong dumami sa mga nakaraang taon.<ref>{{cite journal |author=Beuther DA |title=Recent insight into obesity and asthma |journal=Curr Opin Pulm Med|volume=16 |issue=1 |pages=64–70|year=2010 |month=January |pmid=19844182 |doi=10.1097/MCP.0b013e3283338fa7}}</ref><ref name=holguin>{{cite journal |author=Holguin F, Fitzpatrick A |title=Obesity, asthma, and oxidative stress|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2010-03_108_3/page/754 |journal=J. Appl. Physiol. |volume=108 |issue=3 |pages=754–9 |year=2010|month=March |pmid=19926826|doi=10.1152/japplphysiol.00702.2009 }}</ref> Maaaring papel na ginagampanan ang ilang mga salik, kabilang ang huminang paggana ng paghinga dahil sa pagkakaipon ng taba at ang katotohanan na ang adipose na tisyu ay humantong sa pamamaga.<ref name="Woods 2009">{{cite journal |author=Wood LG, Gibson PG |title=Dietary factors lead to innate immune activation in asthma |journal=Pharmacol. Ther.|volume=123 |issue=1 |pages=37–53 |year=2009|month=July |pmid=19375453|doi=10.1016/j.pharmthera.2009.03.015 }}</ref> Ang mga [[beta blocker]] na gamot na tulad ng [[propranolol]] ay maaaring makapagpasimula ng hika sa mga madaling magkasakit.<ref>{{cite journal|author=O'Rourke ST |title=Antianginal actions of beta-adrenoceptor antagonists |journal=Am J Pharm Educ |volume=71|issue=5 |pages=95|year=2007 |month=October |pmid=17998992 |pmc=2064893 }}</ref> Gayunpaman, ang mga [[cardioselective beta-blockers]] ay parang ligtas sa mga may bahagya o katamtamang sakit.<ref>{{cite journal|last=Salpeter|first=S|author2=Ormiston, T; Salpeter, E|title=Cardioselective beta-blocker use in patients with reversible airway disease.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|year=2001|issue=2|pages=CD002992|pmid=11406056}}</ref> Ang ibang mga gamot na maaaring magdulot ng mga problema ay ang [[ASA]], [[NSAID]], at [[mga angiotensin-converting enzyme inhibitor]].<ref>{{cite journal|last=Covar|first=RA|author2=Macomber, BA; Szefler, SJ|title=Medications as asthma trigers.|url=https://archive.org/details/sim_immunology-and-allergy-clinics-of-north-america_2005-02_25_1/page/169|journal=Immunology and allergy clinics of North America|date=2005 Feb|volume=25|issue=1|pages=169–90|pmid=15579370}}</ref> === Paglala === Ang ilan sa mga tao ay magkakaroon ng hindi nagbabagong hika nang ilang linggo o buwan at pagkatapos ay biglaang magkakaroon ng biglaang malubhang hika. Ang iba’t-ibang mga indibiduwal ay nagkakaroon ng iba’t-ibang reaksiyon sa maraming salik.<ref name=Baxi2010>{{cite journal |author=Baxi SN, Phipatanakul W |title=The role of allergen exposure and avoidance in asthma |journal=Adolesc Med State Art Rev |volume=21 |issue=1|pages=57–71, viii–ix |year=2010 |month=April |pmid=20568555 |pmc=2975603 }}</ref> Karamihan sa mga indibiduwal ay maaaring magkaroon ng malubhang paglala mula sa maraming mga bagay na nakapagsisimula nito.<ref name=Baxi2010/> Ang mga bagay sa bahay na maaaring humantong sa paglala ng hika ay kinabibilangan ng [[alikabok]], [[mga nahuhulog]] mula sa hayop, lalung-lalo na ang balahibo ng pusa at aso), mga [[nagdudulot ng alerhiya]] mula sa ipis at [[amag]].<ref name=Baxi2010/> Ang mga [[pabango]] ay karaniwang sanhi ng mga malubhang pag-atake sa mga kababaihan at bata. Ang kapwa [[virus|sanhi ng virus]] at [[impeksiyon]] na sanhi ng bakterya sa itaas na bahagi ng respiratory tract ay maaaring mapalala ang sakit.<ref name=Baxi2010/> Maaaring mapalala ng psychological [[stress (biological)|stress]] ang mga sintomas—pinaniniwalaan na binabago ng stress ang resistensiya ng katawan at kaya dinadagdagan nito ang pagtugon sa pamamaga sa daanan ng hangin sa mga nagdudulot ng alerhiya at nakaka-iritang bagay.<ref name=Gold/><ref name="Chen2007">{{cite journal |author=Chen E, Miller GE |title=Stress and inflammation in exacerbations of asthma|journal=Brain Behav Immun. |volume=21 |issue=8 |pages=993–9|year=2007 |pmid=17493786|doi=10.1016/j.bbi.2007.03.009|pmc=2077080}}</ref> == Pagbabago sa paggana ng katawan == [[Talaksan:Asthma .jpg|thumb|alt= A tissue cross section of the airway showing a kulay-rosas na batik sa gilid wall and an inside full of white mucous|Pagbara sa lumen ng [[bronchiole]] sa pamamagitan ng pag-agos ng plema, [[goblet cell]] [[metaplasia]], at pagkapal ng epithelial [[basement membrane]] sa taong may hika.]] Ang hika ay resulta ng matagal nang [[pamamaga]] ng mga daanan ng hangin na kasunod nito ay nagdudulot ng tumaas na kakayahang humilab ng mga nakapaligid na [[malambot na kalamnan]].<!-- <ref name=GINA2011p2/> --> Ito at ang mga iba pang bagay ang nagpapakipot ng daanan ng hangin at ang karaniwang sintomas ng sumisipol na [[paghinga]].<!-- <ref name=GINA2011p2/> --> Ang pagkipot ay kadalasan nagagamot nang may gamot o nang walang paggamot.<!-- <ref name=GINA2011p2/> -->Paminsan-minsan ang mga daan ng hangin mismo ang nagbabago.<ref name=GINA2011p2/> Kabilang sa mga karaniwang pagbabago sa mga daanan ng hangin ay ang pagdami ng [[mga eosinophil]] at pagkapal ng [[lamina reticularis]].<!-- <ref name=M38/> --> Maaaring patuloy na lumaki ang malalambot na kalamnan ng daanan ng hangin na may pagdamit ng mga mucous gland.<!-- <ref name=M38/> -->Ang iba pang mga uri ng nauugnay na selula ay ang: [[T lymphocytes]], [[macrophages]], at [[neutrophils]].<!-- <ref name=M38/> --> Maaaring sangkot din ang ibang mga bahagi ng [[resistensiya ng katawan]] kabilang ang: [[cytokines]], [[chemokines]], [[histamine]], at [[leukotrienes]] ang ilan lang sa mga ito.<ref name=M38/> == Pagkilala sa sakit == Habang ang hika ay isang kilalang kondisyon, walang napagkasunduang pangkalahatang kahulugan para dito.<ref name=M38/> Binigyang-kahulugan ito ng [[Global Initiative for Asthma]] bilang "isang matagal ang pabalik-balik na pagmaga ng mga daanan ng hangin kung saan may kinalaman dito ang maraming selula at mga bahagi ng selula. Inuugnay ang matagal at pabalik-balik na pamamaga sa labis na pagkasensitibo ng daanan ng hangin na humahantong sa paulit-ulit na pag-atake ng sumisipol na paghinga, kapos na paghinga, paninikip ng dibdib at pag-ubo lalung-lalo na sa gabi o sa madaling araw. Ang mga pag-atakeng ito ay kadalasang inuugnay sa malawakan nguni’t iba’t-ibang pagkabara ng daloy ng hangin sa baga na madalas ay nagagamot nang kusa o sa pagpapagamot".<ref name=GINA2011p2 /> Sa ngayon wala pang eksaktong pagsusuri sa pagkilala sa sakit na karaniwang ibinabatay sa pattern ng mga sintomas at pagtugon ng katawan sa paggamot sa paglipas ng panahon.<ref name=lemanske/><ref name=M38/> Ang pagtukoy sa hika ay dapat paghinalaan kung mayroong kasaysayan ng: paulit-ulit na sumisipol na paghinga, pag-ubo o kahirapan sa paghinga at ang mga sintomas na ito ay nagaganap o lumalala dahil sa pag-eehersisyo, impeksiyong sanhi ng virus, mga nagdudulot ng alerhiya o polusyon ng hangin.<ref name=NAEPP42>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=42}}</ref> Kung gayon ang [[spirometry]] ay ginagamit para kumpirmahin ang pagtukoy sa sakit na ito.<ref name=NAEPP42/> Mas mahirap sa mga bata na mas bata sa anim na taong gulang dahil sila ay napakabata para sa spirometry.<ref name=GINA2011p20>{{harvnb|GINA|2011|p=20}}</ref> === Spirometry === Ang [[spirometry]] ay inirerekomenda para makatulong sa pagtukoy at pangangasiwa.<ref name="AAAAIfive">{{Citation |author1=American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology |author1-link=American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology |date= |title=Five things physicians and patients should question |publisher=[[American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology]] |work=Choosing wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |page= |url=http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_AAAAI.pdf |accessdate=August 14, 2012 |archive-date=Nobiyembre 3, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103151124/http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_AAAAI.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="NIHasthmaguide">{{cite book |author=Third Expert Panel on the Diagnosis and Management of Asthma |title=Guidelines for the diagnosis and management of asthma |year=2007 |publisher=National Heart, Lung, and Blood Institute (US) |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7232/ }}</ref> Ito ang kaisa-isang pinakamagandang pagsusuri sa hika.<!-- <ref name=M38/> --> Kung ang [[FEV1]] na sinusukat sa pamamagitan ng paraang ito ay bumuti ng mahigit sa 12% kasunod ng pagbibigay ng isang bronchodilator (nagpapalapad sa bronchi) tulad ng [[salbutamol]], ito ay tumutulong sa pagtukoy ng sakit.<!-- <ref name=M38/> --> Gayunpaman, maaaring maging normal ito sa mga may kasaysayan ng bahagyang hika, na kasalukuyang hindi umaatake.<!-- <ref name=M38/> -->Ang [[single-breath diffusing capacity]] ay makakatulong sa pagtukoy sa kaibhan ng hika sa [[COPD]].<ref name=M38/> Makatwiran na magsagawa ng spirometry tuwing isa o dalawang taon para masubaybayan kung gaano kabuti nakokokntrol ang hika ng isang tao.<ref name=NHLBI07p58>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=58}}</ref> === Iba pa === Ang [[methacholine challenge test|methacholine challenge]] ay kinasasangkutan ng paglanghap ng tumataas ng konsentrasyon ng isang substansiya na nagdudulot ng pagsikip ng daanan ng hangin sa mga nalalantad.<!-- <ref name=M38/> --> Kung negatibo, nangangahulugan itong ang tao ay walang hika; gayunpaman, kung positibo, hindi ito partikular sa sakit.<ref name=M38/> Ang iba pang sumusuportang ebidensiya ay kinabibilangan ng: isang ≥20% na kaibhan sa [[pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas (peak expiratory flow rate)]] sa hindi bababa sa tatlong araw sa isang linggo nang hindi bababa sa dalawang linggo, isang ≥20% pagbuti sa peak flow kasunod ng paggamot gamit ang salbutamol, nilalanghap na mga corticosteroid o prednisone, o isang ≥20% na pagbaba sa peak flow kasunod ng pagkakalantad sa bagay na nakakapagsimula ng pag-atake.<ref>{{cite journal|author=Pinnock H, Shah R |title=Asthma |journal=BMJ |volume=334 |issue=7598 |pages=847–50|year=2007 |pmid=17446617 |doi=10.1136/bmj.39140.634896.BE |pmc=1853223}}</ref> Ang pagsubok sa peak expiratory flow (pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas) ay mas nag-iiba kaysa sa spirometry, gayunpaman, at kaya naman hindi inirerekomenda para sa karaniwan pagtukoy ng sakit.<!-- <ref name=NAEPP2007p59/> --> Maaaring mas kapaki-pakinabang para sa sariling pagsusubaybay sa mga may katamtaman hanggang sa malubhang karamdaman at para sa pag-check sa bisa ng mga bagong gamot.<!-- <ref name=NAEPP2007p59/> --> Maaari ring makakatulong ito para sa paggabay ng paggamot sa mga may biglaang paglala.<ref name=NAEPP2007p59>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=59}}</ref> === Pag-uuri === {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:1em; text-align:center" |+ Klinikal na pag-uuri (≥ 12 taong gulang)<ref name=Yawn2008/> |- ! scope="col" style="width:6em;" | Kalubhaan ! scope="col" style="width:4em;" | Dalas ng sintomas ! scope="col" style="width:4em;" | Mga sintomas sa gabi ! scope="col" style="width:4em;" | %FEV₁ ng nahulaan ! scope="col" style="width:4em;" | Pag-iiba ng FEV₁ ! scope="col" style="width:4em;" | Paggamit ng SABA |- ! scope="row" | Pasumpung-sumpong | ≤2/linggo | ≤2/buwan | ≥80% | <20% | ≤2 araw/linggo |- ! scope="row" | Banayad at patuloy | >2/linggo | 3–4/buwan | ≥80% | 20–30% | >2 araw/linggo |- ! scope="row" | Katamtaman at patuloy | Araw-araw | >1/linggo | 60–80% | >30% | araw-araw |- ! scope="row" | Malubha at patuloy | Tuluy-tuloy | Madalas (7 beses kada linggo) | <60% | >30% | ≥dalawang beses sa isang araw |} Ang hika ay kinakategorya sa klinika ayon sa dalas ng mga sintomas, dami ng pilit na paghinga nang palabas sa isang segundo ([[spirometry|FEV₁]]), at [[pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas (peak expiratory flow rate)]].<ref name=Yawn2008>{{cite journal |author=Yawn BP |title=Factors accounting for asthma variability: achieving optimal symptom control for individual patients |journal=Primary Care Respiratory Journal |volume=17 |issue=3 |pages=138–147 |month=September |year=2008 |url=http://www.thepcrj.org/journ/vol17/17_3_138_147.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5nySCf5x8?url=http://www.thepcrj.org/journ/vol17/17_3_138_147.pdf |archivedate=2010-03-04 |pmid=18264646 |doi=10.3132/pcrj.2008.00004 |access-date=2011-12-24 |url-status=live }}</ref> Ang hika ay maaari ring mauri bilang atopic (sa labas) o hindi atopic (sa loob), ayon sa mga sintomas kung ang mga ito ay may namuong mga nagdudulot ng alerhiya (atopic) o hindi (hindi atopic).<ref name="RobbinsCotran2010">{{cite book |editor1-last=Kumar|editor1-first=Vinay |editor2-last=Abbas |editor2-first=Abul K |editor3-last=Fausto|editor3-first=Nelson |editor4-last=Aster |editor4-first=Jon |title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease |publisher=Saunders |edition=8th |year=2010|isbn=978-1-4160-3121-5 |page=688 |oclc=643462931 }}</ref> Kahit na ang hika ay inuri batay sa kalubhaan, sa ngayon walang malinaw na paraan sa pag-uri ng iba’t-ibang kabahagi sa grupo ng hika sa labas ng sistemang ito.<ref name=Moore2010>{{cite journal |author=Moore WC, Pascual RM |title=Update in asthma 2009 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2010-06-01_181_11/page/1181 |journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine |volume=181 |issue=11 |pages=1181–7 |year=2010 |month=June|pmid=20516492 |doi=10.1164/rccm.201003-0321UP}}</ref> Ang paghanap ng mga paraan sa pagtukoy ng mga kabahagi sa grupo na tutugong mabuti sa iba’t-ibang uri ng paggamot ay kasalukuyang kritikal na layunin ng pananaliksik sa hika.<ref name=Moore2010/> Kahit na ang hika ay matagal at pabalik-balik na [[obstructive lung disease|nagdudulot ng bara]] na kondisyon, hindi ito itinuturing bilang bahagi ng [[chronic obstructive pulmonary disease]] dahil ang katawagang ito ay partikular na tumutukoy sa mga magkasamang sakit na di nagagamot tulad ng [[bronchiectasis]],[[chronic bronchitis]], at [[emphysema]].<ref name="Self, Timothy 2009">{{cite book|editor=Mary Anne Koda-Kimble, Brian K Alldredge, et al. |author1=Self, Timothy|author2=Chrisman, Cary |author3=Finch, Christopher |title=Applied therapeutics: the clinical use of drugs |edition=9th |location=Philadelphia |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2009 |chapter=22. Asthma |oclc=230848069 }}</ref> Hindi tulad ng mga sakit na ito, ang pagbara sa daanan ng hangin sa hika ay karaniwang nagagamot; gayunpaman, kung hindi gagamutin, ang matagal at pabalik-balik na pamamaga dulot ng hika ay maaaring humantong sa pagiging hindi magagamot na bara sa baga sanhi ng pag-iiba ng hitsura ng daluyan ng hangin.<ref name=Delacourt2004>{{cite journal |last=Delacourt |first=C|title=Conséquences bronchiques de l'asthme non traité |trans_title=Bronchial changes in untreated asthma |journal=Archives de Pédiatrie |volume=11 |issue=Suppl. 2 |pages=71s–73s|month=June |year=2004 |pmid=15301800}}</ref> Salungat sa [[emphysema]], nakakaapekto ang hika sa bronchi, hindi sa [[alveoli]].<ref name=Schiffman2009>{{cite web |url=http://www.medicinenet.com/chronic_obstructive_pulmonary_disease_copd/article.htm |title=Chronic obstructive pulmonary disease |first=George |last=Schiffman |date=18 December 2009 |publisher=MedicineNet |accessdate=2 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100828011049/http://www.medicinenet.com/chronic_obstructive_pulmonary_disease_copd/article.htm |archivedate=28 August 2010 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> ==== Paglala ng hika ==== {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ Kalubhaan ng malubhang paglala<ref name=BTS58/> |- ! style="border-top: 3px solid darkgray;" | Halos mamatay | colspan="2" style="border-top: 3px solid darkgray;" | Mataas na [[Arterial blood gas|PaCO₂]] at/o nangangailangan ng mekanikal na bentilasyon |- ! rowspan="9" style="border-top: 3px solid darkgray;" | Nakamamatay<br />(alinman sa isa ng) |- ! Mga palatandaan ayon sa klinika ! Sukat |- | Nabagong [[antas ng kamalayan]] | [[Peak flow]] < 33% |- | Pagkapagod | [[Dami ng oxygen]] < 92% |- | [[Arrhythmia]] | [[Arterial blood gas|PaO₂]] < 8 kPa |- | Mababang [[presyon ng dugo]] | "Normal" na PaCO₂ |- | [[Cyanosis]] | |- | Pagkawala ng sumisipol na tunog sa dibdib (silent chest) | |- | Mahinang paghinga | |- ! rowspan="5" style="border-top: 3px solid darkgray;" | Malubha<br />(alinman sa isa ng) |- | colspan="2" | Peak flow 33–50% |- | colspan="2" | Bilis ng paghinga ≥ 25 paghinga kada minuto |- | colspan="2" | Bilis ng tibok ng puso ≥ 110 pagtibok kada minuto |- | colspan="2" | Hindi makakumpleto ng mga pangungusap sa isang hingahan |- ! rowspan="3" style="border-top: 3px solid darkgray; border-bottom: 3 px solid darkgray;"| Katamtaman | colspan="2" style="border-top: 3px solid darkgray;" | Lumalalang mga sintomas |- | colspan="2" | Peak flow 50–80% ang pinakamagana o nahuhulaan |- | colspan="2" style="border-bottom: 3 px solid darkgray;" | Walang nakikitang tampok sa malubhang hika |} Ang biglaang paglala ng hika ay karaniwang tinatawag na ''pag-atake ng hika”. Ang mga karaniwang sintomas ay [[kapos na paghinga]], [[wheeze|sumisipol na paghinga]], at [[paninikip ng dibdib]].<ref name=M38/> Kahit na ang mga ito ang mga pangunahing sintomas ng hika,<ref name=Barnes2008>{{cite book|last=Barnes |first=PJ |chapter=Asthma |title=Harrison's Principles of Internal Medicine|editor1-last=Fauci|editor1-first=Anthony S |editor2-last=Braunwald|editor2-first=E, |editor3-last=Kasper|editor3-first=DL |location=New York|publisher=McGraw-Hill |year=2008 |edition=17th|isbn=978-0-07-146633-2|pages=1596–1607}}</ref> ang ilan sa mga tao ay [[umuubo]], at sa malalalang mga kaso, ang paggalaw ng hangin ay maaaring malaki ang pinsala kaya walang naririnig na pagsipol.<ref name=BTS58/> Ang mga palatandaan sa panahon ng pag-atake ng hika ay kinabibilangan ng paggamit ng mga karagdagang [[kalamnan]] ng paghinga na ([[sternocleidomastoid]] at [[scalene na kalamnan]] ng leeg), maaaring mayroong [[pulsus paradoxus|paradoxical pulse]] (pulsong mas mahina kapag humihinga papasok at mas malakas kapag humihinga palabas), at labis na paglaki ng dibdib.<ref name=Maitre1995>{{cite journal |author=Maitre B, Similowski T, Derenne JP |title=Physical examination of the adult patient with respiratory diseases: inspection and palpation |journal=Eur. Respir. J. |volume=8 |issue=9 |pages=1584–93 |year=1995 |month=September |pmid=8575588 |url=http://erj.ersjournals.com/content/8/9/1584.long |access-date=2014-01-31 |archive-date=2015-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223309/http://erj.ersjournals.com/content/8/9/1584.long |url-status=dead }}</ref> Ang [[cyanosis|kulay asul]] ng balat at mga kuko ay maaaring maganap dahil sa kakulangan ng oxygen.<ref name=Werner2001>{{cite journal|last=Werner |first=HA |title=Status asthmaticus in children: a review|url=https://archive.org/details/sim_chest_2001-06_119_6/page/n47 |journal=Chest |volume=119 |issue=6|pages=1596–1607 |year=2001|month=June|pmid=11399724|doi=10.1378/chest.119.6.1913 }}</ref> Sa bahagyang paglala ang [[peak expiratory flow rate]] (PEFR) ay ≥200&nbsp;L/minuto o ≥50% ng pinakamabuting nahulaan.<ref name=Shiber2006>{{cite journal |author=Shiber JR, Santana J|title=Dyspnea |url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2006-05_90_3/page/453|journal=Med. Clin. North Am. |volume=90|issue=3 |pages=453–79 |year=2006|month=May|pmid=16473100 |doi=10.1016/j.mcna.2005.11.006 }}</ref> Ang katamtaman ay binigyang-kahulugan bilang 80 at 200&nbsp;L/minuto o 25% at 50% pinakamabuting nahulaan habang ang malala ay binigyang-kahulugan bilang ≤&nbsp;80 L/minuto o ≤25% ng pinakamabuting nahulaan.<ref name=Shiber2006/> Ang [[malubhang paglala ng hika]], na dating kilala bilang asthmaticus, ay isang malubhang paglala ng hika na hindi tumutugon sa karaniwang paggamot ng mga bronchodilator (pampalapad ng bronchi) at corticosteroid.<ref name=Shah2012/> Ang kalahati sa mga kaso ay sanhi ng mga impeksiyon at ang iba ay sanhi ng nagdudulot ng alerhiya, polusyon sa hangin, o kakulangan o hindi naaangkop na paggamit ng gamot.<ref name=Shah2012>{{cite journal|last=Shah|first=R|author2=Saltoun, CA|title=Chapter 14: Acute severe asthma (status asthmaticus).|journal=Allergy and asthma proceedings : the official journal of regional and state allergy societies|date=2012 May–Jun|volume=33 Suppl 1|pages=S47-50|pmid=22794687}}</ref> Ang [[brittle asthma]] ay isang uri ng hika na natutukoy sa mga paulit-ulit at malalang mga pag-atake.<ref name=BTS58>{{harvnb|British Guideline|2009|p=54}}</ref> Ang type 1 na brittle asthma ay isang sakit na may malawak na pag-iiba ng peak flow, kahit na sa matinding paggamot. Ang type 2 na brittle asthma ay nakokontrol mabuti na background ng hika na may mga biglaang malubhang paglala.<ref name=BTS58/> ==== Sanhi ng ehersisyo ==== Maaaring simulan ng pag-ehersisyo ang [[bronchoconstriction (pasikip ng daanan ng hangin sa baga)]] sa parehong mga taong mayroong hika at wala.<ref name=EIB2012>{{cite journal|last=Khan|first=DA|title=Exercise-induced bronchoconstriction: burden and prevalence.|journal=Allergy and asthma proceedings : the official journal of regional and state allergy societies|date=2012 Jan–Feb|volume=33|issue=1|pages=1–6|pmid=22370526}}</ref> Nangyayari ito sa karamihan ng mga taong may hika at hanggang sa 20% ng mga taong walang hika.<ref name=EIB2012/> Sa mga atleta ito ay mas madalas mangyari sa mga piling atleta, na may mga bilang na nag-iiba mula 3% para sa mga mangangarera ng [[bobsled]] hanggang sa 50% para sa [[pamimisikleta]] at 60% para sa [[skiing sa ibang bansa]].<ref name=EIB2012/> Habang maaari itong mangyari sa anumang panahon ito ay mas karaniwan kapag tuyo at malamig.<ref name=GINA_2011_page17>{{harvnb|GINA|2011|p=17}}</ref> Ang nalanghap na beta2-agonists ay mukhang hindi pinapabuti ang atletikong pagganap sa mga may hika <ref>{{cite journal|last=Carlsen|first=KH|author2=Anderson, SD; Bjermer, L; Bonini, S; Brusasco, V; Canonica, W; Cummiskey, J; Delgado, L; Del Giacco, SR; Drobnic, F; Haahtela, T; Larsson, K; Palange, P; Popov, T; van Cauwenberge, P; European Respiratory, Society; European Academy of Allergy and Clinical, Immunology; GA(2)LEN,|title=Treatment of exercise-induced asthma, respiratory and allergic disorders in sports and the relationship to doping: Part II of the report from the Joint Task Force of European Respiratory Society (ERS) and European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI) in cooperation with GA(2)LEN.|journal=Allergy|date=2008 May|volume=63|issue=5|pages=492–505|pmid=18394123}}</ref> gayunpaman, ang mga iniinom na dosis ay maaaring pabutihin ang tatag at lakas.<ref>{{cite journal|last=Kindermann|first=W|title=Do inhaled beta(2)-agonists have an ergogenic potential in non-asthmatic competitive athletes?|journal=Sports medicine (Auckland, N.Z.)|year=2007|volume=37|issue=2|pages=95–102|pmid=17241101}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pluim|first=BM|author2=de Hon, O; Staal, JB; Limpens, J; Kuipers, H; Overbeek, SE; Zwinderman, AH; Scholten, RJ|title=β₂-Agonists and physical performance: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.|journal=Sports medicine (Auckland, N.Z.)|date=2011 Jan 1|volume=41|issue=1|pages=39–57|pmid=21142283}}</ref> ==== May kaugnayan sa trabaho ==== Ang hika bilang resulta ng (o pinalala ng) pagkakalantad sa lugar ng trabaho, ay isang karaniwang iniuulat na [[sakit sa trabaho]].<ref name=Baur2012/> Gayunpaman, maraming mga kaso ang hindi iniuulat o kinikilala bilang ganito.<ref>{{cite book|last=Kunnamo|first=ed.-in-chief: Ilkka|title=Evidence-based medicine guidelines|year=2005|publisher=Wiley|location=Chichester|isbn=978-0-470-01184-3|page=214|url=http://books.google.ca/books?id=frYEiHYtOv0C&pg=PA214}}</ref><ref>{{cite book|last=Kraft|first=editors, Mario Castro, Monica|title=Clinical asthma|year=2008|publisher=Mosby / Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-0-323-07081-2|pages=Chapter 42|url=http://books.google.ca/books?id=y9WYwLVn7pgC&pg=PT1185}}</ref> Tinatayang 5–25% ng mga kaso ng hika sa mga nasa hustong gulang ay may kaugnayan sa trabaho.<!-- <ref name=Baur2012/> --> Ang ilang daang iba’t-ibang mga bagay na nagdudulot nito ay isinangkot sa pinaka-karaniwan bilang: [[isocyanates]], butil at wood dust, [[colophony]], [[soldering flux]], [[latex]], mga hayop, at [[aldehydes]].<!-- <ref name=Baur2012/> --> Ang trabahong iniuugnay na may pinakamataas na panganib ng mga problema ay kinabibilangan ng: mga [[nag-i-spray ng pintura]], panadero at mga nagpoproseso ng mga pagkain, nars, mga manggagawa sa kemikal, mga nagtatrabaho sa mga hayop, [[mga manghihinang]], mga nag-aayos ng buhok at mga manggagawa sa kahuyan.<ref name=Baur2012>{{cite journal|last=Baur|first=X|author2=Aasen, TB; Burge, PS; Heederik, D; Henneberger, PK; Maestrelli, P; Schlünssen, V; Vandenplas, O; Wilken, D; ERS Task Force on the Management of Work-related, Asthma|title=The management of work-related asthma guidelines: a broader perspective.|journal=European respiratory review : an official journal of the European Respiratory Society|date=2012 Jun 1|volume=21|issue=124|pages=125–39|pmid=22654084}}</ref> === Sistematikong pagsusuri === Maraming ibang mga kondisyon ang maaaring magdulot ng mga sintomas na kapareho ng sa hika.<!-- <ref name=NAEPP46/> --> Sa mga bata, ang ibang mga sakit sa upper airway tulad ng [[allergic rhinitis]] at [[sinusitis]] ay dapat ring isaalang-alang gayundin ang ibang mga sanhi ng pagsikip ng daanan ng hangin kabilang ang: [[Foreign body#Airways|panglanghap ng bagay mula sa labas ng katawan]], [[pagkipot ng trachea (tracheal stenosis)]] o [[laryngotracheomalacia]], mga[[vascular ring]], lumaking mga [[kulani]] o mga laman sa leeg.<!-- <ref name=NAEPP46> --> Sa mga nasa hustong gulang, ang [[COPD]], [[paghina ng puso (congestive heart failure)]], mga laman sa daanan ng hangin, gayundin ang ubong dulot ng gamot dahil sa mga ACE inhibitor ay dapat isaalang-alang.<!-- <ref name=NAEPP46> --> Sa parehong mga populasyon maaaring magkaroon ng kapaerhong [[hindi paggana ng vocal cord]].<ref name=NAEPP46>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=46}}</ref> Maaaring magkaroon din ng [[chronic obstructive pulmonary disease]] kasama ang hika at maaaring mangyari bilang isang komplikasyon ng matagal na at pabalik-balik na hika. Pagkatapos ng edad na 65 karamihan sa mga tao na may sakit na baradong daanan ng hangin (obstructive airway disease) ay magkakaroon ng hika at COPD. Sa pangyayaring ito, ang COPD ay maaaring makilala sa pamamagitan ng dumaming mga neutrophil sa daanan ng hangin, hindi normal na pagkapal ng gilid ng daanan ng hangin, at nadagdagang smooth muscle sa bronchi. Gayunpaman, ang antas ng pagsisiyasat na ito ay hindi isinasagawa dahil ang COPD at hika ay magkapareho ang mga tuntunin sa pamamahala: mga corticosteroid, mga beta agonist na matagal ang bisa, at pagtigil sa paninigarilyo.<ref name=Gibson>{{cite journal |author=Gibson PG, McDonald VM, Marks GB |title=Asthma in older adults |journal=Lancet |volume=376|issue=9743 |pages=803–13 |year=2010 |month=September |pmid=20816547|doi=10.1016/S0140-6736(10)61087-2 }}</ref> Malapit na katulad nito ang hika sa mga sintomas, may kaugnayan sa higit pang pagkakalantad sa usok ng sigarilyo, mas maedad, mas kaunti ang posibilidad na maalis ang sintomas pagkatapos ibigay ang pampalawak sa bronchi (bronchodilator), at bumabang posibilidad ng kasaysayan ng kagyat na alerhiya (atopy) sa pamilya.<ref name=Hargreave>{{cite journal |author1=Hargreave FE |author2=Parameswaran K |title=Asthma, COPD and bronchitis are just components of airway disease |journal=European Respiratory Journal |volume=28 |issue=2 |pages=264–267 |month=August |year=2006 |url=http://erj.ersjournals.com/content/28/2/264.full |pmid=16880365 |doi=10.1183/09031936.06.00056106 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2016-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113080726/http://erj.ersjournals.com/content/28/2/264.full |url-status=dead }}</ref><ref name="Applied Therapeutics 2009">{{cite book|author=Diaz, P. Knoell |title=Applied therapeutics: the clinical use of drugs|edition=9th |location=Philadelphia |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2009|chapter=23. Chronic obstructive pulmonary disease }}</ref> == Pag-iwas == Ang ebidensiya para sa bisa ng mga pamamaraan para iwasan ang pagbuo ng hika ay mahina.<ref name="NHLBI07p184"/> Ang ilan ay nagpapakita ng pag-asa kabilang ang: paglimita sa pagkakalantad sa usok sa kapwa [[sinapupunan]] at pagkatapos manganak, [[pagpapasuso]], at nadagdagang pagkakalantad sa daycare o mga malalaking pamilya nguni’t walang sapat na suportado para irekomenda sa indikasyon na ito.<ref name="NHLBI07p184">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=184–5}}</ref> Ang maagang pagkakalantad sa alagang hayop ay maaaring kapaki-pakinabang.<ref>{{cite journal|last=Lodge|first=CJ|author2=Allen, KJ; Lowe, AJ; Hill, DJ; Hosking, CS; Abramson, MJ; Dharmage, SC|title=Perinatal cat and dog exposure and the risk of asthma and allergy in the urban environment: a systematic review of longitudinal studies.|journal=Clinical & developmental immunology|year=2012|volume=2012|pages=176484|pmid=22235226}}</ref> Ang mga resulta mula sa pagkakalantad sa mga alagang hayop sa ibang mga pagkakataon ay mahina <ref>{{cite journal|last=Chen|first=CM|author2=Tischer, C; Schnappinger, M; Heinrich, J|title=The role of cats and dogs in asthma and allergy—a systematic review.|journal=International journal of hygiene and environmental health|date=2010 Jan|volume=213|issue=1|pages=1–31|pmid=20053584}}</ref> at inirerekomenda lamang na ang mga alagang hayop ay alisin sa bahay kung ang isang tao ay may alerhiya sa nasabing alagang hayop.<ref name=Au2005/> Ang mga limitasyon sa pagkain sa panahon ng pagbubuntis o kapag nagpapasuso ay hindi nakitang mabisa at kaya hindi ito inirerekomenda.<ref name=Au2005>{{cite journal|last=Prescott|first=SL|author2=Tang, ML; Australasian Society of Clinical Immunology and, Allergy|title=The Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy position statement: Summary of allergy prevention in children.|url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2005-05-02_182_9/page/464|journal=The Medical journal of Australia|date=2005 May 2|volume=182|issue=9|pages=464–7|pmid=15865590}}</ref> Ang pagbawas o pag-alis sa mga bagay na kilalang sensitibo sa mga tao mula sa lugar ng trabaho ay maaaring mabisa.<ref name=Baur2012/> == Pamamahala == Habang walang lunas para sa hika, ang mga sintomas ay karaniwang mapapabuti.<ref>{{cite book|last=Ripoll|first=Brian C. Leutholtz, Ignacio|title=Exercise and disease management|publisher=CRC Press|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-2759-8|page=100|url=http://books.google.ch/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA100|edition=2nd ed.}}</ref> Ang isang partikular, sariling-gawa na plano para maagap na masubaybayan at mapamahalaan ang mga sintomas ay kailangang gawin. Ang planong ito ay dapat kabilangan ng pagbawas sa pagkakalantas sa mga nagdudulot ng alerhiya, pagsusuri para matasa ang kalubhaan ng mga sintomas, at ang paggamit ng mga gamot. Ang plano sa paggamot ay dapat isulat at magpayo ng mga pag-aakma sa paggamot alinsunod sa mga pagbabago sa mga sintomas.<ref name=GINA_2011_page56>{{harvnb|GINA|2011|p=56}}</ref> Ang pinaka-mabisang paggamot para sa hika ay ang pagtukoy sa mga nagpapasimula nito, tulad ng [[Health effects of tobacco smoking|paninigarilyo]], mga alagang hayop, o [[aspirin]], at pagbawas sa pagkakalantad sa mga ito. Kung hindi sapat ang pag-iwas sa nagpapasimula nito, inirerekomendang gumamit ng gamot. Ang mga gamot sa botika ay pinipili batay sa, higit sa ibang bagay, kalubhaan ng karamdaman at ang dalas ng mga sintomas. Ang mga partikular na gamot para sa hika ay malawakang inuuri sa mga kategorya ng mabilis ang bisa at matagal ang bisa.<ref>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=213}}</ref><ref name=BGMA08>{{cite web|url=http://www.sign.ac.uk/pdf/sign101.pdf|title=British Guideline on the Management of Asthma|format=PDF|publisher=Scottish Intercollegiate Guidelines Network|year=2008|accessdate=2008-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080819203455/http://www.sign.ac.uk/pdf/sign101.pdf|archivedate=2008-08-19|deadurl=no|url-status=live}}</ref> Ang [[mga bronchodilator (pampalapad ng bronchi)]] ay inirerekomenda para pansamantalang mapaginhawa ang mga sintomas.<!-- <ref name=NAEPP/> --> Sa mga paminsan-minsang pag-atake, walang ibang gamot na kailangan.<!-- <ref name=NAEPP/> --> Kung mayroong patuloy na bahagyang sakit (mahigit sa dalawang pag-atake sa isang linggo), ang mababang dosis ng nilalanghap na mga corticosteroid o bilang alternatibo, isang iniinom na [[leukotriene antagonist]] o isang [[mast cell stabilizer]] ay inirerekomenda.<!-- <ref name=NAEPP/> --> Para sa mga may araw-araw na pag-atake, ang mas mataas na dosis ng nilalanghap na mga corticosteroid ang ginagamit. Sa bahagya o malubhang paglala, ang mga iniinom na corticosteroid ay idinadagdag sa mga paggamot na ito.<ref name="NHLBI07p214">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=214}}</ref> === Pagbabago sa pamumuhay === Ang pag-iwas sa mga nagpapasimula nito ay isang mahalagang sangkap ng pagpapahusay sa pagkontrol at pag-iwas sa mga pag-atake. Ang pinaka-karaniwang mga nagpapasimula nito ay kinabibilangan ng mga [[nagdudulot ng alerhiya]], paninigarilyo (tabako o iba pa), polusyon sa hangin, [[Beta blocker#Nonselective agents|mga non selective beta-blocker]], at mga pagkaing may sulfite.<ref name=NAEPP2007p69>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=69}}</ref><ref name=thomson>{{cite journal |author=Thomson NC, Spears M |title=The influence of smoking on the treatment response in patients with asthma |journal=Curr Opin Allergy Clin Immunol|volume=5 |issue=1 |pages=57–63 |year=2005 |pmid=15643345|doi=10.1097/00130832-200502000-00011}}</ref> Ang paninigarilyo at [[second-hand smoke]](nakakalanghap ng sigarilyo) ay maaaring bawasan ang bisa ng mga gamot tulad ng mga corticosteroid.<ref name=Stap2011>{{cite journal| author=Stapleton M, Howard-Thompson A, George C, Hoover RM, Self TH| title=Smoking and asthma. | journal=J Am Board Fam Med | year= 2011 | volume= 24| issue= 3 | pages= 313–22 | pmid=21551404 | doi=10.3122/jabfm.2011.03.100180}}</ref> Ang mga pamamaraan ng pagkontrol sa mga dust mite, kabilang ang pagsala sa hangin, mga kemikal para patayin ang mga mites, pag-vaccuum, mga takip ng kutson at ibang mga paraan ay walang naging epekto sa mga sintomas ng hika.<ref name=Gotzsche2008>{{cite journal |author=[[Peter C. Gøtzsche|PC Gøtzsche]], HK Johansen|title=House dust mite control measures for asthma|journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=2 |pages=CD001187 |year=2008 |doi=10.1002/14651858.CD001187.pub3 |pmid=18425868|editor1-last=Gøtzsche |editor1-first=Peter C}}</ref> === Mga gamot === Ang mga gamot na ginagamit para gamutin ang hika ay nahahati sa dalawang pangkalahatang uri: mga gamot na mabilis makapagpaginhawa na ginagamit para gamutin ang malalang mga sintomas; at mga gamot para sa pangmatagalang pagkontrol na ginagamit para iwasan ang higit na paglala.<ref>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=560}}</ref> ;Mabilis ang bisa [[Talaksan:Salbutamol2.JPG|thumb|alt=A round canister above a blue plastic holder|May sukat na dosis ng [[Salbutamol]] na inhaler na karaniwang ginagamit para gamutin ang mga pag-atake ng hika.]] * Ang [[beta2-adrenergic agonist|mga beta₂-adrenoceptor agonist]] (SABA) na maikli ang bisa (short-acting), tulad ng [[salbutamol]] (''albuterol'' [[United States Adopted Name|USAN]]) ay ang unang pinanggagamot para sa mga sintomas ng hika.<ref name="NHLBI07p214" /> * Ang [[Anticholinergic]] na mga gamot, tulad ng [[ipratropium|ipratropium bromide]], ay nagbibigay ng karagdagang benepisyo kapag ginagamit kasama ng SABA sa mga may katamtaman o malubhang mga sintomas.<ref name="NHLBI07p214" /> Ang mga anticholinergic bronchodilator ay maaari ring gamitin kung hindi matiis ng isang tao ang SABA.<ref name="Self, Timothy 2009"/> * Ang mas luma, at mapiling [[adrenergic receptor|mga adrenergic agonist]], tulad ng nilalanghap na [[epinephrine]], ay mayroong kaparehong bisa sa mga SABA.<ref name=Rodrigo>{{cite journal|author=Rodrigo GJ, Nannini LJ |title=Comparison between nebulized adrenaline and beta2 agonists for the treatment of acute asthma. A meta-analysis of randomized trials|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-emergency-medicine_2006-03_24_2/page/217 |journal=Am J Emerg Med |volume=24 |issue=2 |pages=217–22 |year=2006 |pmid=16490653|doi=10.1016/j.ajem.2005.10.008}}</ref> Ang mga ito gayunpaman ay hindi inirerekomenda dahil sa mga problema hinggil sa labis na pagpapabilis ng pagtibok ng puso.<ref name="NHLBI07p351">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=351}}</ref> ;Pangmatagalang pagkontrol [[Talaksan:Fluticasone.JPG|thumb|alt=A round canister above an orange plastic holder|May sukat na dosis ng [[Fluticasone propionate]] na inhaler na karaniwang ginagamit para sa pangmatagalang pagkontrol.]] * Ang mga corticosteroid ay pangkaraniwang itinuturing na pinakamabisang paggamot na magagamit para sa pangmatagalang pagkontrol.{{fact}} Ang mga nilalanghap na anyo ay karaniwang ginagamit maliban sa kaso ng malubhang patuloy na sakit, kung saan ang mga iniinom na corticosteroid ay maaaring kailanganin.{{fact}} Karaniwang inirerekomenda na ang mga nilalanghap na pormula ay gagamitin ng isa o dalawang beses araw-araw, depende sa kalubhaan ng mga sintomas.<ref name="NHLBI07p218">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=218}}</ref> * Ang mga [[matagal ang bisa (long-acting) na beta-adrenoceptor agonist]] (LABA) tulad ng [[salmeterol]] at [[formoterol]] ay maaaring mapabuti ang pagkontrol sa hika, kahit papaano sa mga nasa hustong gulang, kapag ibinibigay kasama ang nilalanghap na mga corticosteroid.<ref name=Ducharme2010>{{cite journal|last=Ducharme|first=FM|author2=Ni Chroinin, M; Greenstone, I; Lasserson, TJ|title=Addition of long-acting beta2-agonists to inhaled corticosteroids versus same dose inhaled corticosteroids for chronic asthma in adults and children.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010 May 12|issue=5|pages=CD005535|pmid=20464739}}</ref> Sa mga bata ang benepisyong ito ay hindi tiyak.<ref name=Ducharme2010/><ref>{{cite journal|last=Ducharme|first=FM|author2=Ni Chroinin, M; Greenstone, I; Lasserson, TJ|title=Addition of long-acting beta2-agonists to inhaled steroids versus higher dose inhaled corticosteroids in adults and children with persistent asthma.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010 Apr 14|issue=4|pages=CD005533|pmid=20393943}}</ref> Kapag ginagamit nang walang mga steroid pinapataas ng mga ito ang panganib ng malubhang mga [[masamang epekto (side-effect)]]<ref name=Fanta2009>{{cite journal |author=Fanta CH|title=Asthma |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-03-05_360_10/page/1002|journal=New England Journal of Medicine |volume=360|issue=10|pages=1002–14 |year=2009|month=March |pmid=19264689 |doi=10.1056/NEJMra0804579 }}</ref> at kahit na may mga corticosteroid maaari nitong pataasin nang bahagya ang panganib.<ref name=Cates2012>{{cite journal|last=Cates|first=CJ|author2=Cates, MJ|title=Regular treatment with formoterol for chronic asthma: serious adverse events.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Apr 18|volume=4|pages=CD006923|pmid=22513944}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cates|first=CJ|author2=Cates, MJ|title=Regular treatment with salmeterol for chronic asthma: serious adverse events.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2008 Jul 16|issue=3|pages=CD006363|pmid=18646149}}</ref> * Ang mga [[Leukotriene antagonist]] (tulad ng [[montelukast]] at [[zafirlukast]]) ay maaaring gamitin bilang karagdagan sa nilalanghap na mga corticosteroid, na karaniwang kasabay ng LABA.{{fact}} Walang sapat na ebidensiya para suporahan ang paggamit nito sa mga malubhang paglala.<ref name=GINA_2011_page74>{{harvnb|GINA|2011|p=74}}</ref><ref>{{cite journal|last=Watts|first=K|author2=Chavasse, RJ|title=Leukotriene receptor antagonists in addition to usual care for acute asthma in adults and children.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 May 16|volume=5|pages=CD006100|pmid=22592708}}</ref> Sa mga bata na mas bata sa limang taong gulang, ang mga ito ay hindi mas gugustuhing karagdagang therapy pagkatapos ng mga nilalanghap na corticosteroid.<ref name=bts2009p43>{{harvnb|British Guideline|2009|p=43}}</ref> * Ang mga [[mast cell stabilizer]] (tulad ng [[cromolyn sodium]]) ay isa pang hindi mas gugustuhing alternatibo para sa mga corticosteroid.{{fact}} ;Mga paraan ng paghahatid Ang mga gamot ay karaniwang ibinibigay bilang mga [[may sukat na dosis na inhaler (metered-dose inhaler)]] (mga MDI) kasama ng isang [[asthma spacer]] o bilang isang [[inhaler na may tuyong pulbos]]. Ang spacer ay isang plastic na silindro na hinahalo ang gamot sa hangin, na nagpapadali sa pagtanggap ng buong dosis ng gamot. Ang isang [[nebulizer]] ay maaari ring gamitin. Ang mga nebulizer at spacer ay magkatumbas ang bisa sa mga may bahagya hanggang sa katamtamang mga sintomas gayunpaman walang sapat na ebidensiya na magagamit para matukoy kung mayroonng pagkakaiba o wala sa malubhang pangkat ng mga sintomas (symptomatology).<ref name="NHLBI07p250">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=250}}</ref> ;Mga masamang epekto Ang pangmatagalang paggamit ng mga nilalanghap na corticosteroid sa mga karaniwang dosis ay nagdadala ng maliit na panganib ng mga masamang epekto.<ref name=Safe09>{{cite journal|last=Rachelefsky|first=G|title=Inhaled corticosteroids and asthma control in children: assessing impairment and risk.|journal=Pediatrics|date=2009 Jan|volume=123|issue=1|pages=353–66|pmid=19117903|doi=10.1542/peds.2007-3273}}</ref> Kabilang sa mga panganib ang pagkakaroon ng mga [[katarata]] at isang bahagyang pagliit.<ref name=Safe09/><ref>{{cite journal |author=Dahl R |title=Systemic side effects of inhaled corticosteroids in patients with asthma |journal=Respir Med |volume=100 |issue=8|pages=1307–17 |year=2006 |month=August|pmid=16412623|doi=10.1016/j.rmed.2005.11.020}}</ref> === Iba pa === Kapag hindi tumutugon ang hika sa mga karaniwang gamot, ang ibang mga opsyon ay magagamit para sa parehong pamamahala ng emerhensiya at pag-iwas sa mga biglaang pagkakaroon at paglala ng mga sintomas. Para sa pamamahala ng emerhensiya kabilang sa ibang mga opsyon ang: * [[Oxygen]] para mapaginhawa ang [[hypoxia (medical)|kakulangan ng oxygen (hypoxia)]] kung ang [[oxygen saturation|dami]] ay babagsak ng mababa sa 92%.<ref name=rodrigo>{{cite journal |author=Rodrigo GJ, Rodrigo C, Hall JB |title=Acute asthma in adults: a review |url=https://archive.org/details/sim_chest_2004-03_125_3/page/1081 |journal=Chest |volume=125|issue=3 |pages=1081–102 |year=2004 |pmid=15006973| doi = 10.1378/chest.125.3.1081}}</ref> * Ang paggamot gamit ang [[Magnesium sulfate]] na iniiniksyon ay nagpakita ng epekto na paglapad ng bronchi kapag ginagamit bilang karagdagan sa ibang paggamot sa mga malubhang pag-atake ng hika.<ref>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=373}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Chest |volume=122 |issue=2 |pages=396–8 |date = August 2002|doi=10.1378/chest.122.2.396 |title=Magnesium Treatment for Asthma : Where Do We Stand? |url=https://archive.org/details/sim_chest_2002-08_122_2/page/396 |last1=Noppen |first1=M. |pmid=12171805 }}</ref> * Ang [[Heliox]], isang pinaghalong helium at oxygen, ay maaari ring gamitin sa mga malubhang kaso ng hindi pagtugon sa gamot.{{fact}} * Ang Salbutamol na iniiniksyon ay hindi sinusuportahan ng magagamit na ebidensiya at kaya ito ay ginagamit lamang sa mga sukdulang kaso.<ref name=rodrigo/> * Ang [[mga methylxanthines]] (tulad ng [[theophylline]]) ay minsang malawakang ginamit, nguni’t hindi dumadagdag nang malaki sa mga epekto ng nilalanghap na mga beta-agonist.<ref name=rodrigo/> Ang paggamit nito sa mga malubhang paglala ay kontrobersiyal.<ref name=GINA_2011_page37>{{harvnb|GINA|2011|p=37}}</ref> * Ang anestetikong [[ketamine]] na may banayad na epekto ay kapaki-pakinabang ayon sa teorya kung kakailanganin ang [[pagpapasok ng maliit na tubo (intubation)]] at [[mekanikal na bentilasyon]] sa mga taong malapit nang mawalan ng hininga; gayunpaman, walang ebidensiya mula sa mga pagsubok sa klinika para suportahan ito.<ref name="NHLBI07p399">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=399}}</ref> Para sa mga may malubhang patuloy na hika na hindi nakokontrol ng mga nilalanghap na corticosteroid at mga LABA, ang [[thermoplasty ng bronchi]] ay maaaring maging isang opsyon.<ref name=Bronch10>{{cite journal|last=Castro|first=M|author2=Musani, AI, Mayse, ML, Shargill, NS|title=Bronchial thermoplasty: a novel technique in the treatment of severe asthma.|journal=Therapeutic advances in respiratory disease|date=2010 Apr|volume=4|issue=2|pages=101–16|pmid=20435668|doi=10.1177/1753465810367505}}</ref> Kinasasangkutan ito ng paghahatid ng kontroladong erenhiya mula sa init papunta sa gilid ng daanan ng hangin sa panhon ng sunud-sunod na [[bronchoscopy|mga bronchoscopy]].<ref name=Bronch10/> Habang maaaring dagdagan nito ang dalas ng paglala sa unang ilang mga buwan mukhang binabawasan nito ang bilang ng kasunod.<!-- <ref name=GINA_2011_page70> --> Ang mga epekto na lampas sa isang taon ay hindi alam.<ref name=GINA_2011_page70>{{harvnb|GINA|2011|p=70}}</ref> === Alternatibong gamot === Karamihan sa mga taong may hika, katulad ng mga may ibang matagal na at pabalik-pablik na mga karamdaman, ay gumagamit ng [[alternative medicine|mga alternatibong paggamot]]; ipinapakita ng mga survey na halos 50% ang gumagamit ng ilang anyo ng di-karaniwang therapy.<ref name=blanc>{{cite journal |author=Blanc PD, Trupin L, Earnest G, Katz PP, Yelin EH, Eisner MD |title=Alternative therapies among adults with a reported diagnosis of asthma or rhinosinusitis : data from a population-based survey |url=https://archive.org/details/sim_chest_2001-11_120_5/page/n94 |journal=Chest|volume=120 |issue=5 |pages=1461–7 |year=2001 |pmid=11713120| doi = 10.1378/chest.120.5.1461}}</ref><ref name=shenfield>{{cite journal |author=Shenfield G, Lim E, Allen H |title=Survey of the use of complementary medicines and therapies in children with asthma |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paediatrics-and-child-health_2002-06_38_3/page/252 |journal=J Paediatr Child Health |volume=38 |issue=3 |pages=252–7|year=2002 |pmid=12047692| doi = 10.1046/j.1440-1754.2002.00770.x}}</ref> Kaunti ang data para suportahan ang bisa ng karamihan sa mga therapy na ito. Hindi sapat ang ebidensiya para suportahan ang paggamit ng Bitamina C.<ref>{{cite journal | last=Kaur | first=B | title=Vitamin C supplementation for asthma | journal=Cochrane Database Syst Rev | issue=1 | pages=CD000993| year=2009 | pmid=19160185 | doi=10.1002/14651858.CD000993.pub3 | author2=Rowe BH, Arnold E | editor1-last=Arnold | editor1-first=Elizabeth | unused_data=coauthorsRowe BH, Arnold E }}</ref> Hindi inirerekomenda ang [[Acupuncture]] para sa paggamot dahil walang sapat na ebidensiya para suportahan ang paggamit nito.<ref name="NHLBI07p240"/><ref name=mccartney>{{cite journal |author=McCarney RW, Brinkhaus B, Lasserson TJ, Linde K|title=Acupuncture for chronic asthma |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=1|pages=CD000008 |year=2004 |pmid=14973944 |doi=10.1002/14651858.CD000008.pub2|editor1-last=McCarney |editor1-first=Robert W}}</ref> Walang ipinapakitang ebidensiya ang mga [[Air ioniser]] na mapapabuti nito ang mga sintomas ng hika o makikinabang dito ang paggana ng baga; ito ay parehong inilalagay sa positibo at negatibong mga tagagawa ng ion.<ref>{{cite journal|last=Blackhall|first=K|author2=Appleton, S; Cates, CJ|title=Ionisers for chronic asthma.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Sep 12|volume=9|pages=CD002986|pmid=22972060}}</ref> Ang mga "mano-manong therapy", kabilang ang [[osteopathy|osteopathic (sa buto at kalamnan)]], [[chiropractic (sa gulugod at kasukasuan)]], [[physical therapy|physiotherapeutic (sa katawan)]] at [[respiratory therapy|therapy para sa paghinga]] na mga pamamaraan, ay walang sapat na ebidensiya para suportahan ang kanilang paggamit sa paggamot ng hika.<ref name=hondras>{{cite journal |author=Hondras MA, Linde K, Jones AP |title=Manual therapy for asthma |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=2 |pages=CD001002 |year=2005|pmid=15846609 |doi=10.1002/14651858.CD001002.pub2 |editor1-last=Hondras|editor1-first=Maria A}}</ref> Ang [[Buteyko na pamamaraan sa paghinga]] para kontrolin ang mabilis na paghinga (hyperventilation) ay maaaring magresulta sa pagbawas sa paggamit ng mga gamot gayunpaman wala itong anumang epekto sa paggana ng baga.<ref name=BGMA08/> Kaya pakiramdam ng panel ng eksperto na ang ebidensiya ay hindi sapat para suportahan ang paggamit nito.<ref name="NHLBI07p240">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=240}}</ref> == Prognosis == [[Talaksan:Asthma world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|alt=A map of the world with Europe shaded yellow, most of North and South America orange and Southern Africa a dark red|[[Kabuuang bilang ng nawawalang buhay dahil sa pagkamatay at pagkabalda (Disability-adjusted life year)]] para sa hika kada 100,000&nbsp;mga naninirahan noong 2004.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|title=WHO Disease and injury country estimates|year=2009|work=World Health Organization|accessdate=November 11, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|archivedate=11 November 2009|deadurl=no|url-status=live}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|walang data}} {{legend|#ffff65|<100}} {{legend|#fff200|100–150}} {{legend|#ffdc00|150–200}} {{legend|#ffc600|200–250}} {{legend|#ffb000|250–300}} {{legend|#ff9a00|300–350}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|350–400}} {{legend|#ff6e00|400–450}} {{legend|#ff5800|450–500}} {{legend|#ff4200|500–550}} {{legend|#ff2c00|550–600}} {{legend|#cb0000|>600}} {{Multicol-end}} ]] Ang prognosis para sa hika ay talagang maganda, lalo na para sa mga batang may banayad na sakit.<ref>{{cite book |editor1-first=Allan B. |editor1-last=Wolfson |editor2-first=Ann|editor2-last=Harwood-Nuss |title=Harwood-Nuss' Clinical Practice of Emergency Medicine|chapterurl=http://books.google.com/books?id=Idb0Z658lFQC&pg=PT465 |date=September 2009|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-8943-1 |pages=432–|first1=Michelle J. |last1=Sergel |first2=Rita K. |last2=Cydulka |chapter=Ch. 75: Asthma|edition=5th}}</ref> Nabawasan ang dami ng namamatay sa nakalipas na huling ilang mga dekada dahil sa mas mabuting pagkilala at pagpapabuti sa pangangalaga.<ref name=NHLBI07p1>{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=1}}</ref> Sa buong daigdig, ito ay nagdudulot ng katamtaman o malubhang pagkabalda sa 19.4&nbsp;milyong tao mula noong 2004 (16&nbsp;milyon sa mga ito ay nasa mga bansang may mababa at katamtamang kita).<ref>{{cite book|last=Organization|first=World Health|title=The global burden of disease : 2004 update.|url=https://archive.org/details/globalburdenofdi0000unse_i1e5|year=2008|publisher=World Health Organization|location=Geneva, Switzerland|isbn=978-92-4-156371-0|page=[https://archive.org/details/globalburdenofdi0000unse_i1e5/page/35 35]|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> Sa hika na nasuri sa panahon ng pagkabata, kalahati sa mga kaso ay wala nang dalang nasuring sakit pagkatapos ng isang dekada.<ref name=El2010/> Ang pagbabago sa daanan ng hangin ay isinasagawa, nguni’t hindi alam kung ang mga ito ay nagpapakita ng masama o kapaki-pakinabang na mga pagbabago.<ref name=Maddox>{{cite journal |author=Maddox L, Schwartz DA |title=The pathophysiology of asthma |journal=Annu. Rev. Med. |volume=53|pages=477–98 |year=2002 |pmid=11818486 |doi=10.1146/annurev.med.53.082901.103921}}</ref> Ang maagang paggamot gamit ang mga corticosteroid ay tila iniiwasan o pinapabuti ang paghina ng paggana ng baga.<ref name=beckett>{{cite journal |author=Beckett PA, Howarth PH|title=Pharmacotherapy and airway remodelling in asthma? |journal=Thorax |volume=58|issue=2 |pages=163–74 |year=2003 |pmid=12554904| doi = 10.1136/thorax.58.2.163|pmc=1746582}}</ref> == Epidemiyolohiya == [[Image:Prevalence of Clinical Asthma world map - GINA2004.svg|thumb|left|alt=A map of the world with Europe, North America, Australia and much of South America shaded red, much of Asia is yellow, and most of Africa is grey|Bilang ng hika sa iba’t-ibang mga bansa sa mundo mula noong 2004. {{Multicol}} {{legend|#e0e0e0|no data}} {{legend|#ffff65|<1%}} {{legend|#fff200|1-2%}} {{legend|#ffdc00|2-3%}} {{legend|#ffc600|3-4%}} {{legend|#ffb000|4-5%}} {{legend|#ff9a00|5-6%}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|6-7%}} {{legend|#ff6e00|7-8%}} {{legend|#ff5800|8-10%}} {{legend|#ff4200|10-12.5%}} {{legend|#ff2c00|12.5–15%}} {{legend|#cb0000|>15%}} {{Multicol-end}}]] Mula noong 2011, 235–300 milyong tao sa buong mundo ang apektado ng hika,<ref name=WHO2011>{{cite web|title=World Health Organization Fact Sheet Fact sheet No 307: Asthma|year=2011|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|accessdate=Jan 17th,2013|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629035454/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=GINA_2011_page3/> at humigit-kumulang 250,000 tao ang namamatay kada taon mula sa sakit.<ref name=GINA2011p2/> Ang biang ay naiiba sa pagitan ng mga bansa na may paglaganap na nasa pagitan ng 1 at 18%.<ref name=GINA2011p2/> Mas karaniwan ito sa [[developed country|maunlad]] kaysa sa [[mga mahihirap na bansa]].<ref name=GINA2011p2/> Kaya nakikita ang mas mababang bilang sa Asya, Silangang Europa at Aprika.<ref name=M38/> Sa mga maunlad na bansa ito ay mas karaniwan sa mahihirap samantala sa mga maunlad na bansa ito ay mas karaniwan sa mayaman.<ref name=GINA2011p2/> Ang dahilan para sa mga pagkakaibang ito ay hindi gaano alam.<ref name=GINA2011p2/> Ang mga bansang may mababa at katamtamang kita ang bumubuo sa mahigit sa 80% ng bilang ng namamatay.<ref>{{cite web|author=World Health Organization|authorlink=World Health Organization|title=WHO: Asthma|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|accessdate=2007-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215181927/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|archivedate=2007-12-15|deadurl=no|url-status=live}}</ref> Habang ang hika ay dalawang beses na karaniwan sa mga lalaki kaysa sa mga babae,<ref name=GINA2011p2/> ang malubhang hika ay nangyayari sa magkatumbas na bilang.<ref name=Bush2009>{{cite journal|author=Bush A, Menzies-Gow A|title=Phenotypic differences between pediatric and adult asthma |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=6|issue=8 |pages=712–9 |year=2009 |month=December |pmid=20008882|doi=10.1513/pats.200906-046DP }}</ref> Sa kabilang banda ang mga kababaihang nasa hustong gulang ay may mas mataas na bilang ng hika kaysa sa mga kalalakihan <ref name=GINA2011p2/> and ito ay mas karaniwan sa bata kaysa sa matanda.<ref name=M38/> Ang bilang ng hika sa buong mundo ay malaki ang itinaas sa pagitan ng 1960s at 2008<ref>{{cite journal |author=Grant EN, Wagner R, Weiss KB |title=Observations on emerging patterns of asthma in our society |journal=[[J Allergy Clin Immunol]] |year=1999 |month=August|volume=104 |pages=S1–S9 |pmid=10452783 |doi=10.1016/S0091-6749(99)70268-X |issue=2 Pt 2}}</ref><ref>{{cite journal |author=Anandan C, Nurmatov U, van Schayck OC, Sheikh A|title=Is the prevalence of asthma declining? Systematic review of epidemiological studies|journal=Allergy |volume=65 |issue=2 |pages=152–67 |year=2010 |month=February|pmid=19912154 |doi=10.1111/j.1398-9995.2009.02244.x }}</ref> ito ay kinilala bilang isang malaking problema ng kalusugan ng publiko simula noong 1970s.<ref name=M38>{{cite book|first=John F. Murray|title=Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine.|url=https://archive.org/details/murraynadelstext0002unse|year=2010|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=1-4160-4710-7|pages=Chapter 38|edition=5th ed.}}</ref> Ang bilang ng hika ay umaabot sa antas na hindi ito nagbabago sa maunlad na bansa simula ng kalagitnaan ng 1990s na nagkaroon ng mga kamakailan na pagtaas sa mahirap na bansa.<ref>{{cite journal|last=Bousquet|first=J|author2=Bousquet, PJ; Godard, P; Daures, JP|title=The public health implications of asthma.|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=2005 Jul|volume=83|issue=7|pages=548–54|pmid=16175830}}</ref> Ang hika ay nakakaapekto sa humigit-kumulang na 7% ng populasyon ng Estados Unidos <ref name=Fanta2009/> at 5% ng tao sa United Kingdom.<ref name=Anderson2007>{{cite journal | last=Anderson | first=HR | author2=Gupta R, Strachan DP, Limb ES | title=50 years of asthma: UK trends from 1955 to 2004 |journal=Thorax | volume=62 | issue=1 | pages=85–90 |month=January |year=2007 |pmid=17189533 | doi=10.1136/thx.2006.066407 | pmc=2111282 }}</ref> Ang bilang sa Canada, Australia at New Zealand ay mayroong humigit-kumulang na 14–15%.<ref>{{cite book|last=Masoli|first=Matthew|title=Global Burden of Asthma|year=2004|page=9|url=http://www.ginasthma.org/pdf/GINABurdenReport.pdf|access-date=2014-01-31|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502065938/http://www.ginasthma.org/pdf/GINABurdenReport.pdf|url-status=dead}}</ref> == Kasaysayan == Ang hika ay kilala sa [[Sinaunang Ehipto]] at ginamot sa pamamagitan ng pag-inom ng isang halo ng [[insenso]] na kilala bilang [[kyphi]].<ref name="Manniche1999">{{cite book | author = Manniche L |title = Sacred luxuries: fragrance, aromatherapy, and cosmetics in ancient Egypt | pages =[http://books.google.com/books?id=ZCgVdm7UKhIC&pg=PA49 49] | year = 1999 | publisher =[[Cornell University Press]] | isbn=978-0-8014-3720-5 }}</ref> Ito ay opisiyal na binigyan ng pangalan bilang isang partikular na problema sa paghinga ni [[Hippocrates]] humigit-kumulang 450 BC, na may salitang Griyego para sa "paghingal" na bumubuo sa batayan n gating makabagong pangalan.<ref name=M38/> Noong 200 BC ito ay pinaniwalaang may kaugnayan nang bahagya sa mga damdamin.<ref name=Andrew2010/> Noong 1873, isa sa unang mga papel sa makabagong medisina na pinag-uusapan ay sinubukang ipaliwanag ang [[pagbabago sa paggana ng katawan]] na dulot ng sakit habang ang isa noong 1872, ay ipinagpalagay na ang hika ay maaaring magamot sa pamamagitan ng pagpahid sa dibdib ng [[A.B.C. Liniment|chloroform liniment (nagpapaginhawa ng pananakit o paninigas)]].<ref name="pmid20747287">{{cite journal | author = Thorowgood JC | title = On bronchial asthma| journal =[[British Medical Journal]] | volume = 2 | issue = 673 | pages = 600 | year = 1873 | month = November | pmid = 20747287| pmc = 2294647 |doi = 10.1136/bmj.2.673.600}}</ref><ref name="pmid20746575">{{cite journal | author = Gaskoin G | title = On the treatment of asthma | journal = [[British Medical Journal]] | volume = 1 | issue = 587 |pages = 339 | year = 1872 |month = March | pmid = 20746575 | pmc = 2297349 | doi = 10.1136/bmj.1.587.339 }}</ref> Ang [[Pharmaceutical drug|Medikal na paggamot]] noong 1880, ay kinabilangan ng paggamit ng [[Intravenous therapy|iniiniksyon]] na mga dosis ng gamot na tinatawag na [[pilocarpin]].<ref name="pmid20749537">{{cite journal | author = Berkart JB | title = The treatment of asthma| journal = [[British Medical Journal]] | volume = 1 | issue = 1016 | pages = 917–8 | year = 1880 | month = June| pmid = 20749537 | pmc = 2240555 | doi = 10.1136/bmj.1.1016.917}}<br />{{cite journal | author = Berkart JB | title = The treatment of asthma | journal =[[British Medical Journal]] | volume = 1 | issue = 1017 | pages = 960–2 | year = 1880 |month = June | pmid = 20749546 | pmc = 2240530 | doi = 10.1136/bmj.1.1017.960 }}</ref> Noong 1886, nag-teorya si F.H. Bosworth sa koneksiyon sa pagitan ng hika at [[hay fever]].<ref name="pmid21407325">{{cite journal | author = Bosworth FH| title = Hay fever, asthma, and allied affections | journal = Transactions of the Annual Meeting of the American Climatological Association | volume = 2 | pages = 151–70 | year = 1886 | pmid = 21407325 |pmc = 2526599}}</ref> Ang [[Epinephrine]] ay unang sinanggunian sa paggamot ng hika noong 1905.<ref name="pmid18733372">{{cite journal |author = Doig RL | title = Epinephrin; especially in asthma | journal = California State Journal of Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 54–5 | year = 1905 | month = February | pmid = 18733372 | pmc = 1650334}}</ref> Oral corticosteroids began to be used for this condition in the 1950s while inhaled corticosteroids and selective short acting beta agonist came into wide use in the 1960s.<ref>{{cite journal|last=von Mutius|first=E|author2=Drazen, JM|title=A patient with asthma seeks medical advice in 1828, 1928, and 2012.|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-03-01_366_9/page/827|journal=New England Journal of Medicine|date=2012 Mar 1|volume=366|issue=9|pages=827–34|pmid=22375974}}</ref><ref>{{cite journal|author=Crompton G |title=A brief history of inhaled asthma therapy over the last fifty years |journal=Primary care respiratory journal : journal of the General Practice Airways Group|date=2006 Dec|volume=15|issue=6|pages=326–31|pmid=17092772}}</ref> Sa panahon ng 1930s–50s, ang hika ay naging kilala bilang isa sa "pitong banal" na mga [[sakit na kinasasangkutan ng isip at katawan (psychosomatic illness)]]. Ang dahilan nito ay itinuturing na sikolohikal, kung saan ang paggamot ay kadalasang batay sa pagsusuri ng isipan at ibang mga [[paglunas gamit ang pakikipag-usap]].<ref name="pmid16185365"/> Habang binibigyang-kahulugan ng mga nagsusuri sa isipan na ito ang pagpito dahil sa hika bilang pigil na pag-iyak ng anak para sa nanay nito, itinuturing nila ang paggamot ng depresyon bilang higit na mahalaga para sa mga indibiduwal na may hika.<ref name="pmid16185365">{{cite journal |author=Opolski M, Wilson I |title=Asthma and depression: a pragmatic review of the literature and recommendations for future research |journal=Clin Pract Epidemol Ment Health |volume=1 |page=18 |year=2005|month=September |pmid=16185365 |pmc=1253523 |doi=10.1186/1745-0179-1-18 }}</ref> [[Talaksan:Asthma before-after-en.svg|thumb|right|350px|Ang anyo ng mga daanan ng hangin (''bronchiole'') sa baga bago at pagkatapos ng sumpong ng hika.]] Ang '''hika''', kilala sa Ingles bilang ''asthma'' o ''asthma bronchiale'', ay isang pangkaraniwang [[karamdaman]] ng [[baga (anatomiya)|baga]]. Dahil sa hika, nahihirapang huminga ang mga taong mayroon ng sakit na ito. Maaaring hindi na gumaling mula sa hika ang mga tao kapag nagkaroon nito, isa itong panghabang-buhay na kalagayan. Ang mga baga at [[lalamunan]] (daanan ng hininga) ay palagiang namamaga. Ang mga taong hikain ay mayroong mas maraming [[uhog]] kaysa normal na mga tao at ang mga masel na nakabalot sa paligid ng mga baga ay napakamaselan o sensitibo. Ang atake ng hika ay kapag may isang bagay na nakapag-uumpisa o nakapagsasanhi sa maselang mga baga na humigpit at gumawa ng marami pang uhog kasya pangkaraniwan. Kapag mas namamaga ang mga baga nagiging mas mahigpit ang mga baga. Na lumalaong sumasapit sa kamatayan. Ang mga sumpong ng hika ay itinuturing ng mga [[manggagamot]] bilang malalang emerhensiya. == Paglalarawan == [[Talaksan:Asthma attack-airway (bronchiole) constriction-animated.gif|thumb|right]] Ang katawagan sa Ingles ng hika na ''asthma'' ay nanggaling sa wikang Griyegong άσθμα, ''ásthma'', na may kahulugang "hinihingal" o "humahagok". Sa mas pangmedisinang paglalarawan, ang hika ay isang pangkaraniwang pangmatagalan at paulit-ulit na sakit ng pamamaga ng mga ''[[bronchus]]'' o daanan ng hangin na may katangiang pabagu-bago at pabalik-balik na mga sintomas, naipapanumbalik sa dati na harang sa daloy ng hininga, at "pulikat ng daanan ng hangin" o ''[[bronchospasm]]''.<ref name="NHLBI07p11-12">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=11–12}}</ref> Kasama sa mga sintomas ng hika ang [[wheezing|paghingang may huni]], [[pag-ubo]], kahigpitan sa dibdib, at [[shortness of breath|kahirapan sa paghinga]].<ref name="bts2009p3">{{harvnb|British Guideline|2009|p=3}}</ref> Sa pangklinikang pag-uuri ang hika ay maikakategorya ayon sa dalas ng sintomas, pinuwersang bolyum ng inilabas na hininga sa loob ng isang segundo (''forced expiratory volume in 1 second'', [[Espirometriya|FEV1]]), at [[peak expiratory flow rate|sagsag na antas ng dalos ng palabas na hininga]].<ref name="Yawn2008"/> Ang hika ay maaari ring iklasipika bilang [[Atopy|atopiko]] (ekstrinsiko) o hindi-atopiko (intrinsiko).<ref name="RobbinsCotran2010"/> == Sanhi ng hika == Pinaniniwalaan na ang hika ay dulot ng isang kumbinasyon ng mga bagay-bagay na [[panghenetika]] at pangkapiligiran.<ref name=Martinez_geneenvir/> Ang pagbibigay ng lunas sa malubhang mga sintomas ay pangkaraniwang sa pamamagitan ng isang pagsinghot ng may pandaliang talab na [[Beta2-adrenergic agonist|agonistang beta-2]] (tulad ng [[salbutamol]]).<ref name="NHLBI07p214">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=214}}</ref> Ang mga sintomas ay maaaring maiwasan sa pamamagitan ng pag-iwas ng mga pampahika, katulad ng mga ''[[allergen]]'', mga bagay na nakapagpapahika<ref name="NHLBI07p169">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=169–172}}</ref> at mga [[iritasyon|pampayamot]] (mga iritante), mga bagay na nakapagpapa-irita at sa pamamagitan ng paglanghap ng mga ''[[corticosteroid]]''.<ref name="gina2009p69">{{harvnb|GINA|2009|p=69}}</ref> Ang mga [[Leukotriene antagonist|antagonista ng leukotriene]] ay hindi gaanong mabisa kaysa sa mga corticosteroid kung kaya't hindi gaanong ninanais gamitin.<ref>{{cite journal |author=Fanta CH |title=Asthma |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-03-05_360_10/page/1002 |journal=N Engl J Med |volume=360 |issue=10 |pages=1002–14 |year=2009 |month=March |pmid=19264689 |doi=10.1056/NEJMra0804579}}</ref> == Diyagnosis == Ang diyagnosis ng hika ay pangkaraniwang ginagagawa batay sa gawi ng mga sintomas at/o sa tugon sa terapiya sa pagdaan ng panahon.<ref name=lemanske/> Ang paglaganap ng hika ay tumaas magmula noong dekada 1970. Mula noong 2010, 300 milyong mga tao ang naapektuhan sa buong mundo.<ref>{{harvnb|GINA|2010|p=3}}</ref> Noong 2009, nagdulot ang hika ng 250,000 mga kamatayan sa buong daigdig.<ref name="gina2009p2">{{harvnb|GINA|2009|p=2}}</ref> Sa kabila nito, kung may angkop na pagkontrol ng hika na mayroon ng tinatawag na terapiyang "''step down''" (literal na humakbang paibaba), ang [[prognosis]] (tantiyang kalalabasan ng sakit matapos gamutin) sa pangkalahatan ay mabuti.<ref name="Tippets1">{{cite journal |author=Tippets B, Guilbert TW |title=Managing Asthma in Children: Part 1: Making the Diagnosis, Assessing Severity |journal=Consultant for Pediatricians |volume=8 |issue=5 |year=2009 |url=http://www.consultantlive.com/asthma/article/10162/1414747 |access-date=2011-12-24 |archive-date=2009-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204122559/http://www.consultantlive.com/asthma/article/10162/1414747 |url-status=dead }}</ref> == Sumpong ng hika == Ang mga sumpong ng hika ay nilulunasan sa pamamagitan ng mga aparatong panglanghap na may gamot na pangsagip (tinatawag na mga ''inhaler'' o ''nebulizer'') na sinisinghot ng isang tao papunta sa kanyang mga baga. Hindi palaging madaling malaman kung ang tao ay hinihika o sinusumpong ng hika; natatanging may kahirapang malaman kung gaano kasama ang atake ng hika sa mga bata. Ang mga bagay na dapat pagtuunan ay ang mga katulad ng: * Nahihirapan sa paghinga. * Paggamit ng tiyan, mga masel ng dibdib o mga masel na nasa ibaba ng dibdib, upang makatulong sa paghinga. * Ayaw kumain ng bata. Ayaw sumuso ng sanggol. * Ang bata ay kailangang suminghap upang makatapos ng isang pangungusap. * Ang gamot na pangsagip ay hindi nakapagpapainam ng kalagayan. Ang mga sumpong ng hika ay maaaring idulot ng ehersisyo, mga alagang hayop, mga alerhiya, o marami pang ibang mga pampahika. Maaaring maging mapanganib ang mga atake ng hika. Tinatawag ng mga manggagamot ang pinakamalubhang mga sumpong ng hika bilang ''[[status asthmaticus]]'', at pangkaraniwang ipinapasok sa ospital ang tao, papunta sa loob ng isang natatanging silid na kung tawagin ay ''[[intensive care unit]]''. == Mga pampahika == Ang isang pampahika, nagpapahika, o nakapagpapahika ay anumang bagay na nagsasanhi ng paglala ng hika. Ang hika ay hindi isang bagay na naaalis kung kaya't ang mga baga ay laging naiirita at sensitibo. Ang mga pampahika ay nakapagdurulot ng paghihigpit ng mga baga. Ang karaniwang mga nakapagpapahika ay mga bagay na katulad ng: * Usok ng sigarilyo (kahit na amoy lamang) * Alagang hayop (mga pusa at mga aso) * Mga kulisap * Mga amag * Panlabas na kapaligiran * Ehersisyo Ang paraan upang maiwasan ang mga pampahika ay tanggalin ang mga ito kung maaari. == Paglulunas == Sa mas kadalasan ang hika ay maaaring kontrolin sa pamamagitan ng pag-iwas sa pagdikit sa mga bagay na nakapagpapahika at sa pamamagitan ng paggamit ng ilang partikular na mga [[gamot]]. Karamihan sa mga may hika ang nagdadala ng natatanging mga gamot sa tuwi-tuwina kahit saan man sila magpunta. Tinatawag ang mga tiong mga [[panglanghap]] o [[pangsinghot]] (mga ''[[inhaler]]''). Ang gamot na nasa loob ng panglanghap ang nagbubukas ng mga tubong papunta sa mga baga. Ang panglanghap ay pangkaraniwang ginagamit upang maiwasan ang sumpong ng hika, o pahintuin ang isang sumpong na nagaganap na. '''Gamot na pangsagip''' — Ang gamot na pangsagip o ''rescue medicine'' ay isang panglanghap o panghitit na ginagamit kapag ang isang tao ay nakaisip o nakadama na nagkakaroon siya ng sumpong ng hika. '''Gamot na pangkontrol''' — Ang gamot na pangkontrol ay isang gamot na maaaring isang pildora na iniinom o isang panglanghap na ginagamit araw-araw upang maiwasan ang mga sumpong ng hika. === Pangkariwang lunas sa ospital === Ang mga ospital ay mayroon mga mapagpipiliang mga panlunas na maaari nilang gamitin sa isang emerhensiya kapag ang regular na panglunas ay hindi naging mabisa: * [[Oksiheno]] * Ang ilang partikular na mga gamot na gumaganap na katulad ng isang pangwisik na panghika, subalit mas malakas. * Ang ilang partikular na mga gamot na maibibigay sa pamamagitan ng pagdaan sa lloob ng ugat na daluyuan ng dugo (iyong papasok sa suwero). * Mga ''[[steroid]]'' * Mga pantulong sa paghinga (kasama ang mga tubo, at mga [[barbula]] para sa napakalubhang mga kaso). == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Sakit]] [[Kategorya:Pulmonolohiya]] [[Kategorya:Pangangalagang panghininga]] nswdp9d4u86wde1vmclomk76y67mku1 0 171034 2212818 2182126 2026-06-22T18:57:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212818 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 2.jpg|thumb|right|Ang pagtatalik na pampuki ay isang uri ng [[pagtatalik na may pagpapasok]].]] Ang '''Pagtatalik na pampuki''' o '''Pagtatalik na ginagamit ang titi at puki''', na tinatawag ding '''interkursong seksuwal''', ay ang anyo ng [[pagbulog]] o [[pagkasta]] sa tao. Habang ang pangunahing likas na layunin nito at resulta ay ang [[reproduksiyon]], kadalasang itong ginagawa sa kabuuan para sa kasiyahan at/o bilang isang pagpapadama ng [[pag-ibig]] at ng pagiging matalik at pagkakalapit ng kalooban ng mga nagmamahalan.<ref name="health.discovery.com">{{cite web | author= | title=Sexual Intercourse | publisher=health.discovery.com | accessdate=2008-01-12 | url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html | archivedate=2008-08-22 | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book| author = Diamond, Jared | title = [[Why Is Sex Fun?]] | year = 1997 | publisher = Basic Books | isbn = 0-465-03127-7}}</ref> Kilala rin bilang ''coitus'', ''sexual intercourse'', o ''vaginal sexual intercourse'' sa Ingles, ito ang payak o basikong paraan ng reproduksiyon ng mga tao, at maaaring pabungaran ng [[paglalaro bago magtalik]], na humahantong sa [[kaantigang seksuwal]] ng magkapareha, na nagreresulta sa [[pagkagalit ng titi|pagkagalit]] ng [[titi]] at sa pangkaraniwan ng likas na [[pagdulas ng puki|pagdulas]] (likas na lubrikasyon) ng [[puki]]. Upang makalahok sa [[pagtatalik]] na pangtiti at pampuki, ang [[nakatayo at naninigas na titi]] ay ipinapasok sa loob ng puki at isa o kapwang gagalaw ang mga nagtatalik upang maipaindayog ang titi na pasulong at paurong habang nasa loob ng puki upang makapagdulot ng pagkuskos at paghagod, na karaniwang hindi tinatanggal ng lubusan ang titi. Sa ganitong paraan, naeestimula o napananabik ng magkatalik ang bawat isa, na kadalasan nagpapatuloy sa [[Gawaing seksuwal ng tao|gawaing ito]] hanggang sa marating ang [[kasukdulan]] na isa sa kanila o kapwa nila makakamtan ang [[orgasmo]]. Para sa kababaihang tao, ang estimulasyon ng [[tinggil]] ay may isang mahalagang gampanin sa pagtatalik; karamihan sa mga babae (70-80%) ang nakararating lamang sa kasukdulan sa pamamagitan ng tuwirang estimulasyon ng tinggil, bagaman ang estimulasyong pangtinggil (halimbawa, sa pamamagitan ng pagtatalik na pampuki) ay maaari ring hindi maging sapat (tingnan ang [[orgasmong pambabae]]).<ref name="Masters and Johnson">{{cite book |last=Federation of Feminist Women’s Health Centers |year=1991 |title=A New View of a Woman’s Body |publisher= Feminist Heath Press |pages=46 |isbn=0-929945-0-2}}</ref><ref name="O'Connell">{{cite journal |author=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM |title=Anatomy of the clitoris |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-10_174_4/page/1189 |journal=The Journal of Urology |volume=174 |issue=4 Pt 1 |pages=1189–95 |year=2005 |month=October |pmid=16145367 |laysummary=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm |laysource=[[BBC News]] |laydate=11 Hunyo 2006 |doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd}}</ref><ref name="Clitoris">{{cite web|title='I Want a Better Orgasm!'|publisher=''[[WebMD]]''|accessdate=Agosto 18, 2011|url=http://www.webmd.com/sex/want-better-orgasms|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113132443/http://www.webmd.com/sex/want-better-orgasms|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="Frank JE">{{cite journal | pmid = 18350761 | volume=77 | issue=5 | title=Diagnosis and treatment of female sexual dysfunction | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2008-03-01_77_5/page/634 | year=2008 | month=Marso | pages=635–42 | author=Frank JE, Mistretta P, Will J | journal = American family physician}}</ref> Ang penetrasyon o pagpapasok sa pamamagitan ng matigas at nakatayong titi ay tinatawag ding '''intromisyon''' (''intromission'' sa Ingles), o sa katawagan nito sa Latin na ''[[wikt:immissio#Latin|immissio]] [[wikt:penis#Latin|penis]]'' (Latin para sa "pagpasok ng titi"). Sa oras ng [[ehakulasyon]] o [[Pagpapalabas na panlalaki|pagpapalabas]] ng [[tamod]] ng titi, na kasangkot sa pagdating sa kasukdulan ng lalaki, isang magkakasunod na mga [[kontraksiyon ng masel]] o [[pagsaginsin ng kalamnan]] ang nagpapadal ng [[semen]] o tamod na naglalaman ng mga [[gameto]] (''gamete'') na tinatawag na mga sihay na [[esperma]] o espermatosoa mula sa titi papasok sa loob ng puki. ==Tingnan din== *[[Pagtatalik na may penetrasyon]] *[[Pagtatalik na walang penetrasyon]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga posisyon sa pagtatalik]] [[Kategorya:Reproduksiyon]] {{Sex}} cscmn7rse771bq74q2rvt9izrtfdrjk 0 171436 2212807 2061065 2026-06-22T18:47:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212807 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Hepatitis A | Image = Jaundice eye.jpg | Caption = Isang kaso ng jaundice o paninilaw na dulot ng hepatitis A | ICD10 = {{ICD10|B|15||b|15}} | ICD9 = {{ICD9|070.0}}, {{ICD9|070.1}} | DiseasesDB = 5757 | MedlinePlus = 000278 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 991 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|977}} | MeshID = D006506 }} [[Talaksan:Hepatitis A virus 02.jpg|thumb|Hepatitis A virus]] Ang '''Hepatitis A''' na dating kilala bilang '''infectious hepatitis''' at '''epidemical virus''' ay isang [[acute (medikal)|acute]] na nakahahawang sakit ng [[atay]] na sanhi ng [[hepatitis A virus]] (Hep A), na isang [[RNA virus]] na karaniwang kumakalat sa pamamagitan ng [[rutang pandumi-pambibig]]. Ito ay naipapasa ng tao-sa-tao sa pamamagfitan ng pagkain ng kontaminadong pagkain o sa pamamagitan ng direktang pagdikit sa impektadong indibidwal. Ang mga sampu ng milyong mga indbidwal sa buong mundo ay tinatantiyang magiging impektado ng Hep A kada taon. Ang panahon sa pagitan ng pagkakahawa at paglitawa ng mga [[sintomas]] nito(yugtong [[inkubasyon]] ay sa pagitan ng dalawa at anim na buwan at ang [[aberahe]]ng yugtong [[inkubasyon]] ay 28 araw. <!-- Ang'''Hepatitis A''' (na dating kilala bilang '''nakakahawang hepatitis''') ay isang [[Acute (medical)|malalang]] [[nakakahawang sakit]] sa [[atay]] na dulot ng hepatitis A virus (HAV).<ref name=Sherris>{{cite book | author = Ryan KJ, Ray CG (editors) | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = 4th | pages = [https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3/page/541 541]–4 | publisher = McGraw Hill | year = 2004 | isbn = 0-8385-8529-9 }}</ref> Marami sa mga kaso ay may kaunti o walang sintomas lalo na sa mga bata pa.<ref name=AFP2012/> Ang panahon sa pagitan ng impeksiyon at mga sintomas, sa mga nagsisimulang magkaroon, ay sa pagitan ng dalawa hanggang anim na linggo.<ref name="pmid16271543">{{cite journal| author=Connor BA| title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler| journal=Am. J. Med.| volume=118 |issue=Suppl 10A| pages=58S–62S| year=2005| pmid=16271543| doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018}}</ref> Kapag may mga sintomas, ang ito ay kadalasang nagtatagal ng walong linggo at kasama dito ang: pagkaramdam na parang nasusuka, pagsusuka, pagtatae, [[jaundice|naninilaw na balat]], lagnat, at pananakit ng sikmura.<ref name=AFP2012/> Ang humigit-kumulang na 10–15% ng mga tao ay nakakaranas ng pababalik-balik na mga sintomas sa loob ng anim na buwan pagkalipas ng simula ng impeksiyon.<ref name=AFP2012/> Ang[[malubhang pagbagsak ng atay]]ay maaaring bihirang maganap dahil sa mas karaniwan ito sa mga matatanda.<ref name=AFP2012/> --> == Sanhi == Ito ay karaniwang naihahawa sa pamamagitan ng pagkain o pag-inom ng pagkain o inumin na kontaminado ng may impeksiyon na tae.<ref name=AFP2012>{{cite journal|last=Matheny|first=SC|last2=Kingery |first2=JE|title=Hepatitis A.|journal=Am Fam Physician |date=1 December 2012|volume=86|issue=11|pages=1027–34; quiz 1010–2|pmid=23198670 |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html}}</ref> Ang[[shellfish]] na hindi masyadong naluto ay makatwirang karaniwang sanhi.<ref>{{Cite journal | last1 = Bellou | first1 = M. | last2 = Kokkinos | first2 = P. | last3 = Vantarakis | first3 = A. | title = Shellfish-borne viral outbreaks: a systematic review. | journal = Food Environ Virol | volume = 5 | issue = 1 | pages = 13–23 |date=March 2013 | doi = 10.1007/s12560-012-9097-6 | pmid = 23412719 }}</ref> Ito ay maaari ring kumalat sa pamamagitan ng malapitang kontak sa taong naimpeksiyon na.<ref name=AFP2012/> Kahit na walang sintomas ang mga bata kapag naimpeksiyon, maaari pa rin silang manghawa sa iba.<ref name=AFP2012/> Pagkatapos ng minsanang pagkakaimpeksiyon, di na tinatablan ang isang tao sa buong buhay nila.<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Hepatitis and Other Liver Diseases|year=2006|publisher=Infobase |isbn=9780816069903|page=105|url=http://books.google.ca/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105}}</ref> Ang diyagnosis ay nangangailangan ng pagpapasuri ng dugo dahil sa ang mga sintomas ay nahahawig sa mga ibang bilang ng karamdaman.<ref name=AFP2012/> Isa ito sa mga kilala bilang mga [[hepatitis]] na virus: A, [[hepatitis B|B]], [[hepatitis C|C]], [[hepatitis D|D]], at [[hepatitis E|E]]. == Pag-iwas at Paggamot == Ang [[bakunang pang-hepatitis A ]] ay mabisang paraan para maiwasan ang karamdaman.<ref name=AFP2012/><ref name=Irv2012>{{Cite journal | last1 = Irving | first1 = GJ. | last2 = Holden | first2 = J. | last3 = Yang | first3 = R. | last4 = Pope | first4 = D. | title = Hepatitis A immunisation in persons not previously exposed to hepatitis A. | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 7 | issue = | pages = CD009051 | year = 2012 | doi = 10.1002/14651858.CD009051.pub2 | pmid = 22786522 }}</ref> Karaniwan itong inirerekomenda ng mga ilang bansa para sa mga bata at sa labis na nanganganib na hindi pa nababakunahan.<ref name=AFP2012/><ref name=WHO2013/> Nakikita itong mabisa nang panghabambuhay.<ref name=AFP2012/> Kasama sa mga iba pang paraang pang-iwas ng karamadaman ang [[paghugas ng kamay]]at pagluto nang mabuti ng pagkain.<ref name=AFP2012/> Walang partikular na panggamot, sa pamamagitan ng pagpapahinga at gamot para sa [[pagkaramdam na para nasusuka]] o [[pagtatae]] ang inirerekomenda kung kinakailangan.<ref name=AFP2012/> Ang mga impeksiyon ay karaniwang ganap na nawawala at walang nagreresultang sakit sa atay.<ref name=AFP2012/> Ang paggamot ng malubhang pagbagsak ng atay, kung mangyayari ito, ay sa pamamagitan [[liver transplantion o operasyon para palitan ang atay]].<ref name=AFP2012/> == Pag-aaral sa Epidemiya == Sa buong mundo, ang humigit kumulang na 1.5 milyon ng may sintomas na kaso ang nagaganap taun-taon<ref name=AFP2012/> na may malamang na sampuhang milyung-milyon ng mga impeksiyon sa kabuuan.<ref name=Was2006>{{cite journal|last=Wasley|first=A|author2=Fiore, A |author3=Bell, BP |title=Hepatitis A in the era of vaccination.|journal=Epidemiol Rev |year=2006|volume=28|pages=101–11|pmid=16775039 |doi=10.1093/epirev/mxj012 |url=http://epirev.oxfordjournals.org/content/28/1/101.long}}</ref> Ito ay mas karaniwan sa mga rehiyon sa mundo na may hindi mabuti ang kalinisan sa paligid at walang sapat na tubig.<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Hepatitis A Fact sheet N°328|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/|work=World Health Organization|accessdate=20 February 2014|date=July 2013}}</ref> Sa [[umuunlad na mundo]], ang humigit kumulang na 90% ng mga bata ay naimpeksiyon na sa edad na 10 at kaya naman di na tinatablan sa pagdating nila sa tamang edad.<ref name=WHO2013/> Ito ay madalas na nagaganap sa mga paglaganap sa mga medyo umuunlad na bansa kung saan ang mga bata ay hindi nailalantad noong mas bata pa at walang laganap na pagbabakuna.<ref name=WHO2013/> Noong 2010, ang malubhang hepatitis A ay nagdulot ng 102,000 na pagkamatay.<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> Ang [[World Hepatitis Day]] ay ipinagdidiwang taun-taon sa Hulyo 28 para makapagdulot ng kabatiran sa [[viral hepatitis]].<ref name=WHO2013/> ==Mga Sanggunian== <references /> [[Kategorya:Sakit na sanhi ng virus]] gy4ymaqvtzn0olzwyl3p0bi7cxt0b6e 0 171437 2212845 2182067 2026-06-22T19:10:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212845 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Hepatitis C | Image = HCV EM picture 2.png | Caption = [[Electron micrograph|Mikrograpong elektron]] ng [[hepatitis C virus|birus ng hepatitis C]] na dinalisay mula sa paglilinang ng selula. Ang antas ng sukat = 50 mga [[nanometro]] | DiseasesDB = 5783 | ICD10 = {{ICD10|B|17|1|b|15}}, {{ICD10|B|18|2|b|15}} | ICD9 = {{ICD9|070.70}},{{ICD9|070.4}}, {{ICD9|070.5}} | OMIM = 609532 | MedlinePlus = 000284 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 993 | eMedicine_mult = {{EMedicine2|ped|979}} | MeshID = D006526 }} Ang '''Hepataytis C''' o '''Hepatitis C''' ay isang impeksiyon na pangunahing nakakaapekto sa atay. Ang [[birus]] ng Hepatitis C ([[birus ng Hepatitis C|HCV]]) ang nagdudulot ng sakit na ito.<ref name=Sherris>{{cite book | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = ika-4 | publisher = McGraw Hill | year = 2004 | pages=[https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3/page/551 551]–2 | isbn = 0838585299 | editor = Ryan KJ, Ray CG (mga patnugot) }}</ref> Ang Hepatitis C ay kadalasang walang mga sintomas, ngunit ang matagal at pabalik-balik na impeksiyon ay maaaring humantong sa pagkakagalos ng atay, at pagkatapos ng maraming taon ay maaaring humantong sa sirosis. Sa ilang mga kaso, ang mga taong mayroong sirosis ay mayroon ding hindi gumaganang atay, kanser sa atay, o lubhang namamagang mga ugat sa lalamunan at tiyan, na maaaring mauwi sa kamatayan dahil sa pagdurugo.<ref name=Sherris/> Sa simula nakukuha ng mga tao ang hepatitis C sa pamamagitan ng dugo-sa-dugong kontak mula sa paggamit ng pag-iniksiyon ng gamot sa ugat, hindi isterilisadong kagamitang pangmedisina, at mga [[pagsasalin ng dugo]]. Ang tinatayang 130–170 milyong tao sa buong mundo ay mayroong hepatitis C. Sinimulang imbestigahan ng mga siyentipiko ang HCV noong panahon ng 1970, at pinatunayan na ito ay umiiral noong 1989.<ref name="pmid19781804">{{cite journal |author=Houghton M |title=The long and winding road leading to the identification of the hepatitis C virus |journal=Journal of Hepatology |volume=51 |issue=5 |pages=939–48 |year=2009|month=November |pmid=19781804 |doi=10.1016/j.jhep.2009.08.004 |url=}}</ref> Ito ay hindi napatunayan na nagdudulot ng sakit sa ibang mga hayop. Ang Peginterferon at ribavirin ay ang karaniwang mga gamot para sa HCV. Nasa pagitan ng 50-80% ng mga taong ginamot ay gumaling. Ang mga taong nagkaroon ng sirosis o kanser sa atay ay maaaring mangailangan ng pagpapalit ng atay, ngunit ang birus ay kadalasang bumabalik pagkatapos ng pagpapalit.<ref name=NEJM2011/> Walang bakuna para sa hepatitis C. {{TOC limit|3}} == Mga palatandaan at sintomas == Ang Hepatitis C ay nagdudulot ng mga malubhang sintomas sa 15% lamang ng mga kaso.<ref>{{cite journal|last=Maheshwari|first=A|author2=Ray, S, Thuluvath, PJ|title=Acute hepatitis C.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-26-august-1-2008_372_9635/page/321|journal=Lancet|date=2008-07-26|volume=372|issue=9635|pages=321–32|pmid=18657711|doi=10.1016/S0140-6736(08)61116-2}}</ref> Ang mga sintomas ay kadalasang katamtaman at mahirap malaman, kabilang ang nabawasang gana, pagkapagod, nasusuka, mga pananakit ng kalamnan at kasukasuan, at pagbaba ng timbang.<ref name=AFP2010/> Ilang mga kaso lamang ng malubhang impeksiyon ang iniuugnay sa [[jaundice|paninilaw ng balat]].<ref name=Book2011p4>{{cite book|title=Chronic Hepatitis C Virus Advances in Treatment, Promise for the Future.|year=2011|publisher=Springer Verlag|isbn=9781461411918|page=4|url=http://books.google.ca/books?id=6G7mff5DnBQC&pg=PA4}}</ref> Ang impeksiyon ay nalulutas nang walang paggagamot sa 10-50% ng mga tao, at mas malimit sa mga batang babae kaysa sa iba.<ref name=Book2011p4/> ==== Matagal at pabalik-balik na impeksiyon ==== Walumpung porsiyento ng mga taong nalantad sa birus ay nagkakaroon ng matagal at pabalik-balik na impeksiyon.<ref name=Lancet2011/> Ang karamihan ay nakakaranas ng kaunti o walang mga sintomas sa mga unang dekada ng impeksiyon,<ref name=Book2011/> kahit na ang matagal at pabalik-balik na hepatitis C ay maaaring iugnay sa pagkapagod.<ref name=ID2010/> Ang Hepatitis C ay ang pangunahing sanhi ng sirosis at kanser sa atay sa mga taong mayroon nito sa loob ng maraming mga taon.<ref name=NEJM2011>{{cite journal|last=Rosen|first=HR|title=Clinical practice. Chronic hepatitis C infection.|journal=The New England journal of medicine|date=2011-06-23|volume=364|issue=25|pages=2429–38|pmid=21696309|url=http://www.casemedicine.com/ambulatory/Continuity%20Clinic/Clinic%20Articles/1)%20July/2)Week%20of%20July%2025th/chronic%20hep%20c.NEJM.pdf|access-date=2012-07-07|archive-date=2012-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215035840/http://www.casemedicine.com/ambulatory/Continuity%20Clinic/Clinic%20Articles/1)%20July/2)Week%20of%20July%2025th/chronic%20hep%20c.NEJM.pdf|url-status=dead}}</ref> Sa pagitan ng 10–30% mga tao na mayroong sakit na iyon nang mahigit sa 30 taon ay nagkakaroon ng sirosis.<ref name=NEJM2011/><ref name=AFP2010/> Ang sirosis ay mas karaniwan sa mga taong mayroong hepatitis B o [[HIV]], mga lasenggo, at mga lalaki.<ref name=AFP2010/> Ang mga taong nagkaroon ng sirosis ay nasa mas mahigit sa dalawampung beses na panganib ng kanser sa atay, isang bilang na 1-3% kada taon.<ref name=NEJM2011/><ref name=AFP2010/> Para sa mga lasenggo, ang panganib ay mas mahigit sa 100 beses.<ref>{{cite journal|last=Mueller|first=S|author2=Millonig, G, Seitz, HK|title=Alcoholic liver disease and hepatitis C: a frequently underestimated combination.|journal=World journal of gastroenterology : WJG|date=2009-07-28|volume=15|issue=28|pages=3462–71|pmid=19630099}}</ref> Ang Hepatitis C ang sanhi ng 27% ng mga kaso ng sirosis at 25% ng mga kaso ng kanser sa atay.<ref name=World2007>{{cite journal|last=Alter|first=MJ|title=Epidemiology of hepatitis C virus infection.|journal=World journal of gastroenterology : WJG|date=2007-05-07|volume=13|issue=17|pages=2436–41|pmid=17552026}}</ref> Ang sirosis ng atay ay maaaring humantong sa mataas na presyon ng dugo sa mga ugat na kumukunekta sa atay, pagkaipon ng tubig sa tiyan, madaling masugatan o magdugo, lumaking mga ugat, lalo na sa tiyan at lalamunan, ''jaundice'' (isang paninilaw ng balat), at pinsala sa utak.<ref name=Tah2009>{{cite journal|last=Ozaras|first=R|author2=Tahan, V|title=Acute hepatitis C: prevention and treatment.|journal=Expert review of anti-infective therapy|date=2009 Apr|volume=7|issue=3|pages=351–61|pmid=19344247}}</ref> ==== Mga epekto sa labas ng atay ==== Ang Hepatitis C ay bihira ding nauugnay sa sindroma ni Sjögren (karamdaman kung saan ang resistensiya ay hindi normal na gumagana), mas mababang bilang ng mga [[platelet|plaketa]] o trombosito ng dugo kaysa sa normal, matagal at pabalik-balik na sakit sa balat, diyabetes, at mga [[non-Hodgkin lymphoma|limpomang hindi Hodgkin]].<ref name=Extrahepatic>{{cite journal |author=Zignego AL, Ferri C, Pileri SA, Caini P, Bianchi FB |title=Extrahepatic manifestations of Hepatitis C Virus infection: a general overview and guidelines for a clinical approach |journal=Digestive and Liver Disease |volume=39 |issue=1 |pages=2–17 |year=2007 |month=Enero |pmid=16884964 |doi=10.1016/j.dld.2006.06.008}}</ref><ref>{{cite journal|last=Louie|first=KS|author2=Micallef, JM, Pimenta, JM, Forssen, UM|title=Prevalence of thrombocytopenia among patients with chronic hepatitis C: a systematic review.|journal=Journal of viral hepatitis|date=2011 Enero|volume=18|issue=1|pages=1–7|pmid=20796208}}</ref> == Sanhi == [[Talaksan:Hepatitis C infection by source (CDC) - en.svg|thumb|250px|Impeksiyon ng Hepatitis C sa Estados Unidos ayon sa pinagmulan]] Ang hepatitis C virus ay isang maliit, nakabalot, iisa ang hibla, birus na RNA na positibo ang palagay (''positive-sense'').<ref name=NEJM2011/> Ito ay isang miyembro ng [[genus|saring]] ''hepacivirus'' sa pamilya ng ''Flaviviridae''.<ref name=ID2010>{{cite book|last=Dolin|first=[edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0443068393|pages=Chapter 154|edition=ika-7 edisyon}}</ref> Mayroong pitong mga pangunahing henotipo ng HCV.<ref name=Nakano2011>{{cite journal |author=Nakano T, Lau GM, Lau GM, Sugiyama M, Mizokami M|title=An updated analysis of hepatitis C virus genotypes and subtypes based on the complete coding region |journal=Liver Int. |year=2011|month=December |pmid=22142261 |doi=10.1111/j.1478-3231.2011.02684.x }}</ref> Sa Estados Unidos, ang henotipo 1 ay nagdudulot ng 70% ng mga kaso, ang henotipo 2 ay nagdudulot ng 20%, at ang bawat isa sa ibang mga henotipo ay nagdudulot ng 1%.<ref name=AFP2010/> Ang henotipo 1 ay ang pinaka karaniwan din sa Timog Amerika at Europa.<ref name=NEJM2011/> ==== Pagsasalin ==== Ang pangunahing paraan ng pagsasalin sa maunlad na bansa ay ang nakikilala sa Ingles bilang ''intravenous drug use'' (IDU) o ang paggamit ng pag-iniksiyon ng gamot sa ugat. Sa umuunlad na bansa ang pangunahing mga paraan ay ang mga pagsasalin ng dugo at ang mga hindi ligtas na medikal na pamamaraan<ref name=Mah2010>{{cite journal|last=Maheshwari|first=A|author2=Thuluvath, PJ|title=Management of acute hepatitis C.|journal=Clinics in liver disease|date=2010 Pebrero|volume=14|issue=1|pages=169–76; x|pmid=20123448}}</ref> Ang sanhi ng pagsasalin ay nananatiling hindi pa nalalaman sa 20% ng mga kaso;<ref name=Pon2011>{{cite journal|last=Pondé|first=RA|author2=Mikhaĭlova, A|title=Hidden hazards of HCV transmission.|journal=Medical microbiology and immunology|date=2011 Pebrero|volume=200|issue=1|pages=7–11|pmid=20461405}}</ref> ngunit ang karamihan sa mga kasong ito ay malamang na sanhi ng IDU.<ref name=Book2011p4/> ==== Paggamit ng pag-iniksiyon ng gamot sa ugat ==== Ang IDU ay isang pangunahing salik ng panganib sa hepatitis C sa maraming bahagi ng mundo.<ref name=China2008>{{cite journal|last=Xia|first=X|author2=Luo, J, Bai, J, Yu, R|title=Epidemiology of HCV infection among injection drug users in China: systematic review and meta-analysis.|url=https://archive.org/details/sim_public-health_2008-10_122_10/page/990|journal=Public health|date=2008 Oct|volume=122|issue=10|pages=990–1003|pmid=18486955|doi=10.1016/j.puhe.2008.01.014}}</ref> Ang isang pagsusuri ng 77 mga bansa ay nagpapakita na ang 25 ay mayroong bilang ng hepatitis C sa populasyon ng mga gumagamit ng pag-iniksiyon ng gamot sa ugat na nasa pagitan ng 60% at 80%, kabilang ang Estados Unidos<ref name=Lancet2011>{{cite journal|last=Nelson|first=PK|author2=Mathers, BM, Cowie, B, Hagan, H, Des Jarlais, D, Horyniak, D, Degenhardt, L|title=Global epidemiology of hepatitis B and hepatitis C in people who inject drugs: results of systematic reviews.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_august-13-19-2011_378_9791/page/571|journal=Lancet|date=2011-08-13|volume=378|issue=9791|pages=571–83|pmid=21802134|doi=10.1016/S0140-6736(11)61097-0}}</ref> at Tsina.<ref name=China2008/> Labindalawang bansa ang mayroong bilang na mas mataas sa 80%.<ref name=Lancet2011/> Kasing dami ng sampung milyon na mga gumagamit ng pag-iniksiyon ng gamot sa ugat ay mayroong hepatitis C; sa Tsina (1.6 milyon), sa Estados Unidos (1.5 milyon), at sa Rusya (1.3 milyon) ang mayroong pinakamataas na kabuuan.<ref name=Lancet2011/> Ang mga bilang ng hepatitis C sa mga preso sa bilangguan ng Estados Unidos ay sampu hanggang dalawampung beses ng mga bilang ng pangkalahatang populasyon, na ipinapalagay ng mga pag-aaral na ito na delikadong pagkilos tulad ng IDU at paglalagay ng tatuwahe na gumagamit ng hindi isterilisadong kagamitan.<ref name=Jail2010>{{cite journal|last=Imperial|first=JC|title=Chronic hepatitis C in the state prison system: insights into the problems and possible solutions.|journal=Expert review of gastroenterology & hepatology|date=2010 Hunyo|volume=4|issue=3|pages=355–64|pmid=20528122}}</ref><ref>{{cite journal|last=Vescio|first=MF|author2=Longo, B, Babudieri, S, Starnini, G, Carbonara, S, Rezza, G, Monarca, R|title=Correlates of hepatitis C virus seropositivity in prison inmates: a meta-analysis.|journal=Journal of epidemiology and community health|date=2008 Apr|volume=62|issue=4|pages=305–13|pmid=18339822}}</ref> ==== Pagkakalantad ng pangangalagang pangkalusugan ==== Ang pagsasalin ng dugo, mga produkto para sa dugo, at mga paglilipat ng bahagi ng katawan nang walang pagsusuri para sa HCV ay lumilikha ng malaking panganib para sa impeksiyon.<ref name=AFP2010/> Ang Estados Unidos ay nagtatag ng pandaigdigang pagsusuri noong 1992. Simula noon ang bilang ng impeksiyon ay bumaba mula isa sa 10,000 sa 10,000,000 kada yunit ng dugo<ref name=Book2011p4/><ref name=Pon2011/>, bumaba mula sa bilang ng isa sa 200 mga yunit ng dugo.<ref name=Rosen2011>{{cite book |title=Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice (ika-7 edisyon) |last=Marx |first=John |authorlink= |author2=|year=2010 |publisher=Mosby/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=9780323054720 |page=[https://archive.org/details/rosensemergencym0000unse/page/1154 1154] |url=https://archive.org/details/rosensemergencym0000unse}}</ref> Ang mababang panganib na ito ay nananatili dahil mayroong panahon ng humigit-kumulang na 11–70 mga araw sa pagitan ng potensiyal na nagbibigay ng dugo na makakakuha ng hepatitis C at ang pagsusuri ng kanilang mga dugo bilang positibo.<ref name=Pon2011/> Ang ilan sa mga bansa ay hindi pa rin nagsusuri para sa hepatitis C dahil sa halagang dapat gugulin para sa gawaing ito.<ref name=World2007/> Ang isang tao na mayroong sugat mula sa turok ng karayom mula sa taong mayroong HCV ay mayroong 1.8% na tiyansa na makakuha ng sakit.<ref name=AFP2010/> Mas mataas ang panganib kung ang karayom na ginamit ay hungkag at ang sugat dahil sa pagturok ay malalim.<ref name=World2007/> Mayroong panganib mula sa pagkakalantad ng uhog o plema sa dugo; ngunit ang panganib na ito ay mababa, at walang panganib kung ang pagkakalantad ng dugo ay nangyayari sa masinsin o matibay na balat.<ref name=World2007/> Ang kagamitan sa [[ospital]] ay nakakapagsalin din ng hepatitis C, kabilang ang mga sumusunod: muling paggamit ng mga karayom at hiringgilya, maraming pinaggagamitan na mga maliit na bote ng gamot, mga pakete para sa pagsasalin, at hindi isterilisadong kagamitan para sa pag-oopera.<ref name=World2007/> Ang mahinang mga pamantayan sa mga pangmedisina at ukol sa ngipin na mga pasilidad ay ang pangunahing sanhi ng pagkalat ng HCV sa Ehipto, ang bansang mayroong pinaka mataas na bilang ng impeksiyon sa mundo.<ref>{{cite web |url=http://www1.albawaba.com/en/news/highest-rates-hepatitis-c-virus-transmission-found-egypt |title=Highest Rates of Hepatitis C Virus Transmission Found in Egypt |publisher=Al Bawaba |date=2010-08-09 |accessdate=2010-08-27 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515221938/http://www.albawaba.com/news/highest-rates-hepatitis-c-virus-transmission-found-egypt |url-status=dead }}</ref> ==== Pagtatalik ==== Hindi alam kung ang hepatitis C ay maaaring isalin sa pamamagitan ng pagtatalik.<ref name=Sex2010>{{cite journal|author=Tohme RA, Holmberg SD |title=Is sexual contact a major mode of hepatitis C virus transmission? |journal=Hepatology |volume= 52|issue= 4|pages= 1497–505|year=2010|month=June|pmid=20635398 |doi=10.1002/hep.23808}}</ref> Habang mayroong pagkakaugnay sa pagitan ng delikadong seksuwal na aktibidad at hepatitis C, hindi malinaw kung ang pagsasalin ng sakit ay dahil sa paggamit ng gamot na hindi nabanggit o dahil mismo sa pagtatalik.<ref name=AFP2010/> Sinusuportahan ng ebidensiya na walang panganib para sa mga heteroseksuwal na mag-asawa na hindi nakikipagtalik sa ibang mga tao.<ref name=Sex2010/> Ang mga seksuwal na kasanayan na kinasasangkutan ng mataas na antas ng trauma sa looban ng kanal sa puwet, tulad ng pagpapasok sa puwet, o na nangyayari kapag mayroon ding isang impeksiyon na naisasalin sa pamamagitan ng pagtatalik, kabilang ang HIV o pamamaga at pagkakagasgas ng ari, ay nagpapakita rin ng panganib.<ref name=Sex2010/> Inirerekomenda ng pamahalaan ng Estados Unidos ang paggamit ng kondom upang maiwasan lamang ang pagsasalin ng hepatitis C sa mga taong mayroong maraming kapareha sa pakikipagtalik.<ref>{{cite web|title=Hepatitis C Group Education Class|url=http://www.hepatitis.va.gov/products/HCV-education-class-script.asp|work=United States Department of Veteran Affairs|access-date=2012-07-07|archive-date=2011-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109105344/http://www.hepatitis.va.gov/products/HCV-education-class-script.asp|url-status=dead}}</ref> ==== Mga butas sa katawan ==== Ang paglalagay ng tattoo ay iniuugnay sa dalawa hanggang tatlong beses na mataas na panganib ng hepatitis C.<ref name=Tato2010>{{cite journal|last=Jafari|first=S|author2=Copes, R, Baharlou, S, Etminan, M, Buxton, J|title=Tattooing and the risk of transmission of hepatitis C: a systematic review and meta-analysis.|journal=International journal of infectious diseases : IJID : official publication of the International Society for Infectious Diseases|date=2010 Nov|volume=14|issue=11|pages=e928-40|pmid=20678951|url=http://natap.org/2010/HCV/tatoohcv.pdf}}</ref> Ito ay dahil sa hindi isterilisadong kagamitan o pagkakontamina ng ginamit na kulay.<ref name=Tato2010/> Ang mga tattoo o butas sa katawan na ginawa bago ang kalagitnaan ng 1980 o nang hindi propesyonal ay mga partikular na alalahanin, dahil ang mga isterilisadong pamamaraan sa nasabing pagkakaayos ay maaaring mahina. Ang panganib ay mas mataas rin para sa mga mas malalaking tattoo.<ref name=Tato2010/> Halos kalahati ng mga preso sa bilangguan ay naghahati sa hindi isterilisadong kagamitan sa paglalagay ng tattoo.<ref name=Tato2010/> Bihira sa mga tattoo sa lisensiyadong pasilidad ay direktang iniuugnay sa pagkakaroon ng HCV.<ref>{{cite web|title=Hepatitis C|url=http://www.cdc.gov/hepatitis/HCV/PDFs/HepCGeneralFactSheet.pdf|work=Center for Disease Control and Prevention|accessdate=2 Enero 2012}}</ref> ==== Pagkakadikit o kontak sa dugo ==== Ang mga pampersonal na kagamitan tulad ng mga pang-ahit, sipilyo, at kagamitan sa pagmamanikyur o pagpepedikyur ay maaaring madikit sa dugo. Ang pagbabahagi ng mga ito ay naglalagay sa panganib ng pagkakalantad sa HCV.<ref name="pmid16907842">{{cite journal |author=Lock G, Dirscherl M, Obermeier F, ''et al.'' |title=Hepatitis C —contamination of toothbrushes: myth or reality? |journal=J. Viral Hepat. |volume=13 |issue=9 |pages=571–3 |year=2006 |month=Setyembre |pmid=16907842|doi=10.1111/j.1365-2893.2006.00735.x |url=}}</ref><ref name=CDC12/> Dapat maging maingat ang mga tao sa mga hiwa at sugat o ibang pagdurugo.<ref name=CDC12/> Ang HCV ay hindi kumakalat sa pamamagitan ng nagkatao lamang na pagkakadikit, tulad ng pagyayakapan, paghahalikan, o pagbabahagi ng mga kagamitan sa pagkain o pagluluto.<ref name=CDC12>{{cite web |url= http://www.cdc.gov/hepatitis/HCV/HCVfaq.htm#section2|title=Hepatitis C |work=FAQ – CDC Viral Hepatitis |accessdate=2 Enero 2012}}</ref> ==== Pagsasalin mula sa ina papunta sa anak ==== Ang pagsasalin ng hepatitis C mula sa ina na mayroon nito sa kaniyang anak ay nangyayari sa mababa sa 10% ng mga pagbubuntis.<ref name=Preg10>{{cite journal|last=Lam|first=NC|author2=Gotsch, PB, Langan, RC|title=Caring for pregnant women and newborns with hepatitis B or C.|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-11-15_82_10/page/1225|journal=American family physician|date=2010-11-15|volume=82|issue=10|pages=1225–9|pmid=21121533}}</ref> Walang mga pamamaraan na nagbabago sa panganib na ito.<ref name=Preg10/> Ang pagsasalin ay maaaring mangyari sa panahon ng pagbubuntis at sa panganganak.<ref name=Pon2011/> Ang mahabang paghilab ng bahay-bata sa loob ng pook ng puson ay iniuugnay sa mas mataas na panganib ng pagsasalin.<ref name=World2007/> Walang ebidensiya na ang pagpapasuso ay nagkakalat ng HCV; gayunman, ang ina na mayroon nito ay dapat iwasan ang pagpapasuso kung ang kaniyang mga utong ay namutok at nagdurugo,<ref>{{cite journal |author=Mast EE |title=Mother-to-infant hepatitis C virus transmission and breastfeeding |journal=Advances in Experimental Medicine and Biology|volume=554 |pages=211–6|year=2004|pmid=15384578}}</ref> o ang dami ng kaniyang birus ay mataas.<ref name=Pon2011/> == Diyagnosis == [[Talaksan:Hepatitis C serology.png|thumb|250px|Serolohikong profile ng pagkakaroon ng Hepatitis C]] Ang mga dyagnostikong pagsusuri ng hepatitis C ay kinabibilangan ng: HCV antibody, ELISA, Western blot, at quantitative HCV RNA.<ref name=AFP2010/> Maaaring matuklasan ng Polymerase chain reaction (PCR) ang HCV RNA nang isa hanggang dalawang linggo matapos magkaroon nito, habang ang mga antibody ay maaaring umabot nang matagal sa pangkalahatan bago mabuo at ipakita ang kanilang mga sarili.<ref name=Tah2009/> Ang matagal at pabalik-balik na hepatitis C ay isang impeksiyon sa hepatitis C virus na nananatili nang mahigit sa anim na buwan batay sa pagkakaroon ng RNA nito.<ref name=Book2011>{{cite book|title=Chronic Hepatitis C Virus Advances in Treatment, Promise for the Future.|year=2011|publisher=Springer Verlag|isbn=9781461411918|pages=103–104|url=http://books.google.ca/books?id=6G7mff5DnBQC&pg=PA104}}</ref> Dahil ang matagal at pabalik-balik na mga impeksiyon ay karaniwang walang mga sintomas para sa ilang mga dekada,<ref name=Book2011/> kadalasang natutuklasan ito ng mga doktor sa pamamagitan ng mga pagsusuri sa paggana ng atay o sa panahon ng pangkaraniwang pagsusuri sa mga taong mataas ang panganib. Hindi makikilala ng pagsusuri ang malubha sa matagal at pabalik-balik na mga impeksiyon.<ref name=World2007/> ==== Pagsusuri ng dugo ==== Ang pagsusuri ng Hepatitis C ay karaniwang nagsisimula sa mga pagsusuri ng dugo upang tuklasin ang pagkakaroon ng ''antibody'' (literal na "laban sa katawan", ang protina sa dugo na panlaban sa sakit) sa HVC na gamit ang isang ''enzyme immunoassay'' (paraan ng pagsukat ng tiyak na protina).<ref name=AFP2010/> Kung ang pagsusuring ito ay positibo, ang isang pangalawang pagsusuri ay isinasagawa upang patunayan ang ''immunoassay'' at upang malaman ang kalubhaan.<ref name=AFP2010/> Ang isang ''recombinant'' (muling binuong organismo) ''immunoblot assay'' ang kumukumpirma sa ''immunoassay'', at nalalaman ng isang sunud-sunod na reaksiyon ng HVC RNA ''polymerase'' ang kalubhaan.<ref name=AFP2010/> Kung walang RNA at ang ''immunoblot'' ay positibo, ang isang tao ay nagkaroon na dati ng isang impeksiyon ngunit gumaling ito nang dahil sa alinman sa paggamot o kusang paggaling; kung ang ''immunoblot'' ay negatibo, ang ''immunoassay'' ay mali.<ref name=AFP2010/> Umaabot ng anim hanggang walong linggo kasunod ng impeksiyon bago maging positibo ang pagsusuri ng ''immunoassay''.<ref name=ID2010/> Ang mga ''enzyme'' sa atay ay nagbabago habang nasa unang bahagi ng impeksiyon;<ref name=Book2011/> karaniwang nagsisimulang tumaas ang mga ito sa loob ng pitong linggo pagkatapos ng impeksiyon.<ref name=ID2010/> Ang mga ''enzyme'' sa atay ay hindi sapat na naiuugnay sa kalubhaan ng sakit.<ref name=ID2010/> ==== Biyopsiya ==== Ang mga biyopsiya sa atay ay maaaring makaalam ng antas ng pinsala ng atay, ngunit mayroong mga panganib mula sa pamamaraan.<ref name=NEJM2011/> Ang karaniwang mga pagbabago na natutuklasan ng isang biyopsiya ay ang mga [[lymphocyte|limposito]] sa loob ng tisyu ng atay, mga [[lymphoid follicle|polikulang limpoid]] sa [[portal triad|portadang may tatlong bahagi]], at mga pagbabago sa mga maliliit na mga tubo ng apdo.<ref name=NEJM2011/> May ilang mga magagamit na pagsusuri ng dugo na sinusubukang alamin ang antas ng pinsala at ibsan ang pangangailangan ng pagsasagawa ng biyopsiya.<ref name=NEJM2011/> ==== Pagsusuri ==== Kasing kaunti ng 5-50% ng mga taong mayroon nito sa Estados Unidos at Canada ang nakakaalam ng kanilang kalagayan.<ref name=Tato2010/> Ang pagsusuri ay inirerekomenda sa mga taong may mataas na panganib, na kinabibilangan ng mga taong may mga tato (tatuwahe).<ref name=Tato2010/> Ang pagsusuri ay inirerekomenda rin sa mga taong may mataas na mga ''enzyme'' sa atay dahil ito lamang ang madalas na palatandaan ng matagal at pabalik-balik na hepatitis.<ref>{{cite journal|last=Senadhi|first=V|title=A paradigm shift in the outpatient approach to liver function tests.|url=https://archive.org/details/sim_southern-medical-journal_2011-07_104_7/page/521|journal=Southern medical journal|date=2011 Hulyo|volume=104|issue=7|pages=521–5|pmid=21886053}}</ref> Ang pangkaraniwang pagsusuri ay hindi inirerekomenda sa Estados Unidos.<ref name=AFP2010>{{cite journal|last=Wilkins|first=T|author2=Malcolm, JK, Raina, D, Schade, RR|title=Hepatitis C: diagnosis and treatment.|journal=American family physician|date=2010-06-01|volume=81|issue=11|pages=1351–7|pmid=20521755|url=http://www.aafp.org/afp/2010/0601/p1351.html }}</ref> == Pag-iwas == Noong taong 2011, walang umiiral na bakuna para sa hepatitis C. Ang mga bakuna ay nasa ilalim pa ng pagbubuo at ang mga iba ay nagpakita ng nagbibigay pag-asang mga resulta.<ref>{{cite journal|last=Halliday|first=J|author2=Klenerman, P, Barnes, E|title=Vaccination for hepatitis C virus: closing in on an evasive target.|journal=Expert review of vaccines|date=2011 Mayo|volume=10|issue=5|pages=659–72|pmid=21604986|doi=10.1586/erv.11.55}}</ref> Ang isang kumbinasyon ng mga istratehiya na pangontra, tulad ng programa sa pagpapalitan ng mga karayom at hiringgilya at paggagamot para sa pang-aabuso sa droga, ay nagpapababa ng panganib ng hepatitis C sa mga gumagamit ng pag-iniksiyon ng gamot sa ugat nang humigit-kumulang sa 75%.<ref>{{cite journal|last=Hagan|first=H|author2=Pouget, ER, Des Jarlais, DC|title=A systematic review and meta-analysis of interventions to prevent hepatitis C virus infection in people who inject drugs.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2011-07-01_204_1/page/74|journal=The Journal of infectious diseases|date=2011-07-01|volume=204|issue=1|pages=74–83|pmid=21628661}}</ref> Ang pagsusuri sa mga nagbibigay ng dugo ay mahalaga sa pambansang antas, tulad ng pag-ayon sa mga pangkalahatang pag-iingat sa loob ng mga pasilidad para sa pangangalagang pangkalusugan.<ref name=ID2010/> Sa mga bansa na mayroong kakulangan sa panustos ng mga isterilisadong hiringgilya, dapat ibigay ng mga nagbibigay ng pangangalaga ang mga gamot sa bibig sa halip na sa pamamagitan ng iniksiyon.<ref name=World2007/> == Paggamot == Ang HCV ay nanghihikayat ng matagal at pabalik-balik na impeksiyon sa 50–80% mga taong mayroon nito. Humigit-kumulang 40-80% ng mga kasong ito ay gumagaling sa pamamagitan ng paggamot.<ref>{{cite journal|last=Torresi|first=J|author2=Johnson, D, Wedemeyer, H|title=Progress in the development of preventive and therapeutic vaccines for hepatitis C virus.|journal=Journal of hepatology|date=2011 Jun|volume=54|issue=6|pages=1273–85|pmid=21236312|doi=10.1016/j.jhep.2010.09.040}}</ref><ref>{{cite journal|last=Ilyas|first=JA|author2=Vierling, JM|title=An overview of emerging therapies for the treatment of chronic hepatitis C.|journal=Clinics in liver disease|date=2011 Aug|volume=15|issue=3|pages=515–36|pmid=21867934}}</ref> Sa mga bihirang kaso, ang impeksiyon ay maaaring gumaling nang walang paggamot.<ref name=Book2011p4/> Ang mga taong mayroong matagal at pabalik-balik na hepatitis C ay dapat iwasan ang alak at mga gamot na nakakalason sa atay,<ref name=AFP2010/> at dapat bakunahan para sa hepatitis A at hepatitis B.<ref name=AFP2010/> Ang mga taong mayroong sirosis ay dapat magkaroon ng mga pagsusuri gamit ang ultrasound para sa kanser sa atay.<ref name=AFP2010/> ==== Mga gamot ==== Ang mga taong napatunayang mayroong hindi normal na atay na mayroong HCV ay dapat magpagamot.<ref name=AFP2010/> Ang kasalukuyang paggamot ay isang kumbinasyon ng ''pegylated interferon'' at ng gamot na ''ribavirin'' na laban sa birus para sa 24 o 48 linggo, depende sa uri ng HCV.<ref name=AFP2010/> Ang mas bumuti na mga kinalabasan ay nangyayari sa 50–60% ng mga taong ginamot.<ref name=AFP2010/> Ang pagsasama sa alinman sa ''boceprevir'' o ''telaprevir'' sa ''ribavirin'' at ''peginterferon alfa'' ay pinabubuti ang pagtugon laban sa birus para sa hepatitis C na henotype 1.<ref name="pmid21828346">{{cite journal | author = Foote BS, Spooner LM, Belliveau PP | title = Boceprevir: a protease inhibitor for the treatment of chronic hepatitis C | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2011-09_45_9/page/1085 | journal = Ann Pharmacother | volume = 45| issue = 9 | pages = 1085–93 | year = 2011 | month = Setyembre | pmid = 21828346 | doi = 10.1345/aph.1P744 }}</ref><ref name="pmid21558488">{{cite journal | author = Smith LS, Nelson M, Naik S, Woten J | title = Telaprevir: an NS3/4A protease inhibitor for the treatment of chronic hepatitis C | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2011-05_45_5/page/639 |journal = Ann Pharmacother | volume = 45 | issue = 5 | pages = 639–48 | year = 2011 | month = May | pmid = 21558488 | doi = 10.1345/aph.1P430}}</ref><ref name="pmid21898493">{{cite journal | author = Ghany MG, Nelson DR, Strader DB, Thomas DL, Seeff LB | title = An update on treatment of genotype 1 chronic hepatitis C virus infection: 2011 practice guideline by the American Association for the Study of Liver Diseases | journal = Hepatology | volume = 54 | issue = 4 | pages = 1433–44 | year = 2011 | month = October | pmid = 21898493 | pmc = 3229841 | doi = 10.1002/hep.24641}}</ref> Ang mga epekto ng paggamot ay karaniwan; kalahati ng mga taong ginamot ay nagkakaroon ng mga sintomas na parang trangkaso, at ang ikatlong bahagi ay nakakaranas ng mga problemang pang-emosyon.<ref name=AFP2010/> Ang paggamot sa panahon ng unang anim na buwan ay mas epektibo kaysa pagkatapos tumagal at maging pabalik-balik ang hepatitis C.<ref name=Tah2009/> Kung ang isang tao ay magkakaroon ng isang impeksiyon at hindi ito gumaling pagkatapos ng walo hanggang labindalawang liggo, inirerekomenda ang 24 na linggong paggamit ng ''pegylated interferon''.<ref name=Tah2009/> Para sa mga taong mayroong [[thalassemia]] (isang sakit sa dugo), ang ribavirin ay mukhang nakakatulong, ngunit pinatataas ang pangangailangan ng mga pagsasalin ng dugo.<ref>{{cite journal |author=Alavian SM, Tabatabaei SV |title=Treatment of chronic hepatitis C in polytransfused thalassaemic patients: a meta-analysis |journal=J. Viral Hepat.|volume=17 |issue=4 |pages=236–44 |year=2010 |month=April |pmid=19638104|doi=10.1111/j.1365-2893.2009.01170.x }}</ref> <!--===Alternatibong gamot=== --> Ang mga nagbibigay ng proposisyon ay nagpapahayag ng ilang terapeutikang mga alternatibo para makatulong sa hepatitis C na kinabibilangan ng nakikilala sa Ingles bilang ''milk thistle'' (ang [[milk thistle|abroho]] o kardo, isang halamang gamot), ginseng, at [[colloidal silver|pilak na koloidal]] (isang uri ng pamatay ng mikrobiyo).<ref name=NCCAM>[http://nccam.nih.gov/health/providers/digest/hepatitisC-science.htm?nav=cd Hepatitis C and CAM: What the Science Says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513220534/http://nccam.nih.gov/health/providers/digest/hepatitisC-science.htm?nav=cd |date=2013-05-13 }}. ''[[NCCAM]]'' Marso 2011. (Retrieved 07 Marso 2011)</ref> Gayunman, walang terapeuktikong panghalili na naipakita upang mapabuti ang mga kinalabasan sa hepatitis C, at walang ebidensiyang umiiral na ang mga terapeutikong pamalit ay mayroong anumang epekto sa birus sa anumang paraan.<ref name=NCCAM/><ref>{{cite journal|last=Liu|first=J|author2=Manheimer, E, Tsutani, K, Gluud, C|title=Medicinal herbs for hepatitis C virus infection: a Cochrane hepatobiliary systematic review of randomized trials.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2003-03_98_3/page/538|journal=The American journal of gastroenterology|date=2003 Marso|volume=98|issue=3|pages=538–44|pmid=12650784}}</ref><ref>{{cite journal|last=Rambaldi|first=A|author2=Jacobs, BP, Gluud, C|title=Milk thistle for alcoholic and/or hepatitis B or C virus liver diseases.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2007-10-17|issue=4|pages=CD003620|pmid=17943794}}</ref> == Pagpapahayag ng kinalabasan ng sakit == Ang mga pagtugon sa paggamot ay iba-iba ayon sa henotipo. Ang matagal na pagtugon ay humigit-kumulang 40-50% sa taong mayroong HCV na henotipo 1 na mayroong 48 na linggong paggamot.<ref name=NEJM2011/> Ang matagal na pagtugon ay nangyayari sa 70-80% ng mga taong mayroong HCV na henotipo 2 at 3 na mayroong 24 na linggong paggamot.<ref name=NEJM2011/> Ang matagal na pagtugon ay humigit-kumulang na 65% sa taong mayroong henotipo 4 na mayroong 48 na linggong paggamot. Ang ebidensiya para sa paggamot sa henotipo 6 na sakit ay kasalukuyang kakaunti, at ang ebidensiya na umiiral ay para sa 48 na linggong paggamot sa parehong mga dosis gaya ng sakit na may henotypo 1.<ref>{{cite journal |author=Fung J, Lai CL, Hung I, ''et al.'' |title=Chronic hepatitis C virus genotype 6 infection: response to pegylated interferon and ribavirin |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2008-09-15_198_6/page/808 |journal=The Journal of Infectious Diseases |volume=198 |issue=6|pages=808–12 |year=2008 |month=Setyembre |pmid=18657036 |doi=10.1086/591252}}</ref> == Aral ukol sa epidemya == [[Talaksan:HCV prevalence 1999.png|thumb|Paglaganap ng hepatitis C sa buong mundo noong 1999]] [[Talaksan:Hepatitis C world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|[[Bilang ng nawawalang taon sa buhay dahil sa sakit]] na para sa hepatitis C noong 2004 kada 100,000 mga naninirahan {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|walang dato}} {{legend|#ffff65|<10}} {{legend|#fff200|10-15}} {{legend|#ffdc00|15-20}} {{legend|#ffc600|20-25}} {{legend|#ffb000|25-30}} {{legend|#ff9a00|30-35}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|35-40}} {{legend|#ff6e00|40-45}} {{legend|#ff5800|45-50}} {{legend|#ff4200|50-75}} {{legend|#ff2c00|75–100}} {{legend|#cb0000|>100}} {{Multicol-end}}]] Ang nasa pagitan ng 130 at 170 milyong mga tao, o ~3% ng populasyon ng mundo, ay namumuhay na mayroong matagal at pabalik-balik na hepatitis C.<ref name=WHO2011/> Ang nasa pagitan ng 3-4 na milyong mga tao ay nagkakaroon nito kada taon, at mahigit sa 350,00 mga tao ang namamatay taun-taon mula sa mga sakit na may kaugnayan sa hepatitis C.<ref name=WHO2011/> Ang mga bilang ay tumaas sa pangkalahatan noong ika-20 siglo dahil sa isang kombinasyon ng IDU at gamot na inilalagay sa ugat o hindi isterilisadong kagamitang pangmedisina.<ref name="World2007"/> Sa Estados Unidos, humigit-kumulang 2% ng mga tao ang mayroong hepatitis C,<ref name=AFP2010/> na may 35,000 hanggang 185,000 mga bagong kaso sa isang taon. Ang mga bilang ay bumaba sa [[Kanluraning Mundo]] mula noong 1990 dahil sa napabuting pagsusuri sa dugo bago ang pagsasalin.<ref name=Tah2009/> Ang mga namamatay taun-taon dahil sa HVC sa Estados Unidos ay mula sa pagitan ng 8,000 hanggang 10,000. Inaasahan na ang bilang ng namamatay na ito ay tataas habang ang mga taong nagkaroon ng sakit sa pamamagitan ng pagsasalin bago ang pagsusuri para sa HCV ay magkakasakit at mamamatay.<ref>{{citebook|last=Colacino|first=ed. by J. M.|title=Hepatitis prevention and treatment|year=2004|publisher=Birkhäuser|location=Basel|isbn=9783764359560|pages=32|url=http://books.google.ca/books?id=KwSWN_QtVLUC&pg=PA32|coauthors=Heinz, B. A.}}</ref> Ang bilang ng mayroong sakit na ito ay mas mataas sa ilang mga bansa sa Aprika at Asya.<ref>{{cite book|last=al.|first=pinatnugutan nina Gary W. Brunette ... |title=CDC health information for international travel : the Yellow Book 2012|publisher=Oxford University|location=New York|isbn=9780199769018|pages=231|url=http://books.google.ca/books?id=597F4ZVu7eQC&pg=PT231}}</ref> Ang mga bansa na mayroong lubhang mataas na bilang ng mayroong sakit na ito ay kinabibilangan ng Ehipto (22%), Pakistan (4.8%) at Tsina (3.2%).<ref name=WHO2011>{{cite web | title=WHO Hepatitis C factsheet|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs164/en/index.html | year=2011 |accessdate=2011-07-13}}</ref> Ang mataas na bilang sa Ehipto ay iniuugnay sa inihinto na ngayong kampanya para sa pangmasang paggamot para sa ''[[schistosomiasis]]'', na gamit ang hindi wastong isterilisadong hiringgilya na gawa sa salamin.<ref name=World2007/> == Kasaysayan == Noong kalagitnaan ng 1970, si Harvey J. Alter, Hepe ng Bahagi ng Nakakahawang Sakit sa Kagawaran ng Medisina sa Pagsasalin sa ''National Institutes of Health'' (Pambansang mga Instituto ng Kalusugan), at ang kanyang koponan ay nagpakita na ang karamihan sa mga kaso ng hepatitis na nangyari pagkatapos ng pagsasalin ng dugo ay hindi dahil sa mga birus ng hepatitis A o B. Sa kabila ng pagkatuklas na ito, ang mga pagsisikap para sa internasyunal na pananaliksik upang malaman ang birus ay nabigo para sa susunod na dekada. Noong 1987, sina Michael Houghton, Qui-Lim Choo, at George Kuo sa Chiron Corporation, na nakikipagtulungan kay Dr. D.W. Bradley mula sa ''Centers for Disease Control and Prevention'' (Sentro Para sa Pagkontrol at Pag-iwas sa Sakit), ay gumamit ng isang bagong paraan ng molekular na pagkopya (ang ''cloning'') upang malaman ang hindi nakikilalang mga organismo at bumuo ng isang pagsusuring diyagnostiko.<ref name = Boyer>{{cite book | isbn = 9780792387602 | last = Boyer | first = JL | title = Liver cirrhosis and its development: proceedings of the Falk Symposium 115 | pages = [http://books.google.ca/books?id=n5P696E7T0wC&pg=PA344#v=onepage&q&f=false 344] | publisher =[[Springer Science+Business Media|Springer]] | year = 2001}}</ref> Noong 1988, pinatunayan ni Alter ang birus sa pamamagitan ng pagpapatunay sa pagkakaroon nito sa isang panel ng hindi A at hindi B na mga ispesimen ng hepatitis. Noong Abril 1989, ang pagkatuklas ng HVC ay inilathala sa dalawang mga artikulo sa pahayagang ''Science''.<ref name="choo">{{cite journal|author=Choo QL, Kuo G, Weiner AJ, Overby LR, Bradley DW, Houghton M |title=Isolation of a cDNA clone derived from a blood-borne non-A, non-B viral hepatitis genome |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-04-21_244_4902/page/358 |journal=Science |volume=244 |issue=4902 |pages=359–62 |year=1989 |month=Abril |pmid=2523562 |doi=10.1126/science.2523562}}</ref><ref name="kuo">{{cite journal |author=Kuo G, Choo QL, Alter HJ, ''et al.'' |title=An assay for circulating antibodies to a major etiologic virus of human non-A, non-B hepatitis |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-04-21_244_4902/page/362 |journal=Science |volume=244 |issue=4902 |pages=362–4 |year=1989 |month=Abril |pmid=2496467 |doi=10.1126/science.2496467}}</ref> Ang pagkatulas ay humantong sa makabuluhang mga pagbuti sa diyagnostiko at pinabuting paggamot laban sa birus.<ref name = Boyer/> Noong 2000, ang mga manggagamot na sina Alter at Houghton ay pinarangalan ng ''Lasker Award for Clinical Medical Research'' (Gantimpalaang Lakser para sa Pampanggagamot na Pananaliksik na Pangklinika) para sa "pangunguna sa ginawa na nagbigay-daan sa pagkatuklas ng birus na nagdudulot ng hepatitis C at ang pagbuo ng mga pamamaraan ng pagsusuri na nagpababa sa panganib ng hepatitis na may kaugnayan sa pagsasalin ng dugo sa Estados Unidos mula sa 30% noong 1970 patungo sa talagang sero noong 2000."<ref>[https://web.archive.org/web/20080225184627/http://www.laskerfoundation.org/awards/library/2000clinical.shtml2000 Winners Albert Lasker Award for Clinical Medical Research], The Lasker Foundation. Nakuha noong 20 Pebrero 2008.</ref> Nagsumite si Chiron ng ilang mga patente sa birus at ang diyagnostika nito.<ref name="houghton">Houghton, M., Q.-L. Choo, at G. Kuo. ''NANBV Diagnostics and Vaccines.'' Patenteng Europeo Bilang EP-0-3 18-216-A1. European Patent Office (ipinasa ang talaksan noong 18 Nobyembre 1988, nailathala noong 31 Mayo 1989).</ref> Ang isang makompetensiyang aplikasyon ng patente ng CDC ay binitiwan noong 1990 pagkatapos magbayad ni Chiron ng US$1.9 milyon sa CDC at US$337,500 kay Bradley. Noong 1994, idinemanda ni Bradley si Chiron, na naghahangad na mapawalang-bisa ang patente, isinama ang kaniyang sarili bilang isang kasamang imbentor, at tumanggap ng mga bayad-pinsala at mga kabayaran sa ginawa para sa mga imbensiyon. Binitiwan niya ang demanda noong 1998 pagkatapos matalo bago ang mga pag-aapela sa hukuman.<ref>{{cite web|last=Wilken|first=Judge|title=United States Court of Appeals for the Federal Circuit|url=http://www.ll.georgetown.edu/federal/judicial/fed/opinions/96opinions/96-1536.html|work=United States Court of Appeals for the Federal Circuit|accessdate=11 Enero 2012}}</ref> == Lipunan at kultura == Binuo ng ''World Hepatitis Alliance'' (Pandaigdigang Alyansa sa Hepatitis) ang ''World Hepatitis Day'' (Pandaigdigang Pagdiriwang ng Araw ng Hepatitis), na ginaganap nang taun-taon tuwing ika-28&nbsp;ng Hulyo.<ref>{{cite journal|last=Eurosurveillance editorial|first=team|title=World Hepatitis Day 2011.|journal=Euro surveillance : bulletin europeen sur les maladies transmissibles = European communicable disease bulletin|date=2011-07-28|volume=16|issue=30|pmid=21813077}}</ref> Ang pangkabuhayang gastos ng hepatitis C ay parehong mahalaga sa tao at sa lipunan. Sa Estados Unidos ang karaniwang panghabang-buhay na gastos ng sakit ay tinatayang nasa US$33,407 noong 2003,<ref name=Cost2006>{{cite journal|last=Wong|first=JB|title=Hepatitis C: cost of illness and considerations for the economic evaluation of antiviral therapies.|journal=PharmacoEconomics|year=2006|volume=24|issue=7|pages=661–72|pmid=16802842}}</ref> at ang halaga ng isang pagpapalit ng atay ay nasa humigit-kumulang na US$200,000 noong 2011.<ref name=Cost2011/> Sa Canada ang halaga ng isang serye ng paggamot laban sa birus ay naging kasingtaas ng 30,000 dolyar ng Canada noong 2003,<ref>{{cite web|title=Hepatitis C Prevention, Support and Research ProgramHealth Canada|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/hepc/pubs/psrpmideval-ppsrevalinter/i_problem-eng.php|work=Public Health Agency of Canada|accessdate=10 Enero 2012|month=Nobyembre|year=2003}}</ref> samantala ang halaga sa Estados Unidos ay nasa pagitan ng US$9,200 at US$17,600 noong 1998.<ref name=Cost2006/> Sa maraming mga lugar sa mundo, ang mga tao ay hindi makaya ang paggamot na panlaban sa birus dahil sa kakulangan nila ng sakop ng seguro o kaya ang mga ''insurance'' na mayroon sila ay hindi nagbabayad para sa mga gamot na panlaban sa birus.<ref>{{cite book|last=Zuckerman|first=pinamatnugutan nina Howard Thomas, Stanley Lemon, Arie|title=Viral Hepatitis.|year=2008|publisher=John Wiley & Sons|location=Oxford|isbn=9781405143882|pages=532|url=http://books.google.ca/books?id=nT2dauLXoYAC&pg=PA532|edition=3rd ed.}}</ref> == Pananaliksik == Noong 2011, humigit-kumulang isandaang mga gamot ang binubuo para sa hepatitis C.<ref name=Cost2011>{{cite journal|last=El Khoury|first=A. C.|author2=Klimack, W. K., Wallace, C., Razavi, H.|title=Economic burden of hepatitis C-associated diseases in the United States|journal=Journal of Viral Hepatitis|date=1 Disyembre 2011|doi=10.1111/j.1365-2893.2011.01563.x}}</ref> Ang mga gamot na ito ay kinabibilangan ng mga bakuna para gamutin ang hepatitis, mga [[immunomodulator|imyunomodulador]] (mga gamot na may epekto sa resistensiya ng katawan), at mga pumipigil na ''cyclophilin''.<ref>{{cite journal|last=Ahn|first=J|author2=Flamm, SL|title=Hepatitis C therapy: other players in the game|journal=Clinics in liver disease|date=2011 Agosto|volume=15|issue=3|pages=641–56|pmid=21867942|doi=10.1016/j.cld.2011.05.008}}</ref> Ang may potensiyang mga bagong paggamot na ito ay dumating dahil sa mas mabuti nang pagkakaunawa sa birus ng hepatitis C.<ref>{{cite journal|last=Vermehren|first=J|author2=Sarrazin, C|title=New HCV therapies on the horizon.|journal=Clinical microbiology and infection : the official publication of the European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases|date=2011 Pebrero|volume=17|issue=2|pages=122–34|pmid=21087349}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|colwidth=30em}} [[Kategorya:Sakit na sanhi ng virus]] 6mfqy755ojxd85saw18e2adidb7fjib 0 173279 2212715 2085124 2026-06-22T17:50:07Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212715 wikitext text/x-wiki :''Huwag ikalito sa [[pagkakapon]] Sa [[sinaunang mga kabihasnan]], ang '''pagtatangal ng [[titi]] ng tao''' o '''pagpuputol ng [[titi ng tao]]''' ay paminsan-minsan ginagamit bilang isang paraan ng pagpapahayag ng pangingibabaw: ang mga hukbo ay paminsan-minsang nalalaman na pinuputol ang mga titi ng kanilang mga kaaway upang bilangin ang mga napatay, pati na bilang mga [[tropeo]]. Ang gawain ng [[pagkakapon]] o kastrasyon (pagtatanggal ng [[bayag]] o kaya ng [[itlog ng bayag]]) ay paminsan-minsan din ng pagtatanggal ng lahat o bahagi ng titi, na pangkalahatang sa papamagitan ng isang tubo na ipinapasok upang mapanatiling bukas ang [[uretra]] (daanan ng [[ihi]]) para sa [[pag-ihi]]. Ginamit ang pagkakapon upang makalikha ng isang klase o antas ng mga tagapaglingkod o mga alipin (lalo na ang mga tagapangalaga ng mga [[harem]]) na tinatawag na mga ''[[eunuch]]'' (mga eunuko o mga "[[kapon (tao)|kapon]]", mga lalaking kinapon o tinanggalan ng bayag, ang iba ay may mga bayag na hindi na umunlad o lumaki) sa maraming iba't ibang mga pook at mga kapanahunan. Sa modernong panahon, ang pag-aalis ng titi ng tao ay napaka madalang (subalit mayroong mga pagpapaliban o eksepsiyon), at ang mga pagtukoy sa pagtatanggal ng titi ay halos palaging simboliko. Mas kakaunti ang pagkakapon, at isinasagawa bilang isang panghuling lunas o katugunan sa panggagamot ng [[kanser sa prostata]] na sensitibo sa [[androheno]].<ref>{{cite journal | last = Loblaw | first = DA | title = American Society of Clinical Oncology recommendations for the initial hormonal management of androgen-sensitive metastatic, recurrent, or progressive prostate cancer | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-oncology_2004-07-15_22_14/page/2927 | journal = Journal of Clinical Oncology |date= 2004-07-15 | doi = 10.1200/JCO.2004.04.579| pmid = 15184404 | volume = 22 | issue = 14 | pages = 2927–41 | author-separator = , | author2 = Mendelson DS | author3 = Talcott JA | author4 = Virgo KS | display-authors = 3 | last5 = Somerfield | first5 = MR | last6 = Ben-Josef | first6 = E | last7 = Middleton | first7 = R | last8 = Porterfield | first8 = H | last9 = Sharp | first9 = SA}}</ref><ref>{{cite web | last = Terris | first = Martha K | author2 = Audrey Rhee, et al. | title = Prostate Cancer: Metastatic and Advanced Disease | publisher = eMedicine |date= 2006-08-01 | url = http://emedicine.medscape.com/article/454114-overview | accessdate = 2007-01-11}}</ref><ref>{{cite web | last = Myers | first = Charles E | title = Androgen Resistance, Part 1 | publisher = Prostate Cancer Research Institute | date = 2006-08-24 | url = http://www.prostate-cancer.org/education/andeprv/Myers_AndrogenResistance1.html | accessdate = 2007-01-11 | archive-date = 2011-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928024603/http://www.prostate-cancer.org/education/andeprv/Myers_AndrogenResistance1.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928024603/http://www.prostate-cancer.org/education/andeprv/Myers_AndrogenResistance1.html |date=2011-09-28 }}</ref> Isang paraan sa pagtatanggal ng titi sa larangan ng [[siruhiya]] ay ang [[penektomiya]]. ==Tingnan din== *[[Pagtutuli]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Siruhiya]] [[Kategorya:Titi]] tdz0c2quq5xo85z9ry9x1zivjxc9b3e 0 175856 2212864 2182096 2026-06-22T19:20:21Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212864 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Panspermie.svg|thumb|right|300px|Panspermia]] Ang '''Panspermia''' (Griyego: πανσπερμία from πᾶς/πᾶν (pas/pan) "lahat" at σπέρμα (sperma) "binhi") ang teoriya na ang mga mikrorganismo o mga [[kompuwesto]]ng biyokimikal mula sa [[panlabas na kalawakan]] o outer space ang responsable sa pagpapasimula ng buhay sa [[mundo]] at posibleng sa iba pang mga bahagi o ibang mga planeta sa [[uniberso]] kung saan ang mga angkop na kondisyon ay umiiral.<ref>http://www.thefreedictionary.com/panspermia</ref> Ito ay nagsasaad na ang [[buhay]] ay umiiral sa buong [[uniberso]] na ikinakalat ng mga [[meteoroid]], mga [[asteroid]] at mga [[planetoid]]. Ang panspermia ay nagmumungkahi na ang buhay na maaaring makaligtas mula sa mga epekto ng [[panlabas na kalawakan]] gaya ng mga [[extremophile]] na [[bakterya]] ay nabibitag sa mga debris na ibinubuga sa panlabas na kalawakan pagkatapos ng pagbabanggaan sa pagitan ng mga [[planeta]] na may anyong buhay. Ang mga bakterya ay maaaring maglakbay ng tulog para sa mahabang panahon at kung ang mga ito ay makahanap ng mga kanais nais na kondisyon sa ibabaw ng isang nabanggang bagong planeta, ang bacteria ay magiging aktibo at ang proseso ng [[ebolusyon]] ay magsisimula. == Mga pagsasaliksik == === Sinaunang buhay sa mundo === Ang [[Precambrian]] [[fossil]] record ay nagpapakitang ang buhay ay agad na lumitaw pagkatapos nang pagkakabuo ng mundo. Ito ay nagpapahiwatig na ang buhayay lumitaw sa loob ng ilang mga daang milyong taon nang ang mga kondisyon ay nagiging kanais nais sa mundo. Ang pangkalahatang mga siyentipikong pagtatantiya ng [[edad ng mundo]] ay naglalagay sa pagkakabuo nito (kasama ng iba pang bagay sa [[Sistemang Solar]]) noong mga 4.55 bilyong taon taong nakakaraan. Ang pinakamatandang alam na [[sedimentaryong bato]] ay medyo binagong [[Hadean]] na mga pagkakabuo mula sa katimugang dulo ng [[islang Akilia]] sa Kanlurang [[Greenland]]. Ang mga batong ito ay binigyan ng petsang hindi bababa sa 3.85 bilyong mga taong gulang.<ref name="Schidlowski 1988">{{Cite journal |author=Schidlowski, M. |title=A 3,800-Million-Year Isotopic Record Of Life From Carbon In Sedimentary-Rocks |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1988-05-26_333_6171/page/n48 |journal=Nature |volume=333 |issue=6171 |pages=313–318 |year=1988 |month=May |doi=10.1038/333313a0 |bibcode = 1988Natur.333..313S }}</ref><ref name="Gilmour & Wright 1997">Gilmour I, Wright I, Wright J 'Origins of Earth and Life', The Open University, 1997, ISBN 0-7492-8182-0</ref><ref name="Nisbet 2000">{{Cite journal|author=Nisbet E |title=The realms of Archaean life |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-06-08_405_6787/page/624 |journal=Nature |volume=405 |issue=6787 |pages=625–6 |year=2000 |month=June |pmid=10864305 |doi=10.1038/35015187 }}</ref><ref name="Lepland 2005">Lepland A, van Zuilen M, Arrhenius G, Whitehouse M and Fedo C, Questioning the evidence for Earth's earliest life — Akilia revisited, Geology; January 2005; v. 33; no. 1; p. 77-79; DOI: 10.1130/G20890.1</ref> Ang pinakamatandang alam na naging [[fossil]] na [[stromatolite]] o mga agregatong [[bacteria]] ay may edad na 3.5 bilyong mga taong gulang. Ang bacteria na bumubuo ng mga stromatolite na [[cyanobacteria]] ay nagsasagawa ng [[photosynthesis]]. Ang karamihan sa mga modelo ng [[pinagmulan ng buhay]] ay naglalarawan ng mga sinaunang organismo na kumukuha ng [[enerhiya]] mula sa [[redox]] na mga [[kimikal]] na may mas komplikadong mga mekanismo ng [[photosyntesis]] na kalaunang nag-ebolb. Habang nangyayari ang [[Huling Matinding Pambobomba]] ng [[buwan ng mundo]] mga 3.9 bilyong taon ang nakalilipas (gaya ng ebidensiyag mga [[lunar]] na sampol ng [[Proyektong Apollo]]), ang mga kasidhian ng pagsalpok ay maaaring hanggang mga 100 beses kesa sa agad na nauna rito.<ref name=Cohen00>{{Cite journal|author=Cohen BA, Swindle TD, Kring DA |title=Support for the lunar cataclysm hypothesis from lunar meteorite impact melt ages |journal=Science |volume=290 |issue=5497 |pages=1754–6 |year=2000 |month=December |pmid=11099411 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11099411 |doi=10.1126/science.290.5497.1754|bibcode = 2000Sci...290.1754C }}</ref> Sa mga pagsisiyasat ng mga tunay na lunar at mga obserbasyon ng mga katulad na pagbubutas sa [[Mars#Topograpiya|mataasnalugar sa Mars]], iminungkahi nina Kring at Cohen na ang Huling Matinding Pambobomba ay sanhi ng mga pagsalpok ng [[asteroid]] na umapekto sa buong panloob na [[Sistemang Solar]].<ref name="Kring 2002">Kring DA, Cohen BA (2002) Cataclysmic bombardment throughout the inner solar system 3.9-4.0 Ga. J GEOPHYS RES-PLANET 107 (E2): art. no. 5009</ref> Ito ay malamang na epektibong [[sterilisasyon (mikrobioholihya)|nag-sterilisa]] ng buong ibabaw ng planetang mundo kabilang ang mga submarinong [[hydrothermal vent]] na kundi ay mapoprotektahan.<ref name=Cohen00/> === Mga extremophile === [[Talaksan:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|right|thumb|300px|Ang mga [[Thermophile]] na uri ng [[extremophile]] ay lumilikha ng ilang mga maliwanag na kulay ng [[Grand Prismatic Spring]], [[Yellowstone National Park]]]] [[Talaksan:Waterbear.jpg|thumb|right|[[Tardigrade]]]] Ang mga [[astrobiologo]] ay partikular na interesado sa pag-aaral ng mga [[extremophile]] dahil sa maraming mga ganitong uring organismo ay may kakayahang mabuhay sa mga kapaligiran ng katulad sa alam na mga kapaligirang umiiral sa ibang mga [[planeta]]. Ang ilang mga organismo ay naipakitang mas hindi tinatalaban ng mga sukdulang kondisyon kesa sa nakaraang nakilala at maaaring makapagpatuloy sa napakahabang mga panahon kahit sa malalim na kalawakan at hipotetikal na maaaring makapaglakbay sa isang estadong tulog sa pagitan ng mga kapaligirang angkop sa buhay. Ang ilang mga bacteria at hayop ay natagpuang yumayabong sa mga pangkaragatang hydrothermal vent ng higit sa 100&nbsp;°C (na puntong kumukulo ng tubig). Ang isang pag-aaral ay naghayag na ang praksiyon ng bacteria ay nakapagpapatuloy sa mga [[pulsong pang-init]] hanggang sa 250&nbsp;°C sa [[vacuum]], samantalang ang katulad na pag-iinit sa normal na atmosperikong presyon ay tumutungo sa buong [[sterilisasyon]] ng mga sampol. Ang ibang mga bacteria ay yumayabong sa malubhang [[caustic|kaustikong]] mga kapaligiran, ang iba sa sukdulang mga presyon na 11&nbsp;km sa ilalim ng karagatan, samantalang ang iba ay nakaliligtas sa sukdulang tuyong mga kondisyon, malubhang malamig, vacuum o mga [[asido]]ng kapaligiran. Ang pagpapatuloy sa [[panalbas na kalawakan]] ay hindi limitado sa bacteria, [[lichen]] o [[archaea]]. Ang hayop na [[Tardigrade]] ay napatunayang nakaliligtas sa vacuum ng [[panlabas na kalawakan]]. Ang mga kamakailang eksperimento ay nagmumungkahing kapag ang bacteria na kahit papaano ay napoprotektahan mula sa [[radiasyon]] ng kalawakan na marahil ay sa loob ng isang makapal na [[meteoroid]] o isang ma-yelong [[kometa]], ang mga ito ay maaaring makapagpatuloy ng tulog sa loob ng mga milyong taon. Ang [[Deinococcus radiodurans]] ay isang [[radioresistanteng]] [[bacterium]] na maaaring makaligtas sa mataas na mga lebel ng [[radiasyon]]. Sa pamamagitan ng paggaya ng mga malupit na kondisyon ng malamig na interstellar na kalawakan, ang mga siyentipiko ng NASA ay nakalikha ng mga primitibong [[besikulo]] na gumagaya sa ilang mga aspeto ng mga [[membrano|membraniyosong]] mga istrukturang natatagpuan sa lahat ng mga buhay na bagay. Ang mga kemikal na [[kompuwesto]]ng ito ay maaaring gumampan ng papel sa pinagmulan ng buhay sa mundo. === Mga spore === Ang mga [[spore]] ay isa pang potensiyal na [[bektor]] sa paghahatid ng buhay sa buong hindi mapakitungo at nakapipinsalang na mga kapaligiran gaya ng lalim ng kalawakang interstellar.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008cosp...37.2602R The BIOPAN experiment MARSTOX II of the FOTON M-3 mission] July 2008.</ref><ref>[http://www.astrobio.net/exclusive/318/surviving-the-final-frontier Surviving the Final Frontier]. 25 November 2002.</ref> Ang mga spore ay nalilikha bilang bahagi ng normal na [[siklo ng buhay]] ng maraming mga [[halaman]], [[algae]], [[fungus|fungi]] at ilang mga [[protozoan]], at ang ilang mga bacteria ay lumilikha ng [[endospore]] o [[mikroybal na cyst]] sa panahon ng [[stress]]. Ang mga istrukturang ito ay maaaring labis na madaling makaahon sa mga radiasyong [[ultraviolet]] at [[radiasyong gamma]], [[desikasyon]], [[lysozyme]], [[temperatura]], [[kagutuman]], at mga [[disinpektante]]ng kemikal habang [[metabolismo|metabolikal]] na hindi aktibo. Ang mga spore ay [[herminasyon|naghe-hermina]] kapag ang mga kanais nais na mga kondisyon ay naipanumbalik pagkatapos ng pagkakalanta sa mga kondisyong nakamamatay sa magulang na organismo. Ayon sa [[astropisiko]]ng si Dr. [[Steinn Sigurdsson]], "''May mga nabubuhay na bacterial spore na natagpuan na may edad na 40 milyong mga taon - at alam nating ang mga ito'y tumibay(hardened) sa [[radiasyon]]."'' === Mga potensiyal na tirahan para sa anyo ng buhay === Ang presensiya ng nakaraang likidong [[tubig sa Mars]] na iminumungkahi ng tulad sa mga ilog na pagkakabuo sa pulang planetang ito ay nakompirma ng mga misyon ng [[Mars Exploration Rover]]. Noong Disyembre 2007, inilimbag ni [[Michael C. Malin]] ng [[Malin Space Science Systems]] ang isang papel sa journal na [[Science (journal)|Science]] na nangangatwirang ang kanyang kamera(Mars Observer Camera) ay nakatuklas ng ebidensiyang nagmumungkahing ang tubig ay paminsan minsang dumadaloy sa ibabaw ng planetang [[Mars]] sa loob ng huling mga limang taon. Ang mga [[karagatang]] [[tubig]] ay maaaring umiiral sa mga buwan na [[Europa (buwan)|Europa]], [[Enceladus (buwan)|Enceladus]], [[Triton (moon)|Triton]] at marahil ay sa iba pang mga [[buwan]] sa [[sistemang Solar]]. Kahit ang mga buwan na ngayon ay matigas na yelong mga bola ay maaaring sa simula ay tunaw sa loob ng init mula sa [[radioaktibo]]ng pambatong mga core. Ang mga katawang tulad nito ay maaaring karaniwan sa buong [[uniberso]]. Ang mga buhay na bacteria na natagpuan sa mga sampol sa core na nakuha mula lalim na {{convert|3700|m|ft}} sa [[Ilog Vostok]] sa [[Antarctica]] ay nagbigay ng datos para sa [[ekstrapolasyon]] sa kalamangan ng mga mikroorganismo na makaligtas ng nagyelo sa mga lugar sa labas ng mundo o habang nangyayari ang paghahatid sa pagitan ng mga planeta.<ref>{{cite web | url = http://etd.ohiolink.edu/view.cgi?acc_num=osu1015965965 | title = Detection, recovery, isolation, and characterization of bacteria in glacial ice and Lake Vostok accretion ice | accessdate = 2011-02-04 | first = Christner, Brent C. | year = 2002 | work = Ohio State University | archive-date = 2012-07-11 | archive-url = https://archive.today/20120711134839/http://etd.ohiolink.edu/view.cgi?acc_num=osu1015965965 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120711134839/http://etd.ohiolink.edu/view.cgi?acc_num=osu1015965965 |date=2012-07-11 }}</ref> Gayundin, ang bacteria ay natuklasan na nabubuhay sa loob ng medyo mainit na ilalim ng bato sa [[crust]] ng mundo.<ref name=Nanjundiah2000>{{Cite journal | last = Nanjundiah | first = V. | year = 2000 | title = The smallest form of life yet? | journal = Journal of Biosciences | volume = 25 | issue = 1 | pages = 9–10 | url = http://eprints.iisc.ernet.in/archive/00001799/01/25smallest25(1)-9to10mar2000.pdf | doi = 10.1007/BF02985175 | pmid = 10824192 | postscript = <!--None--> | access-date = 2012-01-24 | archive-date = 2005-04-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050428132434/http://eprints.iisc.ernet.in/archive/00001799/01/25smallest25(1)-9to10mar2000.pdf | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050428132434/http://eprints.iisc.ernet.in/archive/00001799/01/25smallest25(1)-9to10mar2000.pdf |date=2005-04-28 }}</ref> === Buhay extraterrestrial === Ang [[mundo]](earth) ang tanging lugar na alam ng mga tao na kumakanlong ng [[buhay]] sa mapagmamasdang [[uniberso]]. Sa kasalukuyan, ang mga pagtatantiya ng mga halaga ng [[ekwasyong Drake]] ay nagmumungkahing ang [[probabilidad]] ng intelihenteng buhay sa isang [[galaksiya]] tulad ng ating [[Daang Magatas]] (Milky Way) ay mas maliit kesa sa dating inakala samantalang ang labis na malaking bilang mga galaksiya ay gumagawa ritong malamang na ang buhay ay lumitaw sa ibang lugar sa uniberso.<ref>See shrinking estimates of parameter values (since its inception in 1961) as discussed throughout the [[Drake equation]] article.</ref> Ayon sa mga kasalukuyang [[teoriya]] ng [[pisika]], ang [[paglalakbay sa kalawakan]]sa gayong malaking malalaking mga distansiya ay tatagal sa hindi kapanipaniwalang mahabang panahong sa tagalabas na nagmamasid na may malaking mga halaga ng [[enerhiya]] na kakailangin. Gayunpaman, ang maliit na mga pangkat ng mananaliksik tulad ng Search for Extra-Terrestrial Intelligence ([[SETI]]) ay patuloy na nagmomonitor ng kalawakan para sa mga transmisyon na kahit papaano ay mula sa ating sariling galaksiya [[Daang Magtaas]]. Ang mga astrobiolohikal na tagataguyod tulad ng [[hipotesis na bihirang mundo]] ay nakikilalang ang mga kondisyon na kailangan para sa [[ebolusyon]] ng intelihenteng buhay ay maaaring labis na bihira sa uniberso habang sabay na sinasaad na ang simpleng [[isang-selula]]ng mga [[mikroorganismo]] ay maaaring masagana.<ref name="Webb, Stephen 2002">Webb, Stephen, 2002. ''If the universe is teeming with aliens, where is everybody? Fifty solutions to the Fermi paradox and the problem of extraterrestrial life''. Copernicus Books (Springer Verlag)</ref> === Mga organikong molekulang nagmula sa kalawakan(outer space) === Sa isang 2008 na pagsisiyasat ng ¹²C/¹³C [[istopo|isotopikong]] mga [[rasyo]] ng mga [[organikong compound]] na natuklasan sa [[Murchison meteorite]] ay nagmumungkahi ng isang pinagmulan mula sa labas ng mundo o extraterrestrial ng mga molekulang ito kesa sa kontaminasyon sa mundo. Ang mga molekulang natukoy sa kasalukuyan ay kinabibilangan ng [[uracil]] na isang [[RNA]] [[nucleobase]] at [[xanthine]].<ref name='Murch_base'>{{Cite journal |last1=Martins |first1=Zita |last2=Botta |first2=Oliver |last3=Fogel |first3=Marilyn L. |last4=Sephton |first4=Mark A. |last5=Glavin |first5=Daniel P. |last6=Watson |first6=Jonathan S. |last7=Dworkin |first7=Jason P. |last8=Schwartz |first8=Alan W. |last9=Ehrenfreund |first9=Pascale |title=Extraterrestrial nucleobases in the Murchison meteorite |journal=[[Earth and Planetary Science Letters]] |date=15 June 2008 |volume=270 |issue=1–2 |pages=130–136 |doi=10.1016/j.epsl.2008.03.026 |url= |format= |bibcode=2008E&PSL.270..130M }}</ref><ref>{{Cite web |author=[[Agence France-Presse|AFP]] Staff |title=We may all be space aliens: study |date=20 August 2009 |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5j_QHxWNRNdiW35Qr00L8CkwcXyvw |publisher=[[Agence France-Presse|AFP]] |accessdate=2011-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080617213441/http://afp.google.com/article/ALeqM5j_QHxWNRNdiW35Qr00L8CkwcXyvw |archivedate=2008-06-17 |url-status=live }}</ref> Ang mga resultang ito ay nagpapakitang maraming mga [[organikong compound]] na mga kasangkapan ng [[buhay]] sa mundo ay umiiral na sa sinaunang [[sistemang solar]] at maaaring gumampan ng mahalagang papel sa pinagmulan ng buhay sa mundo.<ref>{{Cite journal|title=Extraterrestrial nucleobases in the Murchison meteorite|journal=Earth and Planetary Science Letters|date=Available online 20 March 2008|first=Zita|last=Martins|author2=Oliver Botta, Marilyn L. Fogel Mark A. Sephton, Daniel P. Glavin, Jonathan S. Watson, Jason P. Dworkin, Alan W. Schwartz, Pascale Ehrenfreund.|volume=|issue=|pages=|id=|url=http://astrobiology.gsfc.nasa.gov/analytical/PDF/Martinsetal2008.pdf|format=PDF|accessdate=2008-10-07|archive-date=2011-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810095031/http://astrobiology.gsfc.nasa.gov/analytical/PDF/Martinsetal2008.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810095031/http://astrobiology.gsfc.nasa.gov/analytical/PDF/Martinsetal2008.pdf |date=2011-08-10 }}</ref> Noong Agosto 2009, natukoy ng mga siyentipiko ng [[NASA]] ang isa sa mga pundamental na kemikal na tagapagtatag na bloke na [[asidong amino]] na [[glycine]] sa isang [[kometa]] sa unang pagkakataon.<ref>{{Cite news| first= | last= | author2= |authorlink= | title='Life chemical' detected in comet | date=18 August 2009 | publisher=BBC News | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8208307.stm | work =[[NASA]] | pages = | accessdate = 2010-03-06 | language = }}</ref> Noong Agosto 8, 2011 ang isang ulat batay sa mga pag-aaral ng NASA sa mga [[meteorite]] na natagpuan sa mundo ay inilimbag na nagmumungkahing ang tagapagtatag na mga bloke ng [[DNA]] na [[adenine]], [[guanine]] at mga kaugnay na organikong molekula ay maaaring nabuo sa labas ng mundo sa panlabas na kalawakan.<ref name="Callahan">{{cite web |last1=Callahan |last2=Smith |first2=K.E. |last3=Cleaves |first3=H.J. |last4=Ruzica |first4=J. |last5=Stern |first5=J.C. |last6=Glavin |first6=D.P. |last7=House |first7=C.H. |last8=Dworkin |first8=J.P. |date=11 August 2011 |title=Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases |url=http://www.pnas.org/content/early/2011/08/10/1106493108 |publisher=[[PNAS]] |doi=10.1073/pnas.1106493108 |accessdate=2011-08-15 |unused_data=M.P. |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918104518/http://www.pnas.org/content/early/2011/08/10/1106493108 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918104518/http://www.pnas.org/content/early/2011/08/10/1106493108 |date=2011-09-18 }}</ref><ref name="Steigerwald">{{cite web |last=Steigerwald |first=John |title=NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space |url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html |publisher=[[NASA]] |date=8 August 2011 |accessdate=2011-08-10 |archive-date=2015-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623004556/http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html |url-status=dead }}</ref><ref name="DNA">{{cite web |author=ScienceDaily Staff |title=DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110808220659.htm |date=9 August 2011 |publisher=[[ScienceDaily]] |accessdate=2011-08-09}}</ref> Noong Oktubre 2011, iniulat ng mga siyentipiko na ang [[kosmikong alikabok]] ay naglalaman ng komplikadong organikong materya na amorphous na organikong mga solidong na may halong aromatiko-aliphatikong istruktura na maaaring natural na malikha at mabilis nang mga [[bituin]].<ref name="Space-20111026">{{cite web |last=Chow |first=Denise |title=Discovery: Cosmic Dust Contains Organic Matter from Stars |url=http://www.space.com/13401-cosmic-star-dust-complex-organic-compounds.html |date=26 October 2011 |publisher=[[Space.com]] |accessdate=2011-10-26 }}</ref><ref name="ScienceDaily-20111026">{{cite web |author=[[ScienceDaily]] Staff |title=Astronomers Discover Complex Organic Matter Exists Throughout the Universe |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111026143721.htm |date=26 October 2011 |publisher=[[ScienceDaily]] |accessdate=2011-10-27 }}</ref><ref name="Nature-20111026">{{cite journal |last1=Kwok |first1=Sun |last2=Zhang |first2=Yong |title=Mixed aromatic–aliphatic organic nanoparticles as carriers of unidentified infrared emission features |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-11-03_479_7371/page/n93 |date=26 October 2011 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |doi=10.1038/nature10542 |volume=479 |issue=7371 |pages=80 }}</ref> Ang isa sa mga siyentipiko ay nagmungkahing ang mga komplikadong mga organikong compound na ito ay maaaring may kaugnayan sa pagbuo ng buhay sa mundo. Sinaad rin ng siyentipikong ito na: ''Kung ito ang kaso, ang buhay sa mundo ay maaaring nagkaroon ng madaling panahon sa pagsisimula dahil ang mga organikong ito ay maaaring magsilbi bilang pundamental na sangkap para sa buhay."''<ref name="Space-20111026"/> == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Astrobiyolohiya]] [[Kategorya:Pinagmulan ng buhay]] hv1y02x0m04kucfcvbhdkl93lrqm3lz 0 175864 2212852 2199701 2026-06-22T19:14:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212852 wikitext text/x-wiki :''Ang "kresyunismo" ay maaari ring tumukoy sa mga [[mito ng paglikha]], o sa isang [[Kreasyonismo (kaluluwa)|diwa hinggil sa pinagmulan ng kaluluwa]]. Para sa kilusan sa panitikang Kastila, tingnan ang [[Creacionismo]].'' <!--*********************************************************************** ----Isa itong kontrobersiyal na paksa, na madalas na pagtatalunan.----------* ----Paki basa muna ang PAHINA NG USAPAN ng artikulong ito bago gumawa---------* ----ng malawakang mga pagbabago.--------------------------------------------------* ************************************************************************--> {{creationism2}} Ang '''kreasyonismo''' (Ingles: ''Creationism'') ay isang [[relihiyon|paniniwalang pampananampalataya]]<ref name=Scott2004> {{Cite document |date=2004 |author=[[Eugenie Scott|Eugenie C. Scott]] (with forward by Niles Eldredge)|title=Evolution vs. Creationism: An Introduction |place=Berkley & Los Angeles, California |publisher=University of California Press |page=114 |url=http://books.google.com/?id=03b_a0monNYC&printsec=frontcover&dq=evolution+vs.+creationism&q |isbn=0-520-24650-0 |accessdate=16 Hunyo 2010 |ref=harv |postscript=<!--None-->}} Pati na ang: Westport, Connecticut: Greenwood Press. ISBN 0-313-32122-1</ref> na itinataguyod ng ilang mga pangkat ng relihiyon partikular na sa [[Kristiyanismo]], [[Islam]] at iba pa na ang sangkatauhan, [[buhay]], ang [[Daigdig]] at ang [[uniberso]] ay [[mito ng paglikha|nilikha]] ng [[diyos]] (ng partikular na relihiyon) sa halip na sa pamamagitan ng ebolusyon. Sa pag-unlad ng [[kontrobersiya ng paglikha at ng ebolusyon]], ang katagang "anti-ebolusyonista" (kalaban ng ebolusyon) ay naging mas pangkaraniwan, at noong 1929 sa [[Estados Unidos]], ang katawagang ''creationism'' o kreasyonismo ay unang tiyak na naugnay sa hindi paniniwala ng mga [[pundamentalistang Kristiyanismo|pundamentalistang Kristiyano]] sa [[teoriyang siyentipiko]] ng [[ebolusyon]].<ref name=num>{{cite web|url=http://www.counterbalance.net/history/anticreat-frame.html |title=Antievolutionists and Creationists |accessdate=2007-08-15 |author=Ronald L. Numbers |authorlink=Ronald L. Numbers |work=Creationism History |publisher=Counterbalance Meta-Library }}</ref> Sa ngayon, ang [[American Scientific Affiliation|Amerikanong Apilyasyong Siyentipiko]] at ang [[Christians in Science|Mga Kristiyano sa Agham]] na nakabase sa [[Nagkakaisang Kaharian]] ay kumikilala na mayroong iba't ibang mga opinyon sa piling ng mga kreasyonista hinggil sa paraan ng paglikha, habang ipinapahayag ang [[ekumenismo|pagkakaisa]] ukol sa paniniwalang Kristiyano na ang [[Diyos]] ang "lumikha ng sansinukob".<ref name="ASA">{{cite web|url = http://www.asa3.org/ASA/topics/Evolution/index.html|quote=Lahat ng mga Kristiyanong nasa mga agham ay nagpapatunay na ang pangunahing gampaniin ng Logos sa paglikha at pagpapanatili ng sansinukob. Sa paghahanap upang mailarawan kung paano nagkaroon ng kamangha-manghang daigdig, isang samu't saring mga pananaw ang lumitaw sa loob ng huling dalawang daang mga taon dahil sa nagpapatuloy na mga kadalubhasaang pambibliya at pang-agham na nagbigay ng mas malalim na pagkaunawa sa salita ng Diyos at sa mundo.|title =A Spectrum of Creation Views held by Evangelicals|publisher = [[American Scientific Affiliation]]|accessdate = 2007–10–18}}</ref><ref name="Ronald L. Numbers"> {{cite book|url = http://books.google.com/books?id=drk3zykoEy4C&pg=PA55&dq=definition+of+creationism#v=onepage&q=definition%20of%20creationism&f=false|quote=Ang mga kreasyonista ng kasalukuyang araw ay hindi nagkakasundo hinggil sa kung ano ang nalikha ayon sa Henesis.|title =Darwinism Comes to America |publisher = [[Harvard University Press]]|author=Ronald L. Numbers|accessdate = 2007–10–18|isbn = 9780674193123|year = 1998}}</ref><ref name="CIS">{{cite web|url = http://www.cis.org.uk/resources/articles/making-your-mind-up-about-the-how-of-creation|quote = Ngunit ang mga Kristiyano ay madalas na hindi nagkakasundo ukol sa PAANO. Mayroong tatlong pangunahing mga punto ng pananaw na pinanghahawakan ng mga Kristiyanong ebanghelikal na tumatangan sa isang mataas na pananaw ng Banal na Kasulatan. Ang teistikong [[ebolusyonismo]] ay isang pagtanggap ng ebolusyon bilang pinaka pangkasalukuyang makaagham na paglalarawan ng paraan ng paggawa ng Diyos sa mundo. Ito ang nangingibabaw na punto ng pananaw sa piling ng mga Kristiyano na masigla sa akademikong agham o teolohiya (tingnan ang mga sangguniang bilang 1, 2, at 3). Ang Kreasyonismo ng Bata Pang Mundo ay isang pagtanggi ng agham na nasa pangunahing agos, bilang pagpabor sa isang interpretasyon ng salaysay sa Henesis na literal na inuunawa ang 6 na mga araw ng paglikha (tingnan ang mga sanggunian bilang 4 at 5). Ang [[Disenyong Intelihente]] ay kumakatawan ng maraming mga pananaw. Kaiba sa ebolusyong Teistiko o Kreasynosismo ng Bata Pang Daigdig, hindi nito pinagtutuunan ang interpretasyong pambibliya (tingnan ang mga sanggunian bilang 6, 7, at 8). Madalas itong tinatanaw bilang "panggitnang salingan" (panggitnang sandigan) para sa mga Kristiyano, dahil sa isang pagkakahalu-halo ng mga kadahilanang pangteolohiya, pampilosopiya, at pang-agham. Karamihan sa mga tagapagtaguyod ng disenyong intelihente ang tatanggap sa lumang daigdig o matandang daigdig (c. 4.5 bilyong mga taon), subalit tatanggi sa teoriya ng ebolusyon dahil sa dalawang mga dahilan: (1) na walang sapat na katibayan para sa ebolusyon, at (2) ang masasalimuot na mga sistemang pambiyolohiya ay mga katunayan para sa isang tagapagdisenyo. Ang [[Kilusan ng Disenyong Intelihente]] ay gumagamit din ng ebidensiya para sa pagpipino ng tono ng kosmolohiya na pinag-uusapan ng maraming mga ebolusyonistang teistiko, kung kaya't may ilang karaniwang salingan o sandigan dito.|title = Making your mind up about the HOW of creation|publisher = [[Christians in Science]]|author = Ruth Bancewicz|accessdate = 2007–10–18|archive-date = 2011-09-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20110928051738/http://www.cis.org.uk/resources/articles/making-your-mind-up-about-the-how-of-creation|url-status = dead}}</ref> Magmula noong dekada 1920, ang kreasyonismong [[literalismong pambibliya|literalista]] sa Amerika ay tumututol sa mga [[teoriyang pang-agham]] katulad ng [[ebolusyon]],<ref name=NCSEcreationism>{{cite web |url=http://ncse.com/creationism |title=NCSE : National Center for Science Education - Defending the Teaching of Evolution in Public Schools. |year=2008 |work=Creationism |publisher= |accessdate=2009-06-22 |archive-date=2016-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528230452/http://ncse.com/creationism |url-status=dead }}</ref><ref name = "Giberson_Scopes">Bilang halimbawa, ang [[Scopes Trial|Paglilitis kay Scopes]] noong 1925 ang nagdala ng kreasyonismo at ebolusyon sa mapagtunggaling kapaligiran ng Amerikanong sistema ng katarungan. Balitang-balita ang paglilitis na ito, at nagsilbing isang [[katalista]] para sa mas malawak na kontrobersiya ukol sa paglikha at sa ebolusyon; Giberson & Yerxa (2002), pp. 3-4.</ref><ref name = "Gould_Moran">Ang katayuan ng ebolusyon bilang isang "teoriya" ay nagkaroon ng isang tanghal na gampanin sa pagtatalo hinggil sa paglikha at ebolusyon. Sa terminolohiyang pang-agham, ang "mga teoriya ay mga kayarian ng ideya na nagpapaliwanag at nagpapaunawa ng mga katotohanan". Kung gayon, nauunawaan na ang ebolusyon ay isang [[Ebolusyon bilang katotohanan at teoriya|katotohang pang-agham at isa ring teoriya.]] Sa kabaligtaran, nang ang mga literalistang kreasyonista ay tumukoy sa ebolusyon bilang isang teoriya, kadalasan nilang ibig sabihin na binibigyang katangian nila ang ebolusyon bilang isang "hindi perpektong katotohanan", na kumukuha mula sa [[bernakular]] na kadiwaan ng "teoriya" bilang isang "bahagi ng isang hirarkiya ng pagtitiwala na patakbong nahuhulog sa burol magmula sa katotohanang hanggang sa teoriya, hanggang sa paghula"; [[Stephen Jay Gould|Gould SJ]] (Mayo 1981). [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html ''Evolution as fact and theory''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317103915/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html |date=2019-03-17 }}. Nakuha noong 12 Abril 2010; Moran L (2002). [http://www.talkorigins.org/faqs/evolution-fact.html ''Evolution is a fact and a theory'']. Nakuha noong 12 Abril 2010. Orihinal na akdang nailathala noong 1993.</ref> na hinango mula sa [[naturalismong metodolohikal|mga obserbasyon]] ng uniberso at ng buhay. Ang mga kreasyonistang pundamentalista ay nagbabatay ng kanilang paniniwala sa isang literal na pagbasa ng paglikha na mula sa [[Paglikha ayon sa Genesis|salasay ng Aklat ng Genesis]].<ref name=TopicIndex>{{cite web|url=http://www.counterbalance.net/history/intro-frame.html |title=Creationism History: Topic Index |author=Ronald L. Numbers |authorlink=Ronald L. Numbers |publisher=Counterbalance Meta-Library |accessdate=2009-06-22}}</ref> Ang ibang mga relihiyon ay may iba't ibang mga [[mito ng paglikha]],<ref name="myth" group="note"/><ref>{{Cite journal| last = Dundes | first = Alan | date = Taglamig, 1997 | title = Binary Opposition in Myth: The Propp/Levi-Strauss Debate in Retrospect | journal = Western Folklore | issue = 56 | pages = 39–50 | ref = harv}}</ref><ref>{{Cite book| last = Dundes | first = Alan | year = 1984 | title = Introduction. Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth. Alan Dunes. (patnugot) | publisher = University of California Press}}</ref><ref>{{Cite book| last = Dundes | first = Alan | year = 1996 | title = "Madness in Method Plus a Plea for Projective Inversion in Myth". Myth and Method. Pinatnugutan nina Laurie Patton at Wendy Doniger. | publisher = Charlottesville: University of Virginia Press }}</ref> habang ang magkakaibang mga kasapi ng indibidwal na mga pananalig ay nagkakaiba-iba sa kani-kanilang mga pagtanggap ng mga natutuklasan sa larangan ng agham.<ref>{{cite web | last = Wallace | first = T. | title = Five Major Evolutionist Misconceptions about Evolution | work = The True Origin Archive | publisher = [[TrueOrigin Archive]] | year = 2007 | url = http://www.trueorigin.org/isakrbtl.asp | accessdate = 2011–04-25 | archive-date = 2015-03-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150321091116/http://www.trueorigin.org/isakrbtl.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| last = Isaak | first = Mark | title =CA215: Practical uses of evolution. | work = Index to Creationist Claims | publisher = [[TalkOrigins Archive]] | year =2005 | url =http://www.talkorigins.org/indexcc/CA/CA215.html | accessdate =2009–08-20 }}<br>{{cite web| last = Isaak | first = Mark | title =CH100.1: Science in light of Scripture | work = Index to Creationist Claims | publisher = [[TalkOrigins Archive]] | year =2005 | url =http://www.talkorigins.org/indexcc/CH/CH100_1.html | accessdate =2009–08-20 }}</ref><ref name="NCSEcreationism"/><ref>{{cite web| last = Isaak | first = Mark | title =CA301: Science and naturalism | work = Index to Creationist Claims | publisher = [[TalkOrigins Archive]] | year = 2004 | url =http://www.talkorigins.org/indexcc/CA/CA301.html | accessdate =2009–08-20 }}</ref> Ang kreasyonismo ay inilalarawan ng pamayanang siyentipiko bilang pseudosiyensa (hindi agham).<ref>{{cite web|url=http://ncse.com/media/voices/science|title=Statements from Scientific and Scholarly Organizations|publisher=National Center for Science Education|accessdate=2008-08-28|archive-date=2021-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298 |title=Royal Society statement on evolution, creationism and intelligent design |publisher=Royalsoc.ac.uk |date= |accessdate=2011-03-10 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013040110/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298 |url-status=dead }}</ref><ref>National Association of Biology Teachers [http://www.nabt.org/sub/position_statements/evolution.asp Statement on Teaching Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927160040/http://www.nabt.org/sub/position_statements/evolution.asp |date=2006-09-27 }}</ref><ref>[http://www.interacademies.net/Object.File/Master/6/150/Evolution%20statement.pdf IAP Statement on the Teaching of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094546/http://www.interacademies.net/Object.File/Master/6/150/Evolution%20statement.pdf |date=2007-09-27 }} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)</ref><ref>From the [[American Association for the Advancement of Science]], the world's largest general scientific society: {{PDFlink|[http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf 2006 Statement on the Teaching of Evolution]|44.8&nbsp;KB}}, [http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml AAAS Denounces Anti-Evolution Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060421193306/http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml |date=2006-04-21 }}</ref> Ang kreasyonismo ay hindi kumakatawan sa lahat ng paniniwalang Kristiyano tungkol sa paglikha ng uniberso at mga tao at sa literal na pagbasa ng [[bibliya]]. Ang ilang mga denominasyong [[Kristiyano]] at [[Hudaismo]] ay tumatanggap na ang ebolusyon ay hindi sumasalungat sa kanilang paniniwala sa paglikha at mga pinagmulan ng tao. Ang ''kreasyonismang matandang mundo''(old earth creationism) ay isang termino na sumasakop sa iba't ibang mga uri ng kreasyonismo kabilang ang ''gap creationism'', ''progressive creationism'', at ''evolutionary creationism''. Ang kreasyonismong ito ay mas umaayon sa nananaig na pananaw siyentipiko kesa sa literalistang kreasyonismong batang mundo. Ang ''[[teistikong ebolusyon]]'' ang paniniwala ng ilang pangkat ng Kristiyanismo na ang ebolusyon ay umaayon sa kanilang relihiyon. Ayon sa paniniwalang ito, ang ebolusyon ay simpleng ang kasangkapan na ginamit ng diyos upang magpaunlad ng buhay ng tao. ==Mga kritisismong siyentipiko ng kreasyonismo== Ang [[United States National Academy of Sciences]] ay nagsaad na "ang kreasyonismo ay sa katotohanan isang pseudosiyensiya (hindi agham) at hindi dapat itanghal na agham" .<ref name = "NAS">[http://www.nap.edu/html/creationism/introduction.html National Academy of Sciences]</ref><ref>{{Cite book| first = Larson| last = Edward J. | authorlink = Edward J. Larson | year = 2004 | title = Evolution | url = https://archive.org/details/evolutionremarka0000lars| publisher = Modern Library | isbn = 0-679-64288-9 | page = [https://archive.org/details/evolutionremarka0000lars/page/258 258] | quote = Virtually no secular scientists accepted the doctrines of creation\ science; but that did not deter creation scientists from advancing scientific arguments for their position.}}</ref> at "ang mga pag-aangkin ng kreasyonismo ay nagkukulang sa suportang [[empirikal]] at hindi makahulugang masusubok".<ref name = "NAS" /> Ayon sa ''[[Skeptic (U.S. magazine)|Skeptic]]'', ang kilusang kreasyonismo ay nagkamit ng karamihan ng lakas nito sa pamamagitan ng paggamit ng pagliliko at paggamit ng mga taktika na hindi [[etikal]] sa agham at malalang nagbibigay ng maling representasyon ng [[teoriya ng ebolusyon]]".<ref>Joyce Arthur, [[Skeptic (U.S. magazine)]], Vol. 4, No. 4, 1996, pp. 88–93</ref><ref>[http://mypage.direct.ca/w/writer/gish.html Creationism: Bad Science or Immoral Pseudoscience?]</ref> Para ang isang [[teoriyang siyentipiko]] na mauri bilang siyentipiko, ito ay dapat: *umaayon o consistent sa sarili at panlabas *parsimonyoso *magagamit sa paglalarawan at pagpapaliwanag ng mga napagmasdang phenomena *masusubok na [[empirikal]] at mapapamali ng mga pagsubok *batay sa kontrolado at mauulit na mga eksperimento *matutuwid at nagbabago upang umangkop sa mga bagong natuklasang data o ebidensiya *umuunlad na nagkakamit ng lahat ng mga nakamit ng mga nakaraang teoriya at marami pa *tentatibo na umaaming maaaring ang teoriyang iminumungkahi ay hindi tama kesa sa pagsasaad ng katiyakan nito. Itinatakwil ng mga siyentipiko ang hipotesis ng kreasyonismo dahil sa kawalan ng ebidenisya. Noong 1987, ang Korte Suprema ng Estados Unidos ay nagpasya na ang kreasyonismo ay isang [[relihiyon]], hindi isang agham at hindi maaaring itaguyod sa mga silid aralan na pang-publiko.<ref>"<cite>The legislative history demonstrates that the term "creation science," as contemplated by the state legislature, embraces this religious teaching.</cite>" [http://straylight.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0482_0578_ZS.html Edwards v. Aguillard]</ref> Ang isang buod ng mga pagtutol sa kreasyonismo ng mga siyentipiko ang sumusunod: *''Ang kreasyonismo ay hindi mapapamali'': Ang akto ng paglikha na nilalarawan ng kreasyonismo ay hindi mapapamali dahil walang mga masusubok na hangganan ang maitatakda sa manlilikha nito. Hindi posibleng mapabulaanan ang isang pag-aangkin kapag ang pag-aangking ito ay sumasakop sa bawat maiisip na kontinhensiya.<ref>{{cite book |last= Root-Bernstein |first= Robert |editor= M. F. Ashley Montagu |title= Science and Creationism |url= https://archive.org/details/sciencecreationi00mont |publisher= Oxford University Press |location=USA |isbn= 978-0-19-503253-6 |chapter=On Defining a Scientific Theory: Creationism Considered |year= 1984}}</ref> *''Ang kreasyonismo ay lumalabag sa prinsipyo ng parsimonya'': Ang razor ni Occam ay pumapabor sa mga paliwanag na umaasa sa pinakaunting mga pagpapalagay. Ninanais ng mga siyentipiko ang mga paliwanag na umaayon sa alam at sinusuportahang mga katotohanan at ebidensiya at nangangailangan ng pinakakaunting mga pagpapalagay upang punan ang natitirang mga puwang. Ang karamihan ng mga pag-aangkin ng kreasyonismo ay umuurong mula sa mas simpleng mga paliwanag na siyentipiko at nagpapakilala ng mga komplikasyon at paghahaka haka sa ekwasyon.<ref>{{cite book |last= Alston |first= Jon P. |title= The Scientific Case Against Scientific Creationism |publisher= iUniverse |location=USA |isbn= 978-0-595-29108-3 |page=21 |year= 2003}}</ref> *''Ang kreasyonismo ay hindi at hindi maaaring masubok ng empirikal o sa mga eksperimento'': Ang kreasyonismo ay nagsasaad ng mga dahilang [[supernatural]] na nasa labas ng sakop ng [[naturalismong pamamaraan]] at mga eksperimentong siyentipiko. *''Ang kreasyonismo ay hindi maitutuwid, hindi nagbabago, tentatibo o umuunlad'': Ang kreasyonismo ay naniniwala sa isang nakatakda at hindi mababagong pagpalagay o absolutong katotohan na [[Talaan ng mga relihiyosong kasulatan|salita ng diyos]] na hindi bukas sa pagbabago. Ayon sa mga kreasyonista, ang anumang ebidensiya na sumasalungat sa kanilang "katotohanan" ay dapat balewalain.<ref>{{cite book |last= Gallant |first= Roy A. |editor= M. F. Ashley Montagu |title= Science and Creationism |url= https://archive.org/details/sciencecreationi00mont |publisher= Oxford University Press |location=USA |isbn= 978-0-19-503253-6 |chapter=To Hell With Evolution |year= 1984 |page=[https://archive.org/details/sciencecreationi00mont/page/303 303]}}</ref> Sa agham, ang lahat ng mga pag-aangkin ay tentatibo. Ang mga ito ay palaging bukas sa mga hamon at dapat itapon o isaayos kapag ito ay inaatas ng timbang ng mga ebidensiya o data. Sa pagsasaad ng mga pag-aangkin ng mga biglaang paglitaw gaya ng [[saltasyon]],<ref>{{cite journal|last=Roberts|first=Elijah|author2=Anurag Sethi, Jonathan Montoya, Carl R. Woese, Zaida Luthey-Schulten|title=Molecular signatures of ribosomal evolution|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-09-16_105_37/page/n278|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=16 Setyembre 2008|volume=105|issue=37|pages=13953–13958|doi=10.1073/pnas.0804861105}}</ref> o "hopeful monsters",<ref>{{cite journal|last=West-Eberhard|first=Mary J.|title=Alternative adaptations, speciation, and phylogeny (A Review)|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=Marso 1986|volume=83|pages=1388–1392}}</ref> at iba pang mga milagrosong akto, ang kreasyonismo ay hindi angkop para sa mga kasangkapan at pamamaraan na inaatas ng agham at hindi maituturing na siyentipiko sa paraang ang terminong agham/science ay kasaulukuyang inilalarawan.<ref>{{cite journal | url = http://www.skepticfiles.org/socialis/creation.htm | title = Creation science is an oxymoron | authorlink = Stephen Jay Gould | last = Gould | first = SJ | journal = [[Skeptical Inquirer]] | volume = 11 | issue = 2 | year = 1987 | pages = 152–153 | access-date = 2012-11-10 | archive-date = 2013-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131103102613/http://www.skepticfiles.org/socialis/creation.htm | url-status = dead }}</ref> Ang kreasyonismo ay karaniwang inilalarawan ng mga siyentipiko at mga manunulat ng agham bilang isang pseudosiyensiya (hindi agham).<ref name=philofscience>{{cite book|author1=Sahotra Sarkar|author2=Jessica Pfeifer|title=The Philosophy of science: an encyclopedia. A-M|url=http://books.google.com/books?id=od68ge7aF6wC|year=2006|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-93927-0|page=[http://books.google.com.ph/books?id=od68ge7aF6wC&pg=PA194 194]}}</ref><ref name=skepticencyclopedia>{{cite book|last=Shermer|first=Michael |title=The Skeptic encyclopedia of pseudoscience|url=http://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC|year=2002|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|page=[http://books.google.com.ph/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA436 436]}}</ref><ref>{{cite book|author=Gregory Neil Derry|title=What Science Is and How It Works|url=http://books.google.com/books?id=G657qGLMwoUC|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-09550-9|page=[http://books.google.com.ph/books?id=G657qGLMwoUC&pg=PA170 170]}}</ref><ref>{{cite book|author=Gregory J. Feist|title=The psychology of science and the origins of the scientific mind|url=http://books.google.com/books?id=SlFwaW82VngC|year=2006|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-11074-6|pages=[http://books.google.com.ph/books?id=SlFwaW82VngC&pg=PA219 219]}}</ref> ==Mga pag-angkin ng kreasyonismo== Ang terminong ''Creation science'' o ''scientific creationism''<ref>{{Harvnb|Numbers|2006|pp=[http://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA268 268–285]}}</ref> ang sangay ng kreasyonismo na nagtatangka na magbigay ng suportang siyentipiko para sa [[Paglikha ayon sa Genesis|salaysay ayon sa Genesis]] sa [[Aklat ng Genesis]]. Ito tumatakwil o nagtatangkang magpamali sa mga pangkalahatang tinatanggap na katotohanan sa agham, mga [[teoriyang siyentipiko]] at mga paradigm tungkol sa kasaysayan ng daigdig, [[kosmolohiya]] at [[ebolusyon|biolohikal na ebolusyon]].<ref>{{cite book |last= Plavcan |first= J. Michael |editor-first= Andrew J. |editor-last=Petto |editor2-first=Laurie R. |editor2-last=Godfrey |title= Scientists Confront Creationism |url= https://archive.org/details/scientistsconfro0000unse_h5f5 |publisher= Norton |location=New York, London |isbn= 978-0-393-33073-1 |pages= [https://archive.org/details/scientistsconfro0000unse_h5f5/page/361 361] |chapter=The Invisible Bible: The Logic of Creation Science |quote=Most creationists are simply people who choose to believe that God created the world-either as described in Scripture or through evolution. Creation scientists, by contrast, strive to use legitimate scientific means both to disprove evolutionary [[Scientific theory|theory]] and to prove the creation account as described in Scripture. |year= 2007|ref=harv}}</ref><ref>{{harvnb|Numbers|2006|pp=[http://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA271 271–274]}}</ref> Ang mga sumusunod ang mga inaangkin ng mga kreasyonista na ''agham ng paglikha'' at ang pagpapamali rito ng mga siyentipiko. ===Biolohiya=== Ang kreasyonismo ay nakasentro sa ideya na hinango sa [[Aklat ng Genesis]] na nagsasaad na ang buhay ay nilikha ng [[diyos]] sa isang may hangganang bilang ng mga "uri" (kinds) kesa sa pamamagitan ng [[ebolusyon|biolohikal na ebolusyon]] mula sa karaniwang ninuno. Ang mga kreasyonista ay nag-aangkin na ang anumang mapagmamasdang [[speciation]] ay nagmula mula sa mga nilikhang "uring" ito sa pamamagitan ng pagtatalik, mga [[mutasyon]] na deleteryoso at iba pang mga mekanismo na henetiko.<ref>E. Scott, "[http://www.goucher.edu/x16509.xml The Evolution of Creationism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301123446/http://www.goucher.edu/x16509.xml |date=2012-03-01 }}", Goucher College lecture 13 Marso 2006, mp3 format.</ref> Bagaman ang mga kreasyonista ay naniniwala sa [[mikroebolusyon]] ng biolohiyang pang-ebolusyon, ang mga kreasyonista ay tumututol sa [[makroebolusyon]] ng biolohiyang pang-ebolusyon.<ref name="evc">{{cite book | last = Scott | first = Eugenie | authorlink = Eugenie Scott | title = Evolution vs Creationism | publisher = Greenwood Press | date = 2004-06-30 | pages = 1590–1628 Kindle ed. | isbn = 978-0-313-32122-1}}</ref> Ang mga kreasyonista ay nag-aangkin na walang ebidensiya ng mga bagong species ng mga hayop o halaman at hindi pinaniniwalaan ng mga kreasyonista ang mga ebidensiya na nagdodokumento ng gayong proseso sa fossil record.<ref>[http://www.icr.org/index.php?module=articles&action=view&ID=260 The Vanishing Case for Evolution], [[Henry M. Morris]], [[Institute for Creation Research]]</ref> Ayon sa mga kreasyonista, ang tumaas na kompleksidad ng mga organismo sa paglipas ng panahon sa pamamagitan ng ebolusyon ay hindi posible dahil sa kanilang paniniwala ng batas ng tumaas na [[entropiya]]. Ang pinagmulan at [[ebolusyon ng tao|ebolusyon ng mga tao]] ang isang pinaka-tinututulan ng mga kreasyonista at ang mga fossil ng mga [[hominidae]] na natagpuan sa fossil record ay hindi itinuturing ng mga kreasyonista na ebidensiya ng speciation ng mga [[homo sapiens]].<ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/homs/compare.html Comparison of all skulls], [[TalkOrigins Archive]]</ref> Ayon sa mga siyentipiko, ang fossil record ay umaayon sa proseso ng ebolusyon. Posibleng malaman kung paanong ang isang partikular na grupo ng mga organismo ay nagebolb sa pamamagitan ng pagsasaayos ng pagkakasunod sunod ng mga fossil record sa kronolohikal na sekwensiya. Ayon kay [[Richard Dawkins]], "kung may isang [[hippopotamus]] o [[kuneho]] na natagpuan sa panahong [[Cambrian]], ito ay kumpletong tatalo sa [[ebolusyon]]. Walang ganito ang kailanman natagpuan sa fossil record.<ref>{{Cite web |title=Time Magazine, 15 Agosto 2005, page 32 |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |access-date=10 Nobiyembre 2012 |archive-date=13 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613211455/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |url-status=dead }}</ref> Sa aklat na ''Principles of Biochemistry'' ng siyentipikong si [[Albert L. Lehninger|Albert Lehninger]], isinaad na ang kaayusang nalikha sa loob ng mga selula habang lumalago ang mga ito at naghahati ay nababalanse ng kawalang kaayusan na nalilikha ng mga ito sa kanilang mga kapaligiran sa paglipas ng paglago at dibisyon. Sa ibang salita, ang mga buhay na organismo ay nag-iingat ng kanilang panloob ng kaayusan sa pamamagitan ng pagkuha ng malayang enerhiya mula sa kanilang mga kapaligiran sa anyo ng mga nutriento o sikat ng araw at nagbabalik sa kanilang mga kapaligiran ng katumbas na halaga ng enerhiya bilang init at entropiya.<ref>{{Cite book| last = Lehninger | first = Albert | title = Principles of Biochemistry, 2nd Ed. | publisher = Worth Publishers | year = 1993 | isbn = 0-87901-711-2}}</ref> Ang pag-aangkin ng mga kreasyonista na ang ebolusyon ay lumalabag sa [[mga batas ng termodinamika|batas ng termodinamika]] ay batay sa maling pagkaunawa ng [[ikalawang batas ng termodinamika]] na nagsasaad na ang anumang hiwalay na sistema ay magpapataas ng kabuuang entropiya nito sa paglipas na panahon. Ang isang hiwalay na sistema ay inilalarawan na sistemang walang anumang input ng labas na enerhiya. Ang batas na ito ay lumalapat sa uniberso dahil isa itong hiwalay na sistema. Gayunpaman, dahil sa ang daigdig ay hindi isang hiwalay na sistema, ang kaayusan sa daigdig ay maaaring mangyari at magpalitaw ng mga komplikadong organismo basta may input ng enerhiya gaya ng liwanag ng araw. Ang proseso ng natural na seleksiyon na responsable sa gayong lokal na pagtaas ng kaayusan ay maaaring mahango ng matematikal mula sa ekspresyon ng ekwasyon ng ikalawang batas para sa magkaugnay na hindi-ekwilibrium na mga bukas na sistema.<ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.2008.0178 |title=Natural selection for least action |author=Kaila, V. R. and Annila, A.|journal=Proceedings of the Royal Society A |date=8 November 2008 |volume=464 |issue=2099 |pages=3055–3070|bibcode = 2008RSPSA.464.3055K }}</ref> ===Heolohiya=== Ang heolohiya ng [[malaking baha]] ay batay sa paniniwala na ang fossil record ay nabuo ng malaking baha sa kuwento ng [[Arko ni Noe]] na inilalarawan sa [[Aklat ng Genesis]]. Ang mga fossil at mga fossil fuel ay pinaniniwalaang nabuo mula sa materya ng halaman at haop na nalibing ng mabilis sa baha sa [[bibliya]] samantalang ang mga submarinong kanyon ay inaangking nabuo sa mabilis na paglisan mula sa mga kontinent sa wakas ng baha. Ang sedimentaryong strata ay inaangkin rin na inilatag sa panahon o pagkatapos ng [[arko ni Noe|baha ni Noe]].<ref name="HoweEtAl1999">{{cite journal | title = The Haymond Formation Boulder Beds, Marathon Basin, West Texas: Theories On Origins And Catastrophism | author = Howe, G. F.; Froede, C. R. .J.r. | year = 1999 | journal = Creation Research Society Quarterly Journal | volume = 36 | number = 2 <!-- | issue = 1 --> | url = http://www.creationresearch.org/crsq/articles/36/36_1/haymond.html | accessdate = 2008-06-13 | archive-date = 2008-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080725063512/http://creationresearch.org/crsq/articles/36/36_1/haymond.html | url-status = dead }}</ref> Ayon sa mga siyentipiko, ang inaangkin ng mga kreasyonistang heolohiya ng baha ni Noe ay sinasalungat ng [[agham heolohikal]] dahil itinatakwil ng kreasyonismo ang mga prinsipyong heolohikal na [[unipormitarianismo]] at [[radiometric dating]]. Ayon sa mga siyentipiko, walang ebidensiya ng gayong baha ang napagmasdan sa mga naingatang patong ng bato at ang bahang sinasabi sa [[bibliya]] ay imposible dahil sa kasalukuyang mga masa ng lupain. Halimbawa, ang [[Bundok Everest]] ay tinatayang 8.8 kilometro sa elebasyon at ang area ng ibabaw ng mundo ng daigdig ay 510,065,600&nbsp;km². Ang bolyum ng tubig na kailangan upang takpan ang bundok Everest sa lalim na 15 [[cubits]] (6.8 m) gaya ng sinasabi sa Genesis 7:20 ay 4.6 bilyong kubikong kilometro. Ang mga pagsukat ng halaga ng presipitable na vapor ng tubig sa atmospero ay magbibigay ng mga resulta na nagpapakita na ang ang pagkokondensa ng lahat ng vapor ng tubig sa isang column ng atmoespero ay lilikha ng likidong tubig na may lalim na mula sero at tinatayang 70mm depende sa petsa at lokasyon ng column.<ref>[http://www.nwcsaf.org/HTMLContributions/TPW/Prod_TPW.htm Total Precipitable Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905114509/https://www.nwcsaf.org/HTMLContributions/TPW/Prod_TPW.htm |date=2011-09-05 }}, NWCSAF.</ref> ===Radiometric dating=== Ang mga kreasyonista ay nag-angkin na ang mga eksperimentong kanilang isinagawa ay nagpapakita na ang 1.5 bilyong taon ng [[pagkabulok na nuklear]] ay nangyari sa loob ng isang maikling panahon na kanilang ipinagpapalagay na ang mga bilyong pagbilis ng pagkabulok na nuklear ay nangyari at ito ay isang paglabag sa prinsipyo na ang bilis ng pagkabulok na radioaktibo ay hindi nagbabago na isang prinsipyong pinagsasaligan ng pisikang nuklear sa pangkalahatan at radiometric dating.<ref>[http://www.icr.org/index.php?module=articles&action=view&ID=302 ''Nuclear Decay: Evidence For A Young World''], [[Russell Humphreys|D. Russell Humphreys]], Impact, Number 352 Oktubre 2002.</ref> Ang mga siyentipiko ay nagturo sa napakaraming mga pagkakamali sa mga inaangking eksperimento ng kreasyonista. Ang katunayan, ang mga resulta ng mga eksperimento ng mga kreasyonista ay hindi tinanggap ng anumang peer-reviewed scientific journal. Ayon din sa mga siyentipiko, ang mga inaangking siyentipiko ng kreasyonismo ay walang kasanayan sa heokronolohiyang eksperimento.<ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/helium/zircons.html ''Young-Earth Creationist Helium Diffusion "Dates" Fallacies Based on Bad Assumptions and Questionable Data''], Kevin R. Henke, [[TalkOrigins]] website, Original version: 17 Marso 2005, Revision: November 24, 2005.</ref><ref>[http://gondwanaresearch.com/rate.htm ''R.A.T.E: More Faulty Creation Science from The Insitutute for Creation Research''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100625061208/http://gondwanaresearch.com/rate.htm |date=2010-06-25 }}, J. G. Meert, Gondwana Research, The Official Journal of the International Association for Gondwana, November 13, 2000 (updated 6 Pebrero 2003).</ref> Ang pagiging hindi mababago ng rate ng pagkabulok ng mga isotopo ay mahusay na sinusuportahan ng agham. Ang ebidensiya para sa pagiging hindi mababagong ito ay kinabibilangan ng pagtutugma sa mga tinatayang petsa na kinuha mula sa mga isotopong radioaktibo gayundin sa mga pagtutugma ng mga pamamaraang hindi radioaktibo gaya ng dendrokronolohiya, pagpepetsa ng ice core at mga historical record. Ang pagiging hindi mababago ng mga rate ng pagkabulok ay pinangangasiwaan rin ng mga unang prinsipyo ng [[quantum mechanics]] kung saan ang anumang paglihis sa rate ay mangangailangan ng isang pagbabago sa mga konstanteng pundamental. Ayon sa mga prinsipyong ito, ang isang pagbabago sa mga konstanteng pundamental ay hindi maaaring makaimpluwensiya sa mga iba't ibang elemento ng pantay pantay at ang isang paghahambing sa pagitan ng nagreresultang mga walang katulad n skala ng panahon pang kronolohiya ng bawat mga elemento ay magbibigay ng mga hindi magkakaayong tinatayang panahon.<ref>[http://www.talkorigins.org/indexcc/CF/CF210.html ''Claim CF210''], Mark Isaak (editor), Index to Creationist Claims, [[TalkOrigins]] website, 2004.</ref><ref> In refutation of young-Earth claims of inconstant decay rates affecting the reliability of radiometric dating, Roger C. Wiens, a physicist specializing in isotope dating states: {{quote|There are only three quite technical instances where a half-life changes, and these do not affect the dating methods [under discussion]. Dating methods discussed were [[potassium-argon dating]], [[argon-argon dating]], [[rubidium-strontium dating]], [[samarium-neodymium dating]], lutetium-hafnium, [[rhenium-osmium dating]], and [[uranium-lead dating]].: #Only one technical exception occurs under terrestrial conditions, and this is not for an isotope used for dating. ... The artificially-produced isotope, beryllium-7 has been shown to change by up to 1.5%, depending on its chemical environment. ... [H]eavier atoms are even less subject to these minute changes, so the dates of rocks made by electron-capture decays would only be off by at most a few hundredths of a percent. # ... Another case is material inside of stars, which is in a plasma state where electrons are not bound to atoms. In the extremely hot stellar environment, a completely different kind of decay can occur. 'Bound-state beta decay' occurs when the nucleus emits an electron into a bound electronic state close to the nucleus. ... All normal matter, such as everything on Earth, the Moon, meteorites, etc. has electrons in normal positions, so these instances never apply to rocks, or anything colder than several hundred thousand degrees. ... #The last case also involves very fast-moving matter. It has been demonstrated by [[atomic clock]]s in very fast spacecraft. These atomic clocks slow down very slightly (only a second or so per year) as predicted by Einstein's theory of relativity. No rocks in our solar system are going fast enough to make a noticeable change in their dates.</ref><ref>[http://www.asa3.org/ASA/resources/Wiens.html#page%2020 Radiometric Dating, A Christian Perspective], Roger C. Wiens, [[American Scientific Affiliation]], p20-21</ref>}} ===Mga radiohalo=== Noong mga 1970, ang kreasyonistang si Robert Gentry ay nagmungkahi na ang mga radiohalo sa mga ilang granite ay kumakatawan sa ebidensiya para sa daigdig na agarang nalikha kesa sa dahan dahan. Ang ideyang ito ay binatikos ng mga pisiko at mga heologo sa maraming mga dahilan kabilang na ang mga batong pinag-aralan ni Gentry ay hindi primordial at ang mga radionuclide na pinag-aaralan ay hindi kailangang nasa mga bato sa simula. Sinalungat ng heologo at siyentipiko ng [[United States Department of Energy]] na si Thomas A. Baillieul ang mga pag-aangkin ni Gentry sa kanyang artikulo ''"Polonium Haloes" Refuted: A Review of "Radioactive Halos in a Radio-Chronological and Cosmological Perspective"''.<ref name="Polonium Haloes">[http://www.talkorigins.org/faqs/po-halos/gentry.html "Polonium Haloes" Refuted - A Review of "Radioactive Halos in a Radio-Chronological and Cosmological Perspective" by Robert V. Gentry] by Thomas A. Baillieul. Copyright 2001–2005. Last Updated 22 Abril 2005.</ref> Ayon kay Baillieul, si Gentry ay isang pisiko na walang edukasyon sa heolohiya at si Gentry ay nagbigay ng maling representasyon ng kontekstong heolohikal kung saan ang mga specimen ay kinolekta. Ayon din Baillieul, si Gentry ay umasa sa pagsasaliksik mula sa simula ng ika-20 siglo bago ang mga radioisotope ay lubusang naunawsan. Ang pagpalagay ni Gentry na ang isotopong Polonium ay nagsanhi ng mga singsing ay isang haka haka. Mali ring isinaad ni Gentry na ang kalahting buhay ng mga radioaktibong elemento ay nagbabago sa panahon. ===Astronomiya=== Ang ilang mga pagtatangka ay ginawa ng mga kreasyonista upang lumikha ng isang kosmolohiya na umaayon sa batang uniberso na may edad sa pagitan ng 6,000 at 10,000 taon kesa sa pamantayang edad ng uniberso sa agham na 13.75 ± 0.11 bilyong taon. Ang pagtatangkang ito ng mga kreasyonistang batang mundo ay batay sa paniniwala na ang [[Aklat ng Genesis]] ay naglalarawan ng paglikha ng uniberso gayundin ng daigdig at sa literal na pagpapakahulugan ng mga [[henealohiya]] sa [[Aklat ng Genesis]]. Ang mga pagkakaiba sa mga ''kreasyonistang batang mundo'' ay umiiral kung ang mga henealohiya ay dapat unawain na kompleto o pinaikli at kaya ang ibinibigay ng mga ito na edad ng uniberso at mundo ay sa pagitan ng 6,000 at 10,000 taon. Ang mga henealohiya sa Genesis ay pinapakahulugan ng mga ''kreasyonistang matandang mundo'' na hindi kumpleto at ang Genesis 1 ay piguratibo bilang mga mahabang panahon. Ang pangunahing hamon sa mga kosmolohiya ng ''kreasyonimong batang mundo'' ay ang tinatanggap sa agham na ang mga distansiya sa uniberso ay nangangailangan ng mga bilyon bilyong mga taon upang ang [[bilis ng liwanag|liwanag ay maglakbay]] sa daigdig. Ito ang [[problemang ng liwanag ng bituin]]. Ayon sa isang kreasyonistang Barry Setterfield, ang bilis ng liwanag ay nabulok sa kasaysayan ng uniberso.<ref>{{Cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/c-decay.html|title=The Decay of c-decay|author=Robert Day|year=1997}}</ref> Ang argumento ni Setterfield ay nakasalalay sa orihinal na pagsukat ni Rømer na kanyang kinopya mula sa isyu ng ''[[Sky and Telescope]]''. Ang halagang ito ay "301,300 plus o minus 200&nbsp;km/s", mga 0.5% higit sa kasalukuyang halaga. Gayunpaman, ang artikulo ay aktuwal na isang bahagi mula sa ''The Astronomical Journal'',<ref>[http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1973AJ.....78..122G&letter=.&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=122&epage=122&send=PRINT&ext=.pdf On the Velocity of Light Three Centuries Ago]</ref> na kumpletong hindi umaayon at sumusulat na "ang mahusay na pagkakasya ay nangyayari sa sero kung saan ang panahon ng paglalakbay ng liwanag ay katulad ng kasalukuyang tinatanggap na halaga."<ref>''Roemer, navigation, and the speed of light'', American Journal of Physics, Hulyo 1986, Volume 54, Issue 7, p. 583</ref> Sa kanyang pagsisiyasat, hindi rin isinama ni Setterfield ang isang bilang ng mga sikat na eksperimento na sumusukat sa bilis ng liwanag gayundin sa mga bilang ng pagsukat sa kanyang mga pinagbatayang eksperimento. Kapag ang mga puntong ito ay muling isinama sa hanay, walang maliwanag na pagkabulok. Ang isa pang kreasyonista na si [[Russell Humphreys]] ay nagmungkahi na ang uniberso ay lumawak mula sa isang [[puting butas]] na may edad na kulang sa 10,000 taon. Ang maliwanag na edad ng uniberso na bilyon bilyong taon ay kanyang inaangking nagresulta mula sa mga epektong [[relatibidad|relatibistiko]] sa panahon.<ref>{{Cite journal|author=[[Russell Humphreys]]|title=Starlight and Time|url=https://archive.org/details/starlighttimesol0000hump|year=1994}}</ref> Ayon kay Alex Williams, ang mungkahi ni Humphreys ay nagmula sa pagdadagdag ng tatlong mga pagpapalagay sa mga ekwasyon ni [[Einstein]] na ang uniberso ay lumawak mula sa isang nakaraang mas siksik na estado, ang uniberso ay hinangganan sa espasyo at ang daigdig ay nasa o malapit sa sentro ng uniberso.<ref>{{cite book|author1=Alex Williams|author2=John Hartnett|title=Dismantling the Big Bang: God's Universe Rediscovered|url=http://books.google.com/books?id=FR7basoxkSwC |year=2005 |publisher=New Leaf Publishing Group |isbn=978-0-89051-437-5 |pages=[http://books.google.com.ph/books?id=FR7basoxkSwC&pg=PA178 178]}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.icr.org/i/pdf/imp/imp-338.pdf |title=Seven Years of Starlight and Time |author=D. Russel Humphreys |journal=Impact |month=August |year=2001 |issue=338}}</ref> Ang unang pagpapalagay ay sinusuportahan ng kosmolohiyang [[big bang]] ngunit ang huling dalawa ay itinatakwil ng pamayanang siyentipiko.<ref>{{cite journal | title = Nonexistence of Humphreys’ "Volume Cooling" for Terrestrial Heat Disposal by Cosmic Expansion | journal = [[Perspectives on Science and Christian Faith]] | date = Marso 2009 | first = J. Brian | last = Pitts | volume = 61 | issue = 1 | pages = 23–28 | url = http://www.asa3.org/ASA/PSCF/2009/PSCF3-09Pitts.pdf | accessdate = 2011-05-29}}</ref> Ang mga mungkahing ito ng mga kreasyonista ay hindi umaayon sa kasalukuyang mga obserbasyon sa uniberso at kaya ay hindi tinatanggap ng mga siyentipiko.<ref>{{Cite web|url=http://www.talkorigins.org/indexcc/CE/CE412.html|title=Claim CE412: Fast Old Light|work=The [[TalkOrigins Archive]]|date=2003-08-01|accessdate=2012-07-01}}</ref><ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/astronomy/bigbang.html#humphreys Evidence for the Big Bang], Björn Feuerbacher and Ryan Scranton, [[TalkOrigins Archive]]</ref> Ang mga iminumungkahi ng mga ''kreasyonismong batang mundo''(young earth creationism) ay binabatikos rin ng mga tagapagtaguyod ng ''kreasyonismong matandang mundo'' (old earth creationism) gaya ni Hugh Ross. Ipinagtanggol ni Ross ang nananaig na pananaw ng kosmolohiya ng mga siyentipiko laban sa mga pag-atake ng mga kreasyonistang naniniwala sa batang uniberso o batang mundo.<ref>[http://www.reasons.org/young-earth-issues-big-bang-dead Young-Earth Issues: Is the Big Bang Dead?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120013239/http://www.reasons.org/young-earth-issues-big-bang-dead |date=2012-01-20 }}, Jeff Zweerink, Reasons to Believe, 4 Pebrero 2011</ref> ===Planetolohiya=== Ang mga kreasyonista ay nag-aangkin na ang edad ng [[sistemang solar]] ay mga libo libong taon lamang na salungat sa tinatanggap ng mga siyentipiko na edad nito na 4.6 bilyong taon.<ref>[http://www.interacademies.net/File.aspx?id=6150 IAP STATEMENT ON THE TEACHING OF EVOLUTION] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929023534/http://www.interacademies.net/File.aspx?id=6150 |date=2011-09-29 }}, Interacademy Panel on International Issues.</ref> Inaangkin ng mga kreasyonista na ang bilang ng mga [[kometa]] sa sistemang solar ay mas mataas kesa sa inaasahan dahil sa pinagpapalagay na edad nito. Ang mga kreasyonista ay hindi naniniwala sa pag-iral ng [[Kuiper belt]] at [[Oort cloud]].<ref>{{Citation | author=Danny Faulkner | title=Comets and the age of the solar system | url=http://creation.com/comets-and-the-age-of-the-solar-system | year=1997 | accessdate=2010-03-31}} </ref><ref>{{cite web | author=[[Jonathan Sarfati]] | title=Comets—portents of doom or indicators of youth? | url=http://creation.com/cometsportents-of-doom-or-indicators-of-youth | month=June | year=2003 | accessdate=2010-03-31 | archive-date=2010-01-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100103014145/http://creation.com/cometsportents-of-doom-or-indicators-of-youth | url-status=dead }}</ref> Ang mga kreasyonista ay nag-aangkin rin na ang resesyon ng buwan mula sa daigdig ay hindi umaayon sa buwan o daigdig na mga bilyong taong gulang.<ref>http://www.talkorigins.org/faqs/moonrec.html</ref> Ang mga pang-aangking ito ay sinalungat at pinabulaanan ng mga siyentipiko.<ref>[http://www.talkorigins.org/indexcc/CE/CE110.html TalkOrigins Index to Creationist Claims Claim 110] talkorigins.org edited by Mark Isaak. 2005.</ref><ref>[http://www.talkorigins.org/indexcc/CE/CE261.html TalkOrigins Index to Creationist Claims Claim 261] talkorigins.org edited by Mark Isaak. 2004.</ref> Ang nagpapatuloy ng problema para sa mga kreasyonista ang pag-iral ng mga [[krater ng pagbangga]] sa halos lahat ng mga bagay sa sistemang solar na umaayon sa mga paliwanag na siyentipiko ng pinagmulan ng sistemang solar.<ref name="HovindsProofs">{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/hovind/howgood-yea.html#proof4 |title=How Good are those Young-Earth Arguments: Hovind's 'Proofs' |work=[[TalkOrigins Archive]] |accessdate=2008-08-11}}</ref> Ang mga kreasyonistang sina Harold Slusher at Richard Mandock, kasama ni Glenn Morton (na kalaunang tumakwil ng pag-aangking ito <ref>"Comment: I no longer support the ideas in that book. The arguments are typical young-earth arguments which I have totally rejected as being totally fallacious."&nbsp;— {{cite web|url=http://home.entouch.net/dmd/publi.htm|title=Publications by Glenn R. Morton|accessdate=2009-08-02|archive-date=2012-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222001133/http://home.entouch.net/dmd/publi.htm|url-status=dead}}</ref>) ay nag-aangkin na ang mga krater ng pagbangga sa buwan ay sumailalim na daloy ng bato,<ref>{{cite journal | last = Kumagai | first = Naoichi | author2 = Sadao Sasajima, Hidebumi Ito | title = Long-term Creep of Rocks: Results with Large Specimens Obtained in about 20 Years and Those with Small Specimens in about 3 Years | journal = Journal of the Society of Materials Science (Japan) | volume = 27 | issue = 293 | pages = 157–161 | publisher = Japan Energy Society | url = http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ja&u=http://ci.nii.ac.jp/naid/110002299397/&sa=X&oi=translate&resnum=4&ct=result&prev=/search%3Fq%3DIto%2BHidebumi%26hl%3Den | date = 15 Pebrero 1978 | accessdate = 2008-06-16}}</ref> at kaya ay hindi maaaring higit sa ilang mga libong taon ang edad.<ref>{{Cite journal | title = The Age of Lunar Craters | year = 1983 | journal = Creation Research Society Quarterly | pages = 105–108 | volume = 20 | issue = 2 | last1 = Morton | first1 = Glenn R. | last2 = Slusher | first2 = Harold S. | last3 = Mandock | first3 = Richard E. }}</ref> Ang ilang mga kreasyonista ay nag-aangkin rin na ang mga iba't ibang yugto ng pagbabangga ng meteorite sa sistemang solar ay nangyari sa linggo ng paglikha at sa [[arko ni Noe|baha ni Noe]], ang iba ay tumuturing ritong hindi sinusuportahan ng mga ebidensiya.<ref>{{cite journal |title=A biblically-based cratering theory | author=Danny Faulkner | issue=1 |volume= 13 |journal=''Technical Journal'' |month=April | year=1999 |accessdate=2007-02-14 }} </ref><ref>{{cite journal |title=Response to Faulkner's 'biblically-based cratering theory' | author=Wayne R. Spencer | issue=1 |volume=14 |journal=''Technical Journal'' |month=April | year=2000 |accessdate=2007-02-14 }} </ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Mga tala hinggil sa terminolohiya == {{Reflist|group="note"|refs= <ref name="myth" group="note">Habang ang katagang ''[[mito]]'' ay kadalasang kolokyal na ginagamit upang tumukoy sa "isang hindi totoong kuwento", ang artikulong ito ay gumagamit ng kataga ayon sa pang-akademyang kahulugan na "isang banal na salaysay na nagpapaliwanag kung paano nagkaroon at nalikha ang mundo at ang sangkatauhan sa kanilang pangkasalukuyang kaanyuhan" (Dundes A, 1996. ''"Madness in method plus a plea for projective inversion in myth"''. Nasa LL Patton & W Doniger (mga patnugot), [http://books.google.com/books?id=OgsTmeRHpeUC ''Myth & method'']. Charlottesville: University Press of Virginia pp. [http://books.google.com/books?id=OgsTmeRHpeUC&pg=147 147-162]). </ref>}} [[Kategorya:Kreasyonismo]] [[Kategorya:Pinagmulan ng buhay]] [[Kategorya:Teismo]] [[Kategorya:Teolohiya]] [[Kategorya:Mga katagang Kristiyano]] [[Kategorya:Mga mito ng paglikha]] [[Kategorya:Denialismo]] fq6oql4i8fnhvb2qbootgyq6d21ke6l 0 177367 2212755 1386785 2026-06-22T18:17:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212755 wikitext text/x-wiki {{Infobox Particle |bgcolour = |name = Top quark |image = [[Image:Top antitop quark event.svg|200px]] |caption = Ang isang pangyayaring pagbabanggan na sumasangkot sa mga tuktok na quark |num_types = |composition = [[Elementaryong partikulo]] |statistics = [[Fermioniko]] |group = [[Quark]] |generation = Ikatlo |interaction = [[Malakas na interaksiyon]], [[Mahinang interaksiyon]], [[Elektromagnetismo]], [[Grabidad]] |particle = |antiparticle= Tuktok na antiquark ({{SubatomicParticle|Top antiquark}}) |theorized = [[Makoto Kobayashi (pisiko)|Makoto Kobayashi]] at [[Toshihide Maskawa]] (1973) |discovered = [[Collider Detector at Fermilab|CDF]] at [[D0 experiment|DØ]] collaborations (1995) |symbol = {{SubatomicParticle|Top quark}} |mass = {{val|172.9|1.5|ul=GeV/c2}}<ref name="PDG2011"> {{cite web |author=K. Nakamura ''et al.'' ([[Particle Data Group]]) |url=http://pdg.lbl.gov/2011/tables/rpp2011-sum-quarks.pdf |title=PDGLive Particle Summary 'Quarks (u, d, s, c, b, t, b', t', Free)' |publisher=[[Particle Data Group]] |year=2011 |accessdate=2011-08-08 }}</ref> |decay_time = {{val|5|e=-25|u=s}} |decay_particle = {{nowrap|[[bottom quark]] (99.8%)}}<br/>{{nowrap|[[strange quark]] (0.17%)}}<br>{{nowrap|[[down quark]] (0.007%)}} |electric_charge = +{{frac|2|3}} [[Elementary charge|e]] |color_charge = Yes |spin = {{frac|1|2}} |topness = 1 |weak_isospin = {{frac|1|2}} (left handed)<br/> 0 (right handed) |weak_hypercharge= {{frac|1|3}} (left handed)<br/> {{frac|4|3}} (right handed) }} Ang '''ibabaw na quark''' (Ingles: '''top quark''' o '''t quark''' mula sa simbolong t o '''truth quark''') ay isang [[elementaryong partikulo]] at isang pundamental na konstituente ng [[materya]]. Tulad ng lahat ng mga [[quark]], ang tuktok na quark ay isang [[elementaryong partikulo|elementaryong]] [[fermion]] na may [[ikot (pisika)|ikot]]-[[ikot-1/2|{{frac|1|2}}]], at dumaranas ng lahat ng apat na [[pundamental na interaksiyon]]: [[grabitasyon]], [[elektromagnetismo]], [[mahinang interaksiyon]] at [[malakas na interaksiyon]]. Ito ay may [[elektrikong karga]]ng +{{frac|2|3}}&nbsp;[[elementaryong karga|e]],<ref name="Willenbrock">{{cite book |author=S. Willenbrock |year=2003 |chapter=The Standard Model and the Top Quark |editor=H.B Prosper and B. Danilov (eds.) |title=Techniques and Concepts of High-Energy Physics XII |url=http://books.google.com/?id=HXm6M_YUzoYC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=quark+%22standard+model%22 |series=NATO Science Series |volume=123 |pages=1–41 |publisher=[[Kluwer Academic]] |isbn=1402015909 |arxiv=hep-ph/0211067v3 }}</ref> at ang pinaka-[[masa|masibo]](massive) sa lahat ng mga [[elementaryong partikulo]](ang [[Higgs boson]] na maaaring kasing lapit na [[masa|masibo]] nito ay iba pa eksperimental na napagmamasdan). Ito ay may [[Quark#Masa|masa]] na {{val|172.9|1.5|ul=GeV/c2}},<ref name="PDG2011"/> na kasing kaparehong masa ng [[atomo]] o [[tungsten]]which is about the same mass as an [[atom]] of [[tungsten]]. Ang [[antipartikulo]] ng tuktok na quark ang '''tuktok na antiquark'''(''top antiquark'' na minsang tinatawag na ''antitop quark'' o simpleng ''antitop''), na iba lamang dito sa dahilang ang ilan sa mga katangian nito ay may [[aditibong inberso|katumbas na magnitudo ngunit kabaligtarang senyas]]. Ang tuktok na quark ay pangunahing nakikipag-ugnayan sa pamamagitan ng [[malakas na interaksiyon]] ngunit maaari lamang [[kabulukan (pisika)|mabulok]] sa pamamagitan ng [[mahinang interaksiyon|mahinang pwersa]]. Ito ay halos eksklusibong nabubulok sa isang [[boson na Z at W|W boson]] at isang [[ilalim na quark]] ngunit ito ay minsan ring nabubulok sa isang [[kakaibang quark]] at sa pinakabihirang mga okasyon sa isang [[babang quark]]. Ang [[Pamantayang Modelo]] ay humuhula ng [[mean na buhay]](mean lifetime) na mga {{val|5|e=-25|u=s}}.<ref name=Quadt> {{cite journal |author=A. Quadt |year=2006 |title=Top quark physics at hadron colliders |journal=[[European Physical Journal C]] |volume=48 |issue=3 |pages=835–1000 |doi=10.1140/epjc/s2006-02631-6 |bibcode = 2006EPJC...48..835Q }}</ref> Ito ay mga 20 beses na mas maikli kesa sa skla ng panahon para sa mga [[malakas na interaksiyon]] at kaya ito ay hindi [[hadronisasyon|bumubuo ng mga hadron]] na nagbibigay sa mga pisiko ng walang katulad na oportunidad upang pag-aralan ang "bare" quark. Ang ibang mga [[quark]] ay [[hadronisasyon|nag-hahadronisa]] na nangangahulugang ang mga ito ay matatagpuan laman sa mga [[hadron]]. Dahil ito ay napaka [[masa|masibo]](massive), ang mga katangian ng tuktok na quark ay pumapayag na magawa ang mga prediksiyon ng [[masa]] ng [[Higgs boson]] sailalim ng ilang [[Lagpas sa Pamantayang Modelo|mga ekstensiyon ng Pamantayang Modelo]]. Sa gayon. Sa gayon, ito ay labis na pinag-aaral bilang paraan ng pagkilala ng pagkakaiba sa pagitan ng mga magkakatunggaling [[teoriya]]. Ang eksistensiya (gayundin din ng [[ilalim na quark]]) ay [[postulado|pinostula]] noong 1973 ni [[Makoto Kobayashi (pisiko)|Makoto Kobayashi]] at [[Toshihide Maskawa]] upang ipaliwanag ang napagmasdang [[paglabag CP]] sa mga eksperimento ng [[pagkabulok ng partikulo|pagkabulok]] ng [[kaon]],<ref name="M. Kobayashi, T. Maskawa 1973 652"> {{cite journal |author=M. Kobayashi, T. Maskawa |year=1973 |title=''CP''-Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction |url=https://archive.org/details/progress-of-theoretical-physics_1973-02_49_2/page/652 |journal=[[Progress of Theoretical Physics]] |volume=49 |issue=2 |pages=652 |doi=10.1143/PTP.49.652 |bibcode = 1973PThPh..49..652K }}</ref> and was discovered in 1995 by the [[Collider Detector at Fermilab|CDF]]<ref name=CDF-1995> {{cite journal |author=F. Abe ''et al''. ([[CDF Collaboration]]) |year=1995 |title=Observation of Top Quark Production in {{SubatomicParticle|Antiproton}}{{SubatomicParticle|Proton}} Collisions with the Collider Detector at Fermilab |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=74 |issue=14 |pages=2626–2631 |doi=10.1103/PhysRevLett.74.2626 |pmid=10057978 |bibcode=1995PhRvL..74.2626A }}</ref> and [[DØ experiment|DØ]]<ref name=D0-1995> {{cite journal |author=S. Abachi ''et al''. ([[DØ Collaboration]]) |year=1995 |title=Search for High Mass Top Quark Production in {{SubatomicParticle|Proton}}{{SubatomicParticle|Antiproton}} Collisions at {{radical|''s''}}&nbsp;=&nbsp;1.8&nbsp;TeV |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=74 |issue=13 |pages=2422–2426 |doi=10.1103/PhysRevLett.74.2422 |bibcode=1995PhRvL..74.2422A }}</ref> sa [[Fermilab]]. Sina Kobayashi at Maskawa ay nanalo ng [[Gantimpalang Nobel]] noong 2008 para sa prediksiyon ng tuktok at ilalim na quark na magkasamang bumubuo ng ikatlong [[henerasyon (pisika)|henerasyon]] ng mga [[quark]].<ref> {{cite web |year=2008 |title=2008 Nobel Prize in Physics |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/index.html |publisher=[[The Nobel Foundation]] |accessdate=2009-09-11 }}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{particles}} [[Kategorya:Mga quark]] 1lk1yx7okgmjdao1uz9cwr2zuhnr5of 0 177369 2212787 1976715 2026-06-22T18:36:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212787 wikitext text/x-wiki {{Infobox Particle | bgcolour = | name = Ilalim na quark | image = | caption = | num_types = | composition = [[Elementaryong partikulo]] | statistics = [[Fermioniko]] | group = [[Quark]] | generation = Ikatlo | interaction = [[Malakas na interaksiyon]], [[Mahinang interaksiyon]], [[Elektromagnetismo]], [[Grabidad]] | particle = | antiparticle = Ilalim na antiquark ({{SubatomicParticle|Bottom antiquark}}) | theorized =[[Makoto Kobayashi (pisika)|Makoto Kobayashi]] at [[Toshihide Maskawa]] (1973)<ref name=KM/> | discovered = [[Leon M. Lederman]] et al. (1977)<ref name="FermiPress1977"> {{cite press |date=7 Agosto 1997 |title=Discoveries at Fermilab - Discovery of the Bottom Quark |url=http://www.fnal.gov/pub/inquiring/physics/discoveries/bottom_quark_pr.html |publisher=[[Fermilab]] |accessdate=2009-07-24 }}</ref> | symbol = {{SubatomicParticle|Bottom quark}} | mass = {{val|4.19|+0.18|-0.06|ul=GeV/c2}} ([[Minimal subtraction scheme|{{overline|MS}} scheme]])<ref name="PDG2011"> {{cite web |author=K. Nakamura ''et al.'' ([[Particle Data Group]]) |url=http://pdg.lbl.gov/2011/tables/rpp2011-sum-quarks.pdf |title=PDGLive Particle Summary 'Quarks (u, d, s, c, b, t, b', t', Free)' |publisher=[[Particle Data Group]] |year=2011 |accessdate=2011-08-08 }}</ref><br> {{val|4.67|+0.18|-0.06|ul=GeV/c2}} ([[1S scheme]])<ref name="PDG2011"/> | decay_time = | decay_particle = [[Charm quark]], [[up quark]] | electric_charge = −{{frac|1|3}} [[Elementary charge|e]] | color_charge = Yes | spin = {{frac|1|2}} | num_spin_states = |weak_isospin = {{nowrap|[[Chirality (physics)|LH]]: −{{frac|1|2}}, [[Chirality (physics)|RH]]: 0}} |weak_hypercharge= {{nowrap|[[Chirality (physics)|LH]]: {{frac|1|3}}, [[Chirality (physics)|RH]]: −{{frac|2|3}}}} }} Ang '''ilalim na quark''' (Ingles: '''bottom quark''' o '''b quark''' mula sa simbolong ''b'' at kilala rin bilang '''beauty quark''') ay isang ikatlong henerasyong [[quark]] na may [[elektrikong karga|kargang]]−{{frac|1|3}}&nbsp;[[elementaryong karga|e]]. Bagaman ang lahat ng mga [[quark]] ay inilalarawan sa parehong paraan sa pamamagitan ng [[quantum kromodinamika]], ang malaking [[Quark#Masa|bare na masa]] (mga {{val|4200|ul=MeV/c2}},<ref name="PDG2011"/> ng ilalim na quark na medyo mas higit sa apat na beses sa masa ng [[proton]] na sinamahan ng mababang mga halaga ng mga elementong ''V''_ub and ''V''_cb [[matrix na CKM]] ay nagbibigay rito ng walang katulad na lagda na gumagawa ritong relatibong madali upang matukoy na eksperimental gamit ang teknikong tinatawag na [[B-tagging]]. Dahil sa ang tatlong mga henerasyon ng quark ay kinakailangan para sa [[paglabag na CP]], ang mga [[meson]] na naglalaman ng ilalim na quark ang mga partikulong pinaka-madaling gamitin upang imbestigahan ang [[phenomenon]]. Ang gayong mga eksperimento ay isinasagawa sa [[eksperimentong BaBar|BaBar]] at [[eksperimentong Belle|Belle]]. Ang ilalim na quark ay kilala rin dahil ito ay produkto sa halos lahat ng mga [[pagkabulok ng partikulo|pagkabulok]] ng [[tuktok na quark]] at magiging malimit na produktong pagkabulok para sa hipotetikal na [[Higgs boson]] kung ito ay sapat na magaan. Ang ilalim na quark ay [[teoriya|tineorisa]] noong 1973&nbsp;ng mga pisikong sina [[Makoto Kobayashi (pisiko)|Makoto Kobayashi]] at [[Toshihide Maskawa]] upang ipaliwanag ang [[paglabag na CP]].<ref name="KM">{{cite journal |author=M. Kobayashi, T. Maskawa |title=CP-Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction |url=http://ptp.ipap.jp/link?PTP%2F49%2F652%2Fpdf |journal=[[Progress of Theoretical Physics]] |volume=49 |issue=2 |pages=652–657 |year=1973 |doi=10.1143/PTP.49.652 |bibcode=1973PThPh..49..652K |access-date=2012-02-04 |archive-date=2008-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224002548/http://ptp.ipap.jp/link?PTP%2F49%2F652%2Fpdf |url-status=dead }}</ref> The name "bottom" was introduced in 1975 by [[Haim Harari]].<ref> {{cite journal |author=H. Harari |year=1975 |title=A new quark model for hadrons |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_physics-letters_1975-07-07_57_3/page/265 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=57 |issue=3 |pages=265 |doi=10.1016/0370-2693(75)90072-6 |bibcode = 1975PhLB...57..265H }}</ref><ref> {{cite book |author=K.W. Staley |year=2004 |title=The Evidence for the Top Quark |pages=31–33 |isbn=9780521827102 |publisher=[[Cambridge University Press]] |url=http://books.google.com/?id=K7z2oUBzB_wC }}</ref> The bottom quark was discovered in 1977 by the [[Fermilab]] [[E288 experiment]] team led by [[Leon M. Lederman]], when collisions produced [[bottomonium]].<ref name="FermiPress1977"/><ref>{{cite journal |author=L.M. Lederman |year=2005 |url=http://www.symmetrymagazine.org/cms/?pid=1000195 |title=Logbook: Bottom Quark |journal=[[Symmetry Magazine]] |volume=2 |issue=8 |pages= |access-date=2012-02-04 |archive-date=2006-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004101845/http://www.symmetrymagazine.org/cms/?pid=1000195 |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite journal |author=S.W. Herb ''et al''. |year=1977 |title=Observation of a Dimuon Resonance at 9.5 GeV in 400-GeV Proton-Nucleus Collisions |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=39 |page=252 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.252 |bibcode=1977PhRvL..39..252H |issue=5 }}</ref> Sina Kobayashi at Maskawa ay nanalo ng [[Gantimpalang Nobel]] noong 2008 para sa kanilang paliwanag sa [[paglabag na CP]].<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/kobayashi-lecture.html 2008 Physics Nobel Prize lecture by Makoto Kobayashi]</ref><ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/maskawa-lecture.html 2008 Physics Nobel Prize lecture by Toshihide Maskawa]</ref> Sa pagkakatuklas nito, may mga pagsisikap na pangalanan ang ilalim na quark(bottom quark) na "beauty", ngunit ang "bottom" ang naging laganap na ginamit. Ang ilalim na quark ay maaaring [[pagkabulok ng partikulo|mabulok]] sa isang [[taas na quark]] o [[charm quark]] sa pamamagitan ng [[mahinang interaksiyon]]. Ang parehong pagkabulok na ito ay sinusupil ng [[matrix na CKM]] na gumagawa sa panaho ng buhay(lifetime) ng karamihan sa mga ilalim na partikulong na ~10⁻¹²&nbsp;s na medyo mas mataas kesa sa mga [[kakaibang partikulo]] na ~10⁻¹⁰ hanggang ~10⁻⁸&nbsp;s). ==Sanggunian== {{reflist}} {{particles}} [[Kategorya:Mga quark]] g6knihxz8ykorxrdo745wpx0aflcrsc 0 178486 2212726 1488973 2026-06-22T17:56:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212726 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} Sa [[teoriya ng probabilidad]], ang isan '''prosesong Poisson''' (Ingles: '''Poisson process''') ay isang [[istokastikong proseso]] na bumibilang ng bilang nga mga pangyayari <ref>Ang salitang pangyayari(event) na ginagamit rito ay hindi ang instansiya ng konsepto ng [[pangyayari (teoriya ng probabilidad)|pangyayari]] gaya ng kalimitang ginagamit sa [[teoriya ng probabilidad.</ref> at ang panahon na ang mga pangyayaring ito ay nangyayari sa isang ibinigay na interbal na panahon. Ang panahon sa pagitan ng bawat pares ng magkakasunod na mga pangyayari ay may [[distribusyong eksponensiyal]] na may parametrong ''λ'' at ang bawat mga panahon sa pagitan ng pagdating(interarrival times) ay ipinagpapalagay na independiyente sa ibang mga panahon sa pagitan ng pagdating. Ang prosesong ito ay ipinangalan sa [[matematiko]]ng Pranses na si [[Siméon-Denis Poisson]] at isang mahusay na modelo ng [[pagkabulok na radioaktibo]],<ref name="CannizzaroGreco1978">{{cite journal|last1=Cannizzaro|first1=F.|last2=Greco|first2=G.|last3=Rizzo|first3=S.|last4=Sinagra|first4=E.|title=Results of the measurements carried out in order to verify the validity of the poisson-exponential distribution in radioactive decay events|journal=The International Journal of Applied Radiation and Isotopes|volume=29|issue=11|year=1978|pages=649–IN1|issn=0020708X|doi=10.1016/0020-708X(78)90101-1}}</ref> mga tawag sa [[telepono]] <ref name="WillkommMachiraju2009">{{cite journal|last1=Willkomm|first1=D.|last2=Machiraju|first2=S.|last3=Bolot|first3=J.|last4=Wolisz|first4=A.|title=Primary user behavior in cellular networks and implications for dynamic spectrum access|journal=IEEE Communications Magazine|volume=47|issue=3|year=2009|pages=88–95|issn=0163-6804|doi=10.1109/MCOM.2009.4804392}}</ref> at mga paghiling sa isang partikular na dokumento sa isang [[web server]].<ref name="ArlittWilliamson1997">{{cite journal|last1=Arlitt|first1=M.F.|last2=Williamson|first2=C.L.|title=Internet Web servers: workload characterization and performance implications|url=https://archive.org/details/ieee-acm-transactions-on-networking_1997-10_5_5/page/631|journal=IEEE/ACM Transactions on Networking|volume=5|issue=5|year=1997|pages=631–645|issn=10636692|doi=10.1109/90.649565}}</ref> Ang prosesong Poisson ay isang [[prosesong tuloy-tuloy na panahon]]. Ang suma ng isang [[prosesong Bernoulli]] ay maaaring isipin bilang diskretong-panahon na kapatas(counterpart) nito. Ang isang prosesong Poisson ay isang prosesong purong-kapanganakan na ang pinakasimpleng halimbawa ang [[prosesong kapanganak-kamatayan]]. Ito ay isa ring [[prosesong punto]] sa [[real na bilang|real]] na kalahating-linya. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga prosesong stokastiko]] [[Kategorya:Mga prosesong Markov]] [[Kategorya:Mga prosesong Poisson]] [[Kategorya:Mga prosesong pang-espasyo]] dc3x4pavczp4cq9dqfoh9fsymial73n 0 178878 2212707 2177771 2026-06-22T17:42:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212707 wikitext text/x-wiki {{Infobox toy|name=Action figure|image=File:Soldier action figures.jpg|image_size=200|image_upright=|alt=|caption= Tao-taong sundalo Mattel "Heroes in Action"|othernames=|type=Tao-tao|inventor=[[Hasbro]]|company=|country=marami|from=1964|to=kasalukuyan|materials=plastik|features=|slogan=|website=}} '''Ang Tao-tao''' o '''Action Figure''' sa ingles ay isang uri ng modelong pigura ng karakter na karaniwang gawa sa plastik, at madalas na nakabatay sa mga tauhan mula sa pelikula, komiks, militar, bidyo laro, programang pantelebisyon, o isport; maaari itong kathang-isip o makasaysayan. Karaniwang ibinibenta ang mga pigurang ito para sa mga lalaki at matatandang kolektor. Ang katawagang ''action figure'' ay unang ginamit ng kumpanyang Hasbro noong 1964 upang ipromote ang G.I. Joe sa mga batang lalaki (samantalang tinatawag ng mga kakompetensya ang mga katulad na produkto bilang ''boy’s dolls'' o manika ng lalaki). Ayon sa isang pag-aaral noong 2005 sa Sweden, ang mga action figure na nagpapakita ng tradisyunal na katangiang panlalaki ay pangunahing nakatuon para sa mga batang lalaki. Bagama’t kadalasang itinuturing na laruan ng bata, ang action figure ay tinatanggap na rin ngayon bilang isang koleksiyon para sa matatanda. Sa ganitong kalagayan, maaaring gawin at disenyo ito batay sa palagay na bibilhin ito para lamang ipakita bilang koleksiyon at hindi lalaruin tulad ng isang laruan ng bata.<ref>{{Cite journal |last=Nelson |first=Anders |year=2005 |title=Children's Toy Collections in Sweden—A Less Gender-Typed Country? |url=https://archive.org/details/sim_sex-roles_2005-01_52_1-2/page/93 |journal=Sex Roles |volume=52 |issue=1/2 |pages=93–102 |doi=10.1007/s11199-005-1196-5}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} [[Kategorya:Manika]] alu6wgxsrqi8kv1limpfo02zcoefjn9 0 179835 2212854 2128596 2026-06-22T19:16:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212854 wikitext text/x-wiki {{For|seksuwalidad|Homoseksuwalidad}} {{italic title}} {{automatic taxobox | name = ''Homo'' | fossil_range = {{Fossil range|2.4|0}}<small>[[Pliocene]]&ndash;present</small> | image = | image_caption = | taxon = Homo | authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | type_species = ''[[Human|Homo sapiens]]'' | type_species_authority = Linnaeus, 1758 | subdivision_ranks = [[Species]] | subdivision = ''[[Human|Homo sapiens]]''<br/> †''[[Homo gautengensis]]''<br> †''[[Homo habilis]]''<br/> †''[[Homo erectus]]''<br/> †''[[Homo antecessor]]''<br/> †''[[Homo ergaster]]''<br/> †''[[Homo rhodesiensis]]''<br/> †''[[Homo heidelbergensis]]''<br/> †''[[Homo neanderthalensis]]''<br/> †''[[Homo floresiensis]]'' }} Ang henus na '''''Homo''''' ay binubuo ng [[modernong tao]] at mga uring katulad nito. Ang henus na ito ay tinatatayang may mga 2.3 hanggang 2.4 milyong taong gulang,<ref name="encylopediahumanevolution">{{cite book|title= The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution | author=Stringer, C.B. | chapter=Evolution of early humans | editors=Steve Jones, Robert Martin & David Pilbeam (eds.)| year=1994 | publisher= Cambridge University Press | location= Cambridge |isbn= 0-521-32370-3 | page=242}} Also ISBN 0-521-46786-1 (paperback)</ref><ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book|title= Evolution: The First Four Billion Years|url= https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich| author=McHenry, H.M | chapter=Human Evolution | editors=Michael Ruse & Joseph Travis | year=2009 | publisher= The Belknap Press of Harvard University Press | location = Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03175-3 | page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref> nag-evolve ito mula sa mga [[australopithecine|Australopitikong]] ninuno sa paglabas ng ''[[Homo habilis]]''. Sinasabing ang ''H. habilis'' ay direktang nagmula sa ''[[Australopithecus garhi]]'' na namuhay ng 2.5 milyon taong nakalipas. Subalit noong May 2010 ay natuklasan ang ''[[H. gautengensis]]'', isang uri na maaaring mas matanda pa sa ''H. habilis''.<ref name="toothy">{{Cite web |title="Toothy Tree-Swinger May Be Earliest Human" |url=http://news.discovery.com/human/human-ancestor-tree-swinger.html |access-date=2012-03-05 |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502102146/http://news.discovery.com/human/human-ancestor-tree-swinger.html |url-status=dead }}</ref> ==Ebolusyon== {{seealso|Ebolusyon ng tao}} Bagaman ang ilang mga species ng genus na homo ay maaaring mga ninuno ng [[homo sapiens]](''modernong tao''), ang marami sa mga ito ay malamang na mga pinsan ng homo sapiens na kapwa humiwalay sa linya na pang-ninuno. Ang henus na ''Homo'' ay [[ebolusyon|nag-ebolb]] mula sa henus na [[Australopithecus]]. Ang [[Australopithecus garhi]] o [[Australopithecus sediba]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/349599/description/News_in_Brief_Possible_human_ancestor_in_Australopithecus_sediba |title=Archive copy |access-date=2013-06-26 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513033107/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/349599/description/News_in_Brief_Possible_human_ancestor_in_Australopithecus_sediba |url-status=dead }}</ref> ay pinaniniwalaang ang posibleng direktang ninuno ng henus na ''[[Homo]]''. Ang paglitaw ng Homo ay tinatayang kasabay ng pagsisimula ng pagyeyelong [[quartenary]]. Malawakang pinaniniwalaan ng mga arkeologo at paleontologo na ang mga australopithecus ay gumampan ng isang mahalagang bahagi sa [[ebolusyon ng tao]]. Ito ang unang [[hominin]] na nagpakita ng presensiya ng isang [[gene]] na dinuplikang [[SRGAP2]] na nagsanhi ng isang tumaas na haba at kakayahan ng mga neuron sa utak. <ref name=Reardon2012>Reardon, Sara (2012), ''The Humanity Switch'', New Scientist (AU/NZ), 12 May 2012 No2864, Pp. 10-11. ISSN 1032-1233</ref> Ang ''[[homo habilis]]'' na nag-ebolb mula sa [[Australopithecus]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb tungo sa ''[[homo ergaster]]'' na nagpalitaw sa [[Homo erectus]]. Gayunpaman, ito ay pinagtatalunan dahil ang ilang mga natuklasang fossil ay nagmumungkahi na ang H. habilis at H. erectus ay sabay nabuhay.<ref name=Spoor.et.al.2007>Spoor F, Leakey M.G, Gathogo P.N, Brown F.H, Antón S.C, McDougall I, Kiarie C, Manthi F.K. & Leakey L.N. (2007), "Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya", ''Nature'' '''448'''(7154): p. 688-691.</ref> Ito maaaring nagpapakita na ang anumang mga kaugnayang pang ninuno ng H. habilis sa H. erectus ay isang [[kladohenesis|kladohenetiko]] sa halip na [[anahenesis|anahenetiko]] na nangangahulugang kahit ang isang hiwalay na subgrupong populasyon ng H. habilis ay naging karaniwang ninuno ng natitirang henus, ang ibang mga subgrupo ay nanatili bilang hindi nagbagong H. habilis hanggang sa kanilang mas kalaunang ekstinksiyon.<ref>{{cite journal|title=Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-09_448_7154/page/688|author=F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey|journal=Nature|issue= 7154|pages= 688–691|date=2007-08-09|doi=10.1038/nature05986|volume=448|pmid=17687323}} "A partial maxilla assigned to H. habilis reliably demonstrates that this species survived until later than previously recognized, making an ''anagenetic'' relationship with H. erectus unlikely" (Emphasis added).</ref> Ang homo ergaster ay pinaniniwalaang nag-ebolb mula sa [[homo habilis]] sa pagitan ng 1.9 at 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang ilang homo ergaster ay lumipat sa Asya kung saan ang mga ito ay naging [[homo erectus]] sa Asya at [[homo georgicus]] sa Europa. Ang linya ng ergaster na lumisan sa Aprika at ninuno ng Asyanong homo erectus ay humiwalay mula sa linya ng homo egaster. Ang ''[[homo rhodesiensis]]'' na nag-ebolb mula sa homo ergaster ay lumipat mula sa Aprika tungo sa Europa at naging ''[[homo heidelbergensis]]''. Ang H. heidelbergensis ay nagsanga sa mga species na ''[[Neanderthal]]'' at ''[[Homo sapiens]]'' at marahil ay pati sa ''[[denisova hominin]]'' sa Asya. Ang mga [[neanderthal]] ay nag-ebolb mula sa H. heidelbergensis noong mga 300,000 taong nakakalipas sa Europa samantalang ang [[Homo sapiens]](modernong tao) ay hiwalay na nag-ebolb mula sa H.heidelbergensis noong mga 200,000 at 100,000 taong nakakalipas sa Aprika. Noong mga 100,000 taong nakakalipas, ang ilang [[homo sapiens sapiens]] ay lumisan sa Aprika tungo sa [[levant]] at nakatagpo ang mga [[Homo neanderthalensis]] na may ilang mga [[admixture]]. <ref>Green RE, Krause J, et al. A draft sequence of the Neandertal genome. Science. 2010 May 7;328(5979):710-22. {{DOI|10.1126/science.1188021}} PMID 20448178 </ref> Kalaunan noong mga 70,000 taong nakakalipas marahil pagkatapos ng [[katastropiyang Toba]], ang isang maliit na pangkat ay lumisan sa levant at pumuno sa Eurasya, Australya at kalaunan ay sa mga Amerika. Ang isang subgrupo ng mga ito ay nakatagpo ang mga [[denisovan]]<ref>^ Reich D, Green RE, Kircher M, et al. (December 2010). "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia". ''Nature'' 468 (7327): 1053–60. {{doi|10.1038/nature09710}}. PMID 21179161.</ref> at pagkatapos ng karagdagang admixture, ay tumira sa [[Melanesia]]. Sa scenario na ito, ang mga hindi Aprikanong taong nabubuhay sa kasalukuyan ay halos may pinagmulan sa Aprika. Gayunpaman, may ilang admixture ang mga tao sa mga neanderthal at denisovan na nagebolb ng lokal. Ang resulta ng pag-aaral ng [[genome]] ay nagpapakita na noong mga 30,000 taong nakakalipas, ang tatlong mga pangunahing subspecies ng genus na homo ay sabay umiral: ang mga denisovan, ang mga neanderthal at ang mga anatomikal na modernong tao.<ref>Reich D ., et al. Denisova admixture and the first modern human dispersals into southeast Asia and Oceania. Am J Hum Genet. 2011 Oct 7;89(4):516-28, {{DOI|10.1016/j.ajhg.2011.09.005}} PMID 21944045.</ref> Ngayon, ang tanging ''H. sapiens sapiens'' ang tanging species na natitira ng genus na ito. ==Mga species== {| class="wikitable sortable" |+ Paghahambing na talaan ng mga species ng henus na Homo {{navbar|Homo|plain=1|style=position:absolute; width:auto; right:5em}} |- ! Species ! Nabuhay (milyong taong nakakalipas) ! Lugar kung saan nabuhay ! Taas ng matanda ! Masa ng matanda ! [[Cranial capacity]] (cm³) ! Fossil record ! Pagkakatuklas/ publikasyon ng pangalan |- ! [[Denisova hominin]] | 0.04 | [[Altai Krai]] | | | | 1 lugar | 2010 |- ! ''[[Homo antecessor|H.&nbsp;antecessor]]'' | 1.2&#xA0;–&#xA0;0.8 | [[Espanya]] | {{convert|1.75|m|ft|abbr=on}} | {{convert|90|kg|lb|abbr=on}} | 1,000 | 2 sites | 1997 |- ! ''[[Homo cepranensis|H.&nbsp;cepranensis]]'' | 0.5&#xA0;–&#xA0;0.35 | [[Italy]] | | | 1,000 | 1 skull cap | 1994/2003 |- ! ''[[Homo erectus|H.&nbsp;erectus]]'' | 1.8&#xA0;–&#xA0;0.2 | [[Africa]], [[Eurasia]] ([[Java]], [[China]], [[India]], [[Caucasus]]) | {{convert|1.8|m|ft|abbr=on}} | {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} | 850 (early) – 1,100 (late) | Marami | 1891/1892 |- ! ''[[Homo ergaster|H.&nbsp;ergaster]]'' | 1.9&#xA0;–&#xA0;1.4 | Silanganin at Katimugang [[Aprika]] | {{convert|1.9|m|ft|abbr=on}} | | 700–850 | Many | 1975 |- ! ''[[Homo floresiensis|H.&nbsp;floresiensis]]'' | 0.10&#xA0;–&#xA0;0.012 | [[Indonesia]] | {{convert|1.0|m|ft|abbr=on}} | {{convert|25|kg|lb|abbr=on}} | 400 | 7 individuals | 2003/2004 |- ! ''[[Homo gautengensis|H.&nbsp;gautengensis]]'' | >2&#xA0;–&#xA0;0.6 | [[South Africa]] | {{convert|1.0|m|ft|abbr=on}} | | | 1 individual | 2010/2010 |- ! ''[[Homo habilis|H.&nbsp;habilis]]'' | 2.3&#xA0;–&#xA0;1.4 | [[Africa]] | {{convert|1.0|–|1.5|m|ft|abbr=on}} | {{convert|33|–|55|kg|lb|abbr=on}} | 510&ndash;660 | Marami | 1960/1964 |- ! ''[[Homo heidelbergensis|H.&nbsp;heidelbergensis]]'' | 0.6&#xA0;–&#xA0;0.35 | [[Europe]], [[Africa]], [[China]] | {{convert|1.8|m|ft|abbr=on}} | {{convert|90|kg|lb|abbr=on}} | 1,100–1,400 | Marami | 1908 |- ! ''[[Neanderthal|H.&nbsp;neanderthalensis]]'' | 0.35&#xA0;–&#xA0;0.03 | [[Europe]], [[Western Asia]] | {{convert|1.6|m|ft|abbr=on}} | {{convert|55|–|70|kg|lb|abbr=on}} (heavily built) | 1,200–1,900 | Many | (1829)/1864 |- ! ''[[Homo rhodesiensis|H.&nbsp;rhodesiensis]]'' | 0.3&#xA0;–&#xA0;0.12 | [[Zambia]] | | | 1,300 | Very few | 1921 |- ! ''[[Homo rudolfensis|H.&nbsp;rudolfensis]]'' | 1.9 | [[Kenya]] | | | 700 | 2 lugar | 1972/1986 |- ! ''[[Homo sapiens idaltu|H.&nbsp;sapiens&nbsp;idaltu]]'' | 0.16&#xA0;–&#xA0;0.15 | [[Ethiopia]] | | | 1,450 | 3 cranium | 1997/2003 |- ! [[Human|''H.&nbsp;sapiens&nbsp;sapiens'' (modernong tao)]] | 0.2&#xA0;–&#xA0;kasalukuyan | Buong [[mundo]] | {{convert|1.4|–|1.9|m|ft|abbr=on}} | {{convert|50|–|100|kg|lb|abbr=on}} | 1,000–1,980 |Kasalukuyang nabubuhay | —/1758 |}<noinclude> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Human Evolution}} {{English2|Homo}} [[Kategorya:Ebolusyon ng tao|*]] [[Kategorya:Hominina]] r7ll9sa8hs68crq0jxiuej82bi7hx97 0 179908 2212687 2087834 2026-06-22T17:30:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212687 wikitext text/x-wiki [[image:Chromosome 15.jpeg|right|frame|Human chromosome 15]] Ang '''Kromosomang 15''' o '''kulaylawas<ref> Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino, 1969. </ref> na 15''' (Ingles: ''Chromosome 15'') ang isa sa 23 pares ng mga [[kromosoma]] sa [[tao]]. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang ito. Ang kromosomang ito ay sumasaklaw sa mga 106 milyong mga [[base na pares]](na pantayong materyal ng [[DNA]]) at kumakatawan sa pagitan ng 3% at 3.5% sa kabuuang [[DNA]] sa [[selula]]. Ang pagtukoy sa mga [[gene]] sa bawat kromosoma ay isang aktibong sakop ng henetikong pagsasaliksik. Dahil sa ang mga mananaliksik ay gumagamit ng iba ibang pamamaraan upang hulaan ang bilang ng mga gene sa bawat kromosoma, ang tinantiyang bilang ng mga gene ay iba iba. Ang kromosomang 8 ay malamang na naglalaman sa pagitan ng 700 at 900 na mga [[gene]]. ==Mga gene== Ang sumusunod ang ilan sa mga [[gene]] na matatagpuan sa kromosomang 15: * [[CAPN3]]: Calpain 3 (limb-girdle muscular dystrophy type 2A) * [[CHP (gene)|CHP]]: Calcium binding protein P22 * [[FAH gene|FAH]]: fumarylacetoacetate hydrolase (fumarylacetoacetase) * [[FBN1]]: fibrillin 1 (Marfan syndrome) * [[HEXA]]: hexosaminidase A (alpha polypeptide) * [[IVD (gene)|IVD]]: isovaleryl Coenzyme A dehydrogenase * [[microcephalin|MCPH4]]: microcephaly, primary autosomal recessive 4 * [[OCA2]]: oculocutsexous albinism II (pink-eye dilution homolog, mouse) * [[RAD51]]: RAD51 homolog (RecA homolog, E. coli) (S. cerevisiae) * [[STRC]]: stereocilin * [[UBE3A]]: ubiquitin protein ligase E3A (human papilloma virus E6-associated protein, Angelman syndrome) * [[PML (gene)|PML]]: promyelocytic leukemia protein (involved in t(15,17) with RARalpha, predominant cause of acute promyelocytic leukemia. * [[SLC24A5]]: the gene responsible for at least 1/3 of the skin color differences between races, expressed in the brain and the nervous system * EYCL3 Eye color 3, BROWN - location: 15q11-q15 (note eye colour is a [[polygenic trait]]) [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/dispomim.cgi?id=227240] * EYCL2 Eye color 2,Determines the positionning of [[melanocytes]] on the iris (note eye colour is a [[polygenic trait]]) ==Mga kondisyong kromosomal== Ang mga sumusunod na kondisyon ay sanhi ng mga [[mutasyon]] sa kromosomang 15. Ang dalawang mga kondisyon na [[Sindromang Angelman]] at [[Sindromang Prader-Willi] ay sumasangkot sa isang pagkawala ng gawain ng gene sa parehong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang pagkakatuklas na ito ay nagbigay ng unang ebidensiya sa mga [[tao]] na ang isang bagay na [[epihentika|lagpas sa mga gene]] ay maaaring tumukoy kung paanong ang [[paghahayag ng gene|mga gene ay nahahayag]].<ref>{{cite web| title=Teacher's Guide | url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/teachers/programs/3413_genes.html |publisher=[[Nova (TV series)]]| work=[[List of NOVA episodes#Season 35: 2007–2008|Ghost in Your Genes (season 35)]] | date=October 16, 2007 | accessdate=2009-09-26 | quote=The program...recounts how one scientist determined how the deletion of a key sequence of DNA on human chromosome 15 could lead to two different syndromes depending on whether the deletion originated from the mother or the father [and] explains that this was the first human evidence that something other than genes themselves could determine how genes are expressed.}}</ref> ===Sindromang Angelman=== {{main|Sindromang Angelman}} Ang [[sindromang Angelman]] ay nagreresulta mula sa isang pagkawala ng gawain ng gene isa isang spesipikong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang rehiyong ito ay naglalaman ng isang [[gene]] na tinatawag na [[UBE3A]] na kung [[mutasyon|sumailalim sa mutasyon]] o wala ay malamang na magsanhi ng mga katangian ng kondisyong ito. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng gene na UBE3A na ang bawat isa ay mula sa bawat dalawang magulang. Ang parehong mga kopya ng gene na ito ay aktibo sa marami sa mga [[tisyu]] ng katawan. Gayunpaman, sa [[utak], ang tanging kopya na [[pagmamana (henetika)|namana]] sa ina ang aktibo. Kung ang kopya mula sa ina ay nawala dahil sa pagbabagong [[kromosoma]]l o [[mutasyon]] ng gene, ang apektadong indibidwal ay walang gumaganang kopya ng gene na UBE3A sa utak. Sa karamihan ng mga kaso(mga 70%), ang mga indbidwal na may sindromang Angelman ay may [[pagbura (henetika)|pagbura]] ng kopya mula sa ina ng kromosomang 15. Ang pagbabagong kromosomal na ito ay nagbubura ng rehiyon ng kromosomang 15 na kinabibilangang ng gene na [[UBE3A]]. Dahil sa ang kopya ng gene na [[UBE3A]] na namana mula sa ama ng isang indbidwal ay normal na hindi aktibo sa utak, ang pagbura sa pang-inang kromosomang 15 ay nagreresulta sa kawalang aktibong mga kopya ng gene na [[UBE3A]] sa [[utak]] ng indibidwal na apektado nito. Sa mga 3% hanggang 7% ng mga kaso, ang sindromang Angelman ay nangyayari kapag ang isang tao ay may dalawang kopya ng pang-amang kromosomang 15 kesa sa isang kopya mula sa bawat magulang. Ang phenomenon na ito ay tinatawag na ''paternal uniparental disomy'' (UPD). Ang mga taong may paternal UPD para sa kromosomang 15 ay may dalawang kopya ng gene na [[UBE3A]] ngunit ang parehong ito ay namana mula sa ama at kaya ay hindi aktibo sa [[utak]]. Ang 10% sa mga kaso ng sindromang Angelman ay sanhi ng isang [[mutasyon]] sa gene na [[UBE3A]] at ang iba pang 3% ay nagreresulta mula sa depekto sa rehiyon ng [[DNA]] na kumokontrol sa pagpapagana ng gene na [[UBE3A]] at iba pang mga [[gene]] sa pang-inang kopya ng kromosomang 15. Sa maliit na persentahe ng mga kaso, ang sindromang Angelman ay maaaring sanhi ng isang kromosomal na muling pagsasaayos na tinatawag na translokasyon o ng isang mutasyon sa isang gene kesa sa [[UBE3A]]. Ang mga henetikong pagbabagong ito ay maaaring abnormal na hindi magpagana ng gene na [[UBE3A]]. ===Sindromang Prader-Willi === {{main|Sindromang Prader-Willi}} Ang sindromang Prader-Willi ay sanhi ng pagkawala ng mga aktibong [[gene]] sa spesipikong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang ito sa bawat [[selula]] na ang isang kopya ay mula sa bawat magulang. Ang sindromang Prader-Willi ay nangyayari kapag ang pang-amang kopya ay sa isang bahagi o kabuuang nawawala. Sa mga 70% ng mga kaso, ang sindromang Prader-Willi ay nangyayari kapag ang rehiyong 15q11-q13 ng pang-amang kromosoma ay nabura. Ang mga [[gene]] sa rehiyon ito ay normal na aktibo sa pang-amang kopya ng kromosomang ito at hindi aktibo sa pang-inang kopya. Kaya ang isang indbidwal na may pagbura ng pang-amang kromosomang 15 ay walang mga aktibong gene sa rehiyong ito. Sa mga 25% ng mga kaso, ang isang indbidal na may sindromang Prader-Willi ay mayroong dalawang mga pang-inang kopya ng kromosomang 15 sa bawat selula ke3sa sa isang kopya sa bawat magulang. Ang phenomenon na ito ay tinatawag na ''maternal uniparental disomy''. Dahil sa ang mga gene ay normal na aktibo lamang sa pang-amang kopya ng kromosomang ito, ang indbidwal na may dalawang pang-inang kopya ng kromosomang 15 ay walang mga aktibong kopya ng mga gene na ito. Sa isang maliit na persentahe ng mga kaso, ang sindromang Prader-Willi ay sanhi ng isang kromosomal na muling pagsasaayos na tinatawag na [[translokasyon]]. Sa bihirang mga kaso, ang kondisyong ito ay sanhi ng abnormalidad sa rehiyon ng [[DNA]] na kumokontrol sa mga gene sa pang-amang kromosomang 15. Ang sindromang ito ay namamana. ===Isodisentrikong kromosomang 15=== {{main|Isodisentrikong 15}} Ang isang spesipikong kromosomal na pagbabagong tinatawag na Isodisentrikong kromosomang 15(Isodicentric chromosome 15) ay maaaring umapetko sa paglaki at pag-unlad ng isang indibidwal. Ang pasyentong apektado nito ay nag-aangkin ng isang "ekstra" o "tandang"(marker) kromosoma. Ang maliit na ekstrang kromosomang ito ay binubuo ng henetikong materyal mula sa kromosomang 15 na abnormal na naduplika(nakopya) at nakakabit ng dulo-sa-dulo. Sa ilang mga kaso, ang ekstrang kromosomang ito ay napakaliit at walang epekto sa kalusugan ng indbidwal na mayroon nito. Ang mas malaking isodisentrikong kromosomang 15 ay maaaring magresulta ng mahinang tono ng [[masel]]([[hypotonia]]), [[retardasyon na pang-isip]], [[pangingisay]](seizures) at mga [[sakit sa pag-iisip]](problema sa pag-aasal). Ang mga tanda at sintomas ng [[autismo]] ay nauugnay rin sa presensiya ng isodisentrikong kromosomang 15. ===Ibang mga kondisyong kromosomal=== Ang iba pang mga pagbabgo sa bilang o istraktura ng kromosomang 15 ay maaaring magsanhi ng [[retardasyong mental]], naantalang paglaki at pag-unlad, [[hypotonia]] at mga katangiang pang-mukha. Ang mga pangbabagong ito ay kinabibilangan ng ekstrang kopya ng isang bahagi ng kromosomang 15 sa bawat [[selula]](parsiyal na trisomiya 15) o isang nawawalang segmento ng kromosomang ito sa bawat selula(parsiyal na monosomiya 15). Sa ilang mga kaso, ang ilang mga pantayong bloke ng [[DNA]] ng [[kromosoma]] na mga [[nucleotide]] ay nabura o naduplika. Ang mga sumusunod na sakit ang ilan sa mga nauugnay sa mga [[gene]] sa kromosomang 15: * [[Bloom syndrome]] * [[Breast cancer]] * [[Isovaleric acidemia]] * [[Marfan syndrome]] * [[Nonsyndromic deafness]] <!-- autosomal dominant/recessive, mitochondrial, X-linked --> * [[Tay-Sachs disease]] * [[Tyrosinemia]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{refbegin}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Butler MG | title=Prader-Willi syndrome: clinical genetics, cytogenetics and molecular biology | journal=Expert Rev Mol Med | year=2005 | pages=1–20 | volume=7 | issue=14 | pmid=16038620 | doi=10.1017/S1462399405009531}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Butler MG | title=Microarray analysis of gene/transcript expression in Prader-Willi syndrome: deletion versus UPD | journal=J Med Genet | year=2003 | pages=568–574 | volume=40 | issue=8 | pmid=12920063 | doi=10.1136/jmg.40.8.568 | pmc=1735542}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Driscoll DJ, Butler MG | title=Microarray analysis of gene/transcript expression in Angelman syndrome: deletion versus UPD | journal=Genomics | year=2005 | pages=85–91 | volume=85 | issue=1 | pmid=15607424 | doi=10.1016/j.ygeno.2004.10.010}} * {{Cite journal | author=Borgatti R, Piccinelli P, Passoni D, Dalpra L, Miozzo M, Micheli R, Gagliardi C, Balottin U | title=Relationship between clinical and genetic features in "inverted duplicated chromosome 15" patients | journal=Pediatr Neurol | year=2001 | pages=111–116 | volume=24 | issue=2 | pmid=11275459 | doi=10.1016/S0887-8994(00)00244-7}} * {{Cite journal | author=Butler MG, Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Thompson T | title=Behavioral differences among subjects with Prader-Willi syndrome and type I or type II deletion and maternal disomy | url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2004-03_113_3/page/565 | journal=Pediatrics | year=2004 | pages=565–573 | volume=113 | issue=3 Pt 1 | pmid=14993551 | doi=10.1542/peds.113.3.565}} * {{Cite journal | author=Cassidy SB, Dykens E, Williams CA | title=Prader-Willi and Angelman syndromes: sister imprinted disorders | journal=Am J Med Genet | year=2000 | pages=136–146 | volume=97 | issue=2 | pmid=11180221 | doi=10.1002/1096-8628(200022)97:2<136::AID-AJMG5>3.0.CO;2-V}} * {{Cite journal | author=Clayton-Smith J, Laan L | title=Angelman syndrome: a review of the clinical and genetic aspects | journal=J Med Genet | year=2003 | pages=87–95 | volume=40 | issue=2 | pmid=12566516 | doi=10.1136/jmg.40.2.87 | pmc=1735357}} * {{Cite journal | author=Gilbert F | title=Disease genes and chromosomes: disease maps of the human genome. Chromosome 15 | journal=Genet Test | year=1999 | pages=309–322 | volume=3 | issue=3 | pmid=10495933 | doi=10.1089/109065799316653}} * {{Cite journal | author=Lee S, Wevrick R | title=Identification of novel imprinted transcripts in the Prader-Willi syndrome and Angelman syndrome deletion region: further evidence for regional imprinting control | journal=Am J Hum Genet | year=2000 | pages=848–858 | volume=66 | issue=3 | pmid=10712201 | doi=10.1086/302817 | pmc=1288168}} * {{Cite journal | author=Rineer S, Finucane B, Simon EW | title=Autistic symptoms among children and young adults with isodicentric chromosome 15 | journal=Am J Med Genet | year=1998 | pages=428–433 | volume=81 | issue=5 | pmid=9754629 | doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19980907)81:5<428::AID-AJMG12>3.0.CO;2-E}} * {{Cite journal | author=Zollino M, Tiziano F, Di Stefano C, Neri G | title=Partial duplication of the long arm of chromosome 15: confirmation of a causative role in craniosynostosis and definition of a 15q25-qter trisomy syndrome | journal=Am J Med Genet | year=1999 | pages=391–394 | volume=87 | issue=5 | pmid=10594876 | doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19991222)87:5<391::AID-AJMG4>3.0.CO;2-O}} {{refend}} {{chromosomes}} [[Kategorya:Mga kromosoma]] aaklpfpzyyqovnsimnrqtedw3xrbxdj 0 179909 2212752 2087818 2026-06-22T18:16:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212752 wikitext text/x-wiki [[image:Chromosome 16.svg|125px|right]] Ang '''Kromsomang 16''' (Ingles: '''Chromosome 16''') isa sa 23 pares ng mga [[kromsoma]] sa [[tao]]. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang ito. Ang kromosomang ito ay sumasaklaw sa mga 90 milyong [[base na pares]](na pantayong materyal ng [[DNA]]) at kumakatawan sa bababa sa 3 % ng kabuuang [[DNA]] sa [[selula]] ng tao. A of the total DNA in [[cell (biology)|cells]]. Ang pagtukoy sa mga [[gene]] sa bawat kromosoma ay isang aktibong sakop ng henetikong pagsasaliksik. Dahil sa ang mga mananaliksik ay gumagamit ng iba ibang pamamaraan upang hulaan ang bilang ng mga gene sa bawat kromosoma, ang tinantiyang bilang ng mga gene ay iba iba. Ang kromosomang 8 ay malamang na naglalaman sa pagitan ng 850 at 1,200 mga [[gene]]. Noong Pebrero 2010, ang isang bagong sanhi ng [[obesidad]] sanhi ng [[microdeletion]] ng kromosomang 16 ay inihayag. Ito ay maaaring magpaliwanag sa 1% ng mga kaso ng obesidad. Ang pagsasalik na ito ay isinagawa ni Propesor at iba pa sa Imperial College sa London at Vaudois University at inilathala sa ''Nature'' noong Pebrero 4, 2010. Ang depektong ito ay natukoy gamit ang mga [[DNA microarray]] at ito ay tumutungo sa pagsupil ng tatlumpung [[gene]] sa isang rehiyon ng kromosomang 16. Ang pagsasaliksik na ito ay nagpakitang ang microdeletion na ito ay relatibong karaniwan sa mga taong obese ngunit wala sa mga indbidwal na hindi obese. ==Mga sakit at diperensiya== *[[Trisomy 16]] *[[Familial Mediterranean fever]] (FMF) *[[Crohn's disease]] *[[Thalassemia]] *[[Autosomal dominant polycystic kidney]] disease (PKD-1) *[[Autism]] ==Mga sanggunian== * {{cite journal | author=Gilbert F | title=Disease genes and chromosomes: disease maps of the human genome. Chromosome 16 | journal=Genet Test | year=1999 | pages=243–54 | volume=3 | issue=2 | pmid=10464676}} * {{cite journal | author=Martin J | title=The sequence and analysis of duplication-rich human chromosome 16 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2004_432_7020/page/988 | journal=Nature | year=2004 | pages=988–94 | volume=432 | issue=7020 | pmid=15616553 | doi=10.1038/nature03187 | author-separator=, | display-authors=1 | last2=Han | first2=Cliff | last3=Gordon | first3=Laurie A. | last4=Terry | first4=Astrid | last5=Prabhakar | first5=Shyam | last6=She | first6=Xinwei | last7=Xie | first7=Gary | last8=Hellsten | first8=Uffe | last9=Chan | first9=Yee Man}} ==Panlabas na kawing== *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&part=del16p11_2 GeneReview/NCBI/NIH/UW entry on 16p11.2 Deletion Syndrome] {{chromosomes}} [[Kategorya:Mga kromosoma]] 6haxwggu6i7vcv1z7elb2o8cmbusrmg 0 179915 2212825 2208517 2026-06-22T19:00:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212825 wikitext text/x-wiki [[File:NF2.PNG|91px|right]] Ang '''Kromosomang 22''' (Ingles: '''Chromosome 22''') ang isa sa 23 pares ng mga [[kromosoma]] sa [[tao]]. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang 22 sa bawat [[selula]]. Ang kromosomang 22 ang ikalawang pinakamaliit na kromosoma sa tao na sumasaklaw sa mga 49 milyong [[base na pares]] ng [[DNA]] at kumakatawan sa pagitan ng 1.5 at 2 % ng kabuuang [[DNA]] sa [[selula]]. Noong 199, ang mga mananaliksik sa [[Proyektong Genome ng Tao]] ay naghayag na natukoy nila ang sekwensiya ng mga base na pares na bumubuo sa kromosomang ito. Ang kromosomang 22 ang unang kromosoma ng tao ng buong na-sikwensiya. Ang pagtukoy sa mga [[gene]] sa bawat kromosoma ay isang aktibong sakop ng henetikong pagsasaliksik. Dahil sa ang mga mananaliksik ay gumagamit ng iba ibang pamamaraan upang hulaan ang bilang ng mga gene sa bawat kromosoma, ang tinantiyang bilang ng mga gene ay iba iba. Ang kromosomang 22 ay malamang na naglalaman ng mga 693 mga [[gene]]. ==Mga gene== Ang sumusunod ang ilan sa mga [[gene]] na matatagpuan sa kromosomang 22: {| class="wikitable" | '''Locus''' || '''Gene''' || '''Description''' || '''Condition''' |- |{{Locus|22|q|11|.1-q11.2}} || [[IGL@]]||immunoglobulin lambda locus - contains genes for the [[light chain]]s of [[antibody|antibodies]] |- | {{Locus|22|q|11|.21}} || [[TBX1]]|| T-box 1 |- | {{Locus|22|q|11|}} || [[RTN4R]] || [[Reticulon 4 receptor]] || [[Schizophrenia]] |- | {{Locus|22|q|11|.21-q11.23}} || [[COMT]]|| catechol-O-methyltransferase gene |- | {{Locus|22|q|12|.1-q13.1}} || [[NEFH]]|| neurofilament, heavy polypeptide 200kDa |- | {{Locus|22|q|12|.1}}|| [[CHEK2]]|| CHK2 checkpoint homolog (S. pombe) |- | {{Locus|22|q|12|.2}} || [[NF2]]|| neurofibromin 2 || bilateral [[acoustic neuroma]] |- | {{Locus|22|q|13|}} || [[SOX10]]|| SRY (sex determining region Y)-box 10 |- | {{Locus|22|q|13|.2}} || [[EP300]]|| E1A binding protein p300 |- | {{Locus|22|q|13|.3}} || [[WNT7B]]|| Wingless-type MMTV integration site family, member 7B |- | {{Locus|22|q|13|.3}} || [[SHANK3]]|| SH3 and multiple ankyrin repeat domains 3 || [[22q13 deletion syndrome]] |} ==Mga sakit at diperensiya== Ang mga sumusunod na sakit ang ilan sa mga nauugnay sa mga [[gene]] sa kromosomang 22: * [[Amyotrophic lateral sclerosis]] * [[Breast cancer]] * [[Desmoplastic small round cell tumor]] * [[22q11.2 deletion syndrome]] * [[22q13 deletion syndrome]] or Phelan-McDermid syndrome * [[Li-Fraumeni syndrome]] * [[Neurofibromatosis type 2]] * [[Rubinstein-Taybi syndrome]] * [[Waardenburg syndrome]] * [[Cat eye syndrome]] * [[Methemoglobinemia]] * [[Schizophrenia]]<!-- --><ref name="pmid12477929">{{cite journal |author=Liu H, Abecasis GR, Heath SC, Knowles A, Demars S, Chen YJ, Roos JL, Rapoport JL, Gogos JA, Karayiorgou M |title=Genetic variation in the 22q11 locus and susceptibility to schizophrenia |journal=[[Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.]] |volume=99 |issue=26 |pages=16859–64 |year=2002 |month=December |pmid=12477929 |pmc=139234 |doi=10.1073/pnas.232186099 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12477929}}</ref> ==Mga kondisyong kromosomal== Ang mga sumusunod na kondisyon ay sanhi ng mga pagbabago sa istraktura o bilang ng mga kopya ng kromosomang 22: * [[Sindromang pagbura ng 22q11.2 ]]: Ang karamihan sa mga indbidwal na may sindromang pagbura ng 22q11.2 ay may nawawalang mga 3 milyong [[base na pares]] sa isang kopya ng kromosomang 22 sa bawat [[selula]]. Ang pagbura ay nangyayari sa malapit sa gitna ng kromosomang ito sa isang lokasyong tinakdaan na q11.2. Ang rehiyong ito ay naglalaman ng mga 30 gene ngunti marami sa mga gene na ito ay hindi nailalarawan. Ang isang maliit na persentahe ng mga apektadong indbidwal ay mas maikling mga pagbura sa parehong rehiyon. <br> Ang pagkawal ng isang partikular na gene na TBX1 ay pinaniniwalaang responsable sa marami sa mga katangian ng sindromang pagbura ng 22q11.2 gaya ng mga depekto sa [[puso]], isang bukas sa bubong ng bibig(isang [[pagkangongo]]), makikilalang katangiang pang-mukha at mababang mga lebel ng [[calcium]]. Gayunpaman, ang isang pagkawala ng gene na ito ay hindi lumilitaw na nagsasanhi ng mga kapansanan sa pagkatuto. Ang ibang mga [[gene]] sa nabrang rehiyon ay malamang na nag-aambag rin sa mga tanda at sintomas ng sindromang pagbura ng 22q11.2. * [[Sindromang pagbura ng 22q13]] (sindromang Phelan-McDermid): Ang pagkabura ng distal na dulo ng kromosomang 22 ay nauugnay sa katamtaman hanggang sa malubang pagkaantalang pag-unlad at retardasyong pang-isipan. Ang rehiyong ito na kinabibilangan ng gene na Shank3 ay pinaniniwalaang responsable sa mga [[neurolohikal]] na kakulanan ng sindromang ito.(Wilson et al., 2003).<br> Ang halos lahat ng mga batang apekto ng pagkabura ng 22q13 ay wala o malubhang naantalang pagsasalita, maliit na dysmorphismong pang-mukha, payat, natutuklap na mga kuko ng paa, malaki at malamang mga kamay, malaking mga paa, makikitang hindi maayos na pagkakabuo ng mga tena at iba pang mga katangiang hindi maliwanag na makikita ng mata gaya ng [[hypotonia]](97%); normal hanggang mabilis na paglaki(95%); dumagdag na kakayahang magtiis ng sakit(pain)(86%); mga pangingisay(hindi alam na persentahe)[http://www.22q13.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609015702/http://22q13.org/ |date=2017-06-09 }}. * Iba pang mga kondisyong kromosomal: Ang iba pang mga pagbabago sa bilang o istraktura ng kromosomang 22 ay maaaring magkaroon ng iba't ibang mga epekto kabilang ang retardasyong pang-isipan, naantalang pag-unlad, mga pisikal na abnormalidad, at iba pang mga medikal na problema. ANg mga pagbabagong ito ay kinabibilangan ng ekstrang piraso ng kromosomang 22 sa bawat selula(parsiyal na trisomiya), isang nawawalang segmento ng kromosoma sa bawat selula(parsiyal na monosmiya) at isang sirkular na istrakturang tinatawag na singsing na kromosomang 22 na sanhi ng pagkasira at muling pagkakabit sa parehong mga dulo ng bawat kromosoma. * Ang [[Sindromang mata ng pusa]](Cat-eye syndrome) ay isang bihirang diperensiya na kalimitang sanhi ng kromosomal na pagbabago na tinawatag na nabaliktad na duplikadong 22(inverted duplicated 22). Ang isang maliit na kromosoma ay binubuo ng henetikong materyal mula sa kromosomang 22 na abnormal na naduplika(nakopya). Ang ekstrang henetikong materyal na ito ay nagsasahi ng katangiang mga tanda at sintomas ng sindromang mata ng pusa kabilang ang abnormalidad sa mata na tinatawag na [[ocular iris coloboma]] na isang pagitan o biyak sa may kulay na bahagi ng [[mata]], maliit na mga tag ng balat o benign na tumor o mga pit sa tenga, mga depekto sa puso, mga problema sa [[bato]](kidney), at sa iba pang mga kaso ay naantalang pag-unlad. * Ang muling pagsasaayos([[kromosomal na translokasyon]]) ng henetikong materyal sa pagitan ng [[kromosomang 9 (tao)|kromosomang 9]] at kromosomang 22 ay nauugnay sa ilang mga uri ng kanser ng dugo([[leukemia]]). Ang kromsomal na abnormalidad na ito na karaniwang tiantawag na [[kromosomang Philadelphia]] ay matatagpuan lamang sa mga selulang [[kanser]]. Ang kromosomang Philadelphia ay natukoy sa karamihan ng mga kaso ng mabagal na papaunlad na anyo ng kanser ng dugo na chronic myeloid leukemia o CML. Ito ay natagpuan rin sa ilang mga kaso ng papabilis na papaunlad na mga kanser ng dugo(acute leukemias). Ang presensiya ng kromosomang Philadelphia ay maaaring makatulong sa paghula kung paanong ang kanser ay uunlad at magbibigay ng isang pag-aasinta para sa mga terapiyang molekular. * Ang [[Sindromang Emanuel]] na orihinal na kilala bilang ''Supernumerary der(22) Syndrome'' ay isang translokasyon ng [[kromosomang 11 (tao)|kromosomang 11]] at kromosomang 22. Ito ay nangyayari sa mga indbidwal na may ekstrang kromosoma na binubuo ng mga piraso ng [[kromosomang 11 (tao)|kromosomang 11]] at kromosomang 22. ==Sanggunian== {{reflist}} ==Mga karagdagang babasahin== * {{cite journal | author=Dunham I, Shimizu N, Roe BA, Chissoe S, Hunt AR, Collins JE, Bruskiewich R, Beare DM, Clamp M, Smink LJ, Ainscough R, Almeida JP, Babbage A, Bagguley C, Bailey J, Barlow K, Bates KN, Beasley O, Bird CP, Blakey S, Bridgeman AM, Buck D, Burgess J, Burrill WD, O'Brien KP | title=The DNA sequence of human chromosome 22 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-12-02_402_6761/page/488 | journal=Nature | year=1999 | pages=489–95 | volume=402 | issue=6761 | pmid=10591208 | doi=10.1038/990031}} * {{cite journal | author=Gilbert F | title=Disease genes and chromosomes: disease maps of the human genome. Chromosome 22 | journal=Genet Test | year=1998 | pages=89–97 | volume=2 | issue=1 | pmid=10464604 | doi=10.1089/gte.1998.2.89}} * {{cite journal | author=Kurzrock R, Kantarjian HM, Druker BJ, Talpaz M | title=Philadelphia chromosome-positive leukemias: from basic mechanisms to molecular therapeutics | url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2003-05-20_138_10/page/n87 | journal=Ann Intern Med | year=2003 | pages=819–30 | volume=138 | issue=10 | pmid=12755554}} * {{cite journal | author=Maynard TM, Haskell GT, Lieberman JA, LaMantia AS | title=22q11 DS: genomic mechanisms and gene function in DiGeorge/velocardiofacial syndrome | url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-developmental-neuroscience_june-august-2002_20_3-5/page/407 | journal=Int J Dev Neurosci | year=2002 | pages=407–19 | volume=20 | issue=3–5 | pmid=12175881 | doi=10.1016/S0736-5748(02)00050-3}} * {{cite journal | author=McDermid HE, Morrow BE | title=Genomic disorders on 22q11 | journal=Am J Hum Genet | year=2002 | pages=1077–88 | volume=70 | issue=5 | pmid=11925570 | doi=10.1086/340363 | pmc=447586}} * {{cite journal | author=McDonald-McGinn DM, Kirschner R, Goldmuntz E, Sullivan K, Eicher P, Gerdes M, Moss E, Solot C, Wang P, Jacobs I, Handler S, Knightly C, Heher K, Wilson M, Ming JE, Grace K, Driscoll D, Pasquariello P, Randall P, Larossa D, Emanuel BS, Zackai EH | title=The Philadelphia story: the 22q11.2 deletion: report on 250 patients | journal=Genet Couns | year=1999 | pages=11–24 | volume=10 | issue=1 | pmid=10191425}} * {{cite journal | author=Rinn JL, Euskirchen G, Bertone P, Martone R, Luscombe NM, Hartman S, Harrison PM, Nelson FK, Miller P, Gerstein M, Weissman S, Snyder M | title=The transcriptional activity of human Chromosome 22 | journal=Genes Dev | year=2003 | pages=529–40 | volume=17 | issue=4 | pmid=12600945 | doi=10.1101/gad.1055203 | pmc=195998}} * {{cite journal | author = Wilson HL, Wong ACC, Shaw SR, Tse WY, Stapleton GA, Phelan MC, Hu S, Marshall J, McDermid HE ''et al.'' | year = 2003 | title = Molecular characerisation of the 22q13 deletion syndrome supports the role of haploinsufficiency of SHANK3/PROSASP2 in the major neurological symptoms | url = | journal = J Med Genet | volume = 40 | issue = | pages = 575–584 | doi = 10.1136/jmg.40.8.575 | pmid = 12920066 | pmc=1735560}} {{chromosomes}} [[Kategorya:Mga kromosoma]] ga0gc3zxcgzjrofnayhuwbtb1b1v3fm 0 180231 2212877 2182115 2026-06-22T19:31:38Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212877 wikitext text/x-wiki [[Image:Chromosome Y.svg|125px|right|thumb|Pantaong Y [[chromatid]]]] Ang '''Kromosomang Y''' (Ingles: '''Y chromosome''') ang isa sa dalawang [[sistemang tagatukoy ng kasarian]] sa karamihan ng mga [[mamalya]] kabilang ang mga [[tao]]. Sa mga [[mamalya]], ito ay naglalaman ng gene na [[SRY]] na kung umiiral ay pumupukaw sa pagkabuo o pag-unlad ng [[testes]] sa mga lalake. Ang kromosomang Y ng tao ay binubuo ng mga 60 milyong mga [[base na pares]]. Ang [[DNA]] sa kromosomang Y ay ipinapasa mula sa ama hanggang sa anak na lalake at kaya ang analisis ng Y-DNA ay maaaring gamitin sa pananaliksik ng [[henealohiya]]. Ang kromosomang Y ay may pagkakaibang mga 30% sa pagitan ng mga tao at [[chimpanzee]] at ang kromosomang ito ay pinakamabilis na nag-[[ebolusyon|eebolb]] na bahagi ng [[genome ng tao]].<ref>{{cite news|last=Wade|first=Nicholas|title=Male Chromosome May Evolve Fastest|url=http://www.nytimes.com/2010/01/14/science/14gene.html|newspaper=New York Times|date=13 Enero 2010}}</ref> ==Konsepto== Ang karamihan ng mga mamalya ay may isang pares ng mga [[kromosomang kasarian]] sa bawat [[selula]]. Ang mga lalake ay may isang kromosomang Y at isang [[kromosomang X]] o '''XY''' samantalang ang mga babae ay may dalawang [[kromosomang X]] o '''XX'''. Sa mga [[mamalya]], ang kromosomang Y ay naglalaman ng isang [[gene]] na tinatawag na [[SRY]] na pumupukaw sa pag-unlad ng isang [[embryo]] bilang isang [[lalake]]. Ang kromosomang Y ng mga tao at iba pang mga mamalya ay naglalaman rin ng iba pang mga gene na kailangan para sa normal na produksiyon ng [[spermatozoa]]. Gayunpaman, may mga eksepsiyon dito. Halimbawa, ang [[platypus]] ay sumasalig sa isang [[sistemang tagatukoy ng kasariang XY]] batay sa limang mga pares ng mga [[kromosoma]].<ref name="Grützner">{{cite journal |author=Grützner F, Rens W, Tsend-Ayush E, ''et al.'' |title=In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes |journal=Nature |volume=432 |pages=913–917 |year=2004 |doi=10.1038/nature03021 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-16_432_7019/page/912|pmid=15502814 |issue=7019}}</ref> Ang katunayan, ang mga kromosomang kasarian(sex chromosomes) ng [[platypus]] ay lumilitaw na nagdadala ng isang higit na mas malakas na [[homolohiya (biolohiya)|homolohiya]](o pagkakatulad) sa mga [[sistemang tagatukoy ng kasariang ZW|Kromosomang Z]] sa mga [[ibon]],<ref name="Warren">{{cite journal |author=Warren WC, Hillier LDW, Graves JAM, ''et al.'' |title=Genome analysis of the platypus reveals unique signatures of evolution |journal=Nature |volume=453 |pages=175–183 |year=2008 |doi=10.1038/nature06936 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v453/n7192/full/nature06936.html |pmid=18464734 |issue=7192 |pmc=2803040}}</ref> at ang gene na [[SRY]] na sentral sa sistemang tagatukoy ng kasarian sa karamihan ng ibang mga mamalya ay maliwanag na hindi sankot sa tagatukoy ng kasrian ng [[platyupus]].<ref name="Veyrunes">{{cite journal |author=Veyrunes F, Waters PD, Miethke P, ''et al.'' |title=Bird-like sex chromosomes of platypus imply recent origin of mammal sex chromosomes |journal=Genome Research |volume=18 |pages=965–973 |year=2008 |doi=10.1101/gr.7101908 |url=http://genome.cshlp.org/content/18/6/965.abstract |pmid=18463302 |issue=6 |pmc=2413164}}</ref> Sa mga tao, ang ilang mga lalake ay may dalawang mga [[kromosomang X]] at isang kromosomang Y o '''XXY'''([[sindroma ni Klinefelter]]) o isang kromosomang X at dalawang kromosomang Y([[sindromang XYY]]) at [[sindromang tripleng X|ang ilang mga babae ay may tatlong kromosomang X]] o isang kromosomang X imbis na dalawang kromosomang X([[sindromang Turner]]). May mga ibang eksepsiyon kung saan ang [[SRY]] ay napinsala (na tumutungo sa isang [[sindromang Swyer|babaeng XY]]) o kinopya sa X (na tumutungo sa [[lalakeng XX]]). Para sa nauugnay na mga phenomenaa, tingnan ang [[sindromang insenstibidad sa androheno]] at [[intersex]]. ==Pinagmulan at ebolusyon== ===Bago ang kromosomang Y === Maraming mga [[ectotherm]]ikong [[berterbrato]] ay walang mga [[kromosomang kasarian]](sex chromosomes). Kung ang mga ito ay may iba't ibang kasarian, ang kasarian nito ay tinutukoy ng kapaligiran kesa ng [[gene]]. Para sa ilan sa mg aito lalo na ang mga [[reptilya]], ang kasarian nito ay nadepende sa temperatura ng [[inkubasyon]]. Ang iba sa mga ito ay [[hermaphrodite]] na nangangahulugan ang mga ito ay naglalaman ng parehong mga [[gamete]] ng lalake at babae sa isang indibidwal. ===Pinagmulan=== Ang [[kromosomang X]] at [[kromosomang Y]] ay inaakalang nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa isang pares ng magkatulad na mga [[kromosoma]],<ref name="muller">{{cite journal |author=Muller, HJ |title=A gene for the fourth chromosome of Drosophila |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=17 |issue=3 |pages=325–336 |year=1914 |doi=10.1002/jez.1400170303}}</ref><ref name="lahn">{{cite journal |author=Lahn B, Page D |title=Four evolutionary strata on the human X chromosome |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-10-29_286_5441/page/964 |journal=Science |volume=286 |issue=5441 |pages=964–7 |year=1999 |pmid=10542153 |doi=10.1126/science.286.5441.964}}<!--http://www.abc.net.au/science/news/stories/s63100.htm [replaced]--></ref> na tinaguriang mga [[autosoma]] nang ang ninunong [[mamalya]] ay nakabuo ng isang bariasyon(pagkakaibang) [[allele|alleliko]] na tinatawag na 'sex locus' - ang simpleng pagtataglay ng [[allele]] na ito ay nagsanhi sa isang organismo na maging isang lalake.<ref name="Graves, J.A.M 2006" /> Ang [[kromosoma]]ng may [[allele]] na ito ay naging kromosomang Y samantalang ang iba pang kasapi ng pares na ito ay naging [[kromosomang X]]. Sa paglipas ng panahon, ang mga [[gene]] na mas kapaki-pakinabang sa mga lalake at nakapanganganib(o walang epekto) sa mga babae ay nabuo sa kromosomang Y o nakuha sa pamamagitan ng prosesong [[kromosomal na translokasyon]].<ref>{{cite journal |author=Graves J.A.M., Koina E., Sankovic N. |title=How the gene content of human sex chromosomes evolved |journal=Curr Opin Genet Dev |volume=16 |issue=3 |pages=219–24 |year=2006 |pmid=16650758 |doi=10.1016/j.gde.2006.04.007}}</ref> Hanggang kamakailan lamang, ang [[kromosomang X]] at kromosomang Y ay inaakalang [[diberhenteng ebolusyon|naghiwalay]] mga 300 milyong taon ang nakalilipas. Gayunpaman, ang kamakailang pagsasaliksik,<ref>{{cite web |url=http://www.npr.org/blogs/health/2010/01/human_male_still_a_work_in_pro.html |title=Human Male: Still A Work in Progress |work=NPR |date=13 Enero 2010 |first=Jon |last=Hamilton }}</ref> particularly that stemming from the sequencing of the platypus genome,<ref name="Warren" /> ay nagmungkahing ang sistemang tagatukoy ng kasariang XY ay hindi maaaring umiiral ng higit sa 166 milyong mga taon ang nakalilipas sa paghihiwaly ng mga [[monotreme]] mula sa ibang mga [[mamalya]].<ref name="Veyrunes" /> Ang muling pagtatantiyang ito ng edad ng sistemang XY ng [[therian]] ay batay sa pagkakatuklas na ang mga sekwensiyang mga [[kromosomang X]] ng mga [[marsupial]] at ng mga mamalyang [[eutherian]] ay umiiral sa mga autosoma ng [[platypus]] at mga [[ibon]].<ref name="Veyrunes" /> Ang mas matandang pagtatantiya ay batay sa maling mga ulat na ang mga [[kromosomang X]] ng [[platypus]] ay naglalaman ng mga sekwensiyang ito.<ref name="Grützner" /><ref>{{cite journal |last=Watson |first=Jaclyn M. |first2=Arthur |last2=Riggs |first3=Jennifer A. Marshall |last=Graves |title=Gene mapping studies confirm the homology between the platypus X and echidna X1 chromosomes and identify a conserved ancestral monotreme X chromosome |url=https://archive.org/details/sim_chromosoma_1992-10_101_10/page/596 |year=1992 |journal=Chromosoma |volume=101 |issue=10 |pages=596–601 |doi=10.1007/BF00360536 }}</ref> ===Pagpipigil ng muling pagsasama=== Ang [[henetikong muling pagsasama]] sa pagitan ng [[kromosomang X]] at kromosomang Y ay napatunayang mapanganib. Ito ay nagresulta sa mga lalakeng walang kinakailangang mga [[gene]] na matatagpuan sa kromosomang Y at mga babaeng may hindi kinakailangan o mga mapanganib na gene na nakaraang natagpuan lamang sa kromosomang Y. Bilang resulta, ang mga [[gene]] na nagbibigay ng pakinabang sa mga lalake ay naipon malapit sa mga gene na tagatukoy ng kasrian at ang muling pagsasama sa rehiyong ito ay nasupil upang maingatan ang rehiyong ito na spesipiko sa lalake.<ref name="Graves, J.A.M 2006" /> Sa paglipas ng panahon, ang kromosomang Y ay nagbago sa paraang upang pigilan ang mga lugar sa palibot ng mga gene na tagatukoy ng kasarian mula sa muling pagsasama sa [[kromosomang X]]. Bilang resulta ng prosesong ito, ang 95% ng kromosomang Y ng tao ay walang kakayang na muling magsama. ===Teoriya ng pag-urong=== Ang kromosomang Y ng tao ay nawalan ng 1,393&nbsp;ng mga 1,438 orihinal na [[gene]] sa paglipas ng pag-iral nito. Sa rate ng pagkawalang henetiko na 4.6 mga gene kada milyong mga tao, ang kromosomang Y ay potensiyal na mawalan kumpletong katungkulan sa susunod na mga 10 milyong mga taon.<ref>{{cite journal |last=Graves |first=J. A. M. |year=2004 |title=The degenerate Y chromosome—can conversion save it? |url=https://archive.org/details/sim_reproduction-fertility-and-development_2004_16_5/page/527 |journal=Reproduction Fertility and Development |volume=16 |issue=5 |pages=527–534 |doi=10.1071/RD03096 |pmid=15367368 }}</ref> Gayunpaman, ang komparatibong [[genome|genomikong]] analisis ay naghahayag na ang maraming mga espesye ng mamalya ay nakararanas ng katulad ng pagkawala ng katungkulan sa kanilang [[heterozygous]] na kromosomang kasrian. Ang pagkasirang ito ay maaaring simpleng kapalaran ng lahat ng mga hindi muling nagsasamang mga kromosomang kasrian sanhi ng tatlong karaniwang mga pwersang pang-[[ebolusyon]]: ang mataas na [[rate ng mutasyon]], hindi maiging [[natural na seleksiyon|seleksiyon]] at [[henetikong pagtakbo]](genetic drift).<ref name="Graves, J.A.M 2006">{{cite journal |last=Graves |first=J. A. M. |year=2006 |title=Sex chromosome specialization and degeneration in mammals |url=https://archive.org/details/cell_2006-03-10_124_5/page/901 |journal=[[Cell (journal)|Cell]] |volume=124 |issue=5 |pages=901–914 |doi=10.1016/j.cell.2006.02.024 |pmid=16530039 }}</ref> Sa kabilang dako, ang mga kamakailang paghahambing ng mga kromosomang Y ng mga [[tao]] at [[chimpanzee]] ay nagpapakitang ang kromosomang Y ng tao ay hindi nawalan ng anumang mga [[gene]] simula ng [[diberhenteng ebolusyon|paghihiwalay]] ng mga tao at [[chimpanzee]] sa pagitan ng 6 hanggang 7 milyong mga taon ang nakalilipas,<ref>{{cite journal |last=Hughes |first=Jennifer F. |last2=''et al.'' |year=2005 |title=Conservation of Y-linked genes during human evolution revealed by comparative sequencing in chimpanzee |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-01_437_7055/page/100 |journal=Nature |volume=437 |issue=7055 |pages=100–103 |doi=10.1038/nature04101 |pmid=16136134 }}</ref> at ang tanging isang gene simula ng humiwalay ang mga tao mula sa [[rhesus macaque]] noong 25 milyong mga taon ang nakalilipas, ,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.medicaldaily.com/news/20120222/9163/y-chromosome-chromosome-theory-men-extinct-monkey-x-chromosome-biology.htm |access-date=2012-03-16 |archive-date=2012-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225011411/http://www.medicaldaily.com/news/20120222/9163/y-chromosome-chromosome-theory-men-extinct-monkey-x-chromosome-biology.htm |url-status=dead }}</ref> ay nagbibigay ng direktang ebidensiyang ang modelong [[linyar na ekstrapolasyon]] ay may kapintasan. ====Mataas na rate ng mutasyon==== Ang kromosomang Y ay partikular na nalalantad sa mga mataas na [[rate ng mutasyon]] sanhi ng kapaligiran kung saan ito nakabahay. Ang kromosomang Y ay ipinapasang ekskluibo sa pamamagitan ng [[sperm]] na sumasailalim sa maraming mga [[paghahati ng selula]] sa [[gametogenesis]]. Ang bawat paghahating selular ay nagbibigay ng karagdagang oportunidad upang maipon ang mga mutasyon ng [[base na pares]]. Sa karagdagan, ang sperm ay nakaimbak sa isang mataas na [[oksidasyon|oksidatibong]] kapaligiran ng [[testis]] na humihimok ng karagdagang [[mutasyon]]. Ang pinagsamang dalawang mga kondisyong ito ay naglalagay sa kromosomang Y sa panganib sa mutasyong 4.8 na beses na higit kesa sa natitirang [[genome]]. <ref name="Graves, J.A.M 2006"/> ====Hindi maiging seleksiyon==== Sa kawalan ng kakayahang muling magsama sa [[meiosis]], ang kromosomang Y ay walang kakayahan na maglantad sa mga indibidwal na [[allele]] sa [[natural na seleksiyon]]. Ang mga mapanganib(deleterious) na allele ay pinapayagan na makiangkas(hitchike) sa mga mapapakinabangang mga kapitbahay nito at kaya ay nagpapalaganap ng hindi umangkop na mga allele sa susunod na henerasyon. Sa kabaligtaran, ang mga mapakikinabangang mga allele ay maaaring hindi mapili(selected) kung ang mga ito ay napapaligiran ng mga mapanganib na allele(likurang seleksiyon). Dahil sa kawalang kakayan na uriin ang mga nilalamang [[gene]] nito, ang kromosomang Y ay partikular na nagagawi sa pag-titipon ng [[hindi nagkokodigong DNA|basurang DNA]]. Ang labis na mga pagtitipon ng mga elementong retrotransposable ay nakakalat sa buong kromosomang Y.<ref name="Graves, J.A.M 2006"/> Ang randomang pagpasok(insertion) ng mga segmentong [[DNA]] ay kalimitang sumasagabal sa pagkokodigo ng mga sekwensiya ng gene at gumagawa ritong hindi gumagana. Sa kawalang kakayahang ibukod ang mga allele, ang seleksiyon(pagpili) ay hindi epektibong umaasal sa mga ito. Ang isang maliwanag na kwantitatibong pagtukoy ng kawalang kaigihang ito ang [[rate ng entropiya]] ng kromosomang Y. Samantalang ang ibang mga kromosoma ng [[genome ng tao]] ay mga mga [[rate ng entropiya]] ng 1.5–1.9 mga bit kada [[nucleotide]](kumpara sa teoretikal na maksimum na eksaktong 2 para sa kawalang pag-ulit), ang rate ng entropiya ng kromosomang Y ay 0.84 lamang.<ref name="Liu">{{cite journal |first=Zhandong |last=Liu |first2=Santosh S. |last2=Venkatesh |first3=Carlo C. |last3=Maley |title=Sequence space coverage, entropy of genomes and the potential to detect non-human DNA in human samples |journal=BMC Genomics |year=2008 |volume=9 |issue= |pages=509 |doi=10.1186/1471-2164-9-509 |pmid=18973670}} Fig. 6, using the [[Lempel-Ziv]] estimators of entropy rate.</ref> Ito ay nangangahulugan ang kromosomang Y ay may mas mababang nilalamang impormasyon relatibo sa kabuuang haba nito o mas higit na paulit ulit o malabis(redundant). ====Henetikong pagtakbo==== Kahit pa ang isang labis na umangkop na kromosomang Y ay nakapagpanatili ng gawaing henetiko sa pamamagitan ng pag-iwas sa pagtitipon ng mutasyon, walang garantiya na ito ay maipapasa sa susunod na henerasyon. Ang sukat ng populasyon ng kromosomang Y ay likas na limitad sa 1/4&nbsp;ng mga [[autosoma]]: ang mga organismong [[diploid]] ay naglalaman ng dalawang mga kopya ng kromosomang autosomal samantalang ang tanging kalahati ng populasyon ay naglalaman ng isang kromosomang Y. Kaya, ang henetikong pagtakbo ay isang mahusay na malakas na pwersang umaasal sa kromosomang Y. Sa pamamagitan ng kumpletong randomang pagsasaayo, ang isang matandang lalake ay maaaring hindi magpasa ng kanyang kromosomang Y kung siya ay mayroon lamang supling(anak) na babae. Kaya, bagaman ang isang lalake ay may maiging umangkop na kromosomang Y na malaya sa labis na [[mutasyon]], ito ay maaaring hindi makapagpatuloy sa susunod na [[pool ng gene]].<ref name="Graves, J.A.M 2006"/> Ang umulit na randomang pagkawala ng mga maiging umangkop na mga kromosomang Y na sinamahan ng kagawian ng kromosomang Y na mag-[[ebolusyon|ebolb]] upang magkaroon ng mas maraming mapanganib na mga mutasyon kesa kaunti dahil sa mga dahilang binanggit sa itaas ang nag-aambag sa malawakang pang-espesyeng pagkasira ng mga kromsomang Y sa pamamagitan ng [[Muller's ratchet]].<ref>{{cite journal |last=Charlesworth |first=B. |first2=D. |last2=Charlesworth |year=2000 |title=The degeneration of Y chromosomes |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London Series B-Biological Sciences |volume=355 |issue=1403 |pages=1563–1572 |doi=10.1098/rstb.2000.0717 }}</ref> ===Konbersiyon ng gene=== Noong 2004, ang mga mananaliksik sa [[Massachusetts Institute of Technology]] ay nakatuklad ng isang prosesong maaring magpabagal ng process ng degradation(pagkasira) ng kromosomang Y. Natuklasan ng mga mananaliksik na ito na ang kromosomang Y ay may kakayahang "muling magsama"(recombine) sa sarili nito gamitin ang [[palindroma]]ng [[base na pares]] na mga sekwensiya.<ref name="rozen">{{cite journal |author=Rozen S, Skaletsky H, Marszalek J, Minx P, Cordum H, Waterston R, Wilson R, Page D |title=Abundant gene conversion between arms of palindromes in human and ape Y chromosomes |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-19_423_6942/page/872 |journal=Nature |volume=423 |issue=6942 |pages=873–6 |year=2003 |pmid=12815433 |doi=10.1038/nature01723}}</ref> Ang gayong "muling pagsasama" ay tinatawag na [[konbersiyon ng gene]]. Sa kaso ng mga kromosomang Y, ang mga [[palindroma]] ang mga [[hindi nagkokodigong DNA]]. Ang mga string(tali) ng mga base ay naglalaman ng gumaganang mga gene na mahalaga sa pertilidad(may kakayahang magkaanak) ng lalake. Ang karamihan ng mga pares ng sekwensiya ay magkatulad ng higit sa 99.97%. Ang malawak na paggamit ng konbersiyon ng gene ay maaaring gumampan ng isang papel sa kakayahan ng kromosomang Y na alisin ang mga pagkakamaling henetiko at magpanatili ng integridad ng relatibong kakaunting mga [[gene]] na dinadala nito. Sa ibang salita, dahil sa ang kromosomang Y ay nag-iisa, ito ay may mga duplika(kopya) ng gene nito sa sarili nito imbis na ang pagkakaroon ng ikalawa na [[homologous]] na kromosoma. Kapag ang pagkakamali(error) ay nangyari, maaari nitong gamiting ang ibang mga bahagi ng sarili nito bilang suleras(template) upang itama ang mga ito. Ang mga pagkakatuklas na ito ay nakumpirma sa pamamagitan ng paghahambing mga magkakatulad na rehiyon ng kromosomang Y sa mga tao sa mga kromosomang Y sa mga [[chimpanzee]], [[bonobo]] at [[gorilya]]. Ang paghahambing na ito ay nagpakita na ang parehong phenomenon ng konbersiyon ng gene ay gumagana ng higit sa 5 milyong mga taon ang nakalilipas nang ang mga tao at ang hindi taong [[primado]] ay naghiwalay. ===Pang hinaharap na ebolusyon=== Sa mga huling yugto ng pagkasira ng kromosomang Y, ang ibang mga kromosoma ay tumataas na humahalili sa mga [[gene]] at gumaganap sa mga tungkulin na dating nauugnay sa kromosomang Y. Sa huli, ang kromosomang Y ay maglalaho ng kumpleto at ang isang bagong sistemang tagatukoy ng kasarian ay lilitaw.<ref name="Graves, J.A.M 2006" /> Ang ilang mga espesye ng [[rodent]] sa magkapatid na mga pamilyang [[Muridae]] at [[Cricetidae]] ay umabot sa mga yugtong ito ,<ref name="Marchal 2003">{{cite journal |last=Marchal |first=J. A. |first2=M. J. |last2=Acosta |first3=M. |last3=Bullejos |first4=R. D. |last4=de la Guardia |first5=A. |last5=Sanchez |year=2003 |title=Sex chromosomes, sex determination, and sex-linked sequences in Microtidae |journal=Cytogenetic and Genome Research |volume=101 |issue=3–4 |pages=266–273 |doi=10.1159/000074347 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Wilson |first=M. A. |first2=K. D. |last2=Makova |year=2009 |title=Genomic analyses of sex chromosome evolution |journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics |volume=10 |issue= |pages=333–354 |doi=10.1146/annurev-genom-082908-150105 |pmid=19630566 }}</ref> sa mga sumusunod na paraan: *Ang [[Transcaucasian Mole Vole|Transcaucasian mole vole]], ''Ellobius lutescens'', [[Zaisan Mole Vole|Zaisan mole vole]], ''Ellobius tancrei'', at the Japanese spinous country rats ''[[Tokudaia osimensis]]'' at ''[[Tokudaia muenninki]]'', ay nawalan ng kromosomang Y at [[SRY]] ng kumpleto.<ref name="Graves, J.A.M 2006" /><ref>{{cite journal |last=Just |first=W. |first2=A. |last2=Baumstark |first3=A. |last3=Suss |first4=A. |last4=Graphodatsky |first5=W. |last5=Rens |first6=N. |last6=Schafer |first7=I. |last7=Bakloushinskaya |last8=''et al.'' |year=2007 |title=''Ellobius lutescens'': Sex determination and sex chromosome |journal=Sexual Development |volume=1 |issue=4 |pages=211–221 |doi=10.1159/000104771 |pmid=18391532 }}</ref><ref name="Arakawa et al. 2002">{{cite journal |last=Arakawa |first=Y. |first2=C. |last2=Nishida-Umehara |first3=Y. |last3=Matsuda |first4=S. |last4=Sutou |first5=H. |last5=Suzuki |year=2002 |title=X-chromosomal localization of mammalian Y-linked genes in two XO species of the Ryukyu spiny rat |journal=Cytogenetic and Genome Research |volume=99 |issue=1–4 |pages=303–309 |doi=10.1159/000071608 |pmid=12900579 }}</ref> Ang ''[[Tokudaia]]'' spp. ay naglipat ng ilang mga ibang gene na umiiral sa mga ninuno nito sa kromosomang Y sa [[kromosomang X]].<ref name="Arakawa et al. 2002" /> Both genders of ''Tokudaia'' spp. and ''Ellobius lutescens'' have an XO genotype,<ref name="Arakawa et al. 2002"/> whereas all ''Ellobius tancrei'' possess an XX genotype.<ref name="Graves, J.A.M 2006" /> Ang bagong sistemang tagatukoy ng kasarian sa mga rodent na ito ay nananatiling hindi malinaw. *Ang [[wood lemming]] ''Myopus schisticolor'', [[arctic lemming]], ''Dicrostonyx torquatus'', at marami pang mga espesye sa genus na dagang damo(grass mouse) na ''[[Akodon]]'' ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] ng mga may kakayahang magkaanak na mga babaeng nagtataglay ng [[genotype]] na pangkalahatang nagkokodigo para sa mga lalake na XY na karagdagan pa sa pang-ninunong babaeng XX sa pamamagitan ng iba ibang mga pagbabago sa kromosomang Y at [[kromosomang X]].<ref name="Marchal 2003" /><ref>{{cite journal |last=Hoekstra |first=H. E. |first2=S. V. |last2=Edwards |year=2000 |title=Multiple origins of XY female mice (genus ''Akodon''): phylogenetic and chromosomal evidence |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=267 |issue=1455 |pages=1825–1831 |doi=10.1098/rspb.2000.1217 |pmc=1690748 |pmid=11052532}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ortiz |first=M. I. |first2=E. |last2=Pinna-Senn |first3=G. |last3=Dalmasso |first4=J. A. |last4=Lisanti |year=2009 |title=Chromosomal aspects and inheritance of the XY female condition in ''Akodon azarae'' (Rodentia, Sigmodontinae) |journal=Mammalian Biology |volume=74 |issue=2 |pages=125–129 |doi=10.1016/j.mambio.2008.03.001 }}</ref> *Sa[[Creeping Vole|creeping vole]], ''Microtus oregoni'', ang mga babae na may tanging [[kromosomang X]] sa bawat isa ay nakalikha lamang ng mga gamete na X at ang mga lalakeng XY ay lumikha ng mga gameta na Y o mga gamete na walang anumang kromosomang kasarian(sex chromosomes) sa pamamagitan ng [[nondisjunction]].<ref>{{cite journal |last=Charlesworth |first=B. |first2=N. D. |last2=Dempsey |year=2001 |title=A model of the evolution of the unusual sex chromosome system of ''Microtus oregoni'' |url=https://archive.org/details/sim_heredity_2001-04_86_4/page/387 |journal=Heredity |volume=86 |issue=4 |pages=387–394 |doi=10.1046/j.1365-2540.2001.00803.x |pmid=11520338 }}</ref> Sa labas ng pamilya ng rodent, ang [[itim na muntjac]], ''Muntiacus crinifrons'', ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] ng bagong mga kromosomang X at Y sa pamamagitan ng mga pagsasanbi ng mga pang-ninunong mga kromosomang kasarian at mga [[autosoma]].<ref>{{cite journal |last=Zhou |first=Q. |first2=J. |last2=Wang |first3=L. |last3=Huang |first4=W. H. |last4=Nie |first5=J. H. |last5=Wang |first6=Y. |last6=Liu |first7=X. Y. |last7=Zhao |last8=''et al.'' |year=2008 |title=Neo-sex chromosomes in the black muntjac recapitulate incipient evolution of mammalian sex chromosomes |journal=Genome Biology |volume=9 |issue=6 |pages=R98 |doi=10.1186/gb-2008-9-6-r98 |pmid=18554412 }}</ref> Ang mga kromosomang Y ng [[primado]] kabilang ng mga tao ay nasira(degenerated) ng labis na ang mga primado ay mag-eebolb rin ng bagong mga sistema ng tagatukoy ng kasrian sa malapit na panahon na mga 14 milyong taon sa mga tao.<ref name="Graves, J.A.M 2006" /><ref>{{cite journal |last=Goto |first=H. |first2=L. |last2=Peng |first3=K. D. |last3=Makova |year=2009 |title=Evolution of X-degenerate Y chromosome genes in greater apes: conservation of gene content in human and gorilla, but not chimpanzee |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=68 |issue=2 |pages=134–144 |doi=10.1007/s00239-008-9189-y |pmid=19142680 }}</ref> ==Kromosomang Y sa mga tao== Sa mga [[tao]], ang kromosomang Y ay sumasaklaw sa mga 58 milyong mga [[base na pares]](na pantayong mga bloke ng [[DNA]]) at kumakatawan sa mga 2% ng kabuuang [[DNA]] sa isang [[selula]] sa mga lalake.<ref>{{Cite web |title=National Library of Medicine's Genetic Home Reference |url=http://ghr.nlm.nih.gov/chromosome=Y |access-date=2012-03-16 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329043034/http://ghr.nlm.nih.gov/chromosome=Y |url-status=dead }}</ref> Ang kromosomang Y sa tao ay naglalaman ng 86<ref name="Chromosome Y">{{cite web |url = http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/mapview?chr=Y |title = Ensembl Human MapView release 43 |date = Pebrero 2007 |accessdate = 2007-04-14}}</ref> mga gene na nagkokodigo para lamang sa 23 natatanging mga [[protina]]. Ang mga katangian na namamana sa pamamagitan ng kromosomang Y ay tinatawag na mga katangiang holandriko(holandric traits). Ang kromosomang Y sa tao ay walang kakayahan na muling magsama(recombine) sa [[kromosomang X]] maliban sa mga maliliit na piraseo ng [[pseudoautosal na rehiyon]] sa mga [[telomere]] (na bumubuo ng 5% ng haba ng [[kromosoma]]). Ang mga rehiyong ito ay mga labi ng ninunong [[homolohiya (biolohiya)|homolohiya]] sa pagitan ng [[kromosomang X]] at kromosomang Y. Ang marami sa kromosomang Y na hindi muling nagsasama ay tinatawag na "NRY" o rehiyong hindi muling nagsasama ng kromosomang Y.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2008/04/080401184955.htm ScienceDaily.com 3 Abril 2008]</ref> It is the [[Single nucleotide polymorphism|SNP]]s in this region which are used for tracing direct paternal ancestral lines. ===Mga gene=== Hindi kasama ang mga gene na [[pseudoautosomal]], ang mga gene sa kromosomang Y ay kinabibilangan ng sumusunod: * NRY, na may tumutugong [[kromosomang X]] **[[AMELY]]/[[AMELX]] ([[amelogenin]]) **[[RPS4Y1]]/[[RPS4Y2]]/[[RPS4X]] (Ribosomal protein S4) * NRY, iba pa **[[AZF1]] ([[azoospermia]] factor 1) **[[BPY2]] (basic protein on the Y chromosome) **[[DAZ1]] (deleted in azoospermia) **[[DAZ2]] **[[PRKY]] (protein kinase, Y-linked) **[[RBMY1A1]] **[[SRY]] (sex-determining region) **[[TSPY1|TSPY]] ([[testis]]-specific protein) **[[USP9Y]] **[[UTY (gene)|UTY]] (ubiquitously transcribed TPR gene on Y chromosome) **[[ZFY]] ([[zinc finger protein]]) ===Mga sakit na nauugnay sa kromsomang Y=== Ang mga sakit na nauugnay sa kromosomang Y ay maaaring higit sa mas karaniwang mga uri o mga bihirang sakit. ====Mas karaniwan==== Walang mga mahahalagang [[gene]] ang tanging nakatira sa kromosomang Y dahil ang mga kalahati ng mga tao(mga babae) ay walang kromosomang Y. Ang tanging labis na nailarawan na sakit na nauugnay sa depekto sa kromosomang Y ang depektibong(hindi gumaganang) pagkakabuo ng [[testikulo]] sanhi ng pagkabura o mapanganib na [[mutasyon]] ng [[SRY]]. Gayunpaman, ang pagkakaroon ng dalawang [[kromosomang X]] at isang kromosomang Y ay may parehong mga epekto. Sa kabilang dako, ang pagkakaroon ng kromosomang Y na [[polysomiya]] ay ibang mga epekto sa [[maskulinisasyon]](pagkakaroon ng pisikal na katangian ng lalake). =====Microdeletion ng kromosomang Y===== Ang [[Y chromosome microdeletion]] (YCM) ay isang pamilya ng [[henetikong diperensiya]] na sanhi ng mga nawawalang gene sa kromosomang Y. Marami sa mga apektadong lalake ay hindi magpakita ng mga sintomas at maaaring magkaroon ng mga normal na buhay. Gayunpaman, ang YCM ay alam rin na umiiral sa labis na malaking bilang ng mga lalake na may nabawasang pertilidad o nabawasang bilang ng [[spermatozoa]]. =====Depektibong kromosomang Y===== Ang depektibong kromosomang Y ay nagreresulta sa mga indibidwal na nagpapakita ng [[phenotype]] ng babae bagaman ang taong ito ay nagtataglay ng [[karyotype]] na XY o ipinanganak na may [[ari]] (genital) na katulad ng sa babae. Ang kawalan ng ikawalang [[kromosomang X]] ay nagreresulta sa pagiging [[baog]] (inpertilidad). Sa ibang salita, kung titingnan sa kabaligtarang direksiyon, ang indbidwal na ito ay dumadaan sa [[depeminisasyon]](nawawalan ng katangiang pisikal ng babae) ngunit nabibigo sa kumpletong [[maskulinisasyon]](pagkakaroon ng katangiang pisikal ng lalake). Ang sanhi ay maaaring makita bilang isang hindi kumpletong kromosomang Y. Ang karaniwang karyotype sa mga kasong ito ang 44X na dinagdagan ng pragmento ng Y. Ito ay karaniwang nagreresulta sa depektibong pagkakabuo ng [[testikulo]] sa paraang ang isang sanggot ay maaari o hindi maaaring buong makabuo ng [[ari]](genital) ng lalake sa loob ng katawan o sa labas ng katawan. Ang buong saklaw ng pagiging hindi malinaw ng istaktura nito ay maaaring mangyari lalo na kung ang [[mosaicismo]] ay umiiral. Kapag ang pragmentong Y ay minimal at hindi gumagana, ang bata ay karaniwang isang babae na may mga katangian ng [[sindromang Turner]] o [[pinaghalong gonadal dysgenesis]]. =====XXY===== {{main|Sindroma ni Klinefelter}} Ang [[Sindroma ni Klinefelter]] (47, XXY) ay hindi isang [[anueploidy]] ng kromosomang Y ngunit isang kondisyon ng pagkakaroong ng ekstrang [[kromosomang X]] na karaniwang nagreresulta sa depektibong pagkatapos ng kapanganakang testituklar na paggana. Ang mekanismo nito ay hindi pa lubusang nauunawaaan. Ang ekstrang [[kromosomang X]] ay tila hindi sanhi ng direktang paghihimasok ng [[paghahayag ng gene|paghahayag]] ng mga gene ng kromosomang Y. =====XYY===== {{main|XYY}} Ang [[sindromang 47,XYY]] ay sanhi ng presensiya ng isang ekstrang kopya ng kromosomang Y sa bawat [[selula]] ng isang lalake. Ang mga lalakeng 47, XYY ay may isang [[kromosomang X]] at dalawang mga kromosomang Y para sa kabuuang 47 mga [[kromosoma]] kada [[selula]]. Natuklasan ng mga mananaliksik na ang ekstrang kopya ng kromosomang Y ay nauugnay sa dumagdag na pagtangkad at tumaas na insidensiya ng mga problema ng pagkatuto sa ilang mga batang lalake at matandang lalake ngunit ang mga epekto nito ay iba iba na kalimitan ay kaunti at sa labis na karaniwan ay hindi alam ang kanilang [[karyotype]]. Nang ginagawa ang mga survey ng kromosomang noong gitna nang 1960 sa Scotland na ang tanging komprehensibong pambansang survey ng ng mga bilanggunan ay nakatuklas ng walang labis na representasyon ng mga lalakeng 47,XYY at ang mga kalaunang pag-aaral ay nakatuklas na ang mga batang lalake at matandang lalakeng 47,XYY ay may parehong rate ng mga kumbiksiyong kriminal(napatunayang salarin) gaya ng sa mga batang lalake at matandang lalakeng 46,XY na may parehong katalinuhan. Kaya ang konseptong "criminal karyotype" ay hindi tama at luma na. ====Bihira==== Ang mga sumusunod na sakit na nauugnay sa kromosomang Y ay bihira ngunit kilala dahil sa nagpapaliwanag nitong kalikasan ng kromosomang Y. =====Higit sa dalawang mga kromosomang Y===== Ang mas malaking mga digri ng polysomiya o pagkakaroon ng higit sa isang ekstrang kopya ng kromosomang Y sa bawat [[selula]](e.g., XYYY) ay bihira. Ang ekstrang henetikong materya sa mga kasong ito ay maaaring tumungo sa mga abnormalidad pang-kalansay(o pambuto), nabawasang [[IQ]], at naantalang pag-unlad ngunit ang pagiging malubha ng mga kondisyong ito ay iba iba. =====Sindromang lalakeng XX ===== Ang [[Sindromang lalakeng XX]] ay nangyayari kapag may [[henetikong muling pagsasama|muling pagsasama]] sa pagkakabuo ng mga [[gamete]] ng lalake na nagsasanhi sa bahagi ng [[SRY]] ng kromosomang Y na lumipat sa [[kromosomang X]]. Kapag ang gayong [[kromosomang X]] ay nag-ambag sa isang bata, ang pag-unlad ay tumutungo sa isang lalake dahil sa gene na [[SRY]]. o ===Henealohiyang henetiko=== {{Main|Mitochondrial Eve|Y-chromosomal Adam}} Sa pantaong [[henetikong henealohiya]] o aplikasyon ng [[henetika]] sa [[henealohiya]], ang paggamit ng impormasyon na nilalman sa kromosomang Y ay partikular na interesante dahil hindi tulad ng ibang mga [[gene]], ang kromosomang Y ay eksklusibo o tanging naipapasa mula sa ama hanggang sa anak na lalake. Ang [[mitochondrial DNA]] na namamana mula sa ina ay ginagamit sa paraang kahalintulad ng sa kromosomang Y upang tuntunin ang linyang pang-ina. ==Kromosomang Y na hindi pang-mamalya== Maraming mga pangkat ng organismo sa karagdagan pa sa mga [[mamalya]] ay nag-aangkin ng mga kromosomang Y nbgunit ang mga kromosomang Y na ito ay hindi nagsasalo ng karaniwang ninuno sa mga kromosomang Y ng mga [[mamalya]]. Ang gayong mga pangkat ay kinabibilangan ng [[Drosophila]], ilang mga insekto, ilang mga isda, ilang mga [[reptilya]] at ilang mga halaman. Sa [[Drosophila melanogaster]], ang kromosomang Y ay hindi pumupukaw ng pag-unlad ng pangkalalakihan. Bagkus, ang kasarian ay matutukoy sa pamamagitan ng bilang mga [[kromosomang X]]. Ang kromosomang Y ng ''D. melanogaster'' ay hindi naglamaman ng mga [[gene]] na kailangan para sa pertilidad ng lalake. Kaya ang XXY na ''D. melanogaster'' ay babae at ang ''D. melanogaster'' na may isang X (X0) ay lalake ngunit baog. May mga ilang espesy ng Drosophila kung saan ang mga lalakeng X0 ay parehong mabubuhay at may kakayahang magkaanak. ===Mga kromosomang ZW=== Ang ibang mga organismo ay may salaming mga kromosomang kasarian. Ang bababe ay "XY" at ang lalake ay "XX" ngunit sa konbensiyon, tinatawag ng mga biologo ang isang "babaeng Y" ns isang [[kromosomang W]] at ang iba ay [[kromosomang Z]]. Halimbawa, ang mga babaeng ibon, ahas, at mga paro-paro ay may mga kromosomang kasarian na ZW at ang mga lalake ay may kromosomang kasarian na ZZ. ==Sanggunian== {{reflist}} {{chromosomes}} [[Kategorya:Mga kromosoma]] ietosyg3779cp1q6sasn6yve155rzeu 0 181739 2212820 2208527 2026-06-22T18:58:24Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212820 wikitext text/x-wiki [[Image:Davydov-soliton.gif|right|thumb|500px|Quantum dinamika ng isang soliton ng Davydov.<ref name="Georgiev2019">{{cite journal | last1 = Georgiev | first1 = Danko D. | last2 = Glazebrook | first2 = James F. | title = On the quantum dynamics of Davydov solitons in protein α-helices | journal = Physica A: Statistical Mechanics and its Applications | volume = 517 | pages = 257-269 | year = 2019 | doi = 10.1016/j.physa.2018.11.026 | mr = 3880179 | arxiv = 1811.05886 }}</ref>]] Ang '''Davydov soliton''' ay isang quantum na [[quasipartikulo]] na kumakatawan sa pananabik(excitation) na lumalaganap sa kahabaan ng [[protina]]ng [[a-helix]] na sariling-nabitag na [[amide|amide I]]. Ito ay isang solusyon ng Davydov [[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]]. Ito ay ipinangalan para sa Soviet at Ukrainian na pisikong si [[Alexander Davydov]]. Ang modelong Davydov ay naglalarawan ng interaksiyon ng amide I mga [[bibrasyon]](vibrations) sa [[bigkis na hydroheno]] na nagpatatag ng [[a-helix]] ng mga [[protina]]. Ang elementaryong mga pananabik sa loob ng a-helix ay ibinigay ng mga [[phonon]] na tumutugon sa depormasyonal na mga osilasyon ng [[lattice]] at ang [[exciton]] na naglalarawan ng panloob na mga pananabik na [[amide|amide I]] ng [[grupong peptide]]. Sa pagtukoy sa atomikong istraktura ng isang rehiyong a-helix ng protina, ang mekanismong lumilikha ng Davydov soliton ([[polaron]], [[exciton]]) ay maaaring ilarawan bilang mga sumusunod: [[bibrasyonal]] na [[enerhiya]] ng [[carbonyl|C=O]] na [[paghahatak]] sa pamamagitan ng isang epektong pag-uugnay ng phonon upang bitaging ang amide I na osilasyong enerhiya at maiwasan ang pagkalat nito. Ang epektong ito ay tinatawag na ''lokalisasyon ng sarli''(self-localization o self-trapping).<ref name="Davydov1973">{{cite journal | author = Davydov AS | title = The theory of contraction of proteins under their excitation | url = https://archive.org/details/journal-of-theoretical-biology_1973-03_38_3/page/559 | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 38 | pages = 559–569 | year = 1973 | doi = 10.1016/0022-5193(73)90256-7 | pmid = 4266326 | issue = 3 }}</ref><ref name="Davydov1974"> {{cite journal | author = Davydov AS | title = Quantum theory of muscular contraction | url = https://archive.org/details/sim_biophysics_1974_19/page/684 | journal = Biophysics | volume = 19 | pages = 684–691 | year = 1974 }}</ref><ref name="Davydov1977"> {{cite journal | author = Davydov AS | title = Solitons and energy transfer along protein molecules | url = https://archive.org/details/journal-of-theoretical-biology_1977-05-21_66_2/page/379 | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 66 | pages = 379–387 | year = 1977 | doi = 10.1016/0022-5193(77)90178-3 | pmid = 886872 | issue = 2 }}</ref> Ang mga [[soliton]] kung ang enerhiya ay ipinamahagi sa anyong nag-iingat ng [[helix|helikal]] na [[symmetriya]] ay dinamikal na hindi matatag at ang gayong mga [[symmetrikal]] na mga soliton ay kapag nabuo na ay mabilis na nabubulok kapag ang mga ito ay kumakalat. S kabilang dako, ang assymetrikong soliton na [[walang dahilang pagkasira ng symmetria|walang dahilang sumisira sa lokal translasyonal at helikal na mga symmetriya]] ay nagtataglay ng pinakamababang enerhiya at isang malakas na lokalisadong entidad.<ref name="Brizhik2004"> {{cite journal | author = Brizhik L, Eremko A, Piette B, Zakrzewski W | title = Solitons in a-helical proteins | journal = Physical Review E | volume = 70 | pages = 031914, 1–16 | year = 2004 |bibcode = 2004PhRvE..70a1914K |doi = 10.1103/PhysRevE.70.011914 | arxiv=cond-mat/0402644}}</ref> And Davydov [[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]] ay pormal na katulad ng [[Polaron|Fröhlich-Holstein Hamiltonian]] para sa interaksiyon ng mga [[elektron]] na may isang polarisableng lattice. Kaya ang [[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]] ng [[enerhiyang operador]] na <math>\hat{H}</math> ay :<math> \hat{H}=\hat{H}_{\text{qp}}+\hat{H}_{\text{ph}}+\hat{H}_{\text{int}}</math> kung saan ang <math>\hat{H}_{\text{qp}}</math> ang [[quasipartikulo]]([[exciton]])[[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]] na naglalarawan ng mosyon ng amide I na mga pananabik sa pagitan ng magkatabing mga lugar; ang <math>\hat{H}_{\text{ph}}</math> ang [[phonon]] [[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]] na naglalarawan ng mga [[bibrasyon]] ng [[modelong lattice (pisika)|lattice]]l at ang <math>\hat{H}_{\text{int}}</math> ang [[interaksiyon]]g [[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]] na naglalarawan ng interaksiyon ng amide I na pananabik sa lattice. <ref name="Davydov1973"/><ref name="Davydov1974"/><ref name="Davydov1977"/> Ang [[quasipartikulo]]ng([[exciton]]) [[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]] <math>\hat{H}_{\text{qp}}</math> ang: :<math>\hat{H}_{\text{qp}}=</math> <math>\sum_{n,\alpha}E_{0}\hat{A}_{n,\alpha}^{\dagger}\hat{A}_{n,\alpha}</math> <math>-J\sum_{n,\alpha}\left(\hat{A}_{n,\alpha}^{\dagger}\hat{A}_{n+1,\alpha}+\hat{A}_{n,\alpha}^{\dagger}\hat{A}_{n-1,\alpha}\right)</math> <math>+L\sum_{n,\alpha}\left(\hat{A}_{n,\alpha}^{\dagger}\hat{A}_{n,\alpha+1}+\hat{A}_{n,\alpha}^{\dagger}\hat{A}_{n,\alpha-1}\right)</math> kung saan ang indeks na <math>n=1,2,\cdots,N</math> ay bumibilang ng mga grupong peptide sa kahabaan ng [[espinal|espina]]ng a-helix, ang <math>E_{0}=3.28\times10^{-20}</math> J ang enerhiya ng amide I bibrasyon (paghahatak na CO), ang <math>J=1.55\times10^{-22}</math> J ang enerhiyang nag-uugnay na [[dipolo]]-dipolo sa pagitan ng isang partikular na amide I bigkis(bond) at sa mga nauuna at nasa likod ng kahabaan ng parehong espina(spine), ang <math>L=2.46\times10^{-22}</math> J ang enerhiyang nag-uugnay sa pagitan ng isang partikular na amide I bigkis at sa mga nasa katabing espina sa parehong unit na [[selula]] ng [[protina]]ng [[a-helix]], ang <math>\hat{A}_{n,\alpha}^{\dagger}</math> at <math>\hat{A}_{n,\alpha}</math> ang respektibong [[boson]] na [[operador ng paglikha at anihilasyon]] para sa isang [[quasipartikulo]] sa [[grupong peptide]]. <math>n,\alpha</math><ref name="Scott1992"> {{cite journal | author = Scott AS | title = Davydov's soliton | url = https://archive.org/details/sim_physics-reports_1992-08_217_1/page/n5 | journal = Physics Reports | volume = 217 | pages = 1–67 | year = 1992 | doi = 10.1016/0370-1573(92)90093-F |bibcode = 1992PhR...217....1S }}</ref><ref name="Takeno1997"> {{cite journal | author = Cruzeiro-Hansson L, Takeno S. | year = 1997 | title = Davydov model: the quantum, mixed quantum-classical, and full classical systems | journal=[[Physical Review E]] | volume=56 | issue=1 | pages = 894–906 | bibcode = 1997PhRvE..56..894C | doi= 10.1103/PhysRevE.56.894 }}</ref> Ang [[phonon]] [[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]] <math>\hat{H}_{\text{ph}}</math> ay :<math> \hat{H}_{\text{ph}}=\frac{1}{2}\sum_{n,\alpha}\left[w(\hat{u}_{n+1,\alpha}-\hat{u}_{n,\alpha})^{2}+\frac{\hat{p}_{n,\alpha}^{2}}{M}\right]</math> kung saan ang <math>\hat{u}_{n,\alpha}</math> ang [[operador ng pagpapatalsik]] mula sa posisyong ekwilibirium ng [[grupong peptide]] na <math>n,\alpha</math>, ang <math>\hat{p}_{n,\alpha}</math> ang [[operador na momentum]] ng [[grupong peptide]] na <math>n,\alpha</math>, ang M ang [[masa]] ng bawat [[grupong peptide]] at ang <math>w=13-19.5</math> N m<math>^{-1}</math> ang [[elastisidad (pisika)|epektibong koepisyente ng elastisidad]] ng lattice(ang [[konstanteng spring]] ng isang [[bigkis na hydroheno]]). Sa panghuli, ang [[interaksiyon]]g [[Hamiltonian (mekanikang quantum)|Hamiltonian]] <math>\hat{H}_{\text{int}}</math> ay :<math> \hat{H}_{\text{int}}=\chi\sum_{n,\alpha}\left[(\hat{u}_{n+1,\alpha}-\hat{u}_{n,\alpha})\hat{A}_{n,\alpha}^{\dagger}\hat{A}_{n,\alpha}\right]</math> kung saan ang <math>\chi=35-62</math> pN ay isang anharmonikong parametro na umaahon mula sa pag-uugnayan sa pagitan ng [[quasipartikulo]](exciton) at ng pagpapatalsik na lattice(phonon) at nag-paparemeterisa ng lakas ng interaksiyong [[exciton]]-[[phonon]]. Ang halaga ng parametrong para sa [[a-helix]] ay natukoy sa pamamagitan ng paghahambing ng teoretikal na nakalkulang pagsisipsip na mga linyang hugis sa experimental na mga nasukat<ref name="Cruzeiro2005">{{cite journal | author = Cruzeiro-Hansson L | title = Influence of the nonlinearity and dipole strength on the amide I band of protein a-helices | journal = The Journal of Chemical Physics | volume = 123 | pages = 234909, 1–7 | year = 2005 | doi = 10.1063/1.2138705 | pmid = 16392951 | issue = 23 | bibcode = 2005JChPh.123w4909C | url = http://link.aip.org/link/?JCPSA6/123/234909/1 | access-date = 2021-08-09 | archive-date = 2013-01-12 | archive-url = https://archive.today/20130112045517/http://link.aip.org/link/?JCPSA6/123/234909/1 | url-status = dead }}</ref>. Ang mga matematikal na paraan na ginagamit upang siyasatin ang Davydov soliton ay katulad ng sa ilang mga nabuo sa teoriyang polaron. Sa kontekstong ito, ang Davydov soliton ay tumutugon sa isang [[polaron]] na (i) ''malaki'' upang ang so continuum na hangganang aproksimasyon ay makatwiran, (ii) ''akustiko'' dahil ang sariling lokalisasyon ay lumilitaw mula sa mga interaksiyon sa akustikong mga modo ng lattice, at (iii) ''mahinang nauugnay'' dahil ang anharmonikong enerhiya ay maliit kumpara sa phonon bandwidth.<ref name="Scott1992"/> Ang Davydov soliton ay isang ''quantum quasipartikulo'' at sumusunod sa [[Prinsipyong walang katiyakan ni Heisenberg]]. Kaya ang anumang modelo na hindi nagtatakda ng pagsasaling inbariansa ay mali sa pagkakalikha nito.<ref name="Scott1992"/> Ipagpalagay na ang Davydov solition ay lokalisado sa 5 liko ng [[a-helix]] ay nagreresulta sa mahalagang kawalang katiyakan sa [[belosidad]] ng soliton na <math>\Delta v=133</math> m/s, na isang katotohanang hindi hayag kung ang isa ay nagmomodelo ng Davydov solition bilang isang klasikal na obhekto. May mga posibleng pundamental na pakikitungo sa modelong Davydov: <ref name="Takeno1997"/><ref name="Cruzeiro1997"> {{cite journal | author = Cruzeiro-Hansson L | title = Short timescale energy transfer in proteins | journal = Solphys '97 Proceedings | volume = | pages = | year = 1997 }}</ref> (i) ang [[mekanikang quantum|teoriyang quantum]] kung saan ang parehong amide I bibrasyon (mga [[exciton]] at ang mosyon ng lugar ng lattice(mga [[phonon]]) ay tinatrato na mekanikal na quantum; (ii) ang halong teoriyang quantum-klasikal kung saan ang amide I bibrasyon ay tinatratong mekanikal na quantum ngunit ang lattice ay klasikal; at ang (iii) [[teoriyang klasikal]] kung saan ang parehong amide I at ang mga mosyong lattice ay tinatratong klasikal. ==References== {{reflist|2}} {{particles}} [[Kategorya:Mekanikang quantum]] [[Kategorya:Biopisika]] 2yc1mwvg9yomh9fvjrwzaklftvcnbhy 0 181793 2212812 2182133 2026-06-22T18:49:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212812 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} {{better translation}} {{cleanup}} [[Image:local.group.arp.600pix.jpg|thumb|Isang miyembro ng Lokal na Pangkat ng mga galaksiya, ang iregular na galaksiyang [[Sextans A]] na may layong 4.3 milyong sinag-taon. Mapapansing madilaw ang Daang Magatas sa likuran nito. Sa kalayuan nito ay makikita ang mga bituin ngn Sextans A na may batang asul na klustero ng mga bituin.]] [[Image:VLT Shows Milky Way's Neighbouring Galaxies Have Different History.jpg|thumb|Pagkakahati ng nilalamang [[bakal]] (sa iskalong logaritmiko) sa apat na malapit na duwendeng galaksiya ng Daang Magatas.]] Ang '''lokal na pangkat''', na tinatawag ding '''pangkat na nasa dako''', '''pangkat na nasa lugar''' o '''pangkat na nasa pook''' (Ingles: '''''local group''''', "pangkat na nasa isang dako, pook, o lugar" o "pangkat na nauukol sa isang dako o pook"), ay isang [[galaxy groups and clusters|pangkat]] ng mga [[galaksiya]] na kinabibilangan ng [[Daang Magatas]]. Naglalaman ang pangkat ng 54 na galaksiya (kasama na rito ang [[duwendeng galaksiya]]), na kasama ang kanilang gitang grabitasyonal na makikita sa pagitan ng Daang Magatas at [[Galaksiyang Andromeda]]. Nakapaloob ang mga galaksiya ng lokal na pangkat sa diyametrong 10 [[Sinag-taon|megalight-year]] (3.1 [[Parsec|megaparsecs]]) (tignan ang [[1 E+22 m]] para sa pagkukumpara ng layo) at mayroong dalawahang (''dumbbell'')<ref name="Karachentsevetal2006">{{cite journal | author=Karachentsev, I. D.; Kashibadze, O. G. | title=Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field | url=https://archive.org/details/sim_astrophysics_january-march-2006_49_1/page/3 | journal=Astrophysics | year=2006 | volume=49 | issue=1 | pages=3–18 | bibcode=2006Ap.....49....3K | doi = 10.1007/s10511-006-0002-6 }}</ref> hugis. Tinatantiya na mayroong bigat ang pangkat na ito na 1.29±0.14 {{e|12}} [[Solar mass|M_☉]]<ref name="Karachentsevetal2006" /> at mayroong [[velocity dispersion|paghihiwalay ng belosidad]] na 61±8&nbsp;km/s.<ref name="van den Bergh 1999">{{cite journal | last1 = van den Bergh | first1 = Sidney | authorlink1 = Sidney van den Bergh | year = 1999 | title = The local group of galaxies | journal = The Astronomy and Astrophysics Review | volume = 9 | issue = 3-4 | pages = 273–318 (1999) | publisher = Springer | bibcode = 1999A&ARv...9..273V | doi = 10.1007/s001590050019 | accessdate = March 11, 2012 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1999A%26ARv...9..273V }}</ref> Bahagi ng [[Virgo Supercluster]] ang pangkat na ito (halimbawa ang ''Local Supercluster'').<ref name="tully1982">{{cite journal | author= R. B. Tully | title=The Local Supercluster | url= https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1982-06-01_257_1/page/n391 | journal=Astrophysical Journal | year=1982 | volume=257 | pages=389–422 | bibcode=1982ApJ...257..389T | doi = 10.1086/159999 }}</ref> Ang [[Daang Magatas]] at ang [[Galaksiyang Andromeda]] ang dalawang mabibigat na galaksiya ng pangkat. Ang bawat isang [[Spiral galaxy|paikot na galaksiya]] ay mayroong sistema ng satelayt na galaksiya. * Binubuo ang [[Milky Way's satellite galaxies|sistemang satelayt]] ng Daang Magatas ng [[Duwendeng Eliptikal na Galaksiya ng Sagittarius|Galaksiyang Duwende ng Sagittarius]], [[Large Magellanic Cloud|Malaking Kaulapan ng Mahelaniko]], [[Small Magellanic Cloud|Maliit na Kaulapan ng Mahelaniko]], [[Canis Major Dwarf Galaxy|Pangunahing Galaksiyang Duwende ng Canis]], [[Ursa Minor Dwarf]], [[Draco Dwarf]], [[Carina Dwarf]], [[Sextans Dwarf]], [[Sculptor Dwarf]], [[Fornax Dwarf]], [[Leo I (dwarf galaxy)|Leo I]], [[Leo II (dwarf galaxy)|Leo II]], and [[Ursa Major I Dwarf]] at [[Ursa Major II Dwarf]]. * Binubuo naman ang [[Andromeda's satellite galaxies|sistemang satelayt]] ng Galaksiyang Andromeda ng [[Elliptical Galaxy M32|M32]], [[Messier 110|M110]], [[NGC 147]], [[NGC 185]], [[Andromeda I|And I]], [[Andromeda II|And II]], [[Andromeda III|And III]], [[Andromeda IV|And IV]], [[Andromeda V|And V]], [[Pegasus Dwarf Spheroidal Galaxy|Pegasus dSph (tinatawag ding And VI)]], [[Cassiopeia Dwarf|Cassiopeia Dwarf (tinatawag ding And VII)]], [[Andromeda VIII|And VIII]], [[Andromeda IX|And IX]], [[Dwarf Spheroidal Galaxy Andromeda X|And X]], And XI, And XII, And XIII, And XIV, And XV, And XVI, And XVII, And XVIII, And XIX, at And XX. * Ang [[Galaksiyang Triangulum]], ang ikatlong pinakamalaki at ang kaisa-isang hindi [[galaksiyang bilog]] sa Lokal na Pangkat, ay hindi o maaaring kalapait ng Galaksiyang Andromeda subalit mayroon itong satelayt na tinatawag na [[Pisces Dwarf]]. * Hindi malaman ang pagkakasapi ng [[NGC 3109]], at ang kanyang kalapit na [[Sextans A]] at [[Antlia Dwarf]] dahil na rin sa kalayuan nito mula sa gitna ng Lokal na Pangkat. Grabitasyonal na isinasama ang ibang miyembro ng pangkat sa [[IC 10|IC10]], [[IC 1613|IC1613]], [[Phoenix Dwarf]], [[Leo A]], [[Tucana Dwarf]], [[Cetus Dwarf]], [[PegDIG|Pegasus Dwarf Irregular]], [[Wolf-Lundmark-Melotte]], [[Aquarius Dwarf]], at [[SagDIG|Sagittarius Dwarf Irregular]]. ==Kasaysayan== Unang ipinakilala ni [[Edwin Hubble]] ang "Lokal na Pangkat" o "''Local Group''" sa Kabanata VI ng kanyang libro na may pamagat na ''The Realm of the Nebulae'' (Hubble 1936, pp.&nbsp;124–151). Sa librong ito, inilarawan niya ito bilang ''"a typical small group of nebulae which is isolated in the general field."'' Sinasabi niya rin na ang pagbawas ng liwanag ng bawat pangkat ay ang [[Andromeda Galaxy|M31]], ang [[Daang Magatas]], [[Triangulum Galaxy|M33]], ang [[Large Magellanic Cloud]], ang [[Small Magellanic Cloud]], [[Messier 32|M32]], [[NGC 205]], [[NGC 6822]], [[NGC 185]], [[IC 1613]] at [[NGC 147]]. Isinama niya rin [[IC 10]] bilang isang miyembro ng Lokal na Pangkat. Noong 2003, tumaas ang bilang ng mga galaksiya mula sa labing dalawa hanggang sa tatlongput-anim, dahil sa pagkakatuklas ng dalawang dosenang galaksiya na mahina maglabas ng kanilang liwanag.<ref name="Bergh2003">{{Cite journal | last1 = van den Bergh | first1 = Sidney | authorlink1 = Sidney van den Bergh | title = History of the Local Group | date = May 2003 | journal = To be published in: "The Local Group as an Astrophysical Laboratory" | publisher = Cambridge University Press | bibcode = 2003astro.ph..5042V | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |arxiv = astro-ph/0305042 | pages = 5042 }}</ref> ==Nilalamang galaksiya== ===Mapa=== <imagemap> Image:Local_Group.svg|frame|center|Lokal na Pangkat (mapipindot na mapa) circle 167 27 20 [[Sextans B]] circle 120 36 23 [[Sextans A]] circle 318 239 20 [[Milky Way]] circle 289 197 16 [[Leo I (dwarf galaxy)]] circle 334 201 15 [[Canes Dwarf]] rect 303 185 318 215 [[Leo II (dwarf galaxy)]] circle 357 289 28 [[NGC 6822]] circle 288 323 24 [[Phoenix Dwarf]] circle 248 391 35 [[Tucana Dwarf]] circle 363 416 20 [[Wolf-Lundmark-Melotte]] circle 363 383 17 [[Cetus Dwarf]] circle 369 346 11 [[IC 1613]] rect 381 335 393 357 [[SagDIG]] rect 393 335 406 356 [[Aquarius Dwarf]] circle 417 304 17 [[Triangulum Galaxy]] circle 417 254 15 [[NGC 185]] rect 432 237 447 260 [[NGC 147]] circle 461 229 17 [[IC 10]] poly 440 282 455 260 511 259 493 285 [[Andromeda Galaxy]] poly 450 264 434 265 431 280 442 280 [[Messier 110|M110]] circle 295 110 20 [[Leo A]] circle 84 128 20 [[NGC 3109]] circle 109 149 14 [[Antlia Dwarf]] circle 412 332 12 [[LGS 3]] circle 460 361 21 [[Pegasus Dwarf Spheroidal Galaxy|Pegasus Dwarf]] circle 394 272 14 [[Andromeda II]] rect 427 279 438 294 [[Andromeda III]] rect 438 282 450 294 [[Andromeda I]] desc bottom-left </imagemap> ===Katawang galaktikal=== {| class="wikitable" style="font-size:95%" | ! colspan="4" | [[Spiral galaxy|Bilog na Galaksiya]] |- ! Pangalan ! Uri ! Konstelasyon ! Talababa |- | [[Andromeda Galaxy]] (M31, NGC 224) | SA(s)b | [[Andromeda (constellation)|Andromeda]] | Pinakamalaking miyembro ng pangkat, natuklasang ito pala ay isang hindi tamang bilog na galaksiya (2006). Maaaring hindi mabigat kaysa sa Daang Magatas. |- | [[Milky Way]] | SBbc | n/a | Ikalawang pinakamalaki, sinasabing ito ang pinakamabigat na galaksiya sa pangkat.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7813635.stm|title=Milky Way 'bigger than thought'|publisher=BBC News|date=2009-01-06}}</ref> |- | [[Triangulum Galaxy]] (M33, NGC 598) | SAc | [[Triangulum]] | Ikatlong pinakamabigat, ito ay isang ordinaryong bilog na galaksiya at maaaring satelayt ng Galaksiyang Andromeda. |- ! colspan="4" | [[Elliptical galaxy|Eliptikal na Galaksiya]] |- ! Pangalan ! Uri ! Konstelasyon ! Talababa |- | [[Elliptical Galaxy M110|M110]] (NGC 205) | E6p | Andromeda | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- | [[Elliptical Galaxy M32|M32]] (NGC 221) | E2 | Andromeda | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- ! colspan=4 | [[Irregular galaxy|Iregular na Galaksiya]] |- ! Pangalan ! Uri ! Konstelasyon ! Talababa |- | [[Wolf-Lundmark-Melotte]] (WLM, DDO 221) | Ir+ | [[Cetus]] | |- | [[IC 10]] | KBm or Ir+ | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | |- | [[Small Magellanic Cloud]] (SMC, NGC 292) | SB(s)m pec | [[Tucana]] | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Canis Major Dwarf]] | Irr | [[Canis Major]] | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Pisces Dwarf]] (LGS3) | Irr | [[Pisces (constellation)|Pisces]] | satelayt ng Galaksiyang Triangulum? |- | [[IC 1613]] (UGC 668) | IAB(s)m V | Cetus | |- | [[Phoenix Dwarf]] | Irr | [[Phoenix (constellation)|Phoenix]] | |- | [[Large Magellanic Cloud]] (LMC) | Irr/SB(s)m | [[Dorado]] | Ikaapat pinakamalaking miyembro ng pangkat, Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Leo A]] (Leo III) | IBm V | [[Leo (constellation)|Leo]] | |- | [[Sextans B]] (UGC 5373) | Ir+IV-V | [[Sextans]] | |- | [[NGC 3109]] | Ir+IV-V | [[Hydra (constellation)|Hydra]] | |- | [[Sextans A]] (UGCA 205) | Ir+V | Sextans | |- ! colspan=4 | [[Dwarf elliptical galaxy|Duwendeng Eliptikal na Galaksiya]] |- ! Pangalan ! Uri ! Konstalasyon ! Talababa |- | [[NGC 147]] (DDO 3) | dE5 pec | Cassiopeia | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda Galaxy |- | [[Sagittarius Dwarf Irregular Galaxy|SagDIG]] (Sagittarius Dwarf Irregular Galaxy) | IB(s)m V | [[Sagittarius (constellation)|Sagittarius]] | Malayo mula sa miyembrong [[Barycentric coordinates (astronomy)|barycentro]] subalit sinasabing isa rin tiong miyembro ng Lokal na Pangkat.<ref name="Bergh2000">{{ Cite journal | last1 = van den Bergh | first1 = Sidney | authorlink1 = Sidney van den Bergh | title = Updated Information on the Local Group | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-society-of-the-pacific-publications_2000-04_112_770/page/529 | date = April 2000 | journal = The Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 112 | issue = 770 | bibcode = 2000PASP..112..529V | pages = 529–536 | doi = 10.1086/316548 | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |arxiv = astro-ph/0001040 }}</ref> |- | [[NGC 6822]] (Barnard's Galaxy) | IB(s)m IV-V | Sagittarius | |- | [[Pegasus Dwarf Irregular Galaxy|Pegasus Dwarf]] (Pegasus Dwarf Irregular, DDO 216) | Irr | [[Pegasus (constellation)|Pegasus]] | |- ! colspan=4 | [[Dwarf spheroidal galaxy|Duwendeng Bilugang Galaksiya]] |- ! Pangalan ! Uri ! Konstelasyon ! Talababa |- | [[Boötes Dwarf]] | dSph | [[Boötes]] | |- | [[Cetus Dwarf]] | dSph/E4 | Cetus | |- | [[Canes Venatici I (dwarf galaxy)|Canes Venatici I Dwarf]] at [[Canes Venatici II (dwarf galaxy)|Canes Venatici II Dwarf]] | dSph | [[Canes Venatici]] | |- | [[Andromeda III]] | dE2 | Andromeda | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- | [[NGC 185]] | dE3 pec | Cassiopeia | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- | [[Andromeda I]] | dE3 pec | Andromeda | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- | [[Sculptor Dwarf Galaxy|Sculptor Dwarf]] (E351-G30) | dE3 | [[Sculptor (constellation)|Sculptor]] | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Andromeda V]] | dSph | Andromeda | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- | [[Andromeda II]] | dE0 | Andromeda | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- | [[Fornax Dwarf]] (E356-G04) | dSph/E2 | [[Fornax]] | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Carina Dwarf]] (E206-G220) | dE3 | [[Carina (constellation)|Carina]] | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Antlia Dwarf]] | dE3 | [[Antlia]] | |- | [[Leo I (dwarf galaxy)|Leo I]] (DDO 74) | dE3 | Leo | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Sextans Dwarf]] | dE3 | Sextans | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Leo II (dwarf galaxy)|Leo II]] (Leo B) | dE0 pec | Leo | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Ursa Minor Dwarf]] | dE4 | [[Ursa Minor]] | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Draco Dwarf]] (DDO 208) | dE0 pec | [[Draco (constellation)|Draco]] | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Sagittarius Dwarf Elliptical Galaxy|SagDEG]] (Sagittarius Dwarf Elliptical Galaxy) | dSph/E7 | Sagittarius | Satelayt ng Daang Magatas |- | [[Tucana Dwarf]] | dE5 | Tucana | |- | [[Cassiopeia Dwarf]] (Andromeda VII) | dSph | Cassiopeia | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- | [[Pegasus Dwarf Spheroidal Galaxy]] (Andromeda VI) | dSph | Pegasus | Satelayt ng Galaksiyang Andromeda |- | [[Ursa Major I Dwarf]] at [[Ursa Major II Dwarf]] | dSph | [[Ursa Major]] | Satelayt ng Daang Magatas |- ! colspan=4 | Hindi malaman ang Pagkakakilanlan |- ! Pangalan ! Uri ! Konstelasyon ! Talababa |- | [[Virgo Stellar Stream]] | dSph (remnant)? | [[Virgo (constellation)|Virgo]] | Nasa proseso ng paghahalo sa Daang Magatas |- | [[Willman 1]] | dwarf Spherical galaxy <br> o Globular cluster? | Ursa Major | Nasa layong 147,000 sinag-taon |- | [[Andromeda IV]] | Irr? | Andromeda | Sinasabing hindi galaksiya |- | [[UGCA 86]] (0355+66) | Irr, dE or S0 | [[Camelopardalis]] | |- | [[UGCA 92]] (EGB0427+63) | Irr or S0 | Camelopardalis | |- ! colspan=4 | May Posibilidad na Hindi Miyembro |- ! Pangalan ! Uri ! Konstelasyon ! Talababa |- | [[GR 8]] (DDO 155) | Im V | [[Virgo (constellation)|Virgo]] | |- | [[IC 5152]] | IAB(s)m IV | [[Indus (constellation)|Indus]] | |- | [[NGC 55]] | SB(s)m | [[Sculptor (constellation)|Sculptor]] | |- | [[Aquarius Dwarf]] (DDO 210) | Im V | [[Aquarius (constellation)|Aquarius]] | |- | [[NGC 404]] | E0 or SA(s)0^- | Andromeda | |- | [[NGC 1569]] | Irp+ III-IV | Camelopardalis | |- | [[NGC 1560]] (IC 2062) | Sd | Camelopardalis | |- | [[Camelopardalis A]] | Irr | Camelopardalis | |- | [[Argo Dwarf]] | Irr | Carina | |- | [[ESO 347-8]] (2318–42) | Irr | [[Grus (constellation)|Grus]] | |- | [[UKS 2323-326]] | Irr | Sculptor | |- | [[UGC 9128]] (DDO 187) | Irp+ | Boötes | |- | [[Sextans C]] | | | |- ! colspan=4 | Mga Bagay sa Lokal na Pangkat na Hindi na Kinikilala Bilang Galaksiya |- ! Pangalan ! Uri ! Konstelasyon ! Talababa |- | [[Palomar 12]] (Capricornus Dwarf) | | [[Capricornus (constellation)|Capricornus]] | isang [[globular cluster]] na dating kinakategorya na duwendeng bilugang galaksiya |- | [[Palomar 4]] (orihinal na itinalagang Ursa Major Dwarf) | | Ursa Major | isang globular cluster na dating kinakategorya na duwendeng bilugang galaksiya |} ==Ibang kilalang bagay== * [[Smith's Cloud]] - isang [[Interstellar cloud#High-velocity cloud|Mataas na belosidad na ulap]], na nasa pagitan ng 32,000 at 49,000 sinag-taon mula sa Mundo,<ref name=wakker>{{cite journal | doi=10.1086/523845 | title=Distances to Galactic High‐Velocity Clouds. I. Cohen Stream, Complex GCP, Cloud g1 | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-01-01_672_1/page/298 | first8=J. C. | last8=Howk | first7=Ž. | last7=Ivezić | first6=T. C. | last6=Beers | first5=P. | last5=Richter | first4=J. C. | last4=Barentine | first3=R. | last3=Wilhelm | first2=D. G. | year=2008 | last2=York | author=Wakker, B. P. | journal=The Astrophysical Journal | volume=672 | issue=1 | pages=298–319 | bibcode=2008ApJ...672..298W}}</ref> at 8000 sinag-taon mula sa kabuuan ng Galaksiyang Daang Magatas.<ref>{{cite web |url=http://www.nrao.edu/pr/2008/smithscloud/ |title=Massive Gas Cloud Speeding Toward Collision With Milky Way|accessdate=2008-06-06}}</ref> * [[HVC 127-41-330]] - isang Mataas na belosidad na ulap, 2.3 milyong sinag-taon mula sa Mundo * [[Monoceros Ring]] - isang singsing mga bituin sa palibot ng Daang Magatas na kung saan ay sinasabing binubuo ng [[stellar stream]] mula sa Canis Major Dwarf Galaxy ==Diyagrama== {{wide image|Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|1000px|Isang diyagrama ng ating lokasyon sa [[nakikitang Uniberso]]. (''[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0f/Earth%27s_Location_in_the_Universe_SMALLER_%28JPEG%29.jpg Pindutin ito para sa maliit na larawan].'')}} ==Tingnan din== * [[Pangkat at klustero ng mga galaksiya]] * [[Talaan ng mga malalapit na galaksiya]] * [[Talaan ng mga klustero ng galaksiya]] * [[Pangkat Maffei]] na isang [[pangkat ng mga galaksiya]] na malapit sa Lokal na Pangkat * [[Virgo Supercluster|Local Supercluster]] ==Talababa== {{Reflist|2}} ==Mga kawing na panlabas== {{Commons category|Local Group}} * [http://www.seds.org/messier/more/local.html Ang Lokal na Pangkat ng mga Galaksiya], SEDS Messier pages * [http://www.lowell.edu/users/massey/lgsurvey/ Isang surbey ng mga nasagot na Nilalamang Stellar Content ng mga Malalapit na Galaksiya na kasalukuyang bumubuo ng Bituin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090509214300/http://www.lowell.edu/users/massey/lgsurvey/ |date=2009-05-09 }}, Obserbatoryong Lowell * {{cite journal | last=van den Bergh | first=Sidney | title=Updated Information on the Local Group | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-society-of-the-pacific-publications_2000-04_112_770/page/529 | journal=The Publications of the Astronomical Society of the Pacific | year=2000 | volume=112 | issue=770 | pages=529–536 | bibcode=2000PASP..112..529V | doi=10.1086/316548 |arxiv = astro-ph/0001040 }} {{Milky Way}} {{Earth's location}} [[Kategorya:Astronomiya]] jgi0dce43fp9s01zobzs3oipgmujhlk 0 181915 2212884 2207540 2026-06-22T23:39:25Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2212884 wikitext text/x-wiki {{featured article}} :''Hindi dapat malito sa palabas pantelebisyon na [[Juan Direction]].'' {{Infobox musical artist| <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | name = One Direction | image = One Direction 2015.jpg | caption = Ang One Direction habang nagtatanghal sa [[Glasgow]] sa kanilang ''On The Road Again Tour'' noong Oktubre 2015. Mula sa kaliwa: Louis Tomlinson, Niall Horan, Liam Payne, at Harry Styles. | image_size = 300px | alias = 1D | origin = [[Londres]], [[Inglatera]] | background = group_or_band | genre = [[Musikang pop|Pop]], [[Musikang rock|Rock]] | years_active = 2010–2016 | label = {{flatlist | *''Syco'' *''Columbia''}} | associated_acts = {{flatlist | * [[5 Seconds of Summer]] * ''The X Factor'' 2010 * [[Ed Sheeran]] }} | website = {{url|onedirectionmusic.com}} | current_members = Niall Horan<br />Harry Styles<br />Louis Tomlinson | past_members = Zayn Malik<br />Liam Payne (namatay 2024) }} Ang '''One Direction''' (kadalasang dinadaglat bilang '''1D''') ay isang [[Musikang pop|pop]] na bandang [[Ingles]]-[[Irlandes]] na puro lalaki na nakabase sa [[Londres]], at binubuo nina Niall Horan, Liam Payne, Harry Styles at Louis Tomlinson. Kasapi si Zayn Malik sa banda mula nang ito'y mabuo noong 2010 hanggang sa kanyang pag-alis noong 25 Marso 2015. Nakapirma sila sa tatak panrekord ni [[Simon Cowell]] na ''Syco Records''<ref>{{cite news|last=Lee |first=Cara |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/tv/x_factor/3277896/Simon-Cowell-snaps-up-Cher-Rebecca-and-One-Direction.html |title=Simon Cowell snaps up Cher, Rebecca and One Direction |work=The Sun |date=15 Dis 2010 |accessdate=23 Ago 2011 |location=London}}</ref> matapos na mabuo at makamit ang ikatlong puwesto sa ikapitong serye ng programang pantelebisyon sa [[Britanya]], ang ''[[The X Factor]]''. Bunsod ng ''[[Hatirang pangmadla|social media]]'' kaya naging matagumpay sa iba't-ibang bansa, ang apat na album ng One Direction, ang ''[[Up All Night]]'' (2011), ''[[Take Me Home]]'' (2012), ''[[Midnight Memories]]'' (2013) at [[Four (album ng One Direction)|''Four'']] (2014) ay nakabura ng mga dating rekord, na nanguna sa mga talaan sa malalaking merkado, at nakagawa ng mga patok na awitin kabilang ang "[[What Makes You Beautiful]]", "[[Live While We’re Young]]", "[[Story of My Life]]", at "[[Steal My Girl]]". Ang kanilang ikalimang album, ang ''[[Made in the A.M.]]'', ay inilabas noong Nobyembre 2015. Kabilang sa kanilang mga nakamit ang apat na Gantimpalang Brit (''Brit Awards''), apat na MTV Gantimpala sa Musikang-Bidyo (''MTV Video Music Awards''), 11 MTV Gantimpala sa Musika sa Europa (''MTV Europe Music Awards''), 19 na Gantimpala sa Pinili ng Kabataan (''Teen Choice Awards''), at marami pang iba. Ayon kay Nick Gatfield, tagapangulo at punong ehekutibo ng ''Sony Music Entertainment UK'', kinatawan ng One Direction ang $50 milyong imperyong pang-negosyo noong Hunyo 2012. Ipinroklama silang "Nangungunang Bagong Mang-Aawit" ng 2012&nbsp;ng ''Billboard''.<ref>{{cite web|first=Andrew |last=Hampp |url=http://www.billboard.com/articles/news/1481395/one-direction-qas-with-billboards-top-new-artist-of-2012/ |title=One Direction: Q&As With Billboard's Top New Artist of 2012 |publisher=Billboard |date=14 Dis 2012 09:00 EST |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> Ayon sa ''Sunday Times Rich List'', nitong Abril 2013, ang banda ay tinatayang may kabuuang pinagsama-samang personal na yaman na £25 milyon ($41.2 milyon), dahilan upang sila'y maging pangalawang pinakamayayamang musikero sa [[United Kingdom|Nagkakaisang Kaharian]] na nasa edad na mas mababa sa 30.<ref>{{cite web|last=Lucey |first=Kate |url=http://www.sugarscape.com/main-topics/celebrities/851889/sunday-times-rich-list-2013-one-direction-zoom-under-30s-paul-mccartn |title=THE SUNDAY TIMES RICH LIST 2013 - ONE DIRECTION ZOOM INTO UNDER 30S, PAUL MCCARTNEY REMAINS LOADED |date=10 Abr 2013 |accessdate=29 Ago 2013}}</ref> Noong 2014, itinala sila ng ''[[Forbes]]'' bilang ikalawang may pinakamalaking kinitang artista na nasa gulang na mababa sa 30, na nakapagtala ng kitang tinatayang nasa $75 milyon mula Hunyo 2013 hanggang Hunyo 2014.<ref>{{cite web|last=Mizoguchi |first=Karen |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2848144/Justin-Bieber-Forbes-highest-earning-celebrity-30-pocketing-80m-year-just-cover-costly-legal-woes.html |title=Justin Bieber is Forbes' highest-earning celebrity under 30 pocketing $80m this year... which should just about cover his costly legal woes |work=Daily Mail Online |location=UK |publisher=Associated Newspapers Ltd |date=24 Nob 2014 |accessdate=26 Nob 2014}}</ref> Noong Hunyo 2015, itinala ng ''Forbes'' ang kanilang kita na nasa $130 milyon sa loob ng nakalipas na 12 buwan,<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/maddieberg/2015/06/29/one-directions-earnings-130-million-in-2015/ |title=One Direction's Earnings: $130 Million in 2015 |work=Forbes |accessdate=4 Nob 2015}}</ref> at inihanay sila bilang ikaapat na artistang may pinakamalaking kita sa buong mundo.<ref>{{cite news|title=The World's Highest-Paid Celebrities |url=http://www.forbes.com/celebrities/list/#tab:overall |work=Forbes |date=14 Nob 2015 |accessdate=14 Nob 2015}}</ref> Matapos ilabas ang ''Four'', ang One Direction ang naging unang banda sa kasaysayan ng [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] ng Estados Unidos na nagkaroon ng unang apat na album na nag-umpisang numero uno.<ref>{{cite news|first=Caulfied |last=Keith |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6327789/one-direction-four-no-1-debut-billboard-200 |title=One Direction’s ‘Four’ Makes Historic No. 1 Debut on Billboard 200 Chart |work=Billboard |date=26 Nob 2014 11:00 AM EST |location=US |accessdate=28 Nob 2014}}</ref> Ang kanilang ikatlong album na ''Midnight Memories'' ang naging pinakamabiling album sa buong mundo noong 2013 bagaman at inilabas lamang ito noong huling bahagi ng Nobyembre 2013.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-28599903 |title=One Direction top 2013 global album chart |publisher=BBC |date=01 Ago 2014 |location=London |accessdate=05 Okt 2014}}</ref> Ang ''Where We Are Tour'' upang itaguyod ang ''Midnight Memories'' at ''Four'' ang may pinakamalaking kinitang konsiyerto noong 2014, at pinakamalaki sa lahat ng mga grupong mang-aawit, na kumita ng 282 milyon dollar. Noong 2014, pinangalanan ng ''Billboard'' ang One Direction bilang nangungunang mang-aawit ng taon.<ref>{{cite news|first=Keith |last=Caulfield |url=http://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2014/6386043/the-year-in-pop-2014-one-direction-frozen-pharrell |title=The Year in Pop 2014: One Direction, 'Frozen,' & Pharrell Dominate |publisher=Billboard |date=09 Dis 2014 12:15 PM EST |location=New York |accessdate=13 Dis 2014}}</ref> Kasalukuyang nakapahinga (''hiatus'') ang banda, na kanilang inanunsiyo noong 2016 at nag solo career.<ref>{{Cite web |title=Louis Tomlinson Reveals How Long One Direction’s Hiatus Will Last |url=http://www.radioone.fm/?news=louis-tomlinson-reveals-how-long-one-directions-hiatus-will-last |work=BBC Radio One |accessdate=17 Dis 2015 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113705/http://www.radioone.fm/?news=louis-tomlinson-reveals-how-long-one-directions-hiatus-will-last |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222113705/http://www.radioone.fm/?news=louis-tomlinson-reveals-how-long-one-directions-hiatus-will-last |date=2015-12-22 }}</ref> == Kasaysayan == === 2010-11: ''Ang X Factor (The X Factor)'' === Noong 2010, sina Niall Horan, Zayn Malik, Liam Payne, Harry Styles at Louis Tomlinson ay sumali bilang mga solong kalahok para sa ikapitong serye ng programang pantelebisyon sa Inglatera, ang ''[[The X Factor]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/s103/the-x-factor/news/a331792/nicole-scherzinger-i-did-simon-cowell-a-favour-with-one-direction.html/ |title=Nicole Scherzinger: 'I did Simon Cowell a favour with One Direction' |date=26 Hul 2011 17:22 BST |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> Hindi sila nagtagumpay na umusad sa kategorya ng mga "Lalaki" (''Boys'') sa "bahay ng mga hurado", at sa mungkahi ni [[Nicole Scherzinger]], isang panauhing hurado, pinagsama-sama sila upang bumuo ng limahang banda (''five-piece boy band'') sa Tanghalang Wembley (''Wembley Arena''), sa Londres, Inglatera, noong Hulyo 2010, sa bahaging ''bootcamp'' ng kompetisyon,<ref>{{cite web |url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/cheryl-cole-cancels-x-factor-234679/ |title=Cheryl Cole cancels X Factor Boot Camp and V Festival appearances |date=12 Hul 2010 00:00 |accessdate=08 Ago 2013 |archive-date=4 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004114114/http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/cheryl-cole-cancels-x-factor-234679 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004114114/http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/cheryl-cole-cancels-x-factor-234679 |date=4 Oktubre 2013 }}</ref> kaya't nagkuwalipika sila sa kategorya ng mga Grupo (''Groups''). Kasunod nito, nagsama-sama ang grupo sa loob ng dalawang linggo upang magkakila-kilala at magpraktis. Binuo ni Styles ang pangalan ng grupo, '''One Direction'''.<ref>{{cite web|url=http://www.thehitsradio.com/music/features/101-harry-styles-facts/ |title=101 Harry Styles Facts! |work=The Hits Radio |date=13 Dis 2012 |accessdate=03 Set 2013}}</ref> Para sa kanilang awit upang makausad sa "bahay ng mga hurado", at sa kanilang unang awit bilang isang grupo, kinanta ng One Direction ang kanilang bersiyong akustiko ng awiting "''Torn''".<ref>{{cite web |url=http://entertainment.stv.tv/tv/200816-the-x-factor-2010-the-acts-who-made-it-to-the-live-shows/ |title=The X Factor 2010: The Acts Who Made It to the Live Shows |date=03 Okt 2010 20:55 BST |accessdate=08 Ago 2013 |archive-date=24 Nobiyembre 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124111354/http://entertainment.stv.tv/tv/200816-the-x-factor-2010-the-acts-who-made-it-to-the-live-shows/ |url-status=dead }}</ref> Kinalauna'y nagsabi si Simon Cowell na ang kanilang pagtatanghal ay nagkumbinsi sa kanya na ang grupo'y "kumpiyansa, masaya, tulad ng isang magkakabarkada, at tipong walang kinatatakutan".<ref name="rollingstone.com">{{cite web |url=http://www.rollingstone.com/music/news/exclusive-q-a-simon-cowell-on-one-directions-rise-to-stardom-20120409/ |title=Exclusive Q&A: Simon Cowell on One Direction's Rise to Stardom |date=09 Abr 2012 13:50 ET |accessdate=08 Ago 2013 |archive-date=26 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826164415/http://www.rollingstone.com/music/news/exclusive-q-a-simon-cowell-on-one-directions-rise-to-stardom-20120409 |url-status=dead }}</ref> Sa loob ng unang apat na linggo ng mga ''live shows'', sila ang huling alaga ni Cowell sa kompetisyon.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1325412/X-FACTOR-2010-Katie-Waissel-survives-Belle-Amie-public-vote.html/ |title=Flaky Katie survives by the skin of her teeth but Simon is down to one act as Belle Amie go out in the public vote |date=01 Nob 2010 09:06 GMT |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> Madaling naging popular ang grupo sa UK.<ref name="rollingstone.com"/> [[Talaksan:One Direction X Factor 2010.jpeg|thumbnail|right|Ang One Direction kasama si [[Simon Cowell]] (huradong gabay) nang inanunsiyong naalis ang grupo sa huling botohan ng programa noong 2010.]] Nagtapos sa ikatlong puwesto ang One Direction at pagkatapos na pagkatapos ng pinal na pagtatanghal, ang kanilang bersiyon ng kantang [[Forever Young]], na ilalabas sana kung sila ang nagwagi sa ''The X Factor'', ay kumalat sa internet.<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/tvandradioblog/2010/dec/10/xfactor-final-results-liveblog/ |title=The X Factor Final Results Live Blog |date=12 Dis 2010 19:00 GMT |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> Ilang araw lang makalipas nito'y nakumpirmang lumagda ang One Direction kay Cowell sa isang kontratang nagkakahalaga ng £2 milyon sa Syco Records.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/s103/the-x-factor/news/a300729/one-direction-get-gbp2m-syco-investment.html/ |title=One Direction 'get £2m Syco investment' |date=28 Ene 2011 10:27 GMT |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> Nagsimula ang kanilang pagrerekord ng pinakaunang album noong Enero 2011, nang sila'y lumipad patungong [[Los Angeles]] upang magtrabaho sa ''RedOne'', isang prodyuser ng mga rekord.<ref>{{cite web|url=http://www.musicweek.com/news/read/sony-excited-about-one-direction-potential/046464/ |title=Sony excited about One Direction potential |date=16 Ago 2011 17:31 |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> Isang aklat na binigyang-lisensiya ng One Direction, ang ''One Direction: Forever Young (Our Official X Factor Story)'', ang inilathala ng ''HarperCollins'' noong Pebrero 2011,<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/s103/the-x-factor/news/a304324/one-direction-release-autobiography.html/ |title=One Direction release autobiography |date=17 Peb 2011 14:14 GMT |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> at kagyat na nanguna sa listahan ng Pinakamabenta (''Best Seller'') ng ''The Sunday Times''.<ref>{{cite web|url=http://www.sugarscape.com/tags/band/621789/one-direction-number-one-sunday-times-bestseller-list?page=0%2C0/ |title=ONE DIRECTION BOOK NUMBER ONE ON SUNDAY TIMES BESTSELLER LIST! |date=05 Abr 2011 |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> Sa parehong buwan, ang banda at iba pang mga kalahok ay naging bahagi ng ''X Factor Live Tour''.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1331129/X-Factor-2010-Treyc-Cohen-snubbed-Aiden-Grimshaw-stays-tour.html/ |title=Now Treyc Cohen snubbed by X Factor for £100,000 tour... but reject Aiden Grimshaw IS invited |date=19 Nob 2010 15:47 GMT |accessdate=08 Ago 2013}}</ref> Sa kanilang paglilibot ay nakapagtanghal sila sa harap ng mahigit 500,000 katao sa buong UK. Nang magtapos ang nasabing paglilibot noong Abril 2011, nagpatuloy ang grupo sa paggawa ng kanilang unang album. Naganap ang rekording sa [[Stockholm]], [[London]] o Londres, at Los Angeles, at nakipagtrabaho sila sa mga prodyuser tulad nina Carl Falk, Savan Kotecha, Steve Mac, Rami Yacoub, at iba pa.<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/up-all-night-mw0002246441/credits/ |title=Up All Night Credits |accessdate=10 Ago 2013 |archive-date=18 Marso 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318153529/http://www.allmusic.com/album/up-all-night-mw0002246441/credits |url-status=dead }}</ref> === 2011-12: ''Up All Night'' === Inilabas noong Setyembre 2011, ang pinakaunang isahang awit ng One Direction, ang [[What Makes You Beautiful]], ay nag-numero uno sa Talaan ng mga Isahang Awit sa UK (''UK Singles Chart''), matapos maging pinakamabiling di-pa-nailalabas (''pre-ordered'') na isahang awit sa kasaysayan ng ''Sony Music Entertainment''.<ref>{{cite web|last=Corner |first=Lewis |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a335956/one-directions-what-makes-you-beautiful-breaks-pre-order-sales-record.html/ |title=One Direction's 'What Makes You Beautiful' breaks pre-order sales record |date=19 Ago 2011 09:40 BST |accessdate=10 Ago 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/530991/one-direction-s-what-makes-you-beautiful-storms-to-no-1-as-fastest-selling-single-of-year/ |title=One Direction's What Makes You Beautiful storms to No 1 as fastest-selling single of year |date=19 Set 2011 |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Ang mga sumunod na mga isahang awit, ang [[Gotta Be You]] at [[One Thing]], ay umakyat din sa ''UK Singles Chart Top Ten''.<ref>{{cite web|url=http://acharts.us/song/67051/ |title=One Direction - Gotta Be You - Music Charts |accessdate=10 Ago 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Hay |first=Carla |url=http://www.examiner.com/article/one-direction-s-one-thing-single-hits-no-9-u-k-b-side-debuts-at-no-55/ |title=One Direction's 'One Thing' single hits No. 9 in U.K.; B-side debuts at No. 55 |date=19 Peb 2012 |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Noong Nobyembre 2011, lumagda sila ng kontrata sa ''Columbia Records'' sa Hilagang Amerika.<ref>{{cite web|last=Corner |first=Lewis |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a352201/one-direction-sign-us-record-deal-with-adele-label-columbia.html/ |title=One Direction sign US record deal with Adele label Columbia |date=22 Nob 2011 09:39 GMT |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Ayon kay Steve Barnett, ang kasamang tagapangulo ng Columbia Records, hindi naging mahirap na desisyon ang palagdain ang One Direction. "Sa tingin ko kasi'y may kulang, at marahil kaya nilang kunin at hawakan iyon."<ref>{{cite web|last=McKinley |first=James Jr. |middle=C. |url=http://www.nytimes.com/2012/03/24/arts/music/one-direction-and-the-wanted-boy-bands-return.html?_r=3&/ |title=Boy Bands Are Back, Wholesome or Sexy |date=23 Mar 2012 |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Inilabas ang ''What Makes You Beautiful'' sa Estados Unidos noong Pebrero 2012,<ref>{{cite web |last=Hasaka |first=Amanda |url=http://www.celebuzz.com/2012-02-14/one-directions-debut-single-what-makes-you-beautiful-now-available-on-itunes/ |title=One Direction's Debut Single 'What Makes You Beautiful' Now Available On iTunes! |date=14 Peb 2013 |accessdate=10 Ago 2013 |archive-date=16 Pebrero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216003523/http://www.celebuzz.com/2012-02-14/one-directions-debut-single-what-makes-you-beautiful-now-available-on-itunes/ |url-status=dead }}</ref> kung saa'y nagsimula itong numero 28 sa ''Billboard Hot 100'', na naging pinakamataas na umpisa para sa isang mang-aawit na Ingles mula 1998.<ref>{{cite web|last=Caulfield |first=Keith |url=http://www.billboard.com/articles/news/504475/one-direction-has-highest-hot-100-debut-for-new-uk-act-since-1998/ |title=One Direction Has Highest Hot 100 Debut For New U.K. Act Since 1998 |date=22 Peb 2012 17:55 EST |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Nakapagbenta ito ng higit 4 na milyong kopya sa Estados Unidos.<ref>{{cite web|last=Grein |first=Paul |url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-jan-27-2013-songs-another-f-233455441.html/ |title=Week Ending Jan. 27, 2013. Songs: Another F**kin’ Top 10 Hit |date=30 Ene 2013 18:34 EST |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Sa pagdating nila sa Amerika noong Pebrero 2012, umikot sila sa mga estasyon ng radyo upang itaguyod ang kanilang album, maging ang kanilang unang paglibot sa Hilagang Amerika bilang pambukas na akto (''opening act'') para sa [[Big Time Rush]].<ref>{{cite web |last=Savage |first=Mark |url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-18083174/ |title=The US love affair with British pop |date=21 Mayo 2012 00:23 GMT |accessdate=10 Ago 2013 |archive-date=21 Mayo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521073714/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-18083174/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{cite web |last=Smith |first=Grady |url=http://music-mix.ew.com/2012/02/03/one-direction-big-time-rush-exclusive-photo/ |title=One Direction and Big Time Rush set to tour the US; Are boy bands officially back? -- EXCLUSIVE PHOTO |date=03 Peb 2012 18:08 |accessdate=10 Ago 2012 |archive-date=5 Septiyembre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905113757/http://music-mix.ew.com/2012/02/03/one-direction-big-time-rush-exclusive-photo/ |url-status=dead }}</ref> Isinagawa rin ang kanilang unang paglabas sa telebisyon sa Amerika sa [[The Today Show]], sa [[Rockefeller Center]], kung saan mahigit 15,000 katao ang dumagsa sa plasa.<ref>{{cite web|last=Horowitz |first=Steven |middle=J. |url=http://www.billboard.com/articles/news/499360/one-direction-the-wanted-the-billboard-cover-story/ |title=One Direction & The Wanted: The Billboard Cover Story |date=27 Mar 2012 12:05 EDT |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Inilabas sa buong mundo ang unang ''studio album'' ng One Direction, ang [[Up All Night (One Direction album)|Up All Night]] nitong unang bahagi ng 2012, kung saan ito'y pinuri dahil sa datíng nito sa mga kabataang tagapakinig.<ref>{{cite web |last=Markovitz |first=Adam |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20578458,00.html/ |title=Music Review: Up All Night (2012) |date=20 Mar 2012 |accessdate=10 Ago 2013 |archive-date=3 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003033508/http://www.ew.com/ew/article/0,,20578458,00.html |url-status=dead }}</ref> Naging pinakamabilis mabentang paunang album ito sa UK noong 2011,<ref>{{cite web|url=http://www.capitalfm.com/artists/one-direction/news/thank-fans-up-all-night-chart-success/ |title=One Direction Thank Fans For 'Up All Night' Chart Success |date=28 Nob 2011 14:49 |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> at nanguna sa mga talaan sa 16 na bansa.<ref>{{cite web|url=http://www.musicweek.com/news/read/one-direction-to-hold-global-twitter-viewing-party-for-new-concert-dvd/049052/ |title=One Direction to hold global Twitter viewing party for new concert DVD |date=30 Mayo 2012 15:27 |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Hindi lang ito, ang album ay nag-numero uno sa [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] ng Estados Unidos, na naglagay sa One Direction bilang kauna-unahang grupong Ingles sa kasaysayan ng listahan ng Amerika na pumasok sa numero uno sa unang album pa lamang,<ref>{{cite web|last=Caulfield |first=Keith |url=http://www.billboard.com/articles/news/499420/one-direction-makes-history-with-no-1-debut-on-billboard-200/ |title=One Direction Makes History With No. 1 Debut on Billboard 200 |date=20 Mar 2012 20:00 EDT |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> na nagresulta sa pagkakaluklok nila sa [[Guinness World Records]].<ref>{{cite web|last=Daniels |first=Colin |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a404538/adele-one-direction-enter-guinness-world-records.html/ |title=Adele, One Direction enter 'Guinness World Records' |date=07 Set 2012 15:38 BST |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Ang ''Up All Night'' din ang naging unang album ng boyband na nakapagbenta ng 500,000 kopyang ''digital'' sa Amerika, at noong Agosto 2012, ay nakapagbenta ng mahigit 3 milyong kopya sa buong mundo.<ref>{{cite web|last=Grein |first=Paul |url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-oct-21-2012-albums-aldean-fast-150305200.html/ |title=Week Ending Oct. 21, 2012. Albums: Aldean’s Fast Train To #1 |date=24 Okt 2012 11:03 EDT |accessdate=10 Ago 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Lane |first=Dan |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/one-direction-sell-12-million-singles-albums-and-dvd-and-blu-rays-worldwide-1516/ |title=One Direction sell 12 million singles, albums and DVD and Blu-rays worldwide |date=02 Ago 2012 |accessdate=10 Ago 2013}}</ref> Noong Abril 2012, isang bandang Amerikano na nagtaglay rin ng parehong pangalan ang naghain ng kasong paglabag sa paggamit ng tatak (''trademark infringement lawsuit'') laban sa grupong Ingles.<ref name=lawsuit01>{{cite web|url=http://www.musicweek.com/news/read/one-direction-sued-for-trademark-infringement/048557 |title=One Direction sued for trademark infringement |date=11 Abr 2012 10:53 |accessdate=11 Ago 2013}}</ref> Ayon sa sakdal, ginagamit na diumano ng bandang Amerikano ang pangalang ''One Direction'' mula pa noong 2009, nakapagrekord na ng dalawang album, at naghain na ng aplikasyon upang ipatala ang pangalan ng gupo sa Estados Unidos noong Pebrero 2011.<ref name=lawsuit01/> Sinabi rin ng Amerikanong banda na may karapatan sila sa tatlong beses na laki ng kinita ng bandang Ingles, maging sa danyos (''compensatory damages'') na hihigit sa $1 milyon.<ref name=lawsuit01/> Inaangkin din ng sakdal na ang Syco at Sony Music ay “piniling balewalain ang karapatan ng nagsakdal at sinadyang lumabag sa mga ito” matapos nilang mapagtanto noong unang bahagi ng 2011 na gumagamit ng parehong pangalan ang dalawang banda.<ref name=lawsuit01/> Kasunod nito’y naghain ng kontra-demanda ang Syco Records, na nagmumungkahing sinusubukan lamang ng bandang Amerikano na kumita ng salapi mula sa tagumpay ng One Direction at ang bandang Ingles ay nauna sa paggamit ng pangalan sa komersiyong inter-estado (''interstate commerce'') sa Estados Unidos.<ref name=lawsuit02>{{cite web|last=Butterfly |first=Amelia |url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/19473197/ |title=One Direction win fight against US band to keep name |date=04 Set 2012 08:03 GMT |accessdate=11 Ago 2013}}</ref> Iniulat ng [[BBC]] noong Setyembre 2012 na ang grupong Ingles ay nagwagi sa labang legal sa karapatang patuloy na gamitin ang kanilang pangalan; samantalang pinalitan naman ng bandang Amerikano ang kanilang pangalan bilang ''Uncharted Shores''.<ref name=lawsuit02/> Ang pagpapalit ay inanunsiyo sa isang magkatuwang na pahayag (''joint statement'') na nagsabi ring parehong masaya ang magkabilang panig sa kinahinatnan ng mga pangyayari.<ref name=lawsuit02/> [[Talaksan:One Direction 2012.jpg|thumbnail|left|One Direction sa kanilang [[Up All Night Tour]]]] Noong Disyembre 2011, nag-umpisa na ang One Direction sa kanilang unang solong lakbay-konsiyerto (''concert tour'') sa UK, ang [[Up All Night Tour]].<ref>{{cite web|url=http://www.capitalfm.com/artists/one-direction/news/up-all-night-tour-watford/ |title=One Direction Prepare For 'Up All Night' Tour With Watford Concert |date=19 Dis 2011 13:49 |accessdate=11 Ago 2013}}</ref> Noong unang bahagi ng 2012, inanunsiyo nilang bahagi rin ng kanilang paglibot ang [[Australasya]] at Hilagang Amerika, na may mga petsa mula Abril hanggang Hulyo 2012.<ref>{{cite web |last=McGarry |first=Lisa |url=http://www.unrealitytv.co.uk/x-factor/one-direction-announce-tour-dates-for-australia-and-new-zealand/ |title=One Direction announce 2012 tour dates for Australia and New Zealand |date=24 Peb 2012 |accessdate=11 Ago 2013 |archive-date=11 Abril 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120411004659/http://www.unrealitytv.co.uk/x-factor/one-direction-announce-tour-dates-for-australia-and-new-zealand/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://idolator.com/6226892/one-direction-north-american-tour-dates/ |title=One Direction Reveal North American Tour Dates |date=21 Mar 2012 |accessdate=11 Ago 2013 }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang paglibot, na binuo ng 62 palabas, ay positibong tinugon ng mga kritiko at ng industriya.<ref>{{cite web |last=Ryan |first=Alexandra |url=http://www.herald.ie/news/one-direction-show-has-fans-up-all-night-27999074.html/ |title=One Direction show has fans up all night |date=25 Ene 2012 10:05 |accessdate=11 Ago 2013 |archive-date=2 Mayo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502211236/http://www.herald.ie/news/one-direction-show-has-fans-up-all-night-27999074.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502211236/http://www.herald.ie/news/one-direction-show-has-fans-up-all-night-27999074.html |date=2 Mayo 2013 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Adam |first1=Cameron |last2=Duck |first2=Siobhan |url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/one-directions-melbourne-concert-sells-out-in-three-minutes/story-e6frf9hf-1226286954743/ |title=One Direction's Melbourne concert sells out in three minutes |date=02 Mar 2012 09:37 |accessdate=11 Ago 2013 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang rekording ng kanilang konsiyerto sa kanilang paglibot, ang [[Up All Night: The Live Tour]], ay inilabas noong Mayo 2012.<ref>{{cite web|last=Corner |first=Lewis |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a376053/one-direction-perform-moments-on-tour-video.html/ |title=One Direction perform 'Moments' on tour - video |date=12 Abr 2012 10:56 BST |accessdate=11 Ago 2013}}</ref> Bilang dagdag sa DVD na nanguna sa mga talaan sa dalawampu’t limang bansa, ang benta nito sa buong mundo’y lumampas ng 1 milyong kopya noong Agosto 2012.<ref>{{cite web|url=http://www.musicweek.com/news/read/one-direction-live-dvd-hits-no1-in-25-countries/049138/ |title=One Direction live DVD hits No.1 in 25 countries |date=08 Hun 2012 13:33 |accessdate=11 Ago 2013}}</ref> Ang unang aklat ng One Direction na binigyang-lisensiya sa Amerika, ang ''Dare to Dream: Life as One Direction'' na inilathala sa Estados Unidos noong Mayo 2012, ay nanguna sa listahan ng Pinakamabenta ng [[The New York Times]].<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/best-sellers-books/2012-06-10/paperback-books/list.html/ |title=Best Sellers for Week 10 Jun 2012 |accessdate=11 Ago 2013}}</ref> Noong Hunyo 2012, si Nick Gatfield, ang tagapangulo at punong ehekutibo opisyal ng ''Sony Music Entertainment UK'', ay nagpahayag kung paano niya inaasahan ang One Direction na kumatawan sa $100 milyong imperyong pangnegosyo sa taong 2013. Sinipi mula kay Gatfield na “Ang maaaring hindi natin alam tungkol sa One Direction ay kinakatawan na nila ang $50 milyong halaga ng negosyo at iyon ang halagang inaasahan naming dodoble sa susunod na taon.”<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1687496/one-direction-hundred-million-dollar-business.jhtml/ |title=One Direction Set To Become Booming $100 Million Business |work=MTV News |date=15 Hun 2012 |accessdate=08 Ago 2013 |archive-date=21 Mayo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521060845/http://www.mtv.com/news/articles/1687496/one-direction-hundred-million-dollar-business.jhtml |url-status=dead }}</ref> Noong Agosto 2012, ang bentang rekord (''record sales'') ng grupo ay lumampas na ng 8 milyong ''single'', 3 milyong album, at 1 milyong DVD, at inawit nila ang ''What Makes You Beautiful'' sa seremonya ng pagtatapos ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012]] (''2012 Summer Olympics''), kung saan isinagawa ang paglilipat mula Londres patungong Rio de Janeiro bilang punong-abala para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2016]] (''2016 Summer Olympics'').<ref>{{cite web|last=Makarechi |first=Kia |url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/12/one-direction-closing-ceremony-olympics_n_1770803.html?utm_hp_ref=entertainment/ |title=One Direction & Closing Ceremony: Olympics Get A Dose Of 'What Makes You Beautiful' |date=12 Ago 2012 16:22 |accessdate=11 Ago 2013}}</ref> Ang One Direction ang may pinakamalaking napagwagian sa MTV Gantimpalang Awit-Bidyo ng 2012 (''2012 MTV Video Music Awards''), kung saan napanalunan nila ang kanilang tatlong nominasyon noong 6 Setyembre 2012, kasama na ang Pinakamahusay na Bagong Mang-Aawit (''Best New Artist'').<ref name="VMA01">{{cite web|last=Butterfly |first=Amelia |url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/19515754/ |title=One Direction win three MTV Video Music Awards in LA |date=07 Set 2012 09:55 GMT |accessdate=11 Ago 2013}}</ref> === 2012-13: ''Take Me Home'' === [[Talaksan:One_Direction_at_the_Logies_Awards_2012.jpg|thumbnail|right|Ang One Direction sa Ika-54 na Gantimpalang Logie (''2012 Logie Awards'') sa [[Melbourne]], [[Australya]].]] Ang ikalawang ''studio album'' ng One Direction, ang [[Take Me Home]], ay inilabas noong Nobyembre 2012.<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/take-me-home/id572141438/ |title=iTunes - Music - Take Me Home by One Direction |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Ang ''Take Me Home'' ay isinulat nang grupo-grupo at may humigit-kumulang na limang manunulat kada awit. Sina Savan Kotecha, Rami Yacoub, at Carl Falk, na silang sumulat ng mga pinakasikat ng One Direction na ''What Makes You Beautiful'' at ''One Thing'', ay nanatili ng anim na buwan sa Stockholm upang bumuo ng mga awit para sa album, at naghulma ng melodiya sa mga tono nito.<ref name=songwriters01>{{cite web |last=Wolk |first=Douglas |url=http://entertainment.time.com/2012/11/13/one-directions-songwriters-theyre-what-make-the-boy-band-beautiful/ |title=One Direction’s Songwriters: They’re What Make the Boy Band Beautiful |date=13 Nob 2012 |accessdate=24 Ago 2013 |archive-date=16 Mayo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190516172044/http://entertainment.time.com/2012/11/13/one-directions-songwriters-theyre-what-make-the-boy-band-beautiful/ |url-status=dead }}</ref> Nagsimula ang pagrerekord ng album ng One Direction noong Mayo 2012, sa Stockholm sa ''Kinglet Studios''.<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.co.uk/news/one-direction/354656-one-direction-sweden/ |title=One Direction Recording Second Album |3=The boyband are currently working on ‘new tunes’ in Sweden… |work=MTV UK |date=11 Mayo 2012 12:20 |accessdate=24 Ago 2013 |archive-date=21 Septiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054714/http://www.mtv.co.uk/news/one-direction/354656-one-direction-sweden |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.capitalfm.com/artists/one-direction/news/new-album/ |title=One Direction Enjoy "Amazing Day" In The Studio Recording New Album |date=12 Mayo 2012 08:04 |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Nakakuha ng magkakahalong reaksiyon ang Take Me Home mula sa mga kritiko ng musika. May mga pagpuri dahil sa kalidad ng produksiyon, samantalang pinuna ito dahil sa nagmukha itong pangkaraniwan at minadali.<ref>{{cite web|last=Collar |first=Matt |url=http://www.allmusic.com/album/take-me-home-mw0002418914/ |title=One Direction Take Me Home Review |accessdate=24 Ago 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Fox |first=Al |url=http://www.bbc.co.uk/music/reviews/fh8r/ |title=One Direction Take Me Home Review |accessdate=24 Ago 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Markovitz |first=Adam |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20643783,00.html/ |title=Music Review |5=Take Me Home (2012) |6=One Direction |date=02 Nob 2012 |accessdate=24 Ago 2013 |archive-date=22 Hulyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722141120/http://www.ew.com/ew/article/0,,20643783,00.html |url-status=dead }}</ref><ref name=riding01>{{cite web|last=Caramanica |first=Jon |url=http://www.nytimes.com/2012/11/15/arts/music/one-direction-rides-boy-band-wave-with-take-me-home.html?_r=1&/ |title=Critic’s Notebook &#x7C; Riding the Boy Band Wave While It Lasts |work=The New York Times |date=14 Nob 2012 |accessdate=24 Ago 2013}}</ref><ref name=takereview01>{{cite web|last=Petridis |first=Alexis |url=http://www.theguardian.com/music/2012/nov/08/one-direction-take-me-review/ |title=One Direction: Take Me Home&nbsp;– review |work=The Guardian |date=08 Nob 2012 15:30 GMT |accessdate=24 Ago 2013}}</ref><ref name=takereview02>{{cite web|last=Jenkin |first=Lydia |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10847430 |title=Album review: One Direction - Take Me Home |work=The New Zealand Herald |publisher=APN News & Media |date=15 Nob 2012 13:30 |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Ang pangunahing ''single'' nito, ang [[Live While We’re Young]], na inilabas noong Setyembre 2012, ay pumasok sa sampung nangunguna sa halos lahat ng bansa kung saan ito naitala, at nairekord bilang may pinakamalaking benta sa unang linggo para sa isang kantang mula sa isang mang-aawit na hindi taga-Amerika sa Estados Unidos.<ref>{{cite web|last=Hart |first=Tina |url=http://www.musicweek.com/news/read/one-direction-have-fastest-selling-single-by-a-uk-artist/052114/ |title=One Direction achieve fastest-selling single by a UK act in the US |date=10 Okt 2012 16:25 |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Noong Setyembre 2013 ay iniulat sa opisyal na sityo web (''website'') ng ''Guinness World Records'' na nakuha ng nasabing awit ang pinakamataas nitong pagsisimula sa ''US Singles Chart'', isang parangal muli sa bandang Ingles.<ref name=guinness01>{{cite web|last=Lynch |first=Kevin |url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2013/9/calvin-harris-trumps-michael-jackson-feat-to-join-taylor-swift-rihanna-and-one-direction-in-guinness-world-records%E2%84%A2-2014-book-50998/ |title=CALVIN HARRIS TRUMPS MICHAEL JACKSON FEAT TO JOIN TAYLOR SWIFT, RIHANNA AND ONE DIRECTION IN GUINNESS WORLD RECORDS™ 2014 BOOK |work=Guinness World Records |publisher=Guinness World Records Ltd |date=04 Set 2013 |accessdate=05 Set 2013}}</ref> Ang nasabing album at ang ikalawa nitong ''single'', ang [[Little Things]], ay sabay na nag-umpisa sa numero uno sa UK; bagay na tanging One Direction lamang ang nagkamit bilang pinakabatang mang-aawit sa kasaysayan ng listahang Ingles.<ref>{{cite web |last=Jones |first=Alan |url=http://www.musicweek.com/businessanalysis/read/official-charts-analysis-one-direction-youngest-ever-act-to-hit-no-1-in-albums-and-singles-lists/052592/ |title=Official Charts Analysis: One Direction youngest ever act to score No.1 Album and Single simultaneously |date=19 Nob 2012 10:18 |accessdate=24 Ago 2013 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nakapagbenta ang ''Take Me Home'' ng 540,000 kopya sa unang linggo nito sa Estados Unidos, nag-umpisa ring numero uno sa ''Billboard'' 200, at nanguna sa mga listahan sa mahigit tatlumpu’t apat na iba pang mga bansa.<ref>{{cite web|last=Caulfield |first=Keith |url=http://www.billboard.com/articles/news/474059/one-directions-take-me-home-debuts-at-no-1-with-years-third-biggest-opening/ |title=One Direction's 'Take Me Home' Debuts at No. 1 With Year's Third-Biggest Opening |date=20 Nob 2012 22:00 EST |accessdate=24 Ago 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Hart |first=Tina |url=http://www.musicweek.com/news/read/imagem-music-signs-one-direction-hit-writer-fiona-bevan/052709/ |title=Imagem Music signs One Direction hit-writer Fiona Bevan |date=27 Nob 2012 15:50 |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Dagdag nito, ang ''Up All Night'' at ''Take Me Home'' ay pangatlo at pang-apat sa mga pinakamabentang album ng taong 2012 sa buong mundo, na nakapagbenta ng 4.5 milyon at 4.4 na milyong yunit, ayon sa pagkakasunud-sunod.<ref>{{cite web |url=http://ifpi.org/content/section_resources/dmr2013.html/ |title=IFPI publishes Digital Music Report 2013 |date=26 Peb 2013. Nakuha noong 24 Ago 2013 |access-date=24 Agosto 2013 |archive-date=19 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819084310/http://www.ifpi.org/content/section_resources/dmr2013.html |url-status=dead }}</ref> Inawit ng One Direction ang ''Little Things'' sa ''2012 Royal Variety Performance'' sa harap ni [[Reyna Elizabeth II]] ng UK at bumandera sa isang napakyaw (''sold-out'') na palabas sa Plasang Hardin ng Madison ([[Madison Square Garden]]) ng [[Lungsod ng New York]] noong ikatlo ng Disyembre 2012.<ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/9690193/Royal-Variety-Performance-2012-One-Direction-and-Girls-Aloud-sing-for-The-Queen.html/ |title=Royal Variety Performance 2012: One Direction and Girls Aloud sing for The Queen |date=20 Nob 2012 12:42 GMT |accessdate=24 Ago 2013 |archive-date=21 Septiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921172108/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/9690193/Royal-Variety-Performance-2012-One-Direction-and-Girls-Aloud-sing-for-The-Queen.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last=Hampp |first=Andrew |url=http://www.billboard.com/articles/photos/live/473866/one-direction-headlines-sold-out-show-at-madison-square-garden/ |title=One Direction Headlines Sold-Out Show at Madison Square Garden |date=04 Dis 2012 17:55 |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Noong Pebrero 2013, inilabas ng One Direction ang sariling bersiyon nito ng [[One Way or Another]] at [[Teenage Kicks]], ang [[One Way or Another (Teenage Kicks)]], bilang ''single'' ng ''2013 Comic Relief'', isang institusyon sa [[kawanggawa]].<ref name=Robertson>{{cite web |last=Robertson |first=James |url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/one-direction-reflect-on-life-changing-1535079/ |title='We are the most selfish people ever': One Direction reflect on 'life changing' charity trip to Africa 'slums' |date=15 Ene 2013 10:51 |accessdate=24 Ago 2013 |archive-date=22 Septiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922001359/http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/one-direction-reflect-on-life-changing-1535079 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922001359/http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/one-direction-reflect-on-life-changing-1535079 |date=22 Septiyembre 2013 }}</ref> Bilang bahagi ng kanilang pakikipagtulungan sa kawanggawang ito sa UK, naglakbay ang One Direction patungong Ghana upang maging mga boluntaryo sa isang ospital ng mga bata, bumisita sa isang paaralan at magbigay ng mga donasyon. Dagdag dito, isiniwalat ng ''Official Charts Company'' na nakapagbenta ang One Direction ng 2,425,000 rekord sa UK noong Pebrero 2013.<ref>{{cite web|last=Lane |first=Dan |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-brit-awards-2013-the-real-winners-revealed-1869/ |title=The BRIT Awards 2013: The biggest selling nominees revealed |date=20 Peb 2013 |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Lumarga ang One Direction sa kanilang ikalawang ronda ng konsiyerto noong Pebrero 2013, ang [[Take Me Home Tour]].<ref>{{cite web |last=Vena |first=Jocelyn |url=http://www.mtv.com/news/articles/1682975/one-direction-tour-dates.jhtml/ |title=One Direction Announce U.S. Dates On 2013 World Tour |5=Brit boy band's tour will kick off next February at the O2 Arena |date=12 Abr 2012 12:05 EDT |accessdate=24 Ago 2013 |archive-date=21 Septiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921091601/http://www.mtv.com/news/articles/1682975/one-direction-tour-dates.jhtml |url-status=dead }}</ref> Binubuo ang nasabing konsiyerto ng higit sa 100 mga palabas sa [[Europa]], Hilagang Amerika, at [[Australasya]]. Umabot ng 300,000 ang benta ng mga tiket sa loob lamang ng isang araw ng paglalabas nito sa UK at Irlanda, kung saan kasama ang anim na araw na napakyaw na palabas sa [[The O2 Arena]] sa London.<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.co.uk/news/one-direction/349694-one-direction-tickets/ |title=One Direction Fans in Ticket-Buying Frenzy |3=New dates added to UK tour after they sold out SIX nights at O2 in one day... |work=MTV UK |date=26 Peb 2012 11:30 |accessdate=24 Ago 2013 |archive-date=21 Septiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055213/http://www.mtv.co.uk/news/one-direction/349694-one-direction-tickets |url-status=dead }}</ref> Sa bentahan sa [[Australya]] at [[New Zealand]], nagkahalaga ang mga tiket ng US$15.7 milyon, na kung saan nabenta ang lahat ng 190,000 tiket para sa gaganaping 18 palabas.<ref>{{cite web |last=Stack |first=Brittany |url=http://www.dailytelegraph.com.au/how-one-direction-cashed-in-on-their-hugely-successful-australian-tour/story-e6freuy9-1226341685202/ |title=How One Direction cashed in on their hugely successful Australian tour |date=29 Abr 2012 00:00 |accessdate=24 Ago 2013 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nakatanggap ang paglalakbay ng mga papuri mula sa mga kritiko, na pinuri ang husay ng banda sa pag-awit nang ''live'' at sa kanilang mga kakayahan sa pagtatanghal, at naging isang malaking tagumpay sa komersiyo, na nakapagbenta ng 1,635,000 mga tiket mula sa 134 nitong palabas.<ref name="Box Office">{{cite web|url=http://onedirectionmusic.com/ |title=One Direction &#124; Welcome to the One Direction website! |publisher=Onedirectionmusic.com |date= |accessdate=2 Ago 2014}}</ref> === 2013-14: ''Midnight Memories'' at ''This Is Us'' === [[Talaksan:Take Me Home Tour.jpeg|thumbnail|left|One Direction sa kanilang [[Take Me Home Tour]]]] Ang [[One Direction: This Is Us]], isang ''biopic'' na pelikulang 3D tungkol sa banda, ay idinirehe ni [[Morgan Spurlock]], at ipinrodyus nina Spurlock, Ben Winston, Adam Milano, at Simon Cowell, at inilabas ng [[TriStar Pictures]] noong 30 Agosto 2013.<ref>{{cite web|last=Schneider |first=Marc |url=http://www.billboard.com/articles/news/474195/one-direction-3d-film-gets-super-director/ |title=One Direction 3D Film Gets 'Super' Director |date=13 Nob 2012 10:50 EST |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Ang pelikula’y nakatakda ring maging lunsaran ng awiting [[Best Song Ever (awitin ng One Direction)|Best Song Ever]] na inilabas noong 22 Hulyo 2013 at itinakdang magsilbi bilang pangunahing ''single'' ng paratíng na ikatlong ''studio album'' ng grupo.<ref>{{cite web|last=Brandle |first=Lars |url=http://www.billboard.com/articles/news/1568160/one-direction-tease-best-song-ever-release-new-movie-trailer/ |title=One Direction Tease ‘Best Song Ever,’ Release New Movie Trailer |date=26 Hun 2013 05:18 EDT |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Naging isang malaking tagumpay ang nasabing pelikula, na nanguna sa mga takilya ng Estados Unidos at Inglatera, at kumita ng mahigit $60 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite news|last=Tartaglione |first=Nancy |url=http://deadline.com/2014/07/simon-cowell-exec-producing-one-direction-where-we-are-concert-film-807781 |title=Simon Cowell Exec Producing One Direction Event Cinema Concert Film |publisher=Deadline |date=22 Hul 2014 |accessdate=16 Ago 2014}}</ref> Kasalukyang hawak nito ang ikaapat na puwesto sa mga pelikula-konsiyertong may pinakamalaking kinita sa buong mundo.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=musicconcert.htm |title=Music Concert 1984-Present |publisher=Box Office Mojo |accessdate=16 Ago 2014}}</ref> Noong 16 Mayo 2013, inanunsiyo ng banda ang kanilang unang lakbay-estadyo (''stadium tour''), ang ''Where We Are Tour'', na nagsimula noong Abril 2014. Pinlano nilang magbigay ng £200,000&nbsp;ng benta ng tiket bilang donasyon sa kawanggawang [[Stand Up to Cancer]].<ref>{{cite news|last=Ledger |first=Emma |url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/one-direction-tickets-tour-2014-1910365 |title=One Direction add MORE dates to the Where We Are Tour 2014! Get your tickets here |work=The Daily Mirror |location=UK |date=25 Mayo 2013 |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Inanunsiyo naman noong 22 Mayo 2013 na muling maglalabas ng panibagong aklat ang banda, na pinamagatang ''One Direction: Where We Are (Our Band, Our Story)'' at ilalathalang muli ng HarperCollins; ito ay opisyal na inilabas sa publiko noong 27 Agosto 2013.<ref>{{cite web|first=Jason |url=http://www.billboard.com/articles/news/1563148/one-direction-announces-where-we-are-book |title=One Direction Announces 'Where We Are' Book |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |location=New York |date=22 Mayo 2013 15:23 EDT |accessdate=13 Set 2013}}</ref> Noong 23 Nobyembre 2013 at bilang pagtataguyod sa ''Midnight Memories'', nakiisa ang banda sa "Araw ng 1D" (''1D Day''),<ref>{{cite web|url=http://www.1dday.com/ |title=Welcome to 1D Day |date=23 Nob 2013 |accessdate=24 Ago 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Hilton |first=Beth |url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a533434/one-direction-1d-day-live-stream-watch.html#~oNPIkhh17yafiy |title=One Direction '1D Day' Live Stream - watch |work=Digital Spy |date=23 Nob 2013 18:18 GMT |accessdate=24 Ago 2014 |archive-date=24 Septiyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924172918/http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a533434/one-direction-1d-day-live-stream-watch.html#~oNPIkhh17yafiy |url-status=dead }}</ref> isang araw na handog para sa mga tagahanga ng One Direction. Binuo ang araw ng isang makasaysayang 7.5 oras na pakikipagtalamitam sa pamamagitan ng ''livestream'' sa [[YouTube]] na nagtampok sa mga pagtatanghal ng banda nang ''live'', mga sikat na panauhin kasama sina [[Simon Cowell]], [[Cindy Crawford]], [[Piers Morgan]], [[Jerry Springer]] at marami pang iba. Natatangi ang kaganapan hindi lang dahil sa mahabang oras na itinakbo nito kundi dahil din sa ngayon pa lang nagamit ang midya sosyal (''social media'') kung saan ang mga tagahangang nagawang makisali sa palabas ay direktang nakaugnayan ang banda sa pamamagitan ng [[Google+ Hangout]]. [[File:One_Direction_at_the_New_Jersey_concert_on_7.2.13_IMG_4238_(9206417991).jpg|thumb|right|Ang banda habang nagtatanghal sa East Rutherford, [[New Jersey]] noong 02 Hul 2013]] Inilabas sa buong mundo ang [[Midnight Memories]] noong 25 Nobyembre 2013.<ref>{{cite web |url=http://www.onedirectionmusic.com/gb/news/entry/one_directions_3rd_album_midnight_memories_out_nov_25th/ |title=One Direction’s 3rd Album ‘Midnight Memories’ Out Nov 25th |work=One Direction official site |publisher=Syco Music UK |date=06 Set 2013 |accessdate=08 Set 2013 |archive-date=2013-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130913104511/http://www.onedirectionmusic.com/gb/news/entry/one_directions_3rd_album_midnight_memories_out_nov_25th/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913104511/http://www.onedirectionmusic.com/gb/news/entry/one_directions_3rd_album_midnight_memories_out_nov_25th/ |date=2013-09-13 }}</ref> Inilarawan ng banda ang album bilang ''edgier'' at nagtataglay ng tonong ''slightly rockier'' kaysa sa mga nagdaang album nila.<ref>{{cite web|last=Reynolds |first=Simon |url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a493171/one-direction-premiere-new-this-is-us-trailer-watch-video.html/ |title=One Direction premiere new 'This Is Us' trailer - watch video |work=Digital Spy |location=London |date=25 Hun 2013 16:42 BST |accessdate=24 Ago 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mtv.co.uk/news/one-direction/384889-one-direction-new-single-best-song-ever-this-is-us-new-trailer/ |title=One Direction Announce New Single 'Best Song Ever' |work=MTV UK |location=London |date=25 Hun 2013 16:17 |accessdate=24 Ago 2013 |archive-date=5 Septiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130905070926/http://www.mtv.co.uk/news/one-direction/384889-one-direction-new-single-best-song-ever-this-is-us-new-trailer |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last=Percival |first=Ashley |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2013/05/16/one-direction-big-announcement-where-we-are-tour-2014_n_3284795.html/ |title=One Direction Big Announcement: 'Where We Are' Stadium Tour Confirmed For 2014 |work=The Huffington Post |location=UK |date=16 Mayo 2013 12:13 BST |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Ibinunyag din ng grupo na ang awiting may pamagat na ''Story of My Life'' ang magiging ikalawang ''single'' ng album, at itinaguyod nila ito sa pamamagitan ng paglalabas sa Twitter ng kani-kanilang larawan noong sila ay bata pa. Matapos nito'y inilabas ang pabalat ng ''single'' sa opisyal na akawnt ng One Direction.<ref>{{cite news|last=Crawley |first=Joanna |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2454573/One-Direction-share-adorable-childhood-photos-promote-new-single-Story-My-Life.html |title=Breaking hearts from the get go: One Direction share adorable childhood photos to promote new single Story of My Life |work=Daily Mail |publisher=Associated Newspapers Ltd |location=UK |date=11 Okt 2013 14:59 GMT |accessdate=12 Okt 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Chung |first=Gabrielle |url=http://www.celebuzz.com/2013-10-10/one-direction-announces-story-of-my-life-single-through-baby-photos/ |title=One Direction Announces 'Story of My Life' Single Through Baby Photos |work=Celebuzz |publisher=Spin Entertainment |date=11 Okt 2013 |accessdate=12 Okt 2013 |archive-date=5 Nobiyembre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105072814/https://www.celebuzz.com/2013-10-10/one-direction-announces-story-of-my-life-single-through-baby-photos/ |url-status=dead }}</ref> Noong 11 Oktubre 2013, inilabas ng One Direction ang opisyal na pabalat ng album maging ang talaan ng mga pamagat ng awitin nito, at kanila itong ibinunyag isa-isa sa pamamagitan ng kanilang mga twit gamit ang ''hashtag'' na ''#MidnightMemoriesTrackQuiz''.<ref>{{cite web |last=Niles |first=Jon |url=http://www.mstarz.com/articles/20167/20131011/one-direction-midnight-memories-cover-art-tracklist-revealed-photo-zayn.htm |title=One Direction 'Midnight Memories' Cover Art, Tracklist Revealed [PHOTO]: Zayn, Harry, Niall, Louis and Liam Announce Twitter 'Track Quiz' Contest for Fans |work=Mstars |publisher=mstarsnews.com |date=11 Okt 2013 12:30 EDT |accessdate=12 Okt 2013 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014191054/http://www.mstarz.com/articles/20167/20131011/one-direction-midnight-memories-cover-art-tracklist-revealed-photo-zayn.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014191054/http://www.mstarz.com/articles/20167/20131011/one-direction-midnight-memories-cover-art-tracklist-revealed-photo-zayn.htm |date=14 Oktubre 2013 }}</ref><ref>{{cite web|last=Lipshutz |first=Jason |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/5755387/one-direction-unveils-midnight-memories-artwork-track-list |title=One Direction Unveils 'Midnight Memories' Artwork, Track List |work=Billboard |publisher=Billboard.com |date=11 Okt 2013 12:30 EDT |accessdate=12 Okt 2013}}</ref> Kinumpirma ring magtatanghal ang banda sa edisyong ''UK'' at ''US'' ng ''The X Factor'' upang itaguyod ang kanilang parating na album.<ref>{{cite web |last=Lewis |first=Anna |url=http://www.heatworld.com/Celeb-News/2013/10/One-Direction-confirmed-for-The-X-Factor/ |title=One Direction confirmed for The X Factor 2013 live shows |work=Heatworld |publisher=Bauer Consumer Media |location=UK |date=15 Okt 2013 17:14 |accessdate=18 Okt 2013 |archive-date=18 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018011227/http://www.heatworld.com/Celeb-News/2013/10/One-Direction-confirmed-for-The-X-Factor/ |url-status=dead }}</ref> Pumasok ang album bilang numero uno sa UK at sa Estados Unidos, na naggawad sa kanila bilang unang grupong nakapasok bilang numero uno sa Billboard 200 sa unang tatlong album nito, at ikalawa namang nakaabot sa itaas pagkatapos ng [[The Monkees]] noong 1967.<ref name="Monkees">{{cite web|first=Keith |last=Caulfield |title=One Direction Scores Historic Third No. 1 Album on Billboard 200 Chart |url=http://www.billboard.com/articles/news/5812384/one-direction-scores-historic-third-no-1-album-on-billboard-200-chart |work=Billboard |date=4 Dis 2013 10:12 AM EST |accessdate=24 Ago 2013}}</ref> Noong Disyembre 2013, muling nakabura ng panibagong rekord ng benta sa UK ang One Direction sa inilabas na [[DVD]] at [[Blu-Ray]] ng 3-D na pelikula-konsiyerto nilang "This is Us." Batay sa ulat, halos 270,000 kopya ng pelikula ang nabenta sa UK sa loob lamang ng tatlong araw na labas nito, at tumalo sa rekord na dating inilagay ng [[Michael Jackson: This is It|This is It]] ni [[Michael Jackson]] noong 2010&nbsp;ng 10,000 kopya.<ref>{{cite web|first=Daniel |last=Lane |title=One Direction beat Michael Jackson’s chart record |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/one-direction-beat-michael-jacksons-chart-record-2695/#.Ur4VQbWDpK0.twitter |work=Official Charts Company |date=23 Dis 2013 |accessdate=24 Ago 2014}}</ref> Pinangalanan ang grupo bilang Nangungunang Mang-Aawit sa Buong Mundo ng 2013&nbsp;ng IFPI dahil sa lakas ng mga ''digital downloads'', mga pisikal na album, ''on-demand streams'' at mga bidyo-awit.<ref>{{cite web |first=Adam |last=Sherwin |title=One Direction named top Global Recording Artist in new award |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/one-direction-named-top-global-recording-artist-in-new-award-9093917.html |work=The Independent |date=30 Ene 2014 |accessdate=24 Ago 2014 |archive-date=2014-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130100407/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/one-direction-named-top-global-recording-artist-in-new-award-9093917.html |url-status=dead }}</ref> === 2014-15: ''Four'' at paglisan ni Malik === [[File:OnedirectionWWATchile.jpg|thumb|left|One Direction sa entablado sa [[Santiago, Chile]] noong 14 Abr 2014 sa kanilang ''Where We Are Tour'' ]] Noong 27 Abril 2014, nakumpirmang ginagawa na ng One Direction ang kanilang ikaapat na ''studio album''.<ref>{{cite web |first=Dan |last=Wootton |title=We’ll be together as long as fans want us: One Direction blast break-up rumours in a world exclusive interview |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/dan-wootton/5592768/One-Direction-blast-rumors-of-a-split-in-exclusive-interview-with-The-Sun-On-Sunday.html |work=The Sun |date=27 Abr 2014 |accessdate=24 Ago 2014 |archive-date=26 Oktubre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026085854/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/dan-wootton/5592768/One-Direction-blast-rumors-of-a-split-in-exclusive-interview-with-The-Sun-On-Sunday.html |url-status=dead }}</ref> Nabalitang nakipagtrabaho ang [[Good Charlotte]] kina Payne at Tomlinson sa pagsusulat ng mga kanta.<ref>{{cite web|first=Bruna |last=Nessif |title= Liam Payne and Louis Tomlinson Team Up With Good Charlotte for Upcoming One Direction Album |url=http://www.eonline.com/news/519637/liam-payne-and-louis-tomlinson-team-up-with-good-charlotte-for-upcoming-one-direction-album |work=E! Online |date=10 Mar 2014 5:03 PM PDT |accessdate=24 Ago 2014}}</ref> Inangkin ni Payne na ang album ay magiging "''edgier''" at karamihan sa mga kanta'y isinulat ng grupo.<ref>{{cite web |first=Christina |last=Garibaldi |title=One Direction’s Next Album Will Be ‘A Little Bit More Edgy’ |url=http://www.mtv.com/news/1897411/one-direction-next-album-today-show/ |work=MTV |date=13 Ago 2014 |accessdate=24 Ago 2014 |archive-date=29 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629075605/http://www.mtv.com/news/1897411/one-direction-next-album-today-show/ |url-status=dead }}</ref> Noong 21 Hulyo, inanunsiyo ng One Direction ang parating nitong pelikula-konsiyertong pinamagatang ''Where We Are'', na nagdodokumentaryo sa konsiyertong ginanap sa Estadyo ng San Siro noong kanilang ''Where We Are Tour''.<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/Where-We-Are-Live-Stadium/dp/B00KH0VSOU/ref=sr_1_1?s=dvd&ie=UTF8&qid=1400834967&sr=1-1&keywords=B00KH0VSOU&tag=smarturl-gb-21 |title=Where We Are: Live From San Siro Stadium [DVD] |accessdate=24 Ago 2014}}</ref> Noong 24 Hulyo, isang aklat ng talambuhay na isinulat nila mismo, ang ''Who We Are'' ay inanunsiyong ilalabas sa 25 Setyembre.<ref>{{cite web|first=Thomas |last=Chau |url=http://popcrush.com/one-direction-who-we-are-autobiography/ |title=One Direction Announce ‘Who We Are’ Autobiography |work=PopCrush |date=24 Hul 2014 7:53 PM |accessdate=24 Ago 2014}}</ref> Noong 8 Setyembre, inanunsiyo ng One Direction na ang kanilang ikaapat na ''studio album'' ay pinamagatang [[Four (album ng One Direction)|Four]], na nakatakdang ilabas sa 17 Nobyembre.<ref name="Four">{{cite news |first=Melissa |last=Locker |url=http://time.com/3303214/one-direction-four-new-album-release-date/ |title=One Direction Announces New Album Four, Out November 17 |publisher=Time |date=8 Set 2014 |accessdate=9 Set 2014 |archive-date=2015-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224060054/http://time.com/3303214/one-direction-four-new-album-release-date/ |url-status=dead }}</ref> Bilang bahagi ng kanilang anunsiyo, isa sa kanilang mga awitin mula sa nasabing album, ang ''Fireproof'', ay inilabas upang libreng madiskarga (''download'') sa loob ng 24 oras mula sa kanilang opisyal na sityo.<ref name="Four" /> Noong 14 Setyembre naman, inanunsiyo nilang ang unang opisyal na isahang awit ng album na "[[Steal My Girl]]" ay ilalabas sa 29 Setyembre.<ref>{{cite news|first=Mitchell |last=Peters |url=http://www.billboard.com/articles/news/6251459/one-direction-announces-next-four-album-single-steal-my-girl-due-late-september |title=One Direction Announces 'Four' Album Lead Single 'Steal My Girl,' Due Late September |publisher=Billboard |date=14 Set 2014 13:36 EDT|accessdate=17 Set 2014}}</ref> Ang bidyo-awit ay inilabas noong 24 Oktubre. Noong 28 Oktubre, naiulat na isa pang bidyo-awit ng One Direction ang isinasagawa, na nagpapahiwatig na isang panibagong isahang awit ang ilalabas.<ref>{{cite web |first=Becca |last=Longmire |url=http://www.entertainmentwise.com/news/160926/Louis-Tomlinson-Gets-Arrested-By-Police-As-One-Direction-Film-New-Music-Video-In-London- |title=Louis Tomlinson Gets Handcuffed And Arrested By Police As One Direction Film New Music Video In London |publisher=Entertainment Wise |location=UK |date=28 Okt 2014 |accessdate=14 Nob 2014 |archive-date=17 Nobiyembre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117114441/http://www.entertainmentwise.com/news/160926/Louis-Tomlinson-Gets-Arrested-By-Police-As-One-Direction-Film-New-Music-Video-In-London- |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|first=Bella |last=Brennan |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2811232/Louis-Tomlinson-arrested-latest-One-Direction-video-clip.html |title=Busted! Louis Tomlinson is arrested for the latest One Direction video clip… but still looks dapper in a trenchcoat and suit |work=Daily Mail |location=UK |date=28 Okt 2014 16:27 GMT |accessdate=14 Nob 2014}}</ref> Kinalauna'y nakumpirmang ang ikalawang isahang awit ng album ay ang [[Night Changes]].<ref>{{cite web|url=http://www.directlyrics.com/one-direction-confirm-night-changes-as-next-single-in-exclusive-scott-mills-interview-tallk-four-album-listen-news.html |title=One Direction Confirm "Night Changes" as Next Single In Exclusive Scott Mills Interview + Talk "Four" Album: Listen (Full) |publisher=Direct Lyrics |accessdate=29 Okt 2014|date=29 Okt 2014|author=Kevipod}}</ref> Inilabas ang nasabing awit noong 14 Nobyembre, tatlong araw bago ang paglabas ng album. Inilabas ang album noong 17 Nobyembre, at nangunang muli sa ''[[Billboard 200|Billboard]]''[[Billboard 200|200]] at Talaan ng Album sa UK.<ref>{{cite web | url = http://m.billboard.com/entry/view/id/108201 | title = One Direction's 'Four' Makes Historic No. 1 Debut on Billboard 200 Chart | first = Keith | last = Caulfield | publisher = ''Billboard'' | date = 26 Nob 2014 | accessdate = 28 Nob 2014 | archive-date = 2014-11-30 | archive-url = https://archive.today/20141130081143/http://m.billboard.com/entry/view/id/108201 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20141130081143/http://m.billboard.com/entry/view/id/108201 |date=30 Nobyembre 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/four-scores-one-direction-a-third-consecutive-official-albums-chart-number-1-3302/ |title=Four scores One Direction a third consecutive Official Albums Chart Number 1 |publisher=''Official Charts Company'' |location=UK |first=Justin |last=Myers |date=23 Nob 2014 |accessdate=20 Dis 2014}}</ref> Noong 22 Nobyembre, naibalitang ang kanilang tagapamahala sa paglalakbay (''tour manager'') na si Paul Higgins, na kasama na ng grupo mula nang ito'y mabuo, ay umalis na at iniwan ang banda.<ref>{{cite news|url = http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/one-direction-tour-boss-quits-4678063 |title=One Direction tour boss quits after Zayn Malik bust-up |first=Simon |last=Boyle |work=Mirror.co.uk |location=London |date=22 Nob 2014 23:26 |accessdate= 23 Nob 2014}}</ref> Sa isang artikulo ng ''E! News'' na ipinaskil noong 04 Disyembre, itinalá ang tambalang Styles at Tomlinson bilang ikatlong pinakatampok na paksa tungkol sa ''shipping'' o inaakalang pag-uugnay sa kanila ng mga tagahanga sa mga nagsasagawa ng ''reblogging'' sa [[Tumblr]], katuwang ang tambalang Styles at Horan sa ikasiyam na puwesto, at Payne at Malik naman sa ikalabing-lima.<ref>{{cite news|url = http://www.eonline.com/news/603497/2014-s-most-shipped-couple-is |title=2014's Most Shipped Couple Is... |first=Jenna |last=Mullins |work=E! Online |location=New York |date=04 Dis 2014 1:11 PM PST |accessdate=09 Dis 2014}}</ref> Kinumpirma ng banda sa Parangal ng Musika ng BBC (''[[BBC]] Music Awards'') na kasunod ng tagumpay ng ''Four'', umaasa silang magpatuloy patungo sa "ibang lugar" ang kanilang musika sa ikalima nilang album.<ref>{{cite web |first=Amy |last=Davidson |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a616171/one-direction-confirm-fifth-album-with-sound-to-go-somewhere-else.html |title=One Direction confirm fifth album, with sound to go "somewhere else" |work=Digital Spy |location=UK |date=12 Okt 2014 11:37 GMT |accessdate=13 Dis 2014 |archive-date=26 Marso 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326015330/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a616171/one-direction-confirm-fifth-album-with-sound-to-go-somewhere-else.html |url-status=dead }}</ref> Noong 25 Marso 2015, nagpalabas ng opisyal na pahayag ang One Direction na nagsabing lumisan na si Malik mula sa banda.<ref>{{cite web|first=Todd |last=Leopold |url=http://edition.cnn.com/2015/03/25/entertainment/feat-zayn-malik-leaving-one-direction/index.html |title=Zayn Malik leaving One Direction |work=CNN |publisher=Cable News Network |date=26 Mar 2015 03:13 GMT |accessdate=26 Mar 2015}}</ref><ref>{{cite web |first=Brittany |last=Spanos |url=http://www.rollingstone.com/music/news/zayn-malik-quits-one-direction-20150325 |title=Zayn Malik Quits One Direction |work=Rolling Stone |location=UK |publisher=Rolling Stone |date=25 Mar 2015 |9=accessdate-26 Mar 2015 |access-date=26 Marso 2015 |archive-date=27 Marso 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150327001451/http://www.rollingstone.com/music/news/zayn-malik-quits-one-direction-20150325 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327001451/http://www.rollingstone.com/music/news/zayn-malik-quits-one-direction-20150325 |date=27 Marso 2015 }}</ref> Nagpapatuloy ang apat na natitirang kasapi bilang bahagi ng banda.<ref>{{cite web|first=Del |last=Crookes |url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/32057401 |title=Zayn Malik is leaving One Direction but group continues as four-piece |work=Newsbeat |location=UK |publisher=[[BBC]] |date=25 Mar 2015 |accessdate=26 Mar 2015}}</ref><ref>{{cite web|first=Joe |last=Lynch |url=http://www.billboard.com/articles/news/6509661/zayn-malik-one-direction-exit-explanation |title=Zayn Malik Explains One Direction Exit: 'I Have To Do What Feels Right in My Heart' |work=Billboard |location=US |publisher=Prometheus Global Media |date=25 Mar 2015 1:09 PM EDT |accessdate=26 Mar 2015}}</ref> Ginawa ng grupo ang kanilang unang opisyal na paglabas sa publiko bilang apat na miyembrong banda sa programang ''The Late Late Show with James Corden'' noong 14 Mayo, kung saan sinabi nilang sa simula'y nagalit sila kay Malik, at kinumpirma nilang magpapatuloy sila bilang grupo nang walang ikalimang kasapi.<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/article/one-direction-interview-zayn-malik-james-corden-late-late-show |title=One Direction Discusses Zayn Malik's Departure with James Corden: We Were a Little Bit Angry - One Direction |work=People.com |accessdate=02 Ene 2016}}</ref> === 2015: ''Made in the A.M.'' at ang pamamahinga === Noong 31 Hulyo 2015, inilabas ng grupo ang [[Drag Me Down]] nang walang kahit anong patalastas o anunsiyo. Ito ang unang isahang awit mula sa kanilang ikalimang album na [[Made in the A.M.]], at kanilang unang materyal na inilabas matapos ang paglisan ni Malik.<ref>{{cite web|title=One Direction Shares First Track Without Zayn Malik, 'Drag Me Down' |url=http://www.billboard.com/articles/news/6649246/one-direction-shares-first-track-without-zayn-malik-drag-me-down |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=31 Hul 2015 |date=31 Hul 2015}}</ref> Matapos nito'y ibinunyag na pansamantalang magpapahinga ang grupo sa 2016.<ref name="2016break">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/6806071/one-direction-x-factor-infinity-history-video-fans |title=One Direction Makes Final 'X Factor' Appearance Before Hiatus, Thanks Fans in New Video |work=Billboard |date=13 Dis 2015 |accessdate=13 Dis 2015}}</ref> Noong 22 Setyembre, ang pangalan ng kanilang ikalimang album na ''Made in the A.M.'' ay opisyal na ipinahayag kasabay ng pagtataguyod ng kanilang isahang awit na [[Infinity (awit ng One Direction)|Infinity]]. Sinimulan ng grupo na ibunyag ang nilalaman ng album at tuluyang nakumpirma sa [[iTunes]].<ref>{{cite web |url=http://www.etonline.com/news/173824_one_direction_made_the_am_tracklist_revealed_via_snapchat/ |title=One Direction's 'Made in the A.M.' Tracklist Revealed Via Snapchat" |work=Eonline |accessdate=25 Okt 2015 |archive-date=22 Mayo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522224826/https://www.etonline.com/news/173824_one_direction_made_the_am_tracklist_revealed_via_snapchat |url-status=dead }}</ref> Inilabas ang album noong 13 Nobyembre 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6706833/one-direction-justin-bieber-album-release-november-13-poll |title=One Direction & Justin Bieber Album Release Showdown Set for November 13? |work=Billboard |accessdate=25 Okt 2015}}</ref> Sa ginanap na 2015 ''American Music Awards'' noong 22 Nobyembre, muling nagwagi ang One Direction bilang Mang-aawit ng Taon, ang ikalawang magkasunod na taon ng kanilang pagwawagi sa parangal.<ref name="AMA">{{cite news|title=American Music Awards 2015: Check Out All the Winners Here |url=http://www.billboard.com/articles/events/amas/6770317/american-music-awards-2015-winners-list-amas |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=24 Nob 2015}}</ref> Kinumpirma kinalaunan ni Louis Tomlinson na ang kanilang pamamahinga ay magtatagal ng 18 buwan. Noong 13 Disyembre nagtanghal ang One Direction sa huling palabas ng ''The X Factor''. Ang kanilang huling pagtatanghal bilang grupo bago ang kanilang pamamahinga na ipinalabas sa telebisyon ay sa ''New Year's Rocking Eve'' noong 31 Disyembre 2015.<ref name=thewrap-1d2016>{{cite web|title=One Direction Returns to Headline ‘Dick Clark’s New Year’s Rockin’ Eve’ Billboard Party |url=https://www.thewrap.com/one-direction-returns-to-headline-dick-clarks-new-years-rockin-eve-billboard-party/ |work=TheWrap |accessdate=24 Nob 2015 |date=18 Nob 2015}}</ref> == Estilong pangmusika == Musikang ''pop'' ang dominanteng rekord ng paunang ''studio album'' ng One Direction, ang [[Up All Night (One Direction album)|Up All Night]] (2011), na naglalaman ng mga elemento ng ''teen pop'', ''dance-pop'', ''pop-rock'', at ''power pop'', na may mga impluwensiya ng ''electropop'' at ''rock''.<ref name=rolling01>{{cite web |last=Rosen |first=Jody |url=http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/up-all-night-20120328 |title=One Direction - Up All Night |work=Rolling Stone |publisher=Jann S. Wenner |date=28 Mar 2012 |accessdate=08 Set 2013 |archive-date=1 Mayo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120501025524/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/up-all-night-20120328 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last=O'Brien |first=Jon |url=http://www.allmusic.com/artist/one-direction-mn0002766592/biography |title=One Direction |work=All Music |publisher=Rovi Corporation |accessdate=08 Set 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Chisling |first=Matt |url=http://www.allmusic.com/album/up-all-night-mw0002246441 |title=One Direction - Up All Night |work=All Music |publisher=Rovi Corporation |accessdate=08 Set 2013}}</ref><ref name=bboard01>{{cite news|last=Lipshutz |first=Jason |url=http://www.billboard.com/articles/news/502856/one-direction-up-all-night-track-by-track-review |title=One Direction: Up All Night Track Review |work=Billboard |publisher=New York: Prometheus Global Media |date=07 Mar 2012 11:45 EST |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Inilarawan ni Robert Copsey ng Digital Spy ang album bilang “koleksiyon ng ''pop rock'' na may pamatay na mga koro,”<ref>{{cite web |last=Copsey |first=Rober |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/albumreviews/a352333/one-direction-up-all-night-album-review.html |title=One Direction: 'Up All Night' - Album review |work=Digital Spy |publisher=Hearst Corporation |date=22 Nob 2011 16:35 GMT |accessdate=08 Set 2013 |archive-date=18 Nobiyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118074108/http://www.digitalspy.co.uk/music/albumreviews/a352333/one-direction-up-all-night-album-review.html |url-status=dead }}</ref> habang itinuring ito ng The New York Times na “punó ng ''pop'' na may datíng ng ''rock'', masaya, at minsa’y magaling.”<ref>{{cite web|last=Caramanica |first=Jon |url=http://www.nytimes.com/2012/05/28/arts/music/one-direction-the-boy-band-plays-the-beacon-theater.html?_r=0 |title=5 Boys Sing as Thousands Shriek: One Direction, the Boy Band, Plays the Beacon Theater |publisher=The New Yor Times |date=27 Mayo 2012 |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Kinilala ni Jason Lipshutz ng Billboard ang album na nagpapakita ng pagka-orihinal nito sa tunog na “kailangan para sa pagpapasiglang muli ng kilusang boyband.”<ref name=bboard01/> Partikular na tinukoy ang mga awiting “''One Thing''” at “''What Makes You Beautiful''” para sa mga uri ng ''power pop'' at ''pop rock'', para sa kanilang ''powerhouse guitar riff'' at mga korong “mapuwersa” (''forceful'').<ref name=rolling01/><ref>{{cite web |last=Copsey |first=Robert |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/singlesreviews/a338401/one-direction-what-makes-you-beautiful-single-review.html |title=One Direction: 'What Makes You Beautiful' - Single review |work=Digital Spy |publisher=Hearst Corporation |date=02 Set 2011 12:59 BST |accessdate=08 Set 2013 |archive-date=2012-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731044036/http://www.digitalspy.co.uk/music/singlesreviews/a338401/one-direction-what-makes-you-beautiful-single-review.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last=Houle |first=Zachary |url=http://www.popmatters.com/review/155316-one-direction-up-all-night/ |title=One Direction: Up All Night |work=PopMatters |publisher=Buzz Media |date=15 Mar 2012 |accessdate=08 Set 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Corner |first=Lewis |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/singlesreviews/a363531/one-direction-one-thing-single-review.html |title=One Direction: 'One Thing' - Single review |work=Digital Spy |publisher=Hearst Corporation |date=02 Peb 2012 14:00 GMT |accessdate=08 Set 2013 |archive-date=14 Mayo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514063927/http://www.digitalspy.co.uk/music/singlesreviews/a363531/one-direction-one-thing-single-review.html |url-status=dead }}</ref> Ang kanilang ikalawang ''studio album'', ang [[Take Me Home]] (2012), ay nagtataglay naman ng ''rock-inherited pop'', prominenteng ''electric guitar riff'', maliwanag na ''synthesizer'', dobleng-kahulugan para sa pakikipagtalik, isang magkakabagay (''homogeneous'') na tunog at mensahe, at ng ''software'' upang itama ang tinis ng boses, ang [[AutoTune]].<ref name=songwriters01/><ref name=riding01/><ref name=takereview01/><ref name=takereview02/><ref>{{cite web|last=Collar |first=Matt |url=http://www.allmusic.com/album/take-me-home-mw0002418914 |title=One Direction - Take Me Home | work=AllMusic |publisher=All Media Network, LLC |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Ipinaliwanag ni Alexis Petridis ng [[The Guardian]] ang lagdang-tunog (''signature sound'') nito bilang “''peppy'', ''synth-bolstered'' na atake sa ''new-wave pop'' ng unang parte ng dekada 80, mabigat sa ''clipped rhythms'' at ''chugging guitars'',” kung saan, aniya, kahit papaano’y isang pag-unlad sa ''substitute R&B'' “na minsa’y naging kailangan ng mga boyband kahit ‘di maganda.”<ref name=takereview01/> Inakala naman ni Jon Caramanica, nagsusulat sa The New York Times, na ang album ay “higit na mekanikal ang datíng” kaysa sa paunang album nito, bagaman at mapapansing magkakahawig ito sa tunog at sa letra.<ref name=riding01/> Nagpapahayag ang mga linya ng awitin sa album hinggil sa pagkahulog sa pag-ibig, di-nasusukliang pag-ibig, ang pagpipilit na ang mga kakulangan ng tao’y dahilan upang ito’y maging natatangi, mga pangako sa isa’t isa, pagseselos, at pangungulila sa mga mahalagang tao ng nakaraan.<ref name=riding01/><ref name=takereview01/><ref name=takereview02/><ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/12/one-direction-lyrics-take-me-home_n_2118855.html |title=One Direction Lyrics: 'Take Me Home' Pushes Boundaries, Targets Older Audience |work=The Huffington Post |date=13 Nob 2012 10:18 EST |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Pinaboran naman ni Erica Futterman para sa [[Rolling Stone]] ang ''live'' na akustikong mga pagtatanghal ng banda na parehong nagpapakita ng “kakayahan ni Horan na maggitara, maging ang kabigha-bighaning ''live'' na tinig ng One Direction. Walang dapat ipag-alala tungkol sa mga pantulong na tugtog (''backing track'') o kaya mga notang paulit-ulit (''bum note''), isang magandang bagay para sa isang palabas na ''pop''.”<ref>{{cite web|last=Futterman |first=Erica |url=http://www.rollingstone.com/music/news/one-direction-make-a-play-for-longevity-on-first-american-headlining-tour-20120527 |title=One Direction Make a Play For Longevity on First American Headlining Tour&#x7C;U.K. boy band relies on vocal prowess and charisma to keep fan base loyal |work=Rolling Stone |publisher=Jann B. Wenner |date=27 Mayo 2012 10:30 ET |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Opinyon naman ni Cameron Adams ng ''Herald Sun'' na ang One Direction ay may "matitibay na boses-''pop''."<ref>{{cite web|last=Adams |first=Cameron |url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/one-direction-infection-sweeps-melbourne/story-e6frf96f-1226329537630# |title=One Direction infection sweeps Melbourne |work=Herald Sun |publisher=The Herald and Weekly Times |date=18 Abr 2012 00:00 |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Isinulat naman ni Melody Lau ng [[National Post]] na “Madaling magpatianod sa karisma ng kanilang mga konyong estilo at gawain subalit sa gitna ng mga tili ng mga tinamaan sa pag-ibig na mga kabataang babae ay yaong mga lalaking marunong talagang kumanta, at kahit papaano’y magpasaya.”<ref>{{cite web |last=Lau |first=Melody |url=http://arts.nationalpost.com/2012/06/01/concert-review-one-direction-are-mostly-killer-with-some-filler/ |title=Concert Review: One Direction are mostly killer with some filler |work=National Post |publisher=Postmedia Network |date=01 Hun 2012 14:56 ET |accessdate=08 Set 2013 |archive-date=9 Hulyo 2012 |archive-url=https://archive.today/20120709183651/http://arts.nationalpost.com/2012/06/01/concert-review-one-direction-are-mostly-killer-with-some-filler/ |url-status=dead }}</ref> Sinang-ayunan naman ni Jane Stevenson ng sityo portal (''portal site'') na Canoe na: “Ang hindi ko talaga napaghandaan ay kaya nilang lahat kumanta sa konsiyerto.”<ref>{{cite web|last=Stevenson |first=Jane |url=http://jam.canoe.ca/Music/Artists/O/One_Direction/ConcertReviews/2012/05/30/19815201-qmi.html |title=Live Review: One Direction in T.O |work=Jam! Canoe |publisher=Quebecor Media |date=30 Mayo 2012 11:21 ET |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Si Chris Richards, na nagsusulat sa [[The Washington Post]], ay kumontra sa normal na paniniwala: “Bilang limang mang-aawit, mahirap alamin ang susunod na magiging [[Justin Timberlake]], [[Ricky Martin]], o [[Bobby Brown]] mula sa pangkat. Walang boses ang nakahihigit kaninuman sa kanila.”<ref>{{cite web|last=Richards |first=Chris |url=http://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/one-direction-show-polite-boy-band-excites-squealing-fans/2012/05/25/gJQAmYxVpU_story.html |title=One Direction whips Patriot Center into a G-rated frenzy |work=The Washington Post |date=25 Mayo 2012 |accessdate=08 Set 2013}}</ref> Naramdaman ni Mike Wass ng [[Idolator]] na ang “nakasosorpresang pagsisikap” ng grupo na maawit ang [[Use Somebody]] ng [[Kings of Leon]] ay patunay na ang One Direction ay may “higit pang kakayahan” na paunlarin ang kanilang tunog.<ref>{{cite web |last=Wass |first=Mike |url=http://idolator.com/6351471/one-direction-live-in-sydney-concert-review |title=One Direction Live In Sydney: Concert Review |work=Idolator |publisher=Buzz Media |date=13 Abr 2012 |accessdate=08 Set 2013 |archive-date=7 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107203038/https://www.idolator.com/6351471/one-direction-live-in-sydney-concert-review |url-status=dead }}</ref> Ang kanilang ikatlong album na ''Midnight Memories'' (2013) ay isang ''pop-rock'' na rekord, isang bahagyang paglisan mula sa orihinal na tunog ''teen pop'' ng banda. Tinawag ni Liam Payne ang Midnight Memories na ''"slightly rockier and edgier"'' na album kaysa sa kanilang dating materyal. Ang album ay may malaking impluwensiya ng ''80s rock''<ref>{{cite web|author= |url=http://whstherebellion.com/?p=51482 |title=One Direction Embraces New Sound with "Midnight Memories" |publisher=Whstherebellion.com |date=2 Dis 2013 |accessdate=17 Okt 2014}}</ref> at musikang ''folk'' at maikling sinamahan ng mga elemento ng ''dubstep'', na mapupuna sa "Little White Lies". Ang lirikal na tema ng album ay pangunahing umiikot sa pag-ibig, pagkabigo at pakikipagtalik. Maraming kritiko ang pumuri sa lirikal na lalim at komposisyong pangmusika ng nasabing album.<ref>{{cite news| url=http://www.hollywoodreporter.com/news/one-directions-midnight-memories-what-660135 | work=The Hollywood Reporter | first=Kyle | last=Jaeger | title=One Direction's 'Midnight Memories': What the Critics Are Saying | date=26 Nob 2013 |accessdate=17 Okt 2014}}</ref> Ang kanilang ikaapat na album na ''Four'' (2014) ay inilabas noong 17 Nobyembre 2014. Muling inangkin ni Payne na ang album ay magiging "''edgier''" at karamihan sa mga awitin ay isinulat mismo ng grupo; si Horan ang umisip ng pamagat ng album, upang alalahaning ito na ang kanilang ikaapat na rekord noong ginawa nila ito, at apat na taon na rin ang nakalipas mula noong mabuo ang banda.<ref>{{cite news | url=http://www.latinopost.com/articles/10566/20141114/four-album-one-direction-release-date-tracklist-songs-price-where.htm | work=The Latino Post | first=Ma. Elena | last=Espejo | title='Four' Album One Direction Release Date, Tracklist, Songs, Price & Where to Buy: Everything You Need to Know | date=14 Nob 2014 07:30 AM EST | accessdate=20 Dis 2014 | archive-date=18 Disyembre 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141218072423/http://www.latinopost.com/articles/10566/20141114/four-album-one-direction-release-date-tracklist-songs-price-where.htm | url-status=dead }}</ref> Taglay ang katangian ng pagkahinog (''maturity'') ng kanilang tunog-''pop'', ang unang isahang awit ng album, ang [[Steal My Girl]], ay tinawag ng ''Billboard'' na "walang bahid-[[What Makes You Beautiful]], pero ang kahawig na piyanong ''pop'' nito sa [[Coldplay]] ay maaaring isang magandang direksiyon,"<ref name=bubblegum>{{cite news| url=http://www.billboard.com/articles/review/album-review/6319861/one-direction-four-album-review | work=Billboard | first=Chuck | last=Arnold | title=Album Review: One Direction Aren't Ready to Let Go of Their Bubble-Gum Days on 'Four' | date=17 Nob 2014 12:45 PM EST |accessdate=20 Dis 2014}}</ref> at ang banda'y "hindi pa ganap na handa para iwan ang masiglahing tunog (''bubble-gum sound'')."<ref name=bubblegum/> Inilarawan ng ''Rolling Stone'' ang kanilang rekord bilang "puspos ng datíng ng retro;" ang mga awitin nito "ang nagpakita ng kaibhan sa pagitan ng mabibigat na tunog ''[[musikang pop|pop]] [[musikang rock|rock]]'' ng dekada 80 at ng mas eleganteng panlasa ng dekada 70 - isang makabagong hakbang na hindi nalalayo sa ginawa sa ''Days Are Gone'' ng Haim noong isang taon."<ref>{{cite news| url=http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/one-direction-four-20141118 | work=Rolling Stone | first=Jon | last=Dolan | title=One Direction extend their winning streak, with echoes of the 1970s and 1980s | date=18 Nob 2014 |accessdate=20 Dis 2014}}</ref> == Pilantropiya == Noong 2011, nagtanghal ang banda sa palabas na ''Children in Need 2011'', kung saan nakatulong itong makalikom ng higit sa 26 na milyong libra.<ref name="Daily Mail">{{cite news| url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2063412/Children-In-Need-2011-Sir-Terry-Wogan-wowed-Tess-Daly-Alesha-Dixon-Fearne-Cotton.html |location=London |work=Daily Mail |title=Wogan's angels: Sir Terry is wowed by golden girls trio Tess Daly, Alesha Dixon and Fearne Cotton on Children in Need |first1=Jessica |last1=Satherley |first2=J J |last2=Anisiobi |date=18 Nob 2011 |accessdate=17 Okt 2014}}</ref> Noong 2012 naman, muli silang nagtanghal sa ''Children in Need'' at binuksan nila ang programa sa pamamagitan ng pagtatanghal ng kanilang isahang awit na [[Live While We’re Young]]. Sinabi ng grupo na "hindi kapani-paniwala" na magiging bahagi sila ng isang kaganapan para sa kawanggawa, dahil isang bagay ito na kanilang pinanonood lang lagi noong sila'y bata pa.<ref name="BBC">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-20367022 |work=BBC News |title=One Direction: 'Incredible to open Children In Need' |date=16 November 2012 |accessdate=17 Okt 2014}}</ref> Noong Pebrero 2013, inilabas ng One Direction ang isang ''medley'' o pinagsamang awit ng "[[One Way or Another]]" at "[[Teenage Kicks]]", ang "[[One Way or Another (Teenage Kicks)]]", bilang kanilang isahang awit para sa ''2013 Comic Relief''.<ref name=Robertson/> Para sa kampanyang pamasko ng ITV, nagrekord sila ng paghingi ng tulong sa kanilang mga tagahanga at sa pangkalahatang publiko upang magbigay ng £2 donasyon.<ref name="Sugarscape">{{cite web|url=http://www.sugarscape.com/main-topics/film-and-tv/999397/one-direction-join-itv%E2%80%99s-text-santa-charity-campaign |title=One Direction join ITVБ─≥s Text Santa charity campaign |publisher=Sugarscape |date= |accessdate=2 Ago 2014}}</ref> Noong Setyembre 2012, bumuo ng isang kaganapan si Niall Horan upang makalikom ng salapi para sa Aksiyong Awtismong Irlandes (''Irish Autism Action'') at isa pang kawanggawa, na tinawag na Pansamantalang Kaluwagan sa Kagipitan sa Mullingar (''Temporary Emergency Accommodation Mullingar''), na nakahimpil sa kanyang pinagmulang bayan. Dahil sa napakalaking pangangailangan upang makasali sa paglikom ng salapi, bumagsak maging ang websayt ng tiket para sa kaganapan. Nagbigay-komento ang kapatid ni Horan na si Greg, na nagsabing "may 500 tiket at naubos lahat agad-agad."<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://www.sugarscape.com/main-topics/homepage/764642/niall-horans-charity-event-crashes-website |title=Niall Horan breaks charity website |publisher=Sugarscape |date= |accessdate=2 Ago 2014}}</ref> Tumugon din si Horan sa kaganapan at nagsabing isang karangalan para sa kanya ang magbalik ng tulong sa kanyang pamayanan. Taong 2013 naman nang ang mga kasaping sina Liam Payne at Harry Styles ay nakipagkaisa sa Trekstock, isang nangungunang kawanggawa para sa kanser, upang tumulong na makalikom ng salapi para sa pananaliksik hinggil sa kanser.<ref name="Trekstock">{{cite web |url=http://trekstock.com/our-story/patrons-ambassadors/ |title=Patrons Ambassadors |work=Trekstock |accessdate=17 Okt 2014 |archive-date=30 Oktubre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030012714/http://trekstock.com/our-story/patrons-ambassadors/ |url-status=dead }}</ref> Bilang mga kinatawan ng kawanggawa, nagtulungan ang dalawa upang mag-alok ng pagkakataon para sa isang tagahanga at kaibigan nitong manalo ng isang gabing kasama sila, kapalit ang donasyon para sa kawanggawa bilang bahagi ng eksklusibong pandaigdigang kampanyang tinawag na "#HangwithLiam&Harry". Nilayon nilang makalikom ng $500,000, at nagtapos silang nakalikom ng $784,984. Kinalauna'y idinagdag ng Trekstok na ang halagang ito'y magpapahintulot sa kanilang "makumpleto ang pagpopondo sa kanilang pagsusuri sa [[Hodgkin's lymphoma]], sa pag-asang makapaghandog ng higit na maliwanag na kinabukasan sa libu-libong mga bata at kabataang apektado ng ganitong uri ng sakit. Pinangalanan ang One Direction bilang mga pinakamapagkawanggawa noong 2013, kasunod lamang ni [[Taylor Swift]], ng organisasyon para sa pagbabagong panlipunan na ''DoSomething.org''.<ref name="Do Something">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/5847924/taylor-swift-one-direction-top-list-of-most-charitable-stars |title=Taylor Swift, One Direction Top List of Most Charitable Stars |publisher=Billboard |date= |accessdate=19 Ene 2014}}</ref> Noong 2014, nagbigay ng donasyong umabot sa £500,000 ang One Direction para sa kampanya ng institusyong pangkawanggawa na [[Stand Up to Cancer]] sa pamamagitan ng pagbibigay ng bahagi ng kinita mula sa mga benta ng tiket ng kanilang ''Where We Are Tour''.<ref>{{cite web |url=https://www.looktothestars.org/news/12701-one-direction-inspires-fans-to-raise-500000-for-charity |title=One Direction Inspires Fans To Raise £500,000 For Charity |publisher=Look to the Stars |date=09 Okt 2014 |accessdate=11 Ene 2015 |archive-date=4 Mayo 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504014759/https://www.looktothestars.org/news/12701-one-direction-inspires-fans-to-raise-500000-for-charity |url-status=dead }}</ref> Bago nagtapos ang taon, naging bahagi ang One Direction kasama ng ibang mga mang-aawit gaya nina [[Ed Sheeran]], [[Chris Martin]] ng [[Coldplay]], [[Rita Ora]] at [[Sam Smith]] para sa isang isahang awit pangkawanggawa (''charity single'') na [[Do They Know It’s Christmas?]].<ref name="Ebola">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6319820/watch-one-direction-ed-sheeran-sam-smith-chris-martin-more-sing-new-band-aid-30-charity-single |title=Watch: One Direction, Ed Sheeran, Sam Smith, Chris Martin & More Sing New Band Aid 30 Charity Single |publisher=Billboard |date=16 Nob 2014 6:07 PM EST |accessdate=11 Ene 2015}}</ref> Ito ay bilang suporta nila sa mga bansang malubhang tinamaan ng [[sakit na Ebola]] sa [[Kanlurang Aprika]].<ref name="Ebola"/> == Imahe == <!-- Pakiusap: Huwag palitan ng "Imahen"; tingnan ang pahina ng Usapan upang makita ang dahilan sa paggamit ng salitang "Imahe" --> [[Talaksan:One Direction Nickelodeon Kids' Choice Awards.jpeg|thumbnail|left|One Direction sa kanilang pagharap sa Gantimpalang Nickelodeon Kids' Choice, taong 2012.]] Si Neil McCormick ng ''The Daily Telegraph'' ay naglathala ng isang artikulo hinggil sa katangian ng tagumpay na nakamit ng One Direction sa Hilagang Amerika, na napansing nag-iwan ng puwang ang mga Amerikano sa industriya, at isinulat na ginamit nito ang kasikatan ni [[Justin Bieber]] upang ipakitang may merkado pa para sa “''pop'' na malinis, disente, at malapit sa mga nakaririwasang magulang: mga kyut na kabataang lalaking nagtataguyod ng nagsisimulang pag-ibig (''puppy love''). At alin ang hihigit pa sa isang kyut, kundi lima?”<ref>{{cite web|last=McCormick |first=Neil |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopmusic/9111003/The-Wanted-and-One-Direction-why-British-boybands-are-conquering-America.html |title=The Wanted & One Direction: why British boybands are conquering America |work=The Telegraph |location=London |date=28 Peb 2012 13:33 GMT |accessdate=09 Set 2013}}</ref> Inilarawan ang One Direction bilang bumuhay muli sa interes ng mga boyband, at bilang bahagi ng bagong “Pagsakop ng [[mga Ingles]]” (''[[British Invasion]]'') sa Estados Unidos.<ref>{{cite web|last=O'Shea |first=Kerry |url=http://www.irishcentral.com/ent/One-Direction-BritishIrish-boy-band--about-to-explode-in-America-says-Simon-Cowell--142303325.html |title=One Direction, British/Irish boy band about to explode in America says Simon Cowell |work=Irish Central |date=12 Mar 2012 08:19 |accessdate=09 Set 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Parker |first=Lyndsey |url=http://ca.music.yahoo.com/blogs/reality-rocks/british-coming-one-direction-set-conquer-america-202911123.html |title=The British Are Coming! One Direction Set To Conquer America |work=[[Yahoo!]] News |location=Canada |date=12 Mar 2012 16:29 EDT |accessdate=09 Set 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Vena |first=Jocelyn |url=http://www.mtv.com/news/articles/1681029/the-wanted-one-direction-boy-bands.jhtml |title=The Wanted Vs. One Direction: A Boy Band Cheat Sheet&#x7C;MTV News breaks down the differences between the two groups responsible for 2012's British Invasion |work=MTV News |publisher=MTV Networks |date=14 Mar 2012 06:53 EDT |accessdate=09 Set 2013 |archive-date=17 Marso 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317043017/http://www.mtv.com/news/articles/1681029/the-wanted-one-direction-boy-bands.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Mansfield |first=Brian |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/music/ontheverge/story/2012-03-07/one-direction/53425236/1 |title=Meet U.K. boy band One Direction |work=USA Today |publisher=Gannett Co. |date=09 Mar 2012 14:13 |accessdate=09 Set 2013 |archive-date=2013-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523052015/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/ontheverge/story/2012-03-07/one-direction/53425236/1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2113904/British-boy-band-One-Direction-cause-fan-frenzy-make-U-S-television-debut-performance-Today-show.html |title=British boy band One Direction cause fan frenzy as they make U.S. television debut performance on Today show |work=The Daily Mail |publisher=Associated Newspapers |location=London |date=12 Mar 2012 14:40 GMT |accessdate=09 Set 2013}}</ref><ref name=rolling02>{{cite web|last=Greene |first=Andy |url=http://rollingstoneindia.com/the-new-british-invasion-boy-bands/ |title=The New British Invasion: Boy Bands&#x7C;Inside the wild rise of One Direction and the Wanted |work=Rolling Stone India |publisher=Jann B. Wenner |date=08 Mayo 2012 |accessdate=09 Set 2013}}</ref> Komento ni Bill Werde, isang kinatawan ng magasing ''Billboard'', “Napakaraming posibilidad dito, maraming pag-angat, ang lebel ng talentong may ganoong taglay na hitsura, ito’y isang perpektong pagkakataon para sa isang malaking-malaking tagumpay na pangyayari.”<ref name=fabfive01>{{cite web|last=Smith |first=Caspar Llewellyn |url=http://www.theguardian.com/music/2012/mar/15/one-direction-fab-five-america |title=One Direction: the fab five take America |work=The Guardian |publisher=Guardian News and Media Limited |location=London |date=15 Mar 2012 20:00 GMT |accessdate=09 Set 2013}}</ref> Itinuro naman ni Sonny Takhar, ang punong ehekutibo opisyal ng Syco Records, ang pagsibol nila sa lakas ng ''[[social media]]''. “Nararamdaman mo minsan na ang kanta ang sikat, pero hindi ganoon dito&nbsp;– kundi yung artista sa likod nito,” ayon sa kanya. “Totoong sandali ito. Ang ''social media'' na ang bagong radyo, at hindi pa ito nakapagpasikat mula noon ng isang artista sa buong mundo ng gaya nito.”<ref name=fabfive01/> Idinagdag naman ni Will Bloomfield, ang tagapamahala ng grupo, “Nabubuhay sa ''online'' ang mga batang ito, at maging ang kanilang mga tagahanga.”<ref name=rolling02/> Kumuha ang kanilang pamunuan ng isang pangkat ''social media'', at mismong ang mga miyembro ng grupo ang nagtutwit, “na siyang tumutulong bumuo ng ilusyong higit silang maging malapít sa mga tagahanga kaysa sa inaakala nila,” ayon kay Caspar Llewellyn, sumusulat para sa ''The Guardian''.<ref name=fabfive01/> Nagtataglay ang opisyal na [[Twitter]] akawnt ng One Direction ng 14 na milyong tagasunod noong Setyembre 2013, na kung saa’y nadaragdagan ito ng humigit-kumulang 26,000 tagasunod kada araw.<ref>{{cite web|url=http://twittercounter.com/compare/one%20direction/week/followers |title=One Direction Twitter Statistics |accessdate=09 Set 2013}}</ref> Inihayag ng ''Guinness World Records'' na ang opisyal na akawnt ng banda ang may "Pinakamaraming Tagasunod sa Twitter para sa Isang Grupong ''Pop''" noong Setyembre 2013.<ref name=guinness01/> Bawat miyembro’y kilala sa kanilang mga katangian;<ref name=hype01>{{cite web |last=Abrahams |first=Stephanie |url=http://entertainment.time.com/2012/04/06/behind-the-hype-can-one-direction-save-the-boy-band/ |title=Behind the Hype: Can One Direction Save the Boy Band? |work=Time |publisher=Time Inc. |date=06 Abr 2012 |accessdate=09 Set 2013 |archive-date=14 Abril 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414192548/http://entertainment.time.com/2012/04/06/behind-the-hype-can-one-direction-save-the-boy-band/ |url-status=dead }}</ref> si Horan ay “ang kyut”,<ref name=hype01/> si Malik ay “ang tahimik at misteryoso”,<ref name=hype01/> si Payne ay “ang matino”,<ref name=hype01/> si Styles ay “ang kaakit-akit”,<ref name=hype01/> at si Tomlinson ay “ang makulit”.<ref name=hype01/> Komento ni Horan tungkol sa One Direction bilang isang banda, “Inaakala ng mga tao na ang boyband ay puro hangin lang at may magkakatulad na kulay ng damit. Kami’y mga kabataan sa banda. Sinusubukan naming gumawa ng kakaiba mula sa tipikal na pagtingin ng mga tao hinggil sa boyband. Sinusubukan naming bumuo ng iba’t ibang uri ng musika at ipakita kung ano talaga kami, hindi yung pilít.”<ref name=boyband01>{{cite web |last=Collins |first=Leah |url=http://arts.nationalpost.com/2012/03/12/one-direction-is-more-than-just-another-boy-band/ |title=One Direction is more than just another boy band |work=National Post |publisher=PostMedia Network |location=Canada |date=12 Mar 2012 12:13 ET |accessdate=09 Set 2013 |archive-date=8 Hulyo 2012 |archive-url=https://archive.today/20120708201347/http://arts.nationalpost.com/2012/03/12/one-direction-is-more-than-just-another-boy-band/ |url-status=dead }}</ref> Binanggit naman ni Leah Collins, nagsusulat para sa ''National Post'', na nagtagumpay ang One Direction sa isang bandá,<ref name=boyband01/> “Sa malaking bahagi, nangangahulugan lamang na sila’y mga tipikal, makulit, at may pagkapasaway na mga kabataan&nbsp;– nagpapaskil ng mga nakatatawang bidyo sa [[YouTube]], halimbawa, o nagpapakita ng kakulitan sa mga palabas-gantimpala (''award shows'').<ref name=boyband01/> Nagsusulat para sa ''The Observer'', nagpahayag naman si Kitty Empire na “Tinutugon ng One Direction ang karaniwang mga kahingian ng isang boyband (hitsura, maemosyong mga letra, tonong madaling mapansin, pagnanasa sa kasikatan) ngunit ang kakulangan nila ng mga pangkaraniwang galaw o rutín (''routine'') ang naghihiwalay sa kanila mula sa ibang grupo.”<ref>{{cite web|last=Empire |first=Kitty |url=http://www.theguardian.com/music/2012/jan/08/one-direction-x-factor-live |title=One Direction&nbsp;– review |work=The Observer |publisher=Guardian Media Group |location=London |date=07 Ene 2012 |accessdate=09 Set 2013}}</ref> == Mga kasapi ng One Direction == {{Main|Talaan ng mga kasapi ng One Direction}} === Mga huling kasapi === *[[Talaan ng mga kasapi ng One Direction#Niall Horan|Niall Horan]] *[[Talaan ng mga kasapi ng One Direction#Liam Payne|Liam Payne]] (namatay 2024) *[[Talaan ng mga kasapi ng One Direction#Harry Styles|Harry Styles]] *[[Talaan ng mga kasapi ng One Direction#Louis Tomlinson|Louis Tomlinson]] === Dating kasapi === *[[Talaan ng mga kasapi ng One Direction#Zayn Malik|Zayn Malik]] == Diskograpiya == * ''[[Up All Night]]'' (2011) * ''[[Take Me Home]]'' (2012) * ''[[Midnight Memories]]'' (2013) * ''[[Four (album ng One Direction)|Four]]'' (2014) * ''[[Made in the A.M.]]'' (2015) == Mga lakbay-konsiyerto == * ''[[Up All Night Tour]]'' (2011–12) * ''[[Take Me Home Tour]]'' (2013) * ''[[Where We Are Tour]]'' (2014) * ''[[On the Road Again Tour]]'' (2015) == Mga parangal at nominasyon == Tumanggap ang One Direction ng dalawang Gantimpalang BRIT (''BRIT Awards'')—ang una nilang nakuha ay para sa ''What Makes You Beautiful'' sa kategoryang Pinakamahusay na Awiting Ingles (''Best British Single'') sa Gantimpalang BRIT ng 2012 (''2012 BRIT Awards''),<ref>{{cite web|url=http://www.capitalfm.com/artists/one-direction/news/brit-awards-2012-british-single/ |title=One Direction Win Best British Single At BRIT Awards 2012 |work=Capital FM |publisher=This is Global Limited |location=UK |date=21 Peb 2012 20:37 |accessdate=13 Okt 2013}}</ref> isang Gantimpalang NME,<ref>{{cite web|url=http://www.nme.com/news/arctic-monkeys/61733 |title=Arctic Monkeys, Noel Gallagher, The Vaccines, Lana Del Rey nominated for NME Awards 2012 |work=NME |publisher=IPC Media Entertainment Network |date=30 Ene 2012 18:09 |accessdate=13 Okt 2013}}</ref> dalawang ''Kids' Choice Awards'',<ref>{{cite web|last=Hewett |first=Emily |url=http://metro.co.uk/2012/04/01/one-direction-steal-the-show-at-nickelodeon-kids-choice-awards-373417/ |title=One Direction steal the show at Nickelodeon Kids’ Choice Awards |work=Metro |publisher=Associated Newspapers Limited |date=01 Abr 2012 15:09 |accessdate=13 Okt 2013}}</ref> at tatlong ''MTV Video Music Awards'',<ref name="VMA01"/> bukod sa iba pang mga parangal. Napanalunan ng One Direction ang lahat ng siyam na gantimpala kung saan sila nanomina sa ''Teen Choice Awards''.<ref>{{cite web|last=Hart |first=Tina |url=http://www.musicweek.com/news/read/swift-and-bieber-big-winners-at-teen-choice-awards/051089 |title=Swift and Bieber big winners at Teen Choice Awards |work=MusicWeek |publisher=Intent Media |date=23 Hul 2012 10:21 |accessdate=13 Okt 2013}}</ref> Nagwagi rin ang One Direction ng dalawang gantimpala sa ''American Music Awards'' para sa dalawang nominasyon sa kanila bilang Paboritong Album na Pop/Rock at Paboritong Pop/Bandang Rock/Duo/Grupo, ayon sa pagkakasunud-sunod.<ref>{{cite web|last=Barrell |first=Ryan |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/11/24/one-direction-ama-awards-sad-grumpy_n_6212704.html |title=One Direction Won Three Awards At The AMAs... So Why Do They Look So Sad? |work=The Huffington Post |publisher=AOL (UK) Limited |date=24 Nob 2014 17:59 GMT |accessdate=26 Nob 2014}}</ref> Sa Pilipinas naman, napagwagian din ng One Direction ang kategoryang "Paboritong Bidyo mula sa Ibang Bansa" (''Favorite International Video'') para sa kanilang bidyo-awit ng "''One Thing''" sa taunang [[Myx|Myx Music Awards]] noong Marso 2013&nbsp;ng estasyong pangmusika na [[Myx]].<ref>{{cite web |last=Mendioro |first=Zsaris |url=http://www.myxph.com/features/5107/here-is-the-official-myx-music-awards-2013-winners-list/ |title=Here Is The Official MYX MUSIC AWARDS 2013 Winners List! |work=Myx |publisher=ABS-CBN Corporation |accessdate=13 Okt 2013 |archive-date=24 Marso 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324020503/http://www.myxph.com/features/5107/here-is-the-official-myx-music-awards-2013-winners-list/ |url-status=dead }}</ref> == Mga opisyal na lathalain == * ''One Direction: Forever Young'', HarperCollins (17 Pebrero 2011) ISBN 978-0-00-743230-1 * ''One Direction: The Official Annual 2012'', HarperCollins (1 Setyembre 2011) ISBN 978-0-00-743625-5 * ''Dare to Dream: Life as One Direction'', HarperCollins (15 Setyembre 2011) ISBN 978-0-00-744439-7 * ''One Direction: Where We Are: Our Band, Our Story: 100% Official'', HarperCollins (19 Nobyembre 2013) ISBN 978-0-00-748900-8 == Mga sanggunian == ''Maliban kung tuwirang tutukuyin, ang lahat ng mga sanggunian ay orihinal na nakasulat sa wikang Ingles. Isinalin ang mga bahagi ng pinagkunang pahinang web batay sa konsepto at pagkakaunawa ng mga sumulat ng artikulo.'' {{reflist|30em}} == Mga Kawing Panlabas == * [http://www.onedirectionmusic.com/gb/home/ Opisyal na Sityo Web ng One Direction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327112552/http://www.onedirectionmusic.com/gb/home/ |date=2012-03-27 }} * {{allmusic|class=artist|id=one-direction-mn0002766592}} * {{IMDb name|4108424}} * [http://www.modestmanagement.com/one-direction One Direction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502020623/http://www.modestmanagement.com/one-direction |date=2013-05-02 }} sa ''Modest! Management'' *{{Twitter|onedirection|One Direction}} *[http://www.instagram.com/onedirection One Direction] sa [[Instagram]] {{Authority control}} [[Kategorya:Mga banda]] [[Kategorya:Mga musiko]] [[Kategorya:Mga musiko mula sa Inglatera]] [[Kategorya:Mga musiko mula sa United Kingdom]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Britanya]] [[Kategorya:Mga mang-aawit ng musikang popular]] iu6monskb54i0ae4ikxmd8o62tflg5e 0 184678 2212681 2182628 2026-06-22T17:24:43Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212681 wikitext text/x-wiki {{About|Japanese cuisine}} [[Talaksan:Various_sushi,_beautiful_October_night_at_midnight.jpg|right|thumb|220px|Sushi.]] [[Talaksan:Sushi.svg|right|thumb|220px|Mga klase ng sushi. Sa daloy ng orasan mula sa kaliwang-itaas: [[#Nigirizushi|nigirizushi]], [[#Makizushi|makizushi]], [[#Temaki|temaki]].]] {{Contains Japanese text}} Ang {{nihongo|'''sushi'''|すし, 寿司, 鮨, 鮓, 寿斗, 寿し, 壽司}} ay isang [[lutuing Hapones]] na binubuo ng hinandang [[kanin]]g may [[Suka (pagkain)|suka]] (鮨飯 ''sushi-meshi''), kadalasang may kaunting asukal at asin, kasama pa ng mga iba't ibang kasangkapan (ネタ ''neta''), katulad ng [[pagkaing-dagat]], gulay, at paminsan-minsan [[tropikal na prutas]]. Nag-iiba ang mga estilo ng sushi at anyo ng kanyang presentasyon ngunit ang lahat ng sushi ay may "kaning sushi" na tinatawag na ''shari'' (しゃり) ''o sumeshi'' (酢飯). Hindi na ginagamit ang salitang ''sushi'' sa kanyang orihinal na konteksto; "maasim" ang literal na kahulugan nito. Tradisyunal na binubuo ang sushi ng [[Kaning puti|kaning puti na may katamtamang butil]], ngunit maaari itong ihanda gamit ang [[kaning kayumanggi]] o [[Kanin|kaning may maikling butil]]. Kadalasang inihahanda ito kasama ng pagkaing-dagat, katulad ng [[pusit]], [[igat]], [[Japanese amberjack|''yellowtail'']], [[salmon]], [[Scombridae|tuna]], o [[Crab stick|''crab stick'']]. [[Panggugulayin|Pangugulayin]] ang mararaming sushi. Madalas na inihahain ito kasama ng [[Gari|''gari'']], [[wasabi]], at [[toyo]]. Tanyag na palamuti ng putahe ang daikon (''takuan''). Ikinalilito minsan ang sushi bilang ''[[sashimi]]'', isang kaugnay na ulam sa lutuing Hapones na binubuo ng hinating isda na ihinaing hilaw, minsan karne, na ipinapares sa kanin (opsyonal).{{citation needed|date=June 2018}} <br /> == Kasaysayan == [[Talaksan:Hiroshige_Bowl_of_Sushi.jpg|alt=|thumb|Sushi ni [[Hiroshige]] sa [[Edo period|panahong Edo]]]] {{main|Kasaysayan ng sushi}}Nagmumula ang sushi sa [[Timog-silangang Asya|Timong-silangang Asya]], kilala ngayon bilang ''narezushi'' (馴れ寿司, 熟寿司 – "daing na isda"), na posibleng nakaimbak sa ibinurong kanin nang iilang buwan sa isang pagkakataon. Pinipigilan ng laktopermentasyon ng kanin ang pagbubulok ng isda;<ref>{{cite web|url=http://www.foodreference.com/html/html/yearonlytimeline.html|title=Food History Timeline, Events in Food History, 50,000 BC to 2012|publisher=|accessdate=30 Disyembre 2016}}</ref> itinatapon ang kanin bago kaninin ang isda.<ref name="The Guardian, UK- 'Chopsticks at dawn for a sushi showdown'">{{cite news|last=Hill|first=Amelia|title=Chopsticks at dawn for a sushi showdown|url=http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0,,2185313,00.html|publisher=The Guardian|accessdate=25 September 2011|location=London|date=2007-10-08}}</ref> Ang ganitong maagang uri ng sushi ay naging mahalgang pinagkukunan ng protina sa mga Haponesang konsumidor. Ang salitang "sushi" ay nagmumula sa makalumang pambalarilang uri na hindi na ginagamit sa ibang konteksto, at literal na nangangahulugang "maasim"; ang putahe ay may lasang [[Lasa|maasim]] at [[umami]] o malinamnam.<ref>{{cite journal|author1=Kouji Itou|author2=Shinsuke Kobayashi|author3=Tooru Ooizumi|author4=Yoshiaki Akahane|year=2006|title=Changes of proximate composition and extractive components in narezushi, a fermented mackerel product, during processing|url=https://archive.org/details/fisheries-science_2006-12_72_6/page/1269|journal=Fisheries Science|volume=72|issue=6|pages=1269–1276|doi=10.1111/j.1444-2906.2006.01285.x}}</ref> Umiiral pa rin ang narezushi bilang rehiyonal na espesyalidad, kapansin-pansin bilang ''funa-zushi'' mula sa [[Shiga Prefecture|Prepektura ng Shiga]].<ref name="tsukiji">{{cite book|last1=Bestor|first1=Theodore C.|title=Tsukiji: The Fish Market at the Center of the World|url=https://archive.org/details/tsukijifishmarke0000best|page=[https://archive.org/details/tsukijifishmarke0000best/page/141 141]|isbn=9780520923584|date=2004-07-13}}</ref> [[Talaksan:Mackerel sushi (sabazushi).jpg|thumb|Sushi ng estilong Osaka, tinatawag ding "Oshi-zushi" o "hako-sushi"]] Sinimulang idinagdag ang suka sa paghahanda ng narezushi sa [[panahong Muromachi]] (1336–1573) para mapahusay ang lasa at pagpapanatili. Bilang karagdagan sa pagdaragdag ng asim ng kanin, ipinahaba ng suka ang kahabaan ng buhay ng putahe, na naging sanhi ng pagpapaikli ng proseso ng pagbuburo at kalaunang pagwawaksi. Higit pang nilinang ang primitibong sushi sa [[Osaka]], kung saan naging ''oshi-zushi'' o "hako-zushi" ito sa loob ng iilang siglo; sa ganitong paghahanda, hinubog ang pagkaing-dagat at kanin gamit ang hulma na gawa sa kahoy (tipikal na kawayan). Nagsimulang inihain lamang noong [[Edo period|panahong Edo]] (1603-1868) ang sariwang isda sa ibabaw ng ipinasukang kanin at nori. Naging popular ang partikular na estilo ng ''nigirizushi'' sa kasalukuyan sa [[Edo]] (kapanahunang Tokyo) sa mga dekada 1820 o 1830. Isang karaniwang kwento ng pinagmulan ng ''nigirizushi'' ay ang kwento ni chef Hanaya Yohei (1799-1858), na lumikha o pinerpekto ang kasiningan noong 1824 sa kanyang tindahan sa [[Ryōgoku]].<ref name="tsukiji" /> ''Edomae zushi'' ang orihinal na tawag sa putahe dahil ginamit nito ang sariwang isda mula sa ''Edo-mae'' (Edo o [[Tokyo Bay]]); ginagamit pa rin ang terminong ''Edomae nigirizushi'' bilang kawikaan para sa sushing may kalidad na walang kinalaman sa pinagmulan ng kanyang kasangkapan.<ref>{{cite book|title=The Connoisseur's Guide to Sushi|first=Dave|last=Lowry|publisher=ReadHowYouWant.com|year=2010|isbn=978-1458764140|url=https://books.google.com/?id=0ut9nOwsFegC&pg=PR17&dq=Edomae#v=onepage&q=Edomae|page=xvii|quote=A nugget of rice was seasoned with vinegar and topped by a sliver of seafood fresh from the bay that was only a few blocks away. That's why a synonym for nigiri sushi is Edomae sushi: Edomae is "in front of Edo", i.e., the bay.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sushi: Food for the Eye, the Body and the Soul|first=Ole G.|last=Mouritsen|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-1441906182|url=https://books.google.com/?id=RJxuV-0eT4UC&pg=PA17&dq=%22edomae%22#v=onepage&q=%22edomae%22|quote=Edomae-zushi or nigiri-zushi? Nigiri-zushi is also known as Edomae-zushi. Edomae refers to the small bay in Edo in front of the old palace that stood on the same site as the present-day imperial precinct in Tokyo. Fresh fish and shellfish caught in the bay were used locally to make sushi, which was known as Edomae-zushi. It has, however, been many years since these waters have been a source of seafood. Now the expression Edomae-zushi is employed as a synonym for high quality nigiri-zushi.|page=17}}</ref> Ang pinakamaagang sulating pagbanggit ng sushi sa Ingles na dineskribo sa ''[[Oxford English Dictionary]]'' ay sa isang aklat noong 1893, ''A Japanese Interior'', kung saan ibinabanggit ang sushi bilang "bumbong ng malamig na kanin at isda, halamang dagat, o iba pang pampalasa".<ref>"Sushi", ''Oxford English Dictionary'', Second edition, 1989; online version December 2011. Accessed 23 December 2011.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=ICMLAAAAYAAJ&q=sushi|title=A Japanese interior|first=Alice Mabel|last=Bacon|publisher=Houghton, Mifflin and Company|year=1893|page=271|quote=<br>p. 271: "Sushi, a roll of cold rice with fish, sea-weed, or some other flavoring"<br>p. 181: "While we were waiting for my lord and my lady to appear, domestics served us with tea and sushi or rice sandwiches, and the year-old baby was brought in and exhibited."<br>p. 180: "All the sushi that I had been unable to eat were sent out to my kuruma, neatly done up in white paper."}}</ref> Mayroong mas maagang pagbanggit ng sushi sa diksyunaryong Hapones-Ingles ni [[James Curtis Hepburn|James Hepburn]] mula sa 1873,<ref>James Curtis Hepburn, ''Japanese-English and English-Japanese dictionary'', Publisher: Randolph, 1873, 536 pages ([https://books.google.com/books?id=oCoYAAAAYAAJ&dq=Japanese-English%20Japanese%20dictionary%20James%20Curtis%20Hepburn%20-%201873&pg=PA262#v=onepage&q=sushi&f=false page 262])</ref> at sa artikulo noong 1879 tungkol sa lutuing Hapones sa pahayagang ''[[Notes and Queries]]''.<ref>W. H. Patterson, ''Japanese Cookery'', "Notes and queries", Publisher: Oxford University Press, 1879. ([https://books.google.com/books?id=2kcAAAAAYAAJ&dq=sushi%20rice&pg=PA263#v=onepage&q=sushi&f=false p.263])</ref> == Mga uri == [[Talaksan:Hebinome_Sushi.JPG|alt=|thumb|Bandehado ng sushi sa takeway]] Pinasukang ''[[Sushi#sushi rice|kaning pansushi]] a''ng karaniwang sangkap ng lahat ng klase ng [[List of types of sushi|sushi]]. Maaaring mag-iba ang mga laman, palamuti, pampalasa, and paghahanda.<ref>{{cite book|author=Kawasumi, Ken|title=The Encyclopedia of Sushi Rolls|url=https://archive.org/details/encyclopediaofsu0000kawa|publisher=Graph-Sha|year=2001|isbn=978-4-88996-076-1}}</ref> Dahil sa [[mutasyon ng katinig]] [[Rendaku|sa rendaku]], ''zushi'' ang pagbabaybay ng ''sushi'' kapag may inilakip na unlapi, tulad ng ''nigirizushi''. <br /> === Chirashizushi === [[Talaksan:Chirashi-zushi.jpg|right|thumb|Chirashizushi na may hilaw na sangkap]] Sa ''chirashizushi'' ({{nihongo2|ちらし寿司}}, "kinalat na sushi", na tinatawag ding ''barazushi''), inihahain ang kanin sa mangkok at pinapatungan ng iba't ibang hilaw na isda and palamuting gulay. Karaniwang kinakain ito dahil ito ay nakabubusog, mabilis at madaling ihanda.{{citation needed|date=January 2017}} Kinakain ito taun-taon sa [[Hinamatsuri]] sa Marso. * ''Edomae chirashizushi'' (Kinalat na sushi ng estilong [[Edo]]): inihahain na may hilaw na sangkap sa masining na pagkakaayos. * ''Gomokuzushi'' (Estilong Kansai): binubuo ng luto o hilaw na sangkap na hinahalo sa kanin. * ''Sake-zushi'' (Estilong Kyushu): ginagamit ang alak ng kanin kaysa sa suka sa paghahanda ng kanin, at pinapatungan nito ng hipon, ''sea bream'', pugita, kabuteng shiitake, usbong ng kawayan at ginutay na torta.{{clear}} === Inarizushi === [[Talaksan:Kantofu_Inarizushi.jpg|right|thumb|Tatlong piraso ng inarizushi.]] {{Cookbook|Inarizushi}}Ang ''inarizushi'' ({{nihongo2|稲荷寿司}}) ay maliit na lukbot ng [[Aburaage|pinritong tokwa]] na karaniwang nilalaman ng kaning pansushi lamang. Ayon sa mga kwento, nanggaling ang pangalang inarizushi mula kay ''[[Inari (mythology)|Inari]]'', isang diyos sa Shinto. Pinaniniwalaan na gusto ang mga soro, mga sugo ni Inari, ng pinritong [[Tofu|tokwa]], at may mga matutulis na sulok ang isang Inari-zushi na bumbong na kahawig sa mga tainga ng soro.<ref>[[Karen Ann Smyers|Smyers, Karen Ann]]. ''The Fox and the Jewel: Shared and Private Meanings in Contemporary Japanese Inari Worship''(1999), Honolulu: University of Hawaii Press, p. 96.</ref> Kabilang sa mga rehiyonal na baryante ang lukbot na gawa sa manipis na [[omelette|torta]] ({{nihongo2|帛紗寿司}}, ''fukusa-zushi'', o {{nihongo2|茶巾寿司}}, ''chakin-zushi'') sa halip ng tokwa. Hindi dapat ikalito ito sa ''inari maki'', isang bumbong na nilalaman ng pinalasang pinritong tokwa. Ang '''cone sushi''' ay baryante ng ''inarizushi'' na nagmumula sa [[Cuisine of Hawaii|Hawaii]] na maaaring magkaroon ng [[sitaw]], [[Carrot|asanorya]], o [[Arctium lappa|''gobo'']] kasama ng kanin, na binalot sa tatsulukang piraso ng aburage. Kadalasang ibinebenta ito sa mga ''okazu-ya'' (Haponesang [[Delicatessen|deli]]) at bilang bahagi ng mga [[bento]].<ref>Ann Kondo Corum, ''[[Ethnic Food|Ethnic Foods]] of [[Hawaii]]'' (2000). [[Bess Press]]: p. 54.</ref><ref>Betty Shimabukuro, "[http://archives.starbulletin.com/2002/03/20/features/request.html Yama's Fish Market offers more than fish] (March 20, 2002). ''Honolulu Star-Bulletin''.</ref><ref>Joan Namkoong, ''Go Home, Cook Rice: A Guide to Buying and Cooking the Fresh Foods of Hawaii (2001). Ness Press: p. 8.''</ref><ref>Joan Namkoong, ''Food Lover's Guide to Honolulu'' (2006), Bess Press, p. 37.</ref>{{clear}}<br /> === Makizushi === [[Talaksan:Makizushi2.jpg|right|thumb|''Hosomaki'']] [[Talaksan:Roll_maki.jpg|alt=|thumb|Inihahandang makizushi]] Ang ''makizushi'' ({{nihongo2|巻き寿司}}, "binumbong na sushi"), ''norimaki'' ({{nihongo2|海苔巻き}}, "bumbong-[[Nori]]") o ''makimono'' ({{nihongo2|巻物}}, "iba't ibang bumbong") ay silindrikong piraso, na binuo sa pamamagitan ng saping gawa sa kawayan na kilala bilang ''[[makisu]]'' ({{nihongo2|巻き簾}}). Karaniwang ibinabalot ang ''makizushi'' sa [[nori]] (halamang dagat), ngunit ibinabalot ito paminsan-minsan sa manipis na [[omelette|torta]], papel detoyo, pipino, or dahong [[shiso]]. Kadalasang inihihiwa ang ''makizushi'' sa anim o walong piraso, na bumubuo ng isang order ng bumbong. Narito ang ilang karaniwang uri ng ''makizushi'', ngunit posible na mayroong ibang baryante. Ang ''futomaki'' ({{nihongo2|太巻}}, "makapal, malaki or mataba na bumbong") ay isang malaking silindrikong piraso, karaniwang may ''nori'' sa labas.<ref name="omae">{{cite book|last1=Ōmae|first1=Kinjirō|last2=Tachibana|first2=Yuzuru|title=The book of sushi|edition=1st paperback|year=1988|publisher=Kōdansha International|location=Tokyo|isbn=9780870118661|oclc=18925025|page=70}}</ref> Lima hanggang anim na sentimetro (2 to 2 1⁄2 in) ang bantod ng tipikal na ''futomaki''.<ref name="Strada">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=R_KXS-Lcse0C&pg=PT106|page=106|title=Sushi for dummies|first1=Judi|last1=Strada|first2=Mineko Takane|last2=Moreno|publisher=John Wiley & Sons|year=2004|isbn=978-0-7645-4465-1|quote=Sliced sushi rolls are traditionally made in three different sizes, or diameters: thin 1-inch rolls (hoso-maki); medium {{frac|1|1|2}}-inch rolls (chu-maki); and thick 2 to {{frac|2|1|2}}-inch rolls (futo-maki)."}}</ref> Kadalasang gawa ang mga ito sa dalawa, tatlo, o higit pa na laman na pinili para sa kanilang komplimentaryong lasa at kulay. Tuwing gabi ng pistang [[Setsubun]], kaugalian sa [[Kansai region|rehiyon ng Kansai]] na kumain ng di-nahiwang futomaki sa kanyang silindrikong anyo, kung saan ''ehō-maki'' ({{nihongo2|恵方巻}}, lit. masayang bumbong ng direksyon) ang tawag dito.<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Heisei Nippon seikatsu benrichō [平成ニッポン生活便利帳]|title=Setsubun [節分]|url=http://rekishi.jkn21.com/|accessdate=2012-05-26|year=2012|publisher=Jiyū Kokuminsha|location=Tokyo|language=Hapones|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/|archivedate=Agosto 25, 2007}}</ref> Sa taong 2000, kumalat ang kostumbre sa buong Hapon.<ref name="dijitaru">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Dijitaru daijisen|title=Ehō-maki|url=http://rekishi.jkn21.com/|accessdate=2012-05-26|year=2012|publisher=Shogakukan|location=Tokyo|language=Hapones|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/|archivedate=Agosto 25, 2007}}</ref> Madalas na panggugulayin ang futomaki, at maaaring gamitin ang mga piraso ng [[Cucumber|pipino]], ''[[Kanpyō (food)|kampyō]] gourd'', ''takenoko'' ([[Bamboo shoot|''usbong ng kawayan'']]), o [[Nelumbo nucifera|ugat ng lotus]]. Kabilang sa mga di-panggugulaying laman ang mga piraso ng ''[[tamagoyaki]]'' [[omelette|torta]], maliit na itlog ng isda, hiniwang tuna, at ''oboro (pagkain)'' [[Whitefish (fisheries term)|''whitefish'']] ''flakes''.<ref name="omae" /> Ayon sa tradisyon, tinitimplahan nang kaunti ang kanin ng asin at mantika ng linga/perilla. Kasama sa mga popular na kasangkapang protina ang mga fish keyk, ''imitation crab meat'', itlog, at tinimplahang ''beef'' ''rib-eye''. Karaniwang isinasamang gulay ang pipino, [[Spinach|espinaka]], [[Carrot|asanorya]], at {{nihongo|''[[takuan]]''|沢庵}} (inatsarang raddish). Pagkapulupot at pagkahiwa ng makizushi, inihahain ito na may kasamang takuan. Kadalasang ginagamit ang puting kanin na may maikling butil, ngunit nagiging mas laganap ang paggamit ng kayumangging kanin na may maikling butil sa mga nakakamalay sa kanilang kalusugan. Madalang inihahalo ang matamis na kanin sa kaning makizushi. Sa kasalukuyan, maaaring gamitin bilang kanin ng makizushi ang iba't ibang klase ng kaning itim, pinakuluang kanin, angkak, atbp. Maliban sa mga karaniwang sangkap na naitala sa ibabaw, maaaring isama ng mga ibang baryante ng keso, maanghang na nilutong [[Squid|pusit]], [[yakiniku]], [[kamaboko]], [[lunch meat]], [[Sausage|longganisa]], [[bacon]] o maanghang na [[tuna]]. Maaaring iphaid ang nori ng mantika ng linga o kalatan ng linga. Sa isang baryasyon, maaaring iprito nang babahagya ang mga nahiwang piraso ng makizushi ng patong na gawa sa itlog. Ang tamago makizushi (玉子巻き寿司) ay makizushi na iginulong ng manipis na itlog. Ang tempura makizushi (天ぷら 巻き寿司) or agezushi (揚げ寿司ロール) ay pinritong berysyon ng putahe. Ang ''hosomaki'' ({{nihongo2|細巻}}, "manipis na bumbong") ay maliit na silindrikong piraso na may ''nori'' sa labas. May karaniwang diyametro ng 2.5 sentimetro (1 pul).<ref name="Strada" /> Isa lamang sa kadalasan ang laman nito, katulad ng tuna, pipino, ''kanpyō'', asanoryang hiniwa nang manipis, o, mas kamakailan, abukado. Ang ''Kappamaki'', ({{nihongo2|河童巻}}), isang uri ng ''Hosomaki'' na may pipino bilang laman, ay pinangalanan mula sa [[Kappa (folklore)|kappa]], isang diyabilyo na mahilig sa pipino sa Haponesang alamat. Ayon sa kaugalian, kinakain ang ''kappamaki'' para limasin ang panlasa sa gitna ng pagkain ng hilaw na isda at ibang klaseng pagkain, upang manatiling kaiba ang lasa ng isda mula sa lasa ng ibang pagkain. Ang ''Tekkamaki'' ({{nihongo2|鉄火巻}}) ay isang klase ng ''hosomaki'' na may hilaw na tuna bilang laman. Habang pinaniniwalaan na tumutukoy ang salitang ''tekka'', na may kahulugang "napakainit na bakal" sa kulay ng balat ng tuna o balat ng salmon, talagang nagmula ito bilang meryenda na kinakain sa mga bahay-sugalan na tinatawag na ''tekkaba'' ({{nihongo2|鉄火場}}), katulad ng [[Sandwich|pinalamanang tinapay]].<ref>{{cite journal|author=Andy Bellin|url=http://www.foodandwine.com/articles/poker-night-in-napa|title=Poker Night in Napa|journal=[[Food & Wine]]|date=Marso 2005|access-date=2019-05-18|archive-date=2012-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406154802/http://www.foodandwine.com/articles/poker-night-in-napa|url-status=dead}}</ref><ref>Ryuichi Yoshii, [https://books.google.com/books?id=NEiclAsUm18C&printsec=frontcover#PPA48,M1 "Tuna rolls (Tekkamaki)"], ''Sushi'', p. 48 (1999), [[Tuttle Publishing]], {{ISBN|962-593-460-X}}.</ref> Ang ''Negitoromaki'' ({{nihongo2|ねぎとろ巻}}) ay uri ng ''hosomaki'' na puno ng [[Scallion|skalyon]] (''negi'') and hiniwang tuna (''[[List of sushi and sashimi ingredients#Seafood|toro]]''). Madalas na ginagamit ang matabang tuna sa estilong ito. Ang ''Tsunamayomaki'' ({{nihongo2|ツナマヨ巻}}) ay klase ng ''hosomaki'' na puno ng de latang tuna na hinalo kasama ng [[mayonesa]]. [[Talaksan:Futomaki_zushi_in_201902.jpg|thumb|Ehōmaki]] {{anchor|Ehomaki}} Ang ''ehōmaki'' ({{nihongo2|恵方巻}}, "bumbong ng masuwerteng direksyon") ay bumbong na gawa sa pitong sangkap na itinuturing bilang mapalad. Kadalasang kinakain ang Ehōmaki sa [[setsubun]] sa Hapon. Kabilang sa mga kasangkapan nito ang [[Kanpyō (food)|kanpyō]], itlog, igat, and kabuteng [[shiitake]]. Maaari ring isama ang mga ibang kasangkapan sa Ehōmaki. Karaniwang kinakain ang ehōmaki habang nakaharap sa direksyon na itinuring bilang mapalad sa taong iyon.<ref>{{cite web|url=http://kyotofoodie.com/setsubun-ehomaki-mame-maki-and-grilled-sardine/|title=Setsubun Ehomaki, Mame-maki and Grilled Sardine|publisher=Kyoto Foodie|accessdate=2015-01-22}}</ref> Ang ''temaki'' ({{nihongo2|手巻}}, "kamay bumbong") ay isang malaking silindrikong piraso ng ''nori'' sa labas na may umaagos na sangkap sa malapad na banda. 10 sentimetro (4 pul) ang tipikal na ''temaki'' at kinakain gamit ang mga daliri dahil masyadong mahirap pulutin ito ng mga [[Chopsticks|sipit]]. Para sa pinakamainam na lasa at pagkakahabi, dapat kainin ang ''temaki'' agad pagkatapos ito mabuo dahil sinisipsip ng kono ng ''nori'' ang kahalumigmigan mula sa laman at nawawala ang lutong nito, na ginagawa itong medyo mahirap kagatin. Dahil sa rasong ito, selyado ang ''nori'' sa ''pre-made'' o ''take-out'' temaki sa balok na plastik na tinatanggal agad-agad bago kainin.<ref>{{cite web|url=http://www.gpe.dk/index.php?option=com_content&view=article&id=39%3Apackaging-for-temaki-sushi&catid=4%3Aproducts&Itemid=3&lang=en|title=Packaging For Temaki Sushi|publisher=Gpe.dk|accessdate=2012-11-07|archive-date=2012-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425053141/http://www.gpe.dk/index.php?option=com_content&view=article&id=39:packaging-for-temaki-sushi&catid=4:products&Itemid=3&lang=en|url-status=dead}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Sushi| ]] [[Kategorya:Lutuing Hapones]] kevemrtjop71393v18492ue89t1je3n 0 186890 2212773 2208526 2026-06-22T18:28:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212773 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name = Kanser sa suso | DiseasesDB = 1598 | Image = Mammo breast cancer.jpg | Caption = Mga [[mammograma]] na nagpapakita ng isang normal na suso(kaliwa) at isang susong may [[kanser]](kanan). | ICD10 = {{ICD10|C|50||c|50}} | ICD9 = {{ICD9|174}}-{{ICD9|175}},{{ICD9|V10.3}} | ICDO = | OMIM = 114480 | MedlinePlus = 000913 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2808 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|3287}} {{eMedicine2|radio|115}} {{eMedicine2|plastic|521}} | MeshID = D001943 }} Ang '''Kanser sa suso''' (Ingles:'''Breast cancer''') ay isang uri ng [[kanser]] na nagmumula sa tisyu ng [[suso]] na pinaka-karaniwang mula sa panloob na paglilinya ng [[duktrong lactiperoso|mga dukto ng gatas]] o ang mga [[lobula]] (lobules) na nagsusuplay sa mga dukto ng gatas.<ref>{{cite pmid|21265355}}</ref> Ang mga kanser na nagmumula sa mga dukto ay kilala bilang [[mammaryong duktal na carcinoma|mga duktal na carcinoma]] samantalang ang mga nagmumula mula sa mga lobula ay tinatawag na mga [[lobular na carcinoma]]. Ang kanser sa suso ay nangyayari sa mga tao at sa iba pang mga [[mammalya]]. Bagaman ang labis na karamihan ng mga kaso sa tao ay nangyayari sa mga babae, ang [[kanser sa suso sa lalake]] ay maaari ring mangyari.<ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/malebreastcancer.html US NIH: Male Breast Cancer]</ref> <!-- Treatment --> Ang sukat, yugto, rate ng paglago at iba pang mga katangian ng kanser sa suso ay tumutukoy sa mga uri ng paggamot. Ang paggamot ay maaaring kabilangan ng [[siruhiya]] (surgery), mga [[droga]] ([[terapiyang hormonal]]), [[kemoterapiya]], [[radiasyon]] at/o [[immunoterapiya]].<ref name="PMC3031364">{{cite journal | author = Florescu A, Amir E, Bouganim N, Clemons M | title = Immune therapy for breast cancer in 2010—hype or hope? | journal = Current Oncology | volume = 18 | issue = 1 | pages = e9–e18 | year = 2011 | pmid = 21331271 | pmc = 3031364 | doi = }}</ref> Ang pag-aalis na surhikal ng [[tumor]] ang nagbibigay ng pinakamalaking benepisyo na ang tanging siruhiya ang gumagamot sa maraming mga kaso. Upang pataasin ang pagiging malamang ng paggamot, ang ilang mga rehimeng kemoterapiya ay karaniwang ibinibigay bilang karagdagan sa siruhiya. Ang radiasyon ay ginagamit pagkatapos ng siruhiyang nag-iingat sa suso at malaking nagpapabuti ng lokal na mga rate ng pagbalik at sa maraming mga sirkunstansiya ang kabuuang survival(pagpapatuloy na mabuhay) rin.<ref name="pmid19118305">{{cite journal | author = Buchholz TA | title = Radiation therapy for early-stage breast cancer after breast-conserving surgery | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-01-01_360_1/page/62 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 360 | issue = 1 | pages = 63–70 | year = 2009 | month = January | pmid = 19118305 | doi = 10.1056/NEJMct0803525 }}</ref> Ang ilang mga kanser sa suso ay sensitibo sa mga [[hormone]] gaya ng [[estrogen]] at/o [[progesterone]] na gumagawa ritong posibleng magamot sa pamamagitan ng paghaharang ng mga epekto ng hormone na ito. Sa buong mundo, ang kanser sa suso ay bumubuo ng 22.9% ng lahat ng mga kanser(hindi kasama ang hindi-melanomang [[kanser sa balat]]) sa mga kababaihan.<ref name="IARC GLOBOCAN 2008" /> Noong 2008, ang kanser sa suso ay nagsanhi ng 458,503 mga kamatayan sa buong mundo (13.7% ng kamatayan sa kanser sa mga kababaihan).<ref name="IARC GLOBOCAN 2008">{{Cite web| publisher =[[International Agency for Research on Cancer]] |year=2008 |title=World Cancer Report |url=http://globocan.iarc.fr/factsheets/populations/factsheet.asp?uno=900 |accessdate=2011-02-26}} (cancer statistics often exclude non-melanoma skin cancers such as [[basal cell carcinoma]], which are common but rarely fatal)</ref> Ang kanser sa suso ay higit sa 100 beses na mas karaniwang sa mga kababaihan kesa sa mga lalake bagaman ang mga kalalakihan ay may kagawiang magkaroon ng mas masamang mga kalalabasan sanhi ng mga pagkaantala sa diagnosis.<ref name="WHO WCR" /><ref>{{Cite web | title = Male Breast Cancer Treatment | publisher = [[National Cancer Institute]] |year=2011 | url = http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/malebreast/HealthProfessional | accessdate = 2011-02-26}}</ref> Ang [[prognosis]] at mga rate ng survival para sa kanser sa suso ay malaking iba iba batay sa uri ng kanser, yugto, paggamot at lokasyong heograpikal na pasyente. Ang mga rate ng survival sa mga Kanluraning bansa ay mataas.<ref name="WHO WCR">{{Cite web| publisher =[[International Agency for Research on Cancer]] |year=2008 |title=World Cancer Report |url=http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2008/wcr_2008.pdf |accessdate=2011-02-26}}</ref> Halimbawa, ang higit sa 8 sa 10 kababaihan (84%) sa Inglater na na-diagnose ng kanser sa suso ay nabuhay ng hindi bababa sa 5 taon.<ref>ONS, Cancer Survival in England, patients diagnosed 2004-08, followed up to 2009. http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-216670{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa mga umuunlad na bansa, ang mga rate ng survival ay mas mababa. == Mga tanda at sintomas == [[Talaksan:En Breast cancer illustrations.png|thumb|Mga maagang tanda ng kanser sa suso.]] [[Talaksan:Breast cancer.jpg|thumb|Kanser sa suso na nagpapakita ng baliktad na nipple, bukol at pagbi-[[biloy]] ng balat.]] Ang unang mapapansing sintomas ng kanser sa suso ay karaniwang [[bukol sa suso]] na masasalat na iba sa iba pang mga tisyu ng suso. Ang higit sa 80% ng mga kaso ng kanser sa suso ay natutuklasan kapag nasasalat ng babae ang isang bukol.<ref name="merck">{{Cite web|author=[[Merck Manual of Diagnosis and Therapy]] |month=February |year=2003 |title=Breast Disorders: Breast Cancer |url=http://www.merckmanuals.com/home/womens_health_issues/breast_disorders/breast_cancer.html |accessdate=2008-02-05}}</ref> The earliest breast cancers are detected by a [[mammogram]].<ref name="acs cancer facts 2007"/> Ang mga bukol na natagpuan sa mga [[kulani]] na matatagpuan sa [[kili kili]]<ref name="merck"/> ay maari ring indikasyon ng kanser sa suso. Ang mga indikasyon ng kanser bukod sa bukol ay maaaring kabilangan ng pagkapal na iba sa iba pang mga tisyu ng suso na ang isang suso ay nagiging mas malaki o mas mababa, pagbabago ng posisyon ng nipple o hugit nito o pagbaliktad nito, pagbibiloy ng balat, isang rash sa o palibot ng nipple, mga paglalabas ng pluido sa nipple, patuloy na sakit sa bahagi ng suso o kili kili at pamamaga sa ilalim ng kili kili o sa palibot ng buto ng [[kabikula]].<ref>{{cite journal | author = Watson M | title = Assessment of suspected cancer | journal = InnoAiT | volume = 1 | issue = 2 | pages = 94–107 | year = 2008 | pmid = | doi = 10.1093/innovait/inn001 }}</ref> Ang sakit("[[mastodynia]]") ay isang hindi maasahang kasangkapan sa pagtukoy ng presensiya o kawalan ng kanser sa suso ngunit maaari ring indikasyon ng iba pang isyu ng kalusugan sa suso.<ref name="merck"/><ref name="acs cancer facts 2007">{{Cite web|author=American Cancer Society|year=2007|title=Cancer Facts & Figures 2007|url=http://www.cancer.org/downloads/STT/CAFF2007PWSecured.pdf|accessdate=2007-04-26|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070410025934/http://www.cancer.org/downloads/STT/CAFF2007PWSecured.pdf|archivedate=2007-04-10|url-status=live}}</ref><ref name="eMed">{{Cite web |author=[[eMedicine]] |month=Agosto 23, |year=2006 |title=Breast Cancer Evaluation |url=http://www.emedicine.com/med/TOPIC3287.HTM |accessdate=2008-02-05 |archive-date=2008-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212070431/http://www.emedicine.com/med/TOPIC3287.HTM |url-status=dead }}</ref> Ang [[namamagang kanser sa suso]] ay isang partikular na uri ng kanser sa suso na maaaring magdulot ng malaking hamong diagnostiko. Ang mga sintomas ay maaaring katulad ng pamamaga ng suso at maaaring kabilangan ng pangangati, sakit, pamamaga, pagbaliktad ng nipple, init at pagiging mula sa buong suso gayundi ang isang tekstura ng balat ng [[kahel]] na tinatawag na ''peau d'orange''.<ref name="merck"/> Ang kawalan ng makikitang bukol ay nagpapaantala ng deteksiyon nito ng mapanganib. Ang isang pang naiulat na kompleks na sintomas ng kanser sa suso ang [[sakit ni Paget ng suso]]. Ang sindromang ito ay nagtatanghal ng mga pagbabago sa balat na [[eczema]]toid gaya ng pamumula, pangangati, pagbabalat ng balat ng nipple. Habang ang sakit ni Paget ay sumusulong, ang mga sintomas ay maaaring kabilangan ng pakiramdam ng pagtutusok sa balat, pangangati, tumaas na sensitibidad, pag-aapoy at sakit. Maaari ring may inilalabas na pluido sa nipple. Ang tinatayang kalahati ng mga kababaihan na na-diagnose ng sakit ni paget ay mayroon ring bukol mula sa nipple.<ref name="nci paget">{{Cite web|author=[[National Cancer Institute]] |month=Hunyo 27, |year=2005 |title=Paget's Disease of the Nipple: Questions and Answers |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/pagets-breast |accessdate=2008-02-06}}</ref> Sa mga bihirang kaso, ang sa simulang lumilitaw na [[fibroadenoma]](matigas na magagalaw na bukol) ay maaaring isang tumor na [[phyllodes tumor|phyllodes]]. Ang mga tumor na phyllodes ay nabubuo sa loob ng [[stroma]](konektibong tisyu) ng suso at naglalaman ng glandular gayundin ng tisyung stromal. Ang mga tumor na phyllode ay hindi nayuyugtuan sa karaniwang kahulugan. Ang mga ito ay inuuri sa basehan ng kanilang hitsura sa ilalim ng mikroskopyo bilang [[benign]](hindi [[kanser]]oso), borderline o [[kanser|malignante]].<ref name="phyllodes-tumor"> {{Cite web|author=answers.com |title=Oncology Encyclopedia: Cystosarcoma Phyllodes| url=http://www.answers.com/topic/phyllodes-tumor |accessdate=2010-08-10}}</ref> Minsan, ang kanser sa suso ay nagtatanghal bilang isang sakit na [[metastasis|metastatiko]] na ang ibig sabihin ay [[kanser]] na kumalat ng lagpas sa orihinal na organo. Ang [[metastatikong kanser sa suso]] ay magsasanhi ng mga sintomas na nakabatay sa lokasyon ng metastasis. Ang karaniwang mga lugar ay kinabibilangan ng [[buto]], [[atay]], [[baga]] at [[utak]].<ref name="pmid17158753">{{cite journal | author = Lacroix M | title = Significance, detection and markers of disseminated breast cancer cells | journal = Endocrine-related Cancer | volume = 13 | issue = 4 | pages = 1033–67 | year = 2006 | month = December | pmid = 17158753 | doi = 10.1677/ERC-06-0001 }}</ref> Ang hindi maipaliwanag na pagbagsak ng timbang ay minsang naghuhudyat ng okultong kanser sa suso gaya ng mga sintomas ng lagnat at panlalamig. ANg mga sakit sa buto o [[kasu-kasuan]] ay minsang mga manipestasyon ng metastatikong kanser sa suso gaya ng [[jaundice]] at mga sintomas na [[neurolohikal]]. Ang mga sintomas na ito ay tinatawag na hindi spesipikong <ref name="nci metastatic">{{Cite web |author=[[National Cancer Institute]] |month=Setyembre 1, |year=2004 |title=Metastatic Cancer: Questions and Answers |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/metastatic |accessdate=2008-02-06 |archive-date=2008-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080827093333/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/metastatic |url-status=dead }}</ref> Ang karamihan ng mga diperensiya ng suso kabilang ang karamihan ng mga bukol ay hindi kumakatawan na saligan ng kanser sa suso. Ang mababa sa 20% ng bukol halimbaw ay kanser<ref>{{cite book|last=McCann|first=executive publisher, Judith A. Shilling|title=Nursing.|year=2008|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Ambler, PA|isbn=978-1-58255-668-0|pages=99|url=http://books.google.ca/books?id=PcARTQwHLpIC&pg=PA99}}</ref> at ang mga [[sakit na benign sa suso]] gaya ng [[mastitis]] at [[fibroadenoma]] ng suso ay mas karaniwang mga sanhi ng mga sintomas ng diperensiya sa suso. Gayunpaman, ang paglitaw ng bagong sintomas ay dapat seryosohin ng parehong mga pasyente ng parehong mga pasyente at mga doktor nito dahil sa posibilidad ng nakakubling kanser sa suso sa halos anumang edad.<ref name="merck breasts">{{Cite web |author=[[Merck Manual of Diagnosis and Therapy]] |month=February |year=2003 |title=Breast Disorders: Overview of Breast Disorders |url=http://www.merckmanuals.com/home/womens_health_issues/breast_disorders/overview_of_breast_disorders.html |accessdate=2008-02-05 |archive-date=2011-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003004918/http://www.merckmanuals.com/home/womens_health_issues/breast_disorders/overview_of_breast_disorders.html |url-status=dead }}</ref> == Patopisiolohiya == {{Main|Karsinohenesis}} [[Talaksan:Signal transduction pathways.svg|thumb|Ang mga landas ng tranduksiyon ng signal na sangkot sa [[apoptosis]]. Ang mga mutasyon na tumutungo sa kawalan ng apoptosis ay maaaring tumungo sa [[tumorihenesis]].]] Ang kanser sa suso tulad ng ibang mga [[kanser]] ay nangyayari dahil sa interaksiyon sa pagitan ng kapaligiran at isang depektibong [[gene]]. Ang mga normal na [[selula]] ay naghahati ng maraming beses kung kinakailangan at humihinto. Ang mga ito ay kumakabit sa iba pang mga selula at nanatili sa mga tisyu. Ang mga selula ay nagiging [[kanser]]oso kapat ang mga [[mutasyon]] ay wumawasak sa kanilang kakayahan na humintong maghati upang kumabit sa iba pang mga selula at manatili kung sila nararapat. Ang mga normal na selula ay [[pagpapatiwakal|magpapatiwakal]]([[apoptosis]]) kapag ang mga ito ay hindi na kailangan. Hanggang sa panahong ito, ang mga ito ay pinoprotektahan mula sa pagpapatiwakal ng selula ng ilang mga kumpol ng protina at mga landas. Ang isang protektibong mga landas ang landas na [[PI3K]]/[[AKT]]. Ang isa pa ang landas na [[Ras (protein)|RAS]]/[[Mitogen-activated protein kinase kinase|MEK]]/[[Extracellular signal-regulated kinases|ERK]]. Minsan, ang mga [[gene]] kasama ng mga protektibong landas nito ay nag-mumutado sa paraang gumagawa sa mga itong permanenteng naka bukas(on) na gumagawa sa selula na walang kakayahan ng pagpapatiwakal kung hindi na ito kailangan. Ito ang isa sa mga hakbang na nagsasanhi ng kanser kasama ng iba pang mga mutasyon. Sa normal na pangyayari, ang protinang [[PTEN (gene)|PTEN]] ay nagsasara ng landas na PI3K/AKT kapag ang selula ay handa na sa pagpapatiwakal. Sa ilang mga kanser, ang gene para sa protinang PTEN ay nagmutado kaya ang landas na PI3K/AKT ay hindi makaalis sa posisyong nakabukas(on) at ang selulang kanser ay hindi [[pagpapatiwakal|makapagpatiwakal]].<ref>{{Cite conference | coauthors = Adrian Lee, Carlos Arteaga | title = 32nd Annual CTRC-AACR San Antonio Breast Cancer Symposium | booktitle = Sunday Morning Year-End Review | date = 14 Disyembre 2009 | url = http://www.sabcs.org/Newsletter/Docs/SABCS_2009_Issue5.pdf | access-date = 2012-08-28 | archive-date = 2013-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130813021816/http://www.sabcs.org/Newsletter/Docs/SABCS_2009_Issue5.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang mga mutasyong tumutungo sa kanser sa suso ay eksperimental na iniugnay sa pagkakalantad sa [[estrogen]].<ref name="pmid16675129">{{cite journal | author = Cavalieri E, Chakravarti D, Guttenplan J, ''et al.'' | title = Catechol estrogen quinones as initiators of breast and other human cancers: implications for biomarkers of susceptibility and cancer prevention | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1766 | issue = 1 | pages = 63–78 | year = 2006 | month = August | pmid = 16675129 | doi = 10.1016/j.bbcan.2006.03.001 }}</ref><ref name="immune">{{Cite web|author=Farlex |year=2005 |title=Immunological Surveilliance |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/immunological+surveillance |publisher=The Free Dictionary |accessdate=2008-02-10}}</ref> Ang abnormal na paghuhudyat ng [[paktor ng paglago]] sa interaksiyon sa pagitan ng mga [[selulang stromal]] at mga [[selulang epithelial]] ay maaaring tumulong sa paglago ng selulang malignante.<ref name="pmid12817994">{{cite journal | author = Haslam SZ, Woodward TL | title = Host microenvironment in breast cancer development: epithelial-cell-stromal-cell interactions and steroid hormone action in normal and cancerous mammary gland. | journal = Breast Cancer Res. | volume = 5 | issue = 4 | pages = 208–15 | year = 2003 | month = June | pmid = 12817994 | pmc = 165024 | doi = 10.1186/bcr615 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Wiseman BS, Werb Z | title = Stromal effects on mammary gland development and breast cancer | journal = Science | volume = 296 | issue = 5570 | pages = 1046–9 | year = 2002 | month = May | pmid = 12004111 | pmc = 2788989 | doi = 10.1126/science.1067431 }}</ref> Sa tisyung [[adiposo]] ng suso, ang sobrang ekspresyon ng [[leptin]] ay tumutungo sa tumaas na pagdami ng selula at [[kanser]].<ref name="pmid20889333">{{cite journal | author = Jardé T, Perrier S, Vasson MP, Caldefie-Chézet F | title = Molecular mechanisms of leptin and adiponectin in breast cancer | journal = Eur. J. Cancer | volume = 47 | issue = 1 | pages = 33–43 | year = 2011 | month = January | pmid = 20889333 | doi = 10.1016/j.ejca.2010.09.005 }}</ref> Sa Estados Unidos, ang 10 hanggang 20 porsiyente ng pasyente na may kanser sa suso at mga pasyenteng may [[kanser sa obaryo]] ay may una o ikalawang digring kamag-anak na may isa sa mga sakit na ito. Ang kagawian sa pamilya na bumuo ng mga kanser na ito ay tinatawag na [[sindromang namamanang kanser sa suso-obaryo]]. Ang pinakakilala sa mga ito na [[mutasyong BRCA]] ay nagkakaloob ng habang buhay na panganib ng kanser sa obaryo sa pagitan ng 15 hanggang 40 porsiyento. Ang ilang mga mutasyon na nauugnay sa kanser gaya ng p53, BRCA1 at BRCA2 ay nangyayari sa mga mekanismo upang tuwirin ang mga pagkakamli sa [[DNA]]. Ang mga mutasyong ito ay namamana o nakukuha pagkatapos ng kapanganakan. Ipinagpapalagay na ang mga ito ay pumapayag sa karagdagang mga mutasyon na pumapayag sa hindi nakontrol na paghahati, kawalan ng pagkakabit at [[metastasis]] sa malalayong mga organo.<ref name="acs bc facts 2005-6">{{Cite web |author=American Cancer Society |year=2005 |title=Breast Cancer Facts & Figures 2005–2006 |url=http://www.cancer.org/downloads/STT/CAFF2005BrFacspdf2005.pdf |accessdate=2007-04-26 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613192148/http://www.cancer.org/downloads/STT/CAFF2005BrFacspdf2005.pdf |archivedate=2007-06-13 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | author = Dunning AM, Healey CS, Pharoah PD, Teare MD, Ponder BA, Easton DF | title = A systematic review of genetic polymorphisms and breast cancer risk | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 8 | issue = 10 | pages = 843–54 | year = 1999 | month = October | pmid = 10548311 | doi = | url = http://cebp.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10548311 }}</ref> Gayunpaman, may malakas na ebidensiya ng residual na uri ng panganib na tumutungo ng lagpas sa mga mutasyon ng gene na BRCA sa pagitan ng mga tagapagdalang mga pamilya. Ito ay sanhi ng mga hindi napagmamasdang mga paktor ng panganib.<ref>{{cite journal | author = Begg CB, Haile RW, Borg A, ''et al.'' | title = Variation of breast cancer risk among BRCA1/2 carriers | journal = JAMA | volume = 299 | issue = 2 | pages = 194–201 | year = 2008 | month = January | pmid = 18182601 | pmc = 2714486 | doi = 10.1001/jama.2007.55-a }}</ref> Ito ay nagsasangkot sa pangkapaligiran at ibang mga sanhi bilang tagapukaw ng mga kanser sa suso. Ang namanang mutasyon ng BRCA1 o BRCA2 ay maaaring manghimasok sa pagkukumpuni ng mga ugnay na krus ng DNA at mga sirang dobleng strando ng DNA(alam na mga tungkulin ng nagkokodigong protina).<ref>{{cite journal | author = Patel KJ, Yu VP, Lee H, ''et al.'' | title = Involvement of Brca2 in DNA repair | journal = Mol. Cell | volume = 1 | issue = 3 | pages = 347–57 | year = 1998 | month = February | pmid = 9660919 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80035-0 }}</ref> Ang mga [[karsinoheno]]ng ito ay nagsasanhi ng pinsala sa [[DNA]] gaya ng mga ugnay na krus ng DNA at mga sira sa dobleng strang na kadalasang nangangailangan ng pagkukumpuni ng mga landas na naglalaman ng BRCA1 at BRCA2.<ref>{{cite journal | author = Marietta C, Thompson LH, Lamerdin JE, Brooks PJ | title = Acetaldehyde stimulates FANCD2 monoubiquitination, H2AX phosphorylation, and BRCA1 phosphorylation in human cells in vitro: implications for alcohol-related carcinogenesis | journal = Mutat. Res. | volume = 664 | issue = 1-2 | pages = 77–83 | year = 2009 | month = May | pmid = 19428384 | pmc = 2807731 | doi = 10.1016/j.mrfmmm.2009.03.011 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Theruvathu JA, Jaruga P, Nath RG, Dizdaroglu M, Brooks PJ | title = Polyamines stimulate the formation of mutagenic 1,N2-propanodeoxyguanosine adducts from acetaldehyde | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 33 | issue = 11 | pages = 3513–20 | year = 2005 | pmid = 15972793 | pmc = 1156964 | doi = 10.1093/nar/gki661 }}</ref> Gayunpaman, ang mga mutasyon sa mga gene na BRCA ay nagpapaliwanag para sa tanging 2 hanggang 3 porsiyento ng lahat ng mga kanser sa suso.<ref>{{cite journal | author = Wooster R, Weber BL | title = Breast and ovarian cancer | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-06-05_348_23/page/2338 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 348 | issue = 23 | pages = 2339–47 | year = 2003 | month = June | pmid = 12788999 | doi = 10.1056/NEJMra012284 }}</ref> Ang mga kalahati ng mga sindromang namamanang kanser ng sa suso-obaryo ay kinasasangkutan ng mga hindi alam na [[gene]]. == Mga paktor ng panganib == [[Talaksan:RecurrentbreastCA1.gif|thumb|Isang halimbawa ng bumalik na kanser sa suso.]] Ang pangunahing mga paktor ng panganib para sa kanser sa suso ang kasariang babae at matandang edad.<ref>{{cite journal|last=Reeder|first=JG|author2=Vogel, VG|title=Breast cancer prevention.|journal=Cancer treatment and research|date=2008|volume=141|pages=149-64|pmid=18274088}}</ref> Ang ibang mga potensiyal na paktor ng panganib ay kinabibilangan ng: kawalan ng panganganak o pagpapsuso,<ref>{{cite journal | author = Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Cancer | title = Breast cancer and breastfeeding: collaborative reanalysis of individual data from 47 epidemiological studies in 30 countries, including 50302 women with breast cancer and 96973 women without the disease. | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-07-20_360_9328/page/187 | journal = Lancet | volume = 360 | issue = 9328 | pages = 187–95 | year = 2002 | month = August | pmid = 12133652 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)09454-0 }}</ref> mas mataas na mga lebel ng [[hormone]],<ref>{{cite journal | author = Yager JD | title = Estrogen carcinogenesis in breast cancer | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-01-19_354_3/page/270 | journal = New Engl J Med | volume = 354 | issue = 3 | pages = 270–82 | year = 2006 | pmid = 16421368 | doi = 10.1056/NEJMra050776 }}</ref><ref>{{Cite web | url= http://www.center4research.org/2010/03/hormone-therapy-and-menopause/ | title= Hormone Therapy and Menopause | publisher= National Research Center for Women & Families | author= Santoro, E., DeSoto, M., and Hong Lee, J | date= Pebrero 2009 | access-date= 2012-08-28 | archive-date= 2013-07-12 | archive-url= https://www.webcitation.org/6I3xphLv4?url=http://center4research.org/medical-care-for-adults/hormone-therapy/hormone-therapy-and-menopause/ | url-status= dead }}</ref> dieta at [[obesidad]]. === Pamumuhay === Ang paninigarilyo ng [[tabako]] ay lumilitaw na nagpapataas ng panganib ng kanser sa suso na ang may malaking halaga ng sinagarilyo at sa mas maaga sa buhay na nagsimula ng <ref name=Smoking2011>{{cite journal | author = Johnson KC, Miller, AB, Collishaw, NE, Palmer, JR, Hammond, SK, Salmon, AG, Cantor, KP, Miller, MD, Boyd, NF, Millar, J, Turcotte, F | title = Active smoking and secondhand smoke increase breast cancer risk: the report of the Canadian Expert Panel on Tobacco Smoke and Breast Cancer Risk (2009). | journal = Tobacco control | volume = 20 | issue = 1 | pages = e2 | year = 2011 | month = Jan | pmid = 21148114 | doi = 10.1136/tc.2010.035931 }}</ref> In those who are long term smokers the risk is increased 35% to 50%.<ref name=Smoking2011/> A lack of physical activity has been linked to ~10% of cases.<ref>{{cite journal|last=Lee|first=I-Min|author2=Shiroma, Eric J; Lobelo, Felipe; Puska, Pekka; Blair, Steven N; Katzmarzyk, Peter T|title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy|journal=The Lancet|date=1 Hulyo 2012|doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9}}</ref> Ang ugnayan sa pagitan ng pagpapasuso at kanser sa suso ay hindi maliwanag na ntukoy na ang ilang mga pag-aaral ay nakakatuklas ng suporta sa ugnayang ito at sa iba ay hindi. <ref>{{cite journal|last=Yang|first=L|author2=Jacobsen, KH|title=A systematic review of the association between breastfeeding and breast cancer.|journal=Journal of women's health (2002)|date=2008 Dec|volume=17|issue=10|pages=1635-45|pmid=19049358}}</ref> Noong mga 1980, ang [[hipotesis na aborsiyon-kanser sa suso]] ay nagpalagay na ang pinukaw na [[aborsiyon]] ay nagpapataas ng panganib ng pagkakaron ng kanser sa suso.<ref name="RUSSO_505">{{cite journal | author = Russo J, Russo I | title = Susceptibility of the mammary gland to carcinogenesis. II. Pregnancy interruption as a risk factor in tumor incidence | journal = Am J Pathol | volume = 100 | issue = 2 | pages = 505–506 | year = 1980 | pmid = 6773421 | pmc = 1903536 | doi = | quote = In contrast, abortion is associated with increased risk of carcinomas of the breast. The explanation for these epidemiologic findings is not known, but the parallelism between the DMBA-induced rat mammary carcinoma model and the human situation is striking. [...] Abortion would interrupt this process, leaving in the gland undifferentiated structures like those observed in the rat mammary gland, which could render the gland again susceptible to carcinogenesis. }}</ref> Ang hipotesis na ito ay naging paksa ng malawak na pagsusuring siyentipiko na nagbigay konklusyon na ang pagkalaglag ng sanggol o ang aborsiyon ay hindi nauugnay sa kanser sa suso.<ref>{{cite journal|last=Beral|first=V|author2=Bull, D; Doll, R; Peto, R; Reeves, G; Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast, Cancer|title=Breast cancer and abortion: collaborative reanalysis of data from 53 epidemiological studies, including 83?000 women with breast cancer from 16 countries.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2004-03-27_363_9414/page/1007|journal=Lancet|date=2004 Marso 27|volume=363|issue=9414|pages=1007-16|pmid=15051280}}</ref> May ugnayan sa pagitan ng dieta at kanser sa suso kabilang ang tumaas na panganib sa isang mataas sa tabang dieta,<ref>{{cite journal|last=Blackburn|first=GL|author2=Wang, KA|title=Dietary fat reduction and breast cancer outcome: results from the Women's Intervention Nutrition Study (WINS).|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2007 Sep|volume=86|issue=3|pages=s878-81|pmid=18265482}}</ref> pag-inom ng alak,<ref name=Boffetta_2006>{{cite journal | author = Boffetta P, Hashibe M, La Vecchia C, Zatonski W, Rehm J | title = The burden of cancer attributable to alcohol drinking | journal = International Journal of Cancer | volume = 119 | issue = 4 | pages = 884–7 | year = 2006 | month = August | pmid = 16557583 | doi = 10.1002/ijc.21903 }}</ref> at [[obesidad]].<ref>BBC report [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/5171838.stm Weight link to breast cancer risk]</ref> Ang kakulangan sa [[iodine]] ay maaari ring gumampan ng isang papel sa kanser sa suso.<ref>{{cite journal|last=Aceves|first=C|author2=Anguiano, B; Delgado, G|title=Is iodine a gatekeeper of the integrity of the mammary gland?|journal=Journal of mammary gland biology and neoplasia|date=2005 Apr|volume=10|issue=2|pages=189-96|pmid=16025225}}</ref> Ang ibang mga paktor ng panganib ay kinabibilangan ng [[radiasyon]],<ref name="acs bc facts 2005-6"/> at [[paglipat sa trabaho]](shift-work).<ref>{{cite journal|last=Wang|first=XS|author2=Armstrong, ME; Cairns, BJ; Key, TJ; Travis, RC|title=Shift work and chronic disease: the epidemiological evidence.|journal=Occupational medicine (Oxford, England)|date=2011 Mar|volume=61|issue=2|pages=78-89|pmid=21355031}}</ref> Ang ilang mga kemikal ay naiigunay rin sa kanser sa suso kabilang ang:[[polychlorinated biphenyls]], [[polycyclic aromatic hydrocarbons]], at [[organic solvents]].<ref>{{cite journal |author=Brody JG, Rudel RA, Michels KB, ''et al.'' |title=Environmental pollutants, diet, physical activity, body size, and breast cancer: where do we stand in research to identify opportunities for prevention? |journal=Cancer |volume=109 |issue=12 Suppl |pages=2627–34 |year=2007 |month=June |pmid=17503444 |doi=10.1002/cncr.22656 |url=https://archive.org/details/sim_cancer_2007-06-15_109_12/page/n256}}</ref> Bagaman ang radiasyon mula sa [[mammograpiya]] ay isang mababang dosis, tinatayang ang taunang pag-iiskreen mula 40 hanggang 80 taong gulang ay magsasanhi ng tinatayang 225 mga kaso ng nakamamatay na kanser sa suso kada milyong kababaihan na na-iskreen.<ref>{{cite journal|last=Hendrick|first=RE|title=Radiation doses and cancer risks from breast imaging studies.|url=https://archive.org/details/sim_radiology_2010-10_257_1/page/246|journal=Radiology|date=2010 Oct|volume=257|issue=1|pages=246-53|pmid=20736332}}</ref> === Henetika === Ang ilang suseptibilidad na henetiko ay malamang na gumagampan ng papel sa maraming mg akaso.<ref name=Genetics2010>{{cite book |author=Boris Pasche |title=Cancer Genetics (Cancer Treatment and Research) |publisher=Springer |location=Berlin |year=2010 |pages=19-20 |isbn=1-4419-6032-5 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Gayunpaman, sa kabuuan, ang [[henetika]] ay pinaniniwalaang ang sanhi ng 5-10% ng lahat ng mga kaso.<ref Name=Gage2012>{{cite journal|last=Gage|first=M|author2=Wattendorf, D; Henry, LR|title=Translational advances regarding hereditary breast cancer syndromes.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-surgical-oncology_2012-04-01_105_5/page/444|journal=Journal of surgical oncology|date=2012 Abril 1|volume=105|issue=5|pages=444-51|pmid=22441895}}</ref> Sa mga may sero, isa o dalawang apektadong mga kamag-anak ng kanser sa suso, ang panganib ng kanser sa suso bago ang edad na 80 ay 7.8%, 13.3%, at 21.1% na may kalaunang kamatayan mula sa sakit na ito na resektibong 2.3%, 4.2%, at 7.6%.<ref>{{cite journal|last=Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast|first=Cancer|title=Familial breast cancer: collaborative reanalysis of individual data from 52 epidemiological studies including 58,209 women with breast cancer and 101,986 women without the disease.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2001-10-27_358_9291/page/1389|journal=Lancet|date=2001 Oktubre 27|volume=358|issue=9291|pages=1389-99|pmid=11705483}}</ref> Sa mga may unang digring kamag-anak na may kanser sa suso, ang panganib ng kanser sa suso sa pagitan ng edad na 40 at 50 ay doble kesa ng pangkalahatang populasyon.<ref>{{cite journal|last=Nelson|first=HD|author2=Zakher, B; Cantor, A; Fu, R; Griffin, J; O'Meara, ES; Buist, DS; Kerlikowske, K; van Ravesteyn, NT; Trentham-Dietz, A; Mandelblatt, JS; Miglioretti, DL|title=Risk factors for breast cancer for women aged 40 to 49 years: a systematic review and meta-analysis.|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2012-05-01_156_9/page/n53|journal=Annals of internal medicine|date=2012 Mayo 1|volume=156|issue=9|pages=635-48|pmid=22547473}}</ref> Sa mababa sa 5% ng mga kaso, ang henetika ay gumagampan ng mas mahalagang papel.<ref name=Genetics2010/> Ito ay kinabibilangan ng mga nagdadala ng mutasyon ng mga gene na BRCA1 at BRCA2.<ref name=Genetics2010/> Ang mga mutasyong ito ay nagpapaliwanag ng hanggang 90% ng kabuuang impluwensiyang henetiko na may panganib sa kanser sa suso na 60-80% sa mga apektado. <ref Name=Gage2012/> Ang iba pang mga mahalagang mutasyon ay kinabibilangan ng: p53 ([[Li-Fraumeni syndrome]]), PTEN ([[Cowden syndrome]]), at STK11 ([[Peutz–Jeghers syndrome]]), CHEK2, ATM, BRIP1, at PALB2.<ref Name=Gage2012/> === Mga kondisyong medikal === Ang ilang mga pagbabago sa suso na [[atypical hyperplasia]] at [[lobular carcinoma in situ]] na natagpuan sa mga kondisyong benign ng suso gaya ng mga kondisyong [[fibrocystikong mga pagbabago sa suso breast changes]] ay korelado sa tumaas na panganib ng kanser sa suso. == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} [[Kategorya:Kanser]] a7yxxlum3qtyba2rk8beq6ovka1tagk 0 186994 2212858 2204792 2026-06-22T19:17:44Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212858 wikitext text/x-wiki Ang '''''Gräfenberg Spot''''' o '''''G-Spot''''', na maisasalin bilang '''dakong-G''', '''pook na G''' o '''lugar na G''', ay binigyang ng kahulugan bilang isang hugis [[balatong]] ([[sitaw]] o [[patani]])<ref name="time1982">{{cite journal |date = Setyembre 13, 1982 |title = In Search of the Perfect G |journal = [[Time (magazine)|Time]] |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,951842-1,00.html |access-date = 2012-08-31 |archive-date = 2013-06-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130617054603/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,951842-1,00.html |url-status = dead }}</ref> na pook ng [[puke]]. Ilang mga babae ang nag-ulat na isa itong [[sonang erohenosa]] na, kapag binuyo o inudyok, ay mag-aaring maghantong sa malakas na [[pagkapukaw na seksuwal]], makapangyarihang [[orgasmo]] at [[ehakulasyong pambabae]].<ref name="Ladas">{{cite book |last=Ladas |first=Alice Kahn|author2=[[Beverly Whipple|Whipple, B]]; Perry, JD |title=The G-Spot and other discoveries about human sexuality |url=https://archive.org/details/gspototherrecent00lada |publisher=Holt, Rinehart, and Winston |location=New York |year=1982 |isbn=0-440-13040-9}}</ref> Ang '''dakong Gräfenberg''', '''pook na Gräfenberg''' o '''lugar na Gräfenberg''' ay karaniwang inilalarawan bilang nakalagak sa isa hanggang tatlong mga pulgada paitaas sa pangharapang (anteryor) na dingding ng puke sa pagitan ng buklat o buka at ng [[uretra]]<ref name="sex101">[http://www.sexinfo101.com/pw_gspot.shtml ''G spot stimulation'']{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, SexInfo 101, nakuha noong 2010-03-09</ref> at isang pook na sensitibo na maaaring maging bahagi ng [[prostatang pambabae]].<ref name="the-clitoris.com">{{cite web|url=http://www.the-clitoris.com/f_html/ejacula.htm|title=Female Ejaculation, the G-Spot, and the Female Prostate Gland|work=|accessdate=2010-05-09|archive-date=2009-07-11|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090711144641/http://www.the-clitoris.com/f_html/ejacula.htm|url-status=dead}}</ref> Bagaman pinag-aaralan na ang dakong-G magmula pa noong dekada ng 1940,<ref name="TheNakedWoman">{{cite book|author=Morris, Desmond |title=The Naked Woman: A Study of the Female Body |publisher=Thomas Dunne Books |location=New York |year=2004 |pages=211–212|isbn=0-312-33852-X}}</ref> nagtagal ang hindi pagkakasundo hinggil sa pag-iral nito bilang isang bukod-tanging kayarian, kahulugan at lokasyon.<ref name="Hines">{{cite journal |author=Hines T |year=2001 |month=August |title=The G-Spot: A modern gynecologic myth |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2001-08_185_2/page/359 |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=185 |issue=2 |pages=359–62 | doi=10.1067/mob.2001.115995 |pmid=11518892}}</ref><ref name="CNNreal">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2010/HEALTH/01/05/g.spot.sex.women/index.html |title=Finding the G-spot: Is it real?|publisher=[[CNN]].com|date=Enero 05, 2010|accessdate=Nobyembre 7, 2011}}</ref><ref name="Kilchevsky">{{cite journal |authors=Kilchevsky A, Vardi Y, Lowenstein L, Gruenwald I.|title=Is the Female G-Spot Truly a Distinct Anatomic Entity?|journal=[[The Journal of Sexual Medicine]]|volume= 2011|issue= |pages= |year=2012 |month= Enero |pmid=22240236|laysummary= |laysource= |laydate= |doi=10.1111/j.1743-6109.2011.02623.x|laysummary=http://www.huffingtonpost.com/2012/01/19/g-spot-does-not-exist_n_1215822.html G-Spot Does Not Exist, 'Without A Doubt,' Say Researchers -|laysource=''[[Huffington Post]]''|laydate=Enero 19, 2012}}</ref> Nilagom ng isang pag-aaral sa Britanya na ang pag-iral nito ay hindi napatunayan at subhektibo, batay sa mga pagtatanung-tanong at karanasang personal.<ref name="CNNreal"/> Ang ibang mga pag-aaral, na gumamit ng [[ultrasound]], ay nakatagpo ng ebidensiyang pisyolohikal ng dakong G sa mga babae na nag-ulat ng pagkakaroon ng mga orgasmo habang nakikipagtalik.<ref name="CNNreal"/><ref name="Aquila">{{cite journal |author=Gravina GL, Brandetti F, Martini P, ''et al.'' |title=Measurement of the Thickness of the Urethrovaginal Space in Women with or without Vaginal Orgasm |journal=J Sex Med |volume= 5|issue= 3|pages=610–8|year=2008 |pmid=18221286 |doi=10.1111/j.1743-6109.2007.00739.x}}</ref> Nagkaroon din ng [[hipotesis]] na ang ''G-Spot'' ay isang karugtong ng [[tinggil]] at na ito ay sanhi ng mga orgasmong pampuke.<ref name="Kilchevsky"/><ref name="Masters and Johnson">{{cite book |last=Federation of Feminist Women’s Health Centers |year=1991 |title=A New View of a Woman’s Body |publisher= Feminist Heath Press |pages=46 |isbn=0-929945-0-2}}</ref><ref name="O'Connell">{{cite journal |author=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM |title=Anatomy of the clitoris |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-10_174_4/page/1189 |journal=The Journal of Urology |volume=174 |issue=4 Pt 1 |pages=1189–95 |year=2005 |month=Oktubre |pmid=16145367 |laysummary=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm Time for rethink on the clitoris: |laysource=[[BBC News]] |laydate=11 Hunyo 2006 |doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd}}</ref><ref name="Can't find it">{{cite news|first=Brian|last=Alexander|url=http://todayhealth.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/18/10177335-does-the-g-spot-really-exist-scientist-cant-find-it|title=Does the G-spot really exist? Scientists can't find it|publisher=[[MSNBC]].com|date=Enero 18, 2012|accessdate=Marso 2, 2012|archive-date=2012-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303053109/http://todayhealth.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/18/10177335-does-the-g-spot-really-exist-scientist-cant-find-it|url-status=dead}}</ref> Nangangamba ang mga [[Seksolohiya|seksologo]] at iba pang mga mananaliksik na maaaring ituring ng mga babae ang kanilang mga sarili bilang dispunksiyonal o hindi makaganap kapag hindi sila nakaranas ng dakong-G.<ref name="BBCGspotDetected">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7254523.stm |title=BBC NEWS &#124; Health &#124; Female G spot 'can be detected' |format= |work=html |accessdate=2010-01-03 | date=2008-02-20}}</ref><ref name="BBC8439000">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8439000.stm |title=BBC News - The G-spot 'doesn't appear to exist', say researchers |work= |accessdate=2010-01-04 |date=2010-01-04}}</ref><ref name="YvonneRoberts">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/jan/05/g-spot-women-study |title=The real G-spot myth &#124; Yvonne Roberts &#124; Comment is free &#124; guardian.co.uk |format= |work= The Guardian|accessdate=2010-05-02 | location=London | date=2010-01-05}}</ref> Ilan sa mga babae ang sumailalim sa pamamaraan ng [[siruhiyang plastiko]] na tinatawag na [[amplipikasyon ng dakong-G]] upang mapainam ang pagkamapandama o sensitibidad nito.<ref name="TheNakedWoman"/> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{usbong|Seksuwalidad}} [[Kategorya:Seksuwalidad]] [[Kategorya:Sistemang reproduktibo ng babaeng mamalya]] 0k7cu245yiwou14qzxo69psrp7l55x6 0 187735 2212805 2107830 2026-06-22T18:46:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212805 wikitext text/x-wiki {{Infobox geologic timespan | name = {{color|white|Hurasiko}} | color = Hurasiko | top_bar = | time_start = 201.3 | time_start_uncertainty = 0.2 | time_end = 145.0 | time_end_prefix = ~ | image_map = MiddleJurassicMap.jpg | caption_map = mapa ng [[mundo]] sa Gitnang Hurasiko ca. 170 milyong taon ang nakakalipas | image_outcrop = | caption_outcrop = | image_art = | caption_art = <!--Chronology--> | timeline = Jurassic <!--Etymology--> | name_formality = Formal | name_accept_date = | alternate_spellings = | synonym1 = | synonym1_coined = | synonym2 = | synonym2_coined = | synonym3 = | synonym3_coined = | nicknames = | former_names = | proposed_names = <!--Usage Information--> | usage = Global ([[International Commission on Stratigraphy|ICS]]) | timescales_used = ICS Time Scale | formerly_used_by = | not_used_by = <!--Definition--> | chrono_unit = Period | strat_unit = System | proposed_by = | timespan_formality = Formal | lower_boundary_def = First appearance of the [[ammonite]] ''[[Psiloceras|Psiloceras spelae tirolicum]]''. | lower_gssp_location = Kuhjoch section, [[Karwendel|Karwendel mountains]], [[Northern Calcareous Alps]], Austria | lower_gssp_coords = {{Coord|47.4839|N|11.5306|E|display=inline}} | lower_gssp_accept_date = 2010 | upper_boundary_def = Not formally defined | upper_def_candidates = *Magnetic—base of [[Chronozone|Chron]] M18r *Base of [[Calpionellid]] zone B *[[First appearance datum|FAD]] of [[ammonite]] ''[[Berriasella|Berriasella jacobi]]'' | upper_gssp_candidates = None <!--Atmospheric and Climatic Data--> | sea_level = }} Ang '''Hurasiko''' (Ingles: '''Jurassic''') ay isang [[panahong heolohiko]] na sumasklaw mula {{period span|Jurassic}}. Ito ay nasa pagitan ng panahong [[Triassic]] at [[Cretaceous]]. Ang panahong ito ay binubuo ng gitnang panahon ng [[Mesosoiko|Erang Mesozoiko]] na kilala rin bilang ''Panahon ng mga Reptilya''. Ang simula ng panahong ito ay minarkahan ng isang malaking [[pangyayaring ekstinksiyon na Triassic-Jurassic]]. Gayunpaman, ang huli nang panahong ito ay hindi nakasaksi ng anumang malaking pangyayaring ekstinksiyon. Ang Jurassic ay ipinangalan sa [[Bundok Jura|Mga bundok na Jura]] sa loob ng [[Alpes|Alps na Europeo]] kung saan ang stratang batong apog mula sa panahong ito ay unang natukoy. Sa simula ng Jurassic, ang superkontinenteng [[Pangaea]] ay nagsimulang maghiwalay sa dalawang mga masa ng lupain: ang [[Laurasia]] sa hilaga at ang [[Gondwana]] sa timog. Ito ay lumikha ng mas maraming mga baybayin at naglipat ng klimang kontinental mula sa tuyo tungo sa mahalumigmig at maraming mga tuyong disyerto ay pinalitan ng mga saganang ulang gubat. Ang mga [[dinosauro]] ay nanaig sa lupain at umabot sa rurok nito sa panahong ito habang ang mga ito ay sumailalim sa dibersipikasyon sa iba't ibang mga pangkat. Ang unang mga [[ibon]] ay lumitaw rin sa panahong ito na nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa isang sangay ng mga dinosaurong [[theropod]]. Ang mga karagatan ay tinatahanan ng mga reptilyang pang-dagat gaya ng mga [[ichthyosaur]] at [[plesiosaur]] samantalang ang mga [[pterosaur]] ang nananaig na mga bertebratang lumilipad. Ang mga [[mamalya]] ay umiral rin sa panahong ito. Gayunpaman, ang mga ito ay nasapawan ng mga [[dinosauro]] at ang mga mamalyang ito ay bumubuo lamang sa isang maliit at hindi mahalagang bahagi ng biospero. ==Mga dibisyon== Ang panahong Jurassic ay nahahati sa [[Simulang Jurassic]], [[Gitnang Jurassic]] at [[Huling Jurassic]]. Ang sistemang Jurassic sa [[stratigrapiya]] ay nahahati sa Mababang Jurassic, Gitnang Jurassic at Itaas na Jurassic na serye ng mga pagkakabuong bato na kilala rin bilang mga ''Lias'', ''Dogger'' at ''Malm'' sa Europa.<ref name="Palaeos website">Kazlev, M. Alan (2002) [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/Jurassic.htm Palaeos website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105125654/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/Jurassic.htm |date=2006-01-05 }} Accessed July. 22, 2008</ref> Ang paghihiwalay ng terminong Jurassic sa tatlong mga seksiyon ay bumabalik kay [[Leopold von Buch]] (* 1774, † 1853).{{fact}} Ang mga yugtong pang-fauna na mula sa pinakabata hanggang pinakamatanda ang sumusunod: {| |Panahon |Yugto/edad |Mababang Hangganan |- |style="background-color: {{period color|Early Cretaceous}};" | Maagang [[Kretaseyoso]] |style="background-color: {{period color|Berriasian}};" | [[Berriasian]] |~145 Milyong taon ang nakakalipas |- | rowspan="3" style="background-color: {{period color|Late Jurassic}};" , | '''[[Huling Hurasiko]]''' | style="background-color: {{period color|Tithonian}};" | [[Tithonian]] | 152.1 ±0.9 Milyong taon ang nakakalipas |- | style="background-color: {{period color|Kimmeridgian}};" | [[Kimmeridgian]] | 157.3 ±1.0 Milyong taon ang nakakalipas |- | style="background-color: {{period color|Oxfordian}};" | [[Oxfordian stage|Oxfordian]] | 163.5 ±1.0 Milyong taon ang nakakalipas |- | rowspan="4" style="background-color: {{period color|Middle Jurassic}}" , |'''[[Gitnang Hurasiko]]''' | style="background-color: {{period color|Callovian}};" | [[Callovian]] | 166.1 ±1.2 Milyong taon ang nakakalipas |- | style="background-color: {{period color|Bathonian}};" | [[Bathonian]] | 168.3 ±1.3 Milyong taon ang nakakalipas |- | style="background-color: {{period color|Bajocian}};" | [[Bajocian]] | 170.3 ±1.4 Milyong taon ang nakakalipas |- | style="background-color: {{period color|Aalenian}};" | [[Aalenian]] | 174.1 ±1.0 Milyong taon ang nakakalipas |- | rowspan="4" style="background-color: {{period color|Early Jurassic}} " , |'''[[Maagang Hurasiko]]''' | style="background-color: {{period color|Toarcian}};" | [[Toarcian]] | 182.7 ±0.7 Milyong taon ang nakakalipas |- | style="background-color: {{period color|Pliensbachian}};" | [[Pliensbachian]] | 190.8 ±1.0 Milyong taon ang nakakalipas |- | style="background-color: {{period color|Sinemurian}};" | [[Sinemurian]] | 199.3 ±0.3 Milyong taon ang nakakalipas |- | style="background-color: {{period color|Hettangian}};" | [[Hettangian]] | 201.3 ±0.2 Milyong taon ang nakakalipas |} [[File:Europasaurus holgeri Scene 2.jpg|thumb|260px|Ang mga malalaking [[dinosauro]] ay gumala sa mga kagubatan ng parehong malalaking mga [[konipero]] sa panahong Hurasiko.]] ==Paleoheograpiya at tektonika== Sa Simulang Jurassic, ang superkontinenteng [[Pangaea]] ay nahati sa hilagaang superkontinenteng [[Laurasya]] at ang katimugang superkontinenteng [[Gondwana]]. Ang [[Golpo ng Mehiko]] ay nagbukas sa bagong paghihiwalay sa pagitan ng Hilagang Amerika at sa ngayong [[Peninsulang Yucatan]] sa [[Mehiko]]. Ang Jurassicng Hilagang [[Karagatang Atlantiko]] ay relatibong makitid samantalang ang Timog Atlantiko ay hindi nagbukas hanggang sa sumunod na panahong [[Kretaseyoso]] nang ang mismong [[Gondwana]] ay nahati.<ref>[http://www.scotese.com/late1.htm Late Jurassic<!-- Bot generated title -->]</ref> Ang [[Karagatang Tethys]] ay nagsara at ang basin na [[Basin na Mediteraneo|Neotethys]] ay lumitaw. Ang mga klima ay katamtamang mainit na walang ebidensiya ng [[glasiasyon]](pagyeyelo). Gaya ng sa panahong Triasiko, walang maliwanag na lupain sa anuman sa mga polo at walang ekstensibong mga kap ng yelong umiral. Ang rekord na heolohiko ng panahong Jurassic ay mahusay sa kanluraning Europa kung saan ang mga ekstensibong marinong mga pagkakasunod ay nagpapakita ng panahon nang ang karamihan ng kontinente ay lumubog sa ilalim ng mababaw na mga dagat tropiko. Ang mga kilalang locale ay kinabibilangan ng [[Baybaying Hurassik]](na isang [[World Heritage Site]]) at ang kilalang huling Jurassicng ''[[lagerstätte]]n'' ng [[Holzmaden]] at[[Solnhofen limestone|Solnhofen]].<ref>{{Cite web |title=Jurassic Period<!-- Bot generated title --> |url=http://www.urweltmuseum.de/Englisch/museum_eng/Geologie_eng/Tektonik_eng.htm |access-date=2012-09-24 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714073301/http://www.urweltmuseum.de/Englisch/museum_eng/Geologie_eng/Tektonik_eng.htm |url-status=dead }}</ref> Salungat dito, ang rekord ng panahong Jurassic sa Hilagang Amerika ang pinakamasahol ng epoch na [[Mesosoiko]] na may ilang mga nakausling patong ng bato sa ibabaw.<ref>{{Cite web |title=map |url=http://www.nationalatlas.gov/articles/geology/legend/ages/jurassic.html |access-date=2012-09-24 |archive-date=2007-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715063347/http://www.nationalatlas.gov/articles/geology/legend/ages/jurassic.html |url-status=dead }}</ref> Bagaman ang epikontinental na [[Dagat Sundance]] ay nag-iwan ng mga marinong deposito sa mga bahagi ng hilagaang kapatagan ng Estados Unidos at Canada sa panahong Jurassic, ang karamihan ng mga nalantad ng sedimento mula sa panahong ito ay pang-kontinente gaya ng mga depostong [[alluvium|alluvial]] ng [[Pormasyong Morrison]]. Ang panahong Jurassic ay isang panahon ng [[dagat kalsito]]ng heokemiko na ang mababa sa magnesium na [[kalsito]] ang pangunahing inorganikong presipitato ng [[kalsiyum karbonata]]. Ang mga matitigas na lupaing karbonata ay kaya napaka karaniwan kasama ng mga [[ooid]] na kalsitiko, mga sementong kalsitiko at mga faunang inbertebrata na may mga nanaig na kalansay na kalsitiko. (Stanley and Hardie, 1998, 1999). Ang unang ilang mga malalaking mga [[batholitho]] ay nailagay sa hilagaang kordilyerang Amerikano sa simula ng Gitnang Jurassic na nagmamarka ng [[oreheniyang Nevadan]].<ref>Monroe and Wicander, 607.</ref> Ang mga mahahalagang pagkakalantad na Jurassic ay matatagpuan sa Rusya, Indiya, Timog Amerika, Austalasya at Nagkakaisang Kaharian(UK). Sa Aprika, ang strata ng Simulang Jurassic ay naipamahagi sa isang katulad na anyo sa mga kama ng Huling [[Triasiko]] na may mas karaniwang mga nakausling paton sa timog at hindi mas karaniwang mga kamang fossil na pinanaigan ng mga track sa hilaga.<ref name="dinopedia-african"/> Habang ang panahong Jurassic ay nagpapatuloy, ang mas malaki at mas ikonikong mga pangkat ng mga [[dinosauro]] tulad ng mga [[sauropoda]] at mga [[ornithopoda]] ay lumaganap sa Aprika.<ref name="dinopedia-african"/> Ang stratang Gitnang Jurassic ay hindi kinakatawan o mahusay na napag-aralan sa Aprika.<ref name="dinopedia-african"/> Ang stratang Huling Jurassic ay masahol ring kinakatawan maliban sa spektakular na faunang Tendenguri sa Tanzani.<ref name="dinopedia-african"/> Ang buhay sa Huling Jurassic ng Tendenguri ay labis na katulad ng [[Promasyong Paleobiota ng Morisson]] na natagpuan sa kanluraning [[Pormasyong Morrison]] ng Hilagang Amerika.<ref name="dinopedia-african">Jacobs, Louis, L. (1997). "African Dinosaurs". ''Encyclopedia of Dinosaurs''. Edited by Phillip J. Currie and Kevin Padian. Academic Press. p. 2-4.</ref> <center><gallery> File:MakhteshGadolCenter02.jpg|Mga batong apog at marl na Jurassic(ang [[Pormasyong Matmor]]) sa katimugang Israel. File:Gigandipus.JPG|Ang ''Gigandipus'' na isang bakas ng paa ng [[dinosauro]] sa Mababang Jurassicng [[Pormasyong Moenava]] sa St. George Dinosaur Discovery Site sa Johnson Farm, timog kanluraning [[Utah]]. File:SEUtahStrat.JPG|Ang stratigrapiyang [[Permian]] hanggang Jurassic ng areang [[Colorado Plateau]] timog silangang [[Utah]]. </gallery></center> ==Fauna== ===Akwatiko at marino=== Sa panahong Jurassic, ang mga pangunahing [[bertebrata]]ng namumuhay sa mga dagat ang mga [[isda]] at mga marinong [[reptilya]]. Ang huli ay kinabibilangan ng mga [[ichthyosauro]] na nasa rurok ng dibersidad nito, ang mga [[plesiosauria|plesiosauro]], mga [[pliosauro]] at mga marinong [[buwaya]] ng mga pamilyang [[Teleosauridae]] at [[Metriorhynchidae]].<ref>Motani, R. (2000), Rulers of the Jurassic Seas, Scientific American vol.283, no. 6</ref> Sa daigdig na [[inbertebrata]], ang ilang mga bagong pangkat ay lumitaw kabilang ang mga [[rudista]](isang bumubuo ng [[reef]] na uri ng mga [[bibalbo]]) at ang mga [[Belemnitida|belemnite]]. Ang mga kalkareyosong [[Sabellidae|sabellid]] (''Glomerula'') ay lumitaw sa Simulang Jurassic.<ref name=VinnMutvei2009>{{cite journal | author = Vinn, O. | author2 = Mutvei, H. | year = 2009 | title = Calcareous tubeworms of the Phanerozoic | journal = Estonian Journal of Earth Sciences | volume = 58 | issue = 4 | pages = 286-296 | url = http://www.kirj.ee/public/Estonian_Journal_of_Earth_Sciences/2009/issue_4/earth-2009-4-286-296.pdf | accessdate = 2012-09-16 }}</ref> Ang panahong Jurassic ay mayroon ring dibersong nagkukrusto at bumubutas na mga pamayanang(sclerobiont) at ito ay nakakakita ng isang mahalagang pagtaas sa mga [[bioerosyon]] ng mga shell na karbonata at mga matitigas na lupain. Ang lalong mga karnaiwan ang [[ichnotaxa|ichnogenus]] ([[bakas na fossil]]) ''[[Gastrochaenolites]]''.<ref>{{cite journal |last=Taylor |first=P. D. |last2=Wilson |first2=M. A. |year=2003 |title=Palaeoecology and evolution of marine hard substrate communities |url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2003-07_62_1-2/page/n6 |journal=Earth-Science Reviews |volume=62 |issue=1–2 |pages=1–103 |doi=10.1016/S0012-8252(02)00131-9 |bibcode = 2003ESRv...62....1T }}</ref> Sa panahong Jurassic, ang mga apat o limang mga labindalawang [[klado]] ng mga organismong plaktoniko na umiiral sa fossil rekord ay nakaranas ng isang malaking [[ebolusyon]]aryong [[radiasyong pag-aangkop]] o lumitaw sa unang pagkakaton.<ref name="Palaeos website"/> <center><gallery> File:Leedsi&Liopl DB.jpg|Isang higit sa 10 metrong habang ''[[Liopleurodon]]'' (kanan) na nanliligalig sa mas malaking ''[[Leedsichthys]]'' sa panahong Jurassic. File:Fischsaurier fg01.jpg|Ang ''[[Ichthyosaurus]]'' mula sa mababa o simulang mga slatong Jurassic sa katimugang Alermika na nagpapakita ng isang tulad ng [[dolphin]] na hugis ng katawan. File:Muraenosaurus l2.jpg|Ang mga tulad ng [[Plesiosauro]]ng ''[[Muraenosaurus]]'' ay gumala sa mga karagatang Jurassic. File:JurassicMarineIsrael.JPG|Ang [[Gastropoda]] at mga nakakabit na mytilid [[bibalbo]] sa isang pagkakamang plano ng batong apog sa panahong Jurassic sa katimugang Israel. </gallery></center> ===Pang-lupain=== Sa lupain, ang malalaking mga reptilyang [[archosauro]] ay nanatiling nananaig. Ang panahong Jurassic ay isang ginintuang panahon para sa mga malalaking herbiborosong mga [[dinosauro]] na kilala bilang mga [[sauropoda]]—''[[Camarasaurus]]'', ''[[Apatosaurus]]'', ''[[Diplodocus]]'', ''[[Brachiosaurus]]'', at maraming iba pa na gumala sa lupain sa Huling Jurassic. Ang kanilang mga suporta ang mga [[prairie]] ng mga [[fern]], mga tulad ng palmang [[cycad]] at [[bennettitales]], o ang mas mataas na paglagong koniperoso ayon sa mga pag-aangkop nito. Ang mga ito ay sinila ng mga malalaking [[theropoda]] gaya halimbawa ng ''[[Ceratosaurus]]'', ''[[Megalosaurus]]'', ''[[Torvosaurus]]'' at ''[[Allosaurus]]''. Ang lahat ng mga ito ay kabilang sa may balakang na butiki o sangay na [[saurischia]] ng mga [[dinosauro]].<ref>{{cite book |last=Haines |first=Tim |year=2000 |title=Walking with Dinosaurs: A Natural History |url=https://archive.org/details/walkingwithdinos00hain |location=New York |publisher=Dorling Kindersley |isbn=0-7894-5187-5 }}</ref> Sa Huli ng Jurassic, ang unang mga [[ibon]] tulad ng [[Archaeopteryx]] ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa maliliit na na mga [[coelurosaur]]iyanong [[dinosauro]]. Ang mga [[Ornithischia]]n na mga dinosauro ay hindi nananaig sa mga saurischian na dinosauro bagaman ang ilan tulad ng mga [[stegosauro]] at ang malilit na mga [[ornithopoda]] ay gumampan ng mahahalagang mga papel bilang maliliit at katamtaman hanggang malalaking mga herbibora. Sa himpapawid, ang mga [[ptesauro]] ay karaniwan. Ang mga ito ay naghari sa mga himpapawid na pumupuno ng maraming mga katungkulang ekolohikal na kinuha na ngayon ng mga [[ibon]].<ref>{{cite book |last=Feduccia |first=A. |year=1996 |title=The Origin and Evolution of Birds |url=https://archive.org/details/originevolutiono0000fedu_e0l5 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=0-300-06460-8 }}</ref> Sa loob mga mababang lumalagong mga halamanan ay ang iba't ibang mga uri ng sinaunang [[mamalya]] gayundin ang mga tulad ng mamalyang mga [[reptilya]]ng [[Tritylodontidae|tritylodont]], ang tulad ng butiking mga [[Sphenodontia|sphenodonts]] at sinaunang mga [[lissamphibia]]. Ang mga natitira ng mga Lissamphibia ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] sa panahong ito na nagpapakilala ng mga unang [[salamander]] at mga [[caecilian]].<ref>{{cite book |last=Carroll |first=R. L. |year=1988 |title=Vertebrate Paleontology and Evolution |url=https://archive.org/details/vertebratepaleon0000carr |publisher=WH Freeman |location=New York |isbn=0-7167-1822-7 }}</ref> <center><gallery> File:Diplodocus BW.jpg|Ang ''[[Diplodocus]]'' na umaabot sa mga habang higit sa 30 metro ay isang karaniwang [[sauropoda]] sa panahong Huling Jurassic. File:Allosaurus BW.jpg|Ang ''[[Allosaurus]]'' ang isa sa pinakamalaking mga maninilang pang-lupain sa panahong Jurassic. File:Stegosaurus BW.jpg|Ang ''[[Stegosaurus]]'' ang isa sa pinaka makikilalang henera ng mga [[dinosauro]] at namuhay mula gitna hanggang Huling Jurassic. File:Archaeopteryx 2.JPG|Ang ''[[Archaeopteryx]]'' ay lumitaw sa Huling Jurassic at isang may balahibo(feathered) na dinosaurong nauugnay sa [[ebolusyon ng mga ibon]]. </gallery></center> ==Flora== [[File:Douglas fir leaves and bud.jpg|140px|thumb|Ang mga [[konipero]] ang nananaig na mga halamang panglupain sa panahong Jurassic.]] Ang tuyo at mga kondisyong kontinental na karakteristiko ng panahong [[Triasiko]] ay patuloy na gumagaan sa panahong Jurassic lalo na sa mga mas matataas na latitudo. Ang katamtamang init, mahalumigmig na klima ay pumayag sa mga kagubatan na tumakip sa karamihan ng mga lupain.<ref name="Haines, 2000">Haines, 2000.</ref> Ang [[hymnosperma]] ay relatibong diberso sa panahong Jurassic.<ref name="Palaeos website"/> Ang mga [[konipero]] sa partikular ay nananaig sa flora gaya ng sa panahong [[Triasiko]]. Ang mga ito ang pinaka dibersong pangkat at bumubuo ng karamihan ng mga malalaking puno. Ang mga umiiral sa kasalukuyang mga pamilya ng konipero na yumabong sa Jurassic ay kinabibilangan ng [[Araucariaceae]], [[Cephalotaxaceae]], [[Pinaceae]], [[Podocarpaceae]], [[Taxaceae]] at [[Taxodiaceae]].<ref>Behrensmeyer ''et al.'', 1992, 349.</ref> Ang ekstinkt na pamilyang konipero sa epoch na [[Mesosoiko]] na [[Cheirolepidiaceae]] ay nanaig sa mababang latitudong halamanan gayundin din ang mga mapalumpong [[Bennettitales]].<ref name="Behrensmeyer et al., 1992, 352">Behrensmeyer ''et al.'', 1992, 352</ref> Ang mga [[Cycad]] ay karaniwan rin gayungdin ang mga [[ginkgo]] at mga [[punong fern]] sa kagubatan.<ref name="Palaeos website"/> Ang mas maliliit na mga [[fern]] ay malamang na nananaig sa mababang mga halamanan. Ang mga [[Caytoniacea]] ay isa pang pangkat ng mga mahahalgang halaman sa panahong ito at inakalang may sukat na palumpong hanggang maliit na puno.<ref>Behrensmeyer ''et al.'', 1992, 353</ref> Ang mga halamang ginkgo ay partikular na karaniwan sa gitna hanggang matataas na mga latitudo.<ref name="Palaeos website"/> Sa katimugang Hemispero, ang mga [[podocarpo]] ay lalong matagumpay samantalang ang mga gingkgo at mga [[Czekanowskiales]] ay bihira.<ref name="Haines, 2000"/><ref name="Behrensmeyer et al., 1992, 352"/> Sa mga karagatan, ang mga modernong mga [[coralline algae]] ay lumitaw sa unang pagkakaton.<ref name="Palaeos website"/> {{-}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Phanerozoic eon}} [[Kategorya:Hurasiko|*]] of9og2meahabzi78rmuem4idwg7n4fv 0 187781 2212759 2088896 2026-06-22T18:19:38Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212759 wikitext text/x-wiki Ang terminong '''anatomikong mga modernong tao''' (Ingles: '''anatomically modern humans''' o '''AMH''') sa [[paleoantropolohiya]] ay tumutukoy sa sinaunang mga indibidwal ng ''[[Homo sapiens]]'' na may hitsurang umaayon sa [[pagkakaiba iba ng tao|saklaw]] ng mga [[penotipo]] sa mga modernong tao. Ang ''anatomikong mga modernong tao''(AMH) ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa [[arkaikong Homo sapiens]] sa [[Gitnang Paleolitiko]] mga 200,000 taon ang nakalilipas. Ang paglitaw ng ''anatomikong mga modernong tao''(AMH) ay nagmarka ng pagsisimula ng subespesyeng ''Homo sapiens sapiens'', i.e. ang subespesye ng ''Homo sapiens'' na kinabibilangan ng ''lahat ng mga modernong tao''. Ang pinakamatandang mga labing [[fossil]] ng isang ''anatomikong mga modernong tao''(AMH) ang [[mga labing Omo]] na may petsang 196,000 tao at kinabibilangan ng dalawang mga parsiyal na mga [[bungo]] gayundin din ang braso, hita, paa, at mga buto ng pelbis. <ref>{{cite journal|date=February 17, 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}</ref> Ang ibang mga fossil ay kinabibilangan ng ''[[Homo sapiens idaltu]]'' mula sa [[Herto Bouri|Herto]] sa [[Ethiopia]] na may edad na 150,000 taon at ang mga labi mula sa [[Israel]] na may edad na 90,000 taon. ==Anatomiya== [[File:Sapiens neanderthal comparison.jpg|thumb|right|460px|Paghahambing na anatomiko ng isang modernong tao(kaliwa) at isang ''[[Homo neanderthalensis]]'' (kanan) mula sa [[Cleveland Museum of Natural History]].]] Ang anatomikong mga modernong tao ay itinatangi mula sa kanilang malapit na mga ninuno na ''arkaikong Homo sapiens'' ng isang bilang ng mga katangiang anatomiko. Ang mga ''arkaikong Homo sapiens'' ay matipunong mga kalansay na nagpapakitang ang mga ito ay namuhay ng isang pamumuhay na pisikal. Ito ay nangangahulugang ang mga ''anatomikong modernong tao''(AMH) sa mga payat nitong katawan ay naging mas nakasalalay sa teknolohiya kesa sa hilaw na lakas pisikal upang matugunan ang mga hamon sa kanilang kapaligiran. Ang ''arkaikong Homo sapiens'' ay may labis na prominente o mapapansin mga [[brow bridge]](na nakausling mga patong ng buto sa taas ng butas ng mata). Sa paglitaw ng ''anatomikong mga modernong tao''(AMH), ang mga brow ridge ay labis na lumiit at sa mga modernong tao, ang mga ito sa aberahe ay halos hindi makita. Ang isa pang natatanging katangian ng ''anatomikong mga modernong tao''(AMH) ang isang prominenteng baba na isang katangiang wala sa ''arkaikong Homo sapiens''. Ang ''anatomikong modernong mga tao'' ay may isang bertikal na noo samantalang ang mga predesesor nito ay may mga noo na nakalihis ng paurong. <ref>{{cite web|title=Encarta, Human Evolution|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_9/human_evolution.html|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwKK5j9T?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_9/human_evolution.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|access-date=2012-09-07|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029044339/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_9/Human_Evolution.html |date=2009-10-29 }}</ref> Ayon kay [[Desmond Morris]], ang bertikal na noo sa mga tao ay hindi lamang nagbabahay ng mas malaking mga [[utak]] ngunit ang prominenteng noo ay gumagampan rin ng mahalagang papael sa pakikipagtalastasang pantao sa pamamagitan ng mga galaw ng [[kilay]] at pagkulubot ng balat ng noo.<ref>{{cite book|title=The Naked Woman: A Study of the Female Body|chapter=The Brow|chapterurl=http://books.google.com/books?id=Wa9zntiEKeAC&printsec=frontcover#PPA22,M1|last=Desmond Morris|authorlink=Desmond Morris|year=2007|isbn=0-312-33853-8}}</ref> ==Sinaunang mga modernong tao== [[File:Skhul.JPG|thumb|right|250px|Ang [[Skhul V]] na nagpapakita ng isang halo ng mga katangiang arkaiko at moderno.]] Ang [[mga labing Omo]], [[homo sapiens idaltu|Hertho]], [[Skhul remains|Skhul]], at [[Jebel Qafzeh remains]] ay minsang tinutukoy na "Sinaunang Modernong mga Tao" dahil ang mga labing pang kalansay nito ay nagpapakita ng isang halo ng mga katangiang arkaiko at moderno. Ang Skhul V halimbawa ay may prominenteng mga buto sa kilay(brow ridge) at isang nakausling mukha. Gayunpaman, ang kasong [[utak]] ng Skhul V ay natatangi mula sa mga [[Neanderthal]] at katulad ng kaso ng utak ng mga modernong tao. Sa [[Europa]], ang mga sinaunang modernong tao ang mga [[Cro-Magnon]]. ==Pinagmulan ng mga modernong tao== {{Main|Kamakailang pinagmulang Aprikano|Ebolusyong multirehiyonal|admixture na Neanderthal}} Gaya ng karaniwang itinatanghal, may dalawang pangunahing magkatunggaling mga modelo sa paksang ito: ang ''[[kamakailang pinagmulang Aprikano]]'' at ang ''[[ebolusyong multirehiyonal]]''. Ang debate ay umuukol sa parehong relatibong halaga ng pagpapalit ng pakikipatalik sa ibang uri na nangyari sa mga area sa labas ng Aprika nang ang mga alon ng mga tao(mga ninuno ng tao) ay lumisan dito upang ikolonisa ang ibang mga are at ang relatibong kahalagahan ng mas kamakailang mga alon kesa sa mga kamakailang mga alon. Ang nananaig na pananawa na kilala bilang ''modelong pinagmulang Aprikano'' ay nagsasaad na ang lahat o halos lahat ng [[henetika|henetikong]] [[dibersidad]] ng tao sa buong mundo ay mababakas pabalik sa unang anatomikong mga modernong tao na lumisan sa [[Aprika]]. Ang modelong ay sinusuportahan ng marami at independiyenteng mga linya ng ebidensiya gaya ng fossil rekord at [[henetika]]. Sa kasaysaya, ang mga kritiko ng pananaw na ito ay kadalasang pinapangkat bilang naniniwala sa "hipotesis na multirehiyonal" na nawalan ng kasikatan simula mga simulang 1990. Ang gayong mga kritiko ay nangangatwiran ang mahalagang mga halaga ng mas matandang hindi-Aprikanong lahing henetiko ay nakapagpatuloy sa iba't ibang mga bahagi ng daigdig sa pamamagitan ng pakikipagtalik sa hindi nito uring anatomikong mga modernong tao. Ayon sa malakas na mga bersiyon, ang modelong multirehiyonal ng iba't ibang mga populasyon ng tao sa buong mundo ngayon ay magkakaroon ng nagpapatuloy na materyal henetiko na bumabalik sa sinaunang mga tao gaya ng ''[[Homo erectus]]''. Ang isang malawak na hanay ng datos sa [[henetikang ebolusyonaryong tao]](Jobling, Hurles at Tyler-Smith, 2004) ay malakas na pumapabor sa modelong [[kamakailang pinagmulang Aprikano]]. Ang mga analisis ng modernong mga [[Europeo]] ay nagmungkahing walang [[DNA na mitokondriyal]](direktang linyang pang-ina) na nagmumula sa mga [[Neanderthal]] ang nakapagpatuloy sa mga modernong panahon. <ref>{{cite journal |author=Krings M, Stone A, Schmitz RW, Krainitzki H, Stoneking M, Pääbo S |title=Neandertal DNA sequences and the origin of modern humans |url=https://archive.org/details/cell_1997-07-11_90_1/page/19 |journal=Cell |volume=90 |issue=1 |pages=19–30 |year=1997 |month=July |pmid=9230299 |doi=10.1016/S0092-8674(00)80310-4}}</ref><ref>[http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2004/316/2 No Neandertals in the Gene Pool] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215024554/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2004/316/2 |date=2009-02-15 }}, Science (2004).</ref><ref>{{cite journal|last=Serre|year=2004|title=No evidence of Neandertal mtDNA contribution to early modern humans|journal=PLoS Biology|volume=2|issue=3|pages=313&ndash;7|pmid=15024415|doi=10.1371/journal.pbio.0020057|last2=Langaney|first2=A|last3=Chech|first3=M|last4=[[Maria Teschler-Nicola|Teschler-Nicola]]|first4=M|last5=Paunovic|first5=M|last6=Mennecier|first6=P|last7=Hofreiter|first7=M|last8=Possnert|first8=G|last9=Pääbo|first9=S|pmc=368159|first1=D}}</ref> Gayunpaman, ang kamakailang pagsesekwensiya ng mga [[genome]] ng [[Neanderthal]] at mga [[Denisova hominin|Denisovan]] ay nagpapakita ng isang paghahalo. Ang isang draptong sekwensiyang publikasyon ng the [[Neanderthal Genome Project]] noong Mayo 2012 ay nagpapakita ng isang anyo ng [[hibridisasyon]] sa pagitan ng mga arkaikong tao at mga modernong tao na nangyari pagkatapos ang mga modernong tao ay lumitaw mula sa Aprika. Ang tinatayang 1 hanggang 4 porsiyento ng [[DNA]] sa mga Europeo at mga Asyano(i.e. French, Chinese at Papua probands) ay hindi moderno at nagsalo ng sinaunang [[DNA]] ng [[Neandethal]] at hindi sa Aprikanong Sub-Suharan(i.&nbsp;e., Yoruba at San probands),<ref>Green RE, Krause J, et al. A draft sequence of the Neandertal genome. Science. 2010 May 7;328(5979):710-22. {{DOI|10.1126/science.1188021}} PMID 20448178</ref> samantalang ang mga [[Melanesian]] ay may karagdagang 1-6% pinagmulang Denisovan.<ref>Reich D ., et al. Denisova admixture and the first modern human dispersals into southeast Asia and oceania. Am J Hum Genet. 2011 Oct 7;89(4):516-28, {{DOI|10.1016/j.ajhg.2011.09.005}} PMID 21944045 .</ref> Sa kasanayan, ang kontrobersiyal ay pangkalahatang tungkol sa mga spesipikong panahon at mga spesipikong mungkahi para sa mga panahon ng gayong pakikipagtalik sa ibang uri. Ang pag-iral at kahalagahan ng [[daloy ng gene]] mula Aprika ay pangkalahatang tinatanggap samantalang ang posibilidad ng magkahiwalay na mga instansiya ng pagtatalik sa ibang uri sa pagitan ng kamakailang mga pagdating na sub-Saharan at ang kanilang hindi mas modernong mga kakontemporaryo(nabuhay sa parehong panahon) sa iba't ibang mga pre-kasaysayan ay hindi partikular na kontrobersiyal. Gayunpaman at ayon sa kamakailang mga pag-aaral [[henetika|henetiko]], ang mga ''modernong tao'' ay tila nakipagtalik sa hindi bababa sa dalawang mga pangkat ng mga ''[[sinaunang tao]]'': ang mga ''[[Neanderthal]]'' at mga ''[[Denisovan]]''. <ref name="NYT-01302012">{{cite news |last=Mitchell |first=Alanna |title=DNA Turning Human Story Into a Tell-All |url=http://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html |date=January 30, 2012 |publisher=[[NYTimes]] |accessdate=January 31, 2012 }}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo]] [[Kategorya:Mga tao]] [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] [[Kategorya:Paleoantropolohiya]] 6yk2bgfvanut7qogthqqarkaf6aut4m 0 188513 2212746 2182082 2026-06-22T18:12:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212746 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Pterosaurs | fossil_range = [[Triassic|Huling Triassic]]–[[Kretaseyoso|Huling Kretaseyoso]], {{Fossil range|210|65.5}} | image = Pteranodon sternbergi pair.jpg | image_width = 250px | image_caption = Replica ''[[Geosternbergia|Geosternbergia sternbergi]]'' skeletons, female (left) and male (right) | taxon = Pterosauria | authority = [[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1834 | subdivision_ranks = [[Order (biology)|Suborders]] | subdivision = {{extinct}}[[Pterodactyloidea]]<br /> {{extinct}}[[Rhamphorhynchoidea]] [[Paraphyletic|*]] | synonyms = * '''Pterosauromorpha''' <small>[[Kevin Padian|Padian]], 1997</small> }} Ang mga '''Pterosaur''' ({{IPAc-en|icon|ˈ|t|ɛr|ɵ|s|ɔr}} mula sa Griyegong πτερόσαυρος, ''pterosauros,'' na nangangahulugang "may pakpak na butiki") ang mga lumilipad na [[reptilya]] ng [[klado]] o [[Orden (biyolohiya)|order]] na '''Pterosauria'''. Ang mga ito ay umiral mula sa panahong Huling [[Triassic]] hanggang sa wakas ng panahong [[Kretaseyoso]] mga 210 hanggang 65.5 milyong taon ang nakalilipas.<ref name=butleretal2009>{{cite journal | author = Butler R.J., Barrett P.M. | year = 2009 | title = Postcranial skeletal pneumaticity and air-sacs in the earliest pterosaurs | url = | journal = Biology Letters | volume = 5 | issue = 4| pages = 557–560 | doi = 10.1098/rsbl.2009.0139 }}</ref>. Ang mga Pterosauro ang mga pinakaunang mga [[bertebrata]]ng alam na nag-[[ebolusyon|ebolb]] ng may enerhiyang paglipad. Ang mga pakpak na ito ay nabuo mula sa isang membrano ng balat, [[masel]] at iba pang mga tisyu na sumasakop mula sa mga hita hanggang sa isang humabang ikaapat na daliri. Ang mga simulang espesye nito ay may mahaba, buong may mga ngiping pangat at mahahabang mga buntot samantalang ang mga kalaunang anyo ay may mataas na nabawasang buntot at ang ilan ay walang mga ngipin. Marami ay mayroong mabalahibong kapote na gawa na isang tulad ng buhok na mga pilamentong pycnofibres na tumakip ng mga katawan nito at mga bahagi ng pakpak. Ang mga Pterosauro ay sumaklaw sa isang malawak na uri ng mga sukat ng matatanda nito mula sa napakaliit na ''[[Nemicolopterus]]'' hanggang sa pinakamalalaking na lahat ng panahon na kinabibilangan ng ''[[Quetzalcoatlus]]'' at ''[[Hatzegopteryx]]''.<ref name=WangX08>{{cite journal |author=Wang X |author2= Kellner AW |author3= Zhou Z |author4= Campos Dde A |title=Discovery of a rare arboreal forest-dwelling flying reptile (''Pterosauria, Pterodactyloidea'') from China |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-02-12_105_6/page/1983 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=105 |issue=6 |pages=1983–7 |date=Pebrero 2008 |pmid=18268340 |pmc=2538868 |doi=10.1073/pnas.0707728105 }}</ref><ref name=lawson1975>{{cite journal |author=Lawson DA |title=Pterosaur from the Latest Cretaceous of West Texas: Discovery of the Largest Flying Creature |url=https://archive.org/details/sim_science_1975-03-14_187_4180/page/946 |journal=Science |volume=187 |issue=4180 |pages=947–948 |date=Marso 1975 |pmid=17745279 |doi=10.1126/science.187.4180.947 |authorlink=Douglas A. Lawson }}</ref><ref name=buffetautetal2002>{{cite journal |author=Buffetaut E |author2=Grigorescu D |author3=Csiki Z |title=A new giant pterosaur with a robust skull from the latest cretaceous of Romania |journal=Naturwissenschaften |volume=89 |issue=4 |pages=180–4 |date=Abril 2002 |pmid=12061403 |url=http://link.springer.de/link/service/journals/00114/bibs/2089004/20890180.htm |doi=10.1007/s00114-002-0307-1 |access-date=2012-09-24 |archive-date=2015-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102085254/http://link.springer.com/ |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Pterosauria]] jyg5apk4d6snsxo1r1onfe66zulz3r0 0 188817 2212835 2082557 2026-06-22T19:05:30Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212835 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Gnathostomata | fossil_range = {{fossilrange|462|0}}[[Ordovician|Huling Ordovician]] - Kamakailan | image = Orca-Schädel.jpg | image_width= 200px | image_caption = Gnathostomata are jawed vertebrates | authority = Zittel, 1879 | subdivision_ranks = Subgroups | subdivision = [[Placodermi]] [[extinction|†]]<br/> [[Chondrichthyes]]<br/> [[Acanthodii]] [[extinction|†]]<br/> [[Actinopterygii]]<br/> [[Sarcopterygii]] | authority = Gegenbaur, 1874<ref>{{cite book|last=Gegenbaur|first=Carl|title=Grundriss der vergleichenden Anatomie|year=1874|publisher=Verlag von Wilhelm Engelmann|location=Leipzig|pages=660|url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/18567#page/7/mode/1up}}</ref> }} Ang '''Gnathostomata''' ({{IPAc-en|icon|ˌ|n|eɪ|θ|ɵ|s|t|oʊ|ˈ|m|ɑː|t|ə}}) ang pangkat ng mga [[bertebrata]] na may mga panga. Ang Gnathostome diversity ay binubuo ng tinatayang 60,000 espesye na bumubuo sa 99% ng lahat ng mga nabubuhay na bertebrata. Sa karagdagan ng panga, ang mga nabubuhay na gnasthotome ay mayroon ring mga ngipin, pinares na appendage at isang horisontal na semisirkular na kanal sa loob ng tenga kasama ng mga pisiolohikal at selula na antomikong mga karakter gaya ng mga [[myeline]] sheate ng mga [[neuron]]. Ang isa pa ang adaptibong sistemang immuno na gumagamit ng [[V(D)J recombination]] upang lumikha ng mga lugar na kumikilala ng antigen kesa sa henetikong rekombinasyon ng mga nagbabagong reseptor na gene ng lymphocyte.<ref>{{cite journal |author=Cooper MD, Alder MN |title=The evolution of adaptive immune systems |url=https://archive.org/details/cell_2006-02-24_124_4/page/815 |journal=Cell |volume=124 |issue=4 |pages=815–22 |year=2006 |month=February |pmid=16497590 |doi=10.1016/j.cell.2006.02.001}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}}{{Stub|Hayop}} [[Kategorya:Vertebrata]] dqneifpf0keb586745bct0tw9a1pjea 0 188979 2212789 2182081 2026-06-22T18:37:14Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212789 wikitext text/x-wiki Sa [[biolohiyang molekular]] at [[henetika]], ang mga '''mutasyon''' ay ang mga permanenteng pagbabago sa [[genome]] ng [[DNA]]: ang sekwensiyang DNA ng genome ng isang [[selula]] o ang sekwensiyang DNA o [[RNA]] sa ilang mga [[virus]]. Ang mga random na sekwensiyang ito ay mailalarawan bilang biglaan at kusang loob na mga pagbabago sa selula. Ang mga mutasyon ay sanhi ng mga [[pagkabulok na radioaktibo|radiasyon]], mga [[virus]], mga [[transposon]] at mga [[mutaheno]]ng kemikal gayundin ang mga [[pagkakamali sa DNA]] na nangyayari sa [[meiosis]] at [[replikasyon ng DNA]].<ref name=Bertram>{{cite journal |author=Bertram J |title=The molecular biology of cancer |journal=Mol. Aspects Med. |volume=21 |issue=6 |pages=167–223 |year=2000 |pmid=11173079 |doi=10.1016/S0098-2997(00)00007-8}}</ref><ref name="transposition764">{{cite journal |author=Aminetzach YT, Macpherson JM, Petrov DA |title=Pesticide resistance via transposition-mediated adaptive [[gene]] truncation in Drosophila |journal=Science |volume=309 |issue=5735 |pages=764–7 |year=2005 |pmid=16051794 |doi=10.1126/science.1112699}}</ref><ref name=Burrus>{{cite journal |author=Burrus V, Waldor M |title=Shaping bacterial genomes with integrative and conjugative elements |url=https://archive.org/details/research-in-microbiology_2004-06_155_5/page/376 |journal=Res. Microbiol. |volume=155 |issue=5 |pages=376–86 |year=2004 |pmid=15207870 |doi=10.1016/j.resmic.2004.01.012}}</ref> Ang mga ito ay maaari ring sanhiin ng mismong organismo sa pamamagitan ng mga prosesong selular gaya ng [[somatikong hypermutasyon]]. Ang mutasyon ay maaaring magresulta sa ilang iba't ibang mga uri ng pagbabago sa mga sekwensiya. Ang mga ito ay maaaring walang epekto, magbago ng [[produkto ng gene]] o pumigil sa [[gene]] na gumana. <ref name="Sawyer2007">{{cite journal |author=Sawyer SA, Parsch J, Zhang Z, Hartl DL |title=Prevalence of positive selection among nearly neutral amino acid replacements in Drosophila |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=104 |issue=16 |pages=6504–10 |year=2007 |pmid=17409186 |doi=10.1073/pnas.0701572104 |pmc=1871816}}</ref> Ang ilang mga mutasyon ay napakabihira at ang iba ay karaniwan sa populasyon. Ang mga mutasyon na nangyayari sa higit sa 1 porsiyento ng populasyon ay tinatawag na mga [[polimorpismo (biyolohiya)|polimorpismo]]. Ito ay sapat na karaniwan upang ituring na isang normal na bariasyon sa DNA. Ang mga polimorpismo ay responsable sa maraming mga pagkakaibang normal sa mga iba ibang tao gaya ng kulay ng mata, kulay ng buhok o uri ng dugo. Ang ilang mga polimorpismo ay maaaring makaimpluwensiya sa panganib ng pagkakaroon ng ilang mga karamdaman. Ang mga mutasyon ay gumagampan ng bahagi sa parehong mga prosesong biyolohikal na normal at abnormal kabilang sa [[ebolusyon]], [[kanser]] at pag-unlad ng [[sistemang immuno]]. ==Mga sanhi== [[Image:Benzopyrene DNA adduct 1JDG.png|thumb|right|250px|Isang [[covalent]] [[adduct]] sa pagitan ng [[Benzo(a)pyrene|benzo[''a'']pyrene]] na pangunahing [[mutaheno]] at DNA<ref>Created from [http://www.rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1JDG PDB 1JDG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922150848/http://www.rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1JDG |date=2008-09-22 }}</ref>]] ===Mga kusang loob na mutasyon=== Ang mga kusang loob na mutasyon sa molekula ay sanhi ng mga sumusunod: [[tautomerismo]] kung saan ang isang base ay nababago sa pamamagitan ng muling pagpoposisyon ng atomong hidroheno, pagbabago ng pattern ng pagkakawing na hidroheno ng baseng ito na nagreresulta sa hindi tamang pagpapares ng base tuwing replikasyon, ang Depurinasyon na kawalan ng baseng purine upang bumuo ng isang lugar na apuriniko, ang Deaminasyon na mga pagbabagong hydrolysis sa isang normal na base tungo sa isang atipikal na base na naglalaman ng pangkat keto kapalit ng orihinal na grupong amine. Ang mga halimbawa ang C → U and A → HX (hypoxanthine) at 5MeC (5-methylcytosine) → T at ang lumipat na maling pagpapares ng strand na denaturasyon ng bagong strand mula sa template tuwing replikasyon na sinundan ng renaturasyon sa ibang lugar na humahantong sa mga pagpasok o pagbura. May malaking ebidensiya na ang karamihan ng mga kusang loob na mutasyon ay sanhi ng nagkakamaling replikasyon na lagpas sa pinsala ng DNA sa strand ng template. Sa mga daga, ang karamihan ng mga mutasyon ay sanhi ng translesion synthesis.<ref>Stuart GR, Oda Y, de Boer JG, Glickman BW. (2000) Mutation frequency and specificity with age in liver, bladder and brain of lacI transgenic mice. Genetics 154(3):1291-1300. PMID 10757770</ref> Bagaman ang mga nangyayari sa kalikasang pagkasira ng dobleng strand ay relatibong mababa sa DNA, ang kanilang pagkukumpuni ay nagsasanhi ng mutasyon. Ang [[non-homologous end joining]] (NHEJ) ay kadalasang nagpapakilala ng mga mutasyon.<ref>Lieber MR. 2008 The mechanism of double-strand DNA break repair by the nonhomologous DNA end-joining pathway. Annu Rev Biochem. 79:181-211. Review. PMID 20192759</ref> ===Mga sinanhing mutasyon=== Ang mga sinanhing mutasyon sa molekula ay maaaring sanhi ng mga kimikal at radyasyon gaya ng [[ultraviolet]] (na matatagpuan sa sikat ng araw at iba pa), mga nukleyar na radyasyon, at mga [[cosmic ray]] na tumatama sa mundo. Kabilang dito ang Hydroxylamine NH2OH, Base analogs (e.g. BrdU), mga ahenteng alkylating (e.g. N-ethyl-N-nitrosourea), mga ahenteng bumubuo ng DNA adduct (e.g. ochratoxin A metabolites), mga ahenteng DNA intercalating (e.g. ethidium bromide), mga DNA crosslinker, pinsalang oksidatibo. ==Klasipikasyon ayon sa uri ng mutasyon== [[File:Chromosomes mutations-en.svg|thumb|301px|Mga limang uri ng kromosomal na mutasyon.]] [[File:Notable mutations.svg|301px|thumb|Mga kilalang mutasyong nagsasanhi ng sakit o karamdaman.<ref>References for the image are found in Wikimedia Commons page at: [[Commons:File:Notable mutations.svg#References]].</ref>]] ===Ayon sa epekto sa istruktura=== *Mga maliit na iskalang mutayson gaya ng mga umaapekto sa maliit na gene sa isa o ilang mga nucleotide kabilang ang mga puntong mutayson na kadalasang sanhi ng mga kimikal o hindi paggana ng replikasyon ng DNA. Ang mga pagbabagong ito ay inuuri bilang mga transisyon o mga transbersiyon. Ang pinakakaraniwan ang transisyon na nagpapalit ng isang purine sa isa pang purine(A ↔ G) o isang pyrimidine para sa isa pang pyrimidine, (C ↔ T). Ang isang halimbawa ng transbersiyon ang pagkokomberte ng adenine sa cytosine. Ang mga puntong mutasyon na nangyayari sa loob ng rehiyong nagkokodigo ng protina ay ang mga mutasyong tahimik, mutasyong missense at nonsense mutasyon. Ang mga insersiyon o pagpapasok ay nagdaragdag ng isa o higit pang mga karagdagang nucleotide sa DNA. Ito ay karaniwang sanhi ng mga transposableng mga elemento o mga pagkakamali tuwing replikasyon ng mga umuulit na elemento. Ang mga insersiyon sa rehiyong nagkokodigo ng isang gene ay magbabago ng splicing ng mRNA o magsanhi ng paglipat ng reading frame (frameshift) na parehong malaking nagpapabago ng produkto ng gene. Ang mga delesyon o pagbura ay nag-aalis ng isa o higit pang mga nucleotide mula sa DNA. Tulad ng mga insersiyon, ito ay nagbabago ng reading frame ng gene at karaniwang hindi na maibabalik. *Mga malalaking isakalang mutasyon sa istruktura ng kromosoma na kinabibilangan ng amplikasyon na humahantong sa maraming mga kopya ng lahat ng mga rehiyong kromosoma na nagpapataas ng dosis ng mga genes na nasa loob nito, mga pagbura na humahantong sa pagkawala ng mga gene sa loob ng mga rehiyong ito. Ang mga mutasyong nagtatabi ng mga nakaraang magkahiwalay na piraso ng DNA ay kinabibilangan ng mga kromosomal na translokasyon na nagpapalit ng mga bahaging henetiko mual sa mga hindi homolohosong kromosoma, mga interstitial na delesyon na instra-kromosomal na pagbura na nag-aalis ng isang segemento ng DNA mula sa isang kromosoma at mga imbersiyong kromosomal na pagbabaliktad ng orientasyon ng mga segmentong kromosomal. Ang pagkawala ng heterozygosity ang pagkawala ng isang allele sa pamamagitan ng delesyon o rekombinasyon sa organismong may nakaraang magkaibang mga allele. ===Ayon sa epekto sa tungkulin=== *Ang mga mutasyon na nagsasanhi sa produkto ng gene na magbawas o mag-alis ng silbi. Ang mga phenotype na nauugnay sa mga gayong mutayson ay kadalasang recessive. Ang mga eksepsiyon ay kapag ang organismo ay haploid o kapag ang nabawasang dosis ng isang normal na produkto ng gene ay hindi sapat para sa isang normal na phenotype. *Ang mga mutasyon na nagsasanhi sa mga produkto ng gene na magkamit ng isang bago at hindi normal na silbi. *Mga dominantweng negatibong mutasyon nagbabago ng produkto ng gene na antagonistiko sa allele ng ligaw na uri. Ito ay nagreresulta sa nabagong silbing molekular at inilalarawan ng dominante o kalahating dominanteng phenotype. *Ang mga nakamamatay na mutasyon na nagsasanhi sa kamatayan ng mga organismong nagdadala ng mutasyong ito. ===Ayon sa epekto sa pagiging akma ng organismo=== Sa nilalapat na henetika, karaniwang nagsasalita ng mga mutasyon bilang mapanganib o mapapakinabangan. *Ang isang mapanganib na mutasyon ay nagbabawas ng pagiging akma ng organismo. *Ang mapapakinabangang mutasyon ay nagpapataas ng pagiging akma ng organismo o nagtataguyod ng mga katangian na kanais nais. ===Ayon sa pagmamana=== Ang mga mutasyon ay maaaring mamana ng isang indibidwal mula sa magulang nito o matamo ng isang indibidwal sa buong buhay nito. ====Mutasyong germline==== Ang mga mutayson na naipapasa mula sa magulang tungo sa supling ay tinatawag na mga ''mutasyong namamana'' o ''mutasyong germline'' dahil ang mga ito ay umiiral sa mga selulang [[ovum]] at [[sperm]] na tinatawag na selulang germ. Ang mutasyong ito ay umiiral sa buong buhay ng isang tao sa bawal selula ng katawan nito. Ang mga mutasyon na nangyayari lamang sa selulang ovum o sperm o pagkatapos ng [[pertilisasyon]] ay tinatawag na mga ''mutasyong bago o de novo''. Ang mga mutasyong ito ay nagpapaliwanag ng mga [[diperensiyang henetiko]] sa isang apektadong bata na may mutasyong ito ngunit walang kasaysayan sa pamilya nito ng diperensiyang henetiko ito. ====Mutasyong somatiko==== Ang mga ''somatikong mutasyon'' o ''natatamong mutasyon'' ay nangyayari sa DNA sa isang panahon sa buhay ng isang indibidwal. Ito ay maaaring sanhi ng mga paktor na pangkapaligiran gaya ng radyasyong ultraviolet mula sa araw o isang pagkakamali habang kinokopya ng DNA ang sarili nito sa [[paghahati ng selula]]. Ang mga mutasyong ito ay hindi naipapasa sa susunod na henerasyon. ==Mga mapanganib na mutasyon== Ang mga pagbabago sa DNA sanhi ng mutasyon ay nagsasanhi ng mga pagkakamali sa sekwensiya ng protina na lumilikha ng parsiyal o buong hindi gumaganang mga protina. Kapag binago ng isang mutasyon ang isang protina na gumagampan ng isang mahalagang papel sa katawan ng organismo, ang isang kondisyong medikal ay nagreresulta. Ang isang kondisyong sanhi ng mga mutasyon sa isa o marami pang mga gene ay tinatawag na [[genetic disorder]]. Ang ilang mga mutasyon ay nagbabago ng baseng sekwensiya ng DNA ng isang gene ngunti hindi nagbabago ng tungkulin ng protinang ginawag ng gene. Ang isang pag-aaral ng paghahambing mga gene sa pagitang ng mga iba ibang species ng ''[[Drosophila]]'' ay nagmumungkahing kung ang isang mutasyon ay nagbago ng protina, ito ay malamang na mapanganib na may 70 porsiyento ng mga polimorpismong asidong amino ay may mga nakakapinsalang wepekto at ang natitira ay neutral o mahinang mapapakinabangan. <ref name="Sawyer2007" /> Naipakita sa mga pag-aaral na ang tanging 7% ng mga mutasyon sa yeast na wala sa gene ang mapanganib.<ref>{{cite journal |author=Doniger SW |title=A Catalog of Neutral and Deleterious Polymorphism in Yeast |journal=PLoS Genet. |volume=4 |issue=8 |pages=e1000183 |year=2008 |month=August |pmid=18769710 |pmc=2515631 |doi=10.1371/journal.pgen.1000183 |editor1-last=Pritchard |editor1-first=Jonathan K. |author-separator=, |author2=Kim HS |author3=Swain D |display-authors=3 |last4=Corcuera |first4=D |last5=Williams |first5=M |last6=Yang |first6=SP |last7=Fay |first7=JC}}</ref> Kung ang isang mutasyon ay umiiral sa [[germ cell]], ito ay magpapalitaw sa supling na nagdadala sa mutasyon sa lahat ng mga selula nito. Ito ang kaso sa mga [[sakit na namamana]] mula sa mga magulang. Sa partikular, kung may isang mutasyon sa isang nagkukumpuning gene ng DNA sa loob ng germ cell, ang mga nagdadala ng gayong mga mutayson ay may tumaas na panganib ng [[kanser]]. Sa kabilang dako, ang isang mutasyon ay maaaring mangyari sa somatic cell ng isang organismo. Ang gayong mga mutasyon ay iiral sa lahat ng mga supling ng selulang ito sa loob ng isang organismo. Ang ilang mga mutasyon ay nagsasanhi sa selula na maging malignant at kaya nagsasanhi ng kanser. <ref>{{cite journal |author=Ionov Y, Peinado MA, Malkhosyan S, Shibata D, Perucho M|title=Ubiquitous somatic mutations in simple repeated sequences reveal a new mechanism for colonic carcinogenesis |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-06-10_363_6429/page/558|volume=363 |issue=6429 |pages=558–61 |year=1993 |doi=10.1038/363558a0 |pmid=8505985 |journal=Nature}}</ref> Kapag ang isang pinsala sa DNA ay nagpalitaw na sa isang mutasyon, ang mutasyon ay hindi na makukumpuni. Ang mga pagkukumpuning landas ay kumikilala lamang at umaakto sa mga istrukturang abnormal sa DNA. ==Mga mapapakinabangang mutasyon== Bagaman ang mga mutasyon na nagbabago ng mga sekwensiya ng protina ay mapanganib sa organismo. Paminsan minsan, ang mga epekto nito ay maaaring positibo o mapapakinabangan sa isang ibinigay na kapaligiran. Sa kasong ito, ito ay papayag sa [[mutant]] na organismo na makaya ang partikular na kapiligiran at makapagparami ng mas mabilis. Sa mga kasong ito, ang isang mutasyon ay nagiging mas karaniwan sa isang populasyon sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]]. Halimbawa, ang spesipikong 32 [[base pair]] na pagbubura sa pantaong [[CCR5]] ([[CCR5#CCR5-.CE.9432|CCR5-Δ32]]) ay nagkakaloob ng hindi pagtalab ng [[HIV]] sa mga [[Zygosity|homozygote]] at nagpapaliban ng pagsisimula ng [[AIDS]] sa mga [[Zygosity|heterozygote]].<ref>{{cite journal |author=Sullivan |title=The coreceptor mutation CCR5Δ32 influences the dynamics of HIV epidemics and is selected for by HIV |journal=PNAS |volume=95 |issue=18 |pages=10214–10219 |year=2001 |doi=10.1073/pnas.181325198 |url=http://www.pnas.org/content/98/18/10214.full |pmid=11517319 |pmc=56941 |author-separator=, |author2=Amy D. |display-authors=2 |last3=Kirschner |first3=D |access-date=2013-08-05 |archive-date=2014-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228130056/http://www.pnas.org/content/98/18/10214.full |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228130056/http://www.pnas.org/content/98/18/10214.full |date=2014-12-28 }}</ref> Ang mutasyong CCR5 ay mas karaniwang sa mga Europeo. Ang isang posibleng paliwanag ng etiolohiya ng mataas na prekwensiya ng CCR5-Δ32 sa mga Europeo ay ito ay nagkaloob ng hindi pagtalab sa [[salot na buboniko]] sa Europa noong ika-14 siglo. Ang mga taong may mutasyong ito ay mas malamang na makaligtas sa mga impeksiyon at kaya ang prekwensiya sa populasyon ay tumaas.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/previous_seasons/case_plague/clues.html |title= PBS:Secrets of the Dead. Case File: Mystery of the Black Death}}</ref> Ang teoriyang ito ay nakakapagpaliwanag kung bakit ang mutasyong ito ay hindi matatagpuan sa katimugang Aprika na nanatiling hindi nadapuan ng salot na buboniko. Ang isang mas bagong teoriya ay nagmumungkahing ang mga [[selective pressure]] sa mutasyong CCR5 Delta 32 ay sanhi ng [[smallpox]] sa halip na ng salot na buboniko.<ref>{{cite journal |author=Galvani A, Slatkin M |title=Evaluating plague and smallpox as historical selective pressures for the CCR5-Δ32 HIV-resistance allele |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=100 |issue=25 |pages=15276–9 |year=2003 |pmid=14645720 |pmc=299980 |doi=10.1073/pnas.2435085100 }}</ref> Ang isa pang halimbawa, ang [[Sickle cell disease]] sa sakit sa dugo kung saan ang katawan ay lumilikha ng mga abnormal na uri ng hemoglabin sa mga dugong pulang selula. Ang 1/3 sa mga katutubong mamamayan ng sub-Saharan na Aprika ay nagdadala ng gene na ito <ref>{{Cite web |url=http://sicklecell.md/ |title=Sicklecell.md |access-date=2013-08-05 |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430031859/http://sicklecell.md/ |url-status=dead }}</ref> dahil sa mga lugar na ang [[malaria]] ay karaniwan, may halaga ito sa pagpapatuloy sa mga nagdadala lamang ng isang gene ng sickle cell.<ref>[http://sicklecell.md/faq.asp#q1 Sicklecell.md FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430031852/http://sicklecell.md/faq.asp#q1 |date=2011-04-30 }}: "Why is Sickle Cell Anaemia only found in Black people?</ref> Ang mga meron lamang ng isa sa dalawang mga [[allele]] ng sakit na sickle cell ay mas hindi tinatalaban ng malaria dahil ang impestasyon ng malaria plasmodium ay pinatitigil ng pagkakarit ng mga selula ng nahawaan nito. ==Tingnan din== *[[Mutant]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Biology nav}} [[Kategorya:Henetika]] [[Kategorya:Ebolusyon]] k1u25rql7vfxcldx3cjsyg14a9743n7 0 189244 2212757 2208513 2026-06-22T18:18:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212757 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Mga anapsida | fossil_range = [[Carboniferous]]-Kamakailan | image = Skull anapsida 1.png | image_width = 215px | image_caption = Anapsid skull | taxon = Anapsida |authority = [[Samuel Williston|Williston]], 1917 | subdivision_ranks = Orders | subdivision = †[[Captorhinida]] <br/> †[[Mesosaur]]ia <br/> †[[Procolophonomorpha]] <br/> ?[[Testudines]] (Turtles, [[tortoise]]s & terrapins) }} Ang isang '''anapsida''' ay isang [[amniota]] na ang bungo ay walang mga [[temporal fenestra]] (bukasan) malapit sa mga templo nito.<ref>Pough, F. H. et al. (2002) ''Vertebrate Life'', 6th Ed. Prentice Hall Inc., Upper Saddle River, NJ. {{ISBN|0-13-041248-1}}</ref> Ayon sa kaugalian, ang Anapsida ay itinuturing na pinaka-primitive na [[subclass]] ng mga [[amniote]], ang [[ancestor|ancestral]] stock kung saan nag-evolve ang [[Synapsida]] at [[Diapsida]], na ginagawang [[paraphyletic]] ang mga anapsid, ibigsabihin ang grupong ito ay nilalaman ng kaniyang ancestor ngunit hindi lahat ng descendant ay kasama dito. [[File:Caretta carettaZZ.jpg|thumb|left|Bungo ng anapsidang ''[[Caretta caretta]]'' (Loggerhead sea turtle) na isang [[Testudine]]]] Bagaman ang mga '''anapsidang reptilya''' o anapsida ay tradisyonal na sinasalita na ang mga ito ay isang pangkat [[monopiletiko]], iminungkahi na ang mga ilang mga pangkat ng [[reptilya]] na may mga bungong anapsid aay maaaring malayo lamang na magkakaugnay. Pinagdedebatihan pa ring mga siyentipiko ang eksaktong relasyon sa pagitan ng [[basal]](orihinal) na reptilya n aunang lumitaw sa panahong Huling [[Carboniferous]], ang iba't ibang mga reptilya ng [[Permian]] na may bungong anapsida at mga [[Testudines]](mga [[pagong]], [[pawikan]] at mga [[terrapin]]). Gayunpaman, kalaunang iminungkahi na ang tulad ng anapsidang bungo ng pagong ay maaaring sanhi ng [[rebersiyon]] kesa sa pinagmulang anapsida. Naniniwala ang karamihan ng mga paleontologo na ang mga [[Testudines]] ay nagmula sa mga reptilyang [[diapsida]] na nawalan ng mga temporal fenestrae nito. Ang mas kamakailang mga pag-aaral pilohentiko na nasa isip ito ay naglagay ng mga pagong sa loob ng [[diapsida]].<ref name=debraga&rieppel1997>deBraga, M. and Rieppel, O. (1997). "Reptile phylogeny and the interrelationships of turtles." ''Zoological Journal of the Linnean Society'', '''120''': 281-354.</ref><ref name=Parareptilia1>{{cite journal |author=Linda A. Tsuji |author2= Johannes Muller |year=2009 |title=Assembling the history of the Parareptilia: phylogeny, diversification, and a new definition of the clade |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/mmng.200800011/abstract |journal=Fossil Record |volume=12 |issue=1 |pages=71–81 |doi=10.1002/mmng.200800011}}</ref><ref name=Parareptilia2>{{cite journal |author=Marcello Ruta |author2= Juan C. Cisneros |author3= Torsten Liebrect |author4= Linda A. Tsuji |author5= Johannes Muller |year=2011 |title=Amniotes through major biological crises: faunal turnover among Parareptiles and the end-Permian mass extinction |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4983.2011.01051.x/abstract |journal=Palaeontology |volume=54 |issue=5 |pages=1117–1137 |doi=10.1111/j.1475-4983.2011.01051.x }}</ref> Ang ilan ay naglagay ng mga pagong bilang isang kapatid na pangkat sa mga nabubuhay na [[arkosauro]] <ref name="Evans2009">{{Cite journal|author=Susan E. Evans|year=2009|title=An early kuehneosaurid reptile (Reptilia: Diapsida) from the Early Triassic of Poland|journal=Paleontologica Polonica|volume=65|pages=145–178|url=http://palaeontologia.pan.pl/PP65/PP65_145-178.pdf|access-date=2012-10-08|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106115311/http://palaeontologia.pan.pl/PP65/PP65_145-178.pdf|url-status=dead}}.</ref><ref name="Borsuk−Białynicka2009">{{Cite journal|author=Magdalena Borsuk−Białynicka;|author2=Susan E. Evans|year=2009|title=A long−necked archosauromorph from the Early Triassic of Poland|journal=Paleontologica Polonica|volume=65|pages=203–234|url=http://palaeontologia.pan.pl/PP65/PP65_203-234.pdf|access-date=2012-10-08|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106133427/http://palaeontologia.pan.pl/PP65/PP65_203-234.pdf|url-status=dead}}</ref> o sa mas karaniwan sa loob ng [[Lepidosauromorpha]].<ref name = "Rieppel">{{cite journal |author=Rieppel O |author2= DeBraga M |title=Turtles as diapsid reptiles |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-12-05_384_6608/page/452 |journal=Nature |volume=384 |issue= 6608|pages=453–5 |year=1996 |doi=10.1038/384453a0 |ref=harv}}</ref><ref name="Li2008">{{cite journal |author=Li, Chun | author2=Xiao-Chun Wu |author3= Olivier Rieppel |author4= Li-Ting Wang |author5= Li-Jun Zhao| title =An ancestral turtle from the Late Triassic of southwestern China|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-11-27_456_7221/page/497 | journal =Nature| volume =456| issue = 7221| pages = 497–501| date =2008-11-27 | doi =10.1038/nature07533 | pmid =19037315}}</ref><ref name=Bickelmann09>{{cite journal |author=Constanze Bickelmann |author2= Johannes Müller |author3= Robert R. Reisz |year=2009 |title=The enigmatic diapsid ''Acerosodontosaurus piveteaui'' (Reptilia: Neodiapsida) from the Upper Permian of Madagascar and the paraphyly of ‘‘younginiform’’ reptiles |journal=Canadian Journal of Earth Sciences |volume=49 |issue= |pages=651–661 |doi=10.1139/E09-038 }}</ref><ref name=Orovenator>{{cite journal |author=Robert R. Reisz |author2=Sean P. Modesto |author3=Diane M. Scott |year=2011 |title=A new Early Permian reptile and its significance in early diapsid evolution |url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/early/2011/04/27/rspb.2011.0439.abstract |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=278 |issue= |pages= |doi=10.1098/rspb.2011.0439 |access-date=2012-10-08 |archive-date=2016-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629235254/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/early/2011/04/27/rspb.2011.0439.abstract |url-status=dead }}</ref><ref name=Sinosaurosphargis>{{cite journal |author=Li, Chun |author2=Olivier Rieppel |author3= Xiao-Chun Wu |author4= Li-Jun Zhao |author5= Li-Ting Wang |year=2011 |title=A new Triassic marine reptile from southwestern China |url=http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all~content=a935220992~frm=titlelink |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=31 |issue=2 |pages=303–312 |doi=10.1080/02724634.2011.550368}}</ref> Ang ilang mga modernong paleontologo ay naniniwala pa ring ang [[Testudines]] ang tanging nagpapatuloy na sangay ng sinaunang gradong ebolusyonaryo na kinabibilangan ng mga [[procolophonid]], [[millerettid]] at [[pareiasauro]],<ref name=jalil&janvier2005>Jalil, N.-E. and Janvier, P. (2005). "Les pareiasaures (Amniota, Parareptilia) du Permien supérieur du Bassin d’Argana, Maroc." ''Geodiversitas'', '''27'''(1) : 35-132.</ref> bagaman ang pananaw na ito ay hindi pangkalahatang tinatanggap. Ang lahat ng mga pag-aaral molekular ay malakas na nagpapatibay ng paglalagay ng mga pagong sa loob ng mga [[diapsida]]. Ang ilan ay naglalagay ng mga pagong sa loob ng [[Archosauria]],<ref name = "Mannen">{{Cite journal |author= Mannena, Hideyuki | authorlink = | author2 = Li, Steven S. -L. | title = Molecular evidence for a clade of turtles | journal = [[Molecular Phylogenetics and Evolution]] | volume = 13 | issue = 1 | pages = 144–148 | publisher = | location = | date = Oktubre 1999 | url =https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_1999-10_13_1/page/144| doi = 10.1006/mpev.1999.0640 | pmid = 10508547}}</ref> o sa mas kaniwang ay isang pangkat kapatid ng mga nabubuhay na [[arkosauro]].<ref name = "Zardoya">{{cite journal|author=Zardoya, R.| author2=Meyer, A.| year=1998|title=Complete mitochondrial genome suggests diapsid affinities of turtles| journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proc Natl Acad Sci U S A]]| issn=0027-8424| volume=95| issue=24| pages=14226–14231| doi=10.1073/pnas.95.24.14226| pmid=9826682| pmc=24355| ref=harv}}</ref><ref name = "Iwabe">{{Cite journal |author= Iwabe, N. | authorlink = | author2 = Hara, Y. |author3= Kumazawa, Y. |author4= Shibamoto, K. |author5= Saito, Y. |author6= Miyata, T. |author7= Katoh, K. | title = Sister group relationship of turtles to the bird-crocodilian clade revealed by nuclear DNA-coded proteins | journal = [[Molecular Biology and Evolution]] | volume = 22 | issue = 4 | pages = 810–813 | publisher = | location = | date = 2004-12-29 | url = http://mbe.oxfordjournals.org/content/22/4/810.long | issn = | doi = 10.1093/molbev/msi075 | pmid = 15625185 | accessdate = 2010-12-31}}</ref><ref name = "Roos">{{Cite journal |author= Roos, Jonas | authorlink = | author2 = Aggarwal, Ramesh K.|author3= Janke, Axel | title = Extended mitogenomic phylogenetic analyses yield new insight into crocodylian evolution and their survival of the Cretaceous–Tertiary boundary | journal = [[Molecular Phylogenetics and Evolution]] | volume = 45 | issue = 2 | pages = 663–673 | publisher = | location = | date = Nobyembre 2007 | url =https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007-11_45_2/page/663| issn = | doi = 10.1016/j.ympev.2007.06.018 | pmid = 17719245}}</ref><ref name = "Katsu">{{Cite journal |author= Katsu Y. | authorlink = | author2 = Braun, E. L. |author3= Guillette, L. J. Jr. |author4= Iguchi, T. | title = From reptilian phylogenomics to reptilian genomes: analyses of c-Jun and DJ-1 proto-oncogenes | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 127 | issue = 2–4 | pages = 79–93 | publisher = | location = | date = 2010-03-17 | url = | issn = | doi = 10.1159/000297715 | pmid = 20234127 }}</ref><ref name=Crawford12>{{cite journal|last1=Crawford|first1=N. G.|last2=Faircloth|first2=B. C.|last3=McCormack|first3=J. E.|last4=Brumfield|first4=R. T.|last5=Winker|first5=K.|last6=Glenn|first6=T. C.|title=More than 1000 ultraconserved elements provide evidence that turtles are the sister group of archosaurs|journal=Biology Letters|volume=8|issue=5|year=2012|pages=783–786|issn=1744-9561|doi=10.1098/rsbl.2012.0331}}</ref> Gayunpaman, ang isa sa pinakakamakailang mga pag-aaral molekular na inilimbag noong Pebrero 23, 2012 ay nagmumungkahing ang mga pagong ay mga [[diapsida]]ng [[lepidosauromorph]] na pinakamalapit na nauugnay sa mga [[lepidosauro]](mga [[butiki]], mga [[ahas]] at mga [[tuatara]]).<ref name =turtle+lizard>{{Cite journal | author = Tyler R. Lyson | author2 = Erik A. Sperling | author3 = Alysha M. Heimberg | author4 = Jacques A. Gauthier | author5 = Benjamin L. King | author6 = Kevin J. Peterson | title = MicroRNAs support a turtle + lizard clade | journal = Biology Letters | volume = 8 | issue = 1 | pages = 104–107 | doi = 10.1098/rsbl.2011.0477 | url = http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/8/1/104 | access-date = 2012-10-08 | archive-date = 2018-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181031173754/http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/8/1/104 | url-status = dead }}</ref> Ang muling analis ng mga naunang piloheniya ay nagmumungkahing ang mga pagong bilang anapsida dahil ang mga ito ay nagpalagay ng klasipikasyong ito(ang karamihan sa mga ito ay nag-aaral kung anong mga anapsida ang mga pagong) at dahil ang mga ito ay hindi nag-sampol ng fossil at nabubuhay na taxa ng sapat na malawak sa pagtatayo ng [[kladograma]]. Ang ''Testudines'' ay iminumungkahing nag-[[ebolusyong diberhente|diberhe]] mula sa ibang mga [[diapsida]] sa pagitan ng 200 at 279 milyong taon ang nakalilipas bagaman ang debate ay patuloy pa rin.<ref name = "Rieppel"/><ref name = "Zardoya"/><ref>{{cite book|last=Benton|first=M. J.|author2=|authorlink=|title=[[Vertebrate Paleontology (Benton)|Vertebrate Paleontology]]|edition=2nd|publisher=Blackwell Science Ltd|location=London|year=2000|isbn=0-632-05614-2|series=}}, 3rd ed. 2004 ISBN 0-632-05637-1</ref> Ang karamihan ng ibang mga reptilya na may bungong anapsida kabilang ang mga [[Millerettidae|millerettid]], [[Nycteroleteridae|nycteroleterid]], at [[pareiasauro]] ay naging ekstinkt sa Huling [[Permian]] sa [[pangyayaring ekstinksiyong Permian-Triassic]]. Gayunpaman, nagawa ng mga [[Procolophonidae|procolophonid]] na makapagpatuloy hanggang sa panahong [[Triassic]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Reptilia]] o6q5104ncffckgonx9pt9d2iz8ietgb 0 206504 2212733 2085801 2026-06-22T18:04:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212733 wikitext text/x-wiki [[File:Bust of Pindar.jpg|thumb|right|Isang kopyang Romano ng Griyegong ika-5 siglo BCE na busto ni Pindar ([[Naples National Archaeological Museum|''Museo Archeologica Nazionale'']], Naples)]] Si '''Pindar''' ({{lang-grc|Πίνδαρος}}, ''Pindaros'', {{IPA-el|píndaros|pron}}; {{lang-la|Pindarus}}) (c. 522–443 BCE) ay isang [[Sinaunang Griyego]]ng manunula mula sa [[Thebes, Gresya]]. Sa kanonikal na mga siyam na lirikong manunula ng [[Sinaunang Gresya]], ang kanyang akda ang pinakamahusay na naingatan. <ref>[[Quintilian]] [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/10A*.html#1.61 10.1.61]; cf. [[Longinus (literature)|Pseudo-Longinus]] [http://classicpersuasion.org/pw/longinus/desub011.htm#xxxiii 33.5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806092832/http://classicpersuasion.org/pw/longinus/desub011.htm#xxxiii |date=2011-08-06 }}.</ref> Gayunpaman, ang kanyang mga tula ay tila mahirap at kakaiba.<ref>''Eupolis'' F366 Kock, 398 K/A, from Athenaeus 3a, (''[[Deipnosophistae]]'', epitome of book I)</ref> Natagpuan rin ng ilang mga modernong skolar ang kanyang mga tula na palaisipan hanggang sa pagkakatuklas noong 1896 ng ilang mga tula ng kanyang katunggali na si [[Bacchylides]] nang ang paghahambing ng kanilang mga gawa ay nagpakita na ang maraming mga idiosinkraisya ni Pindar ay tipikal sa mga genre sa sinaunang panahon sa halip na sa mismong kay Pindar. <ref>{{cite journal|title=Some Aspects of Pindar's Style|url=https://archive.org/details/sim_sewanee-review_january-march-1923_31_1/page/100|author=Lawrence Henry Baker|journal=The Sewanee Review |volume=31|issue=1|year=1923 |jstor=27533621|pages=100–110 }}</ref> Si Pindar ang unang manunulang Griyego na sumalamin sa kalikasan ng tula at sa papel ng manunula.<ref>Gerber, p. 261</ref> Tulad ng ibang mga manunula ng Sinaunang Panahon, si Pindar ay may malalim na pandama ng mga pagbabago ng buhay ngunit kanya ring inihayag ang isang masigasig na pananampalataya sa makakamit ng mga tao sa biyaya ng mga diyos na pinakasikat na inihayag sa kanyang konklusyon sa isa sa kanyang mga [[Epinikion|oda ng pagwawagi]]:<ref>de Romilly, p. 37</ref><ref>Pindar (1972) Introduction p. xv</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Sinaunang Griyegong manunula]] 5pzlttit735pmy56tuaive3dw1abrkr 0 206611 2212668 2173485 2026-06-22T17:11:47Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212668 wikitext text/x-wiki [[File:TianguisIxca2.JPG|thumb|300px|Isang tiyangge sa Ixcateopan de Cuauhtémoc, Guerrero sa Mehiko.]] Ang isang '''tiyangge''' (Kastila sa Mehiko: ''tianguis'' o "araw ng pamilihan") ay isang panlabas na [[pamilihan]] o [[basar]] o [[almasen]] ng sari-saring mga bagay na nakaugaliang ginaganap sa partikular na mga araw ng pamimili o pagbibili (pagbebenta) sa isang pook o pamayanan ng isang [[bayan]] o [[lungsod]]. Kabilang sa mga bansang pinangyayarihan ng mga tiyangge ay ang [[Pilipinas]] at [[Mehiko]], ngunit nagaganap din ito sa ilang mga bansa na nasa [[Gitnang Amerika]]. Ang ganitong tradisyon ng pagkakaroon ng mga basar ay mayroong mga pinag-ugatan mula sa kapanahunang prehispaniko at nagpapatuloy, sa maraming mga pagkakataon, na walang pinagbago kahit na sa kasalukuyan.<ref name="cinformal">{{cite news |title= El Comercio Informal: entre negocio y cultura |first=Gabriel |last= Orihuela |newspaper=Mural |location=Guadalajara, Mexico |date=Pebrero 12, 2001 |page=1 |language=Kastila |trans_title=The Informal Economy: Between business and culture }}</ref> Ang salitang "tianguis" ay nagmula sa [[Nahuatl]], ang wika ng [[Imperyong Aztec]].<ref name="ecos">{{cite news |title= Ecos de Viaje / De tianguis y mercados |first=Adalberto |last=Rios |newspaper=Reforma |location= Lungsod ng Mehiko |date=Mayo 14, 2006 |page=14 |language=Kastila |trans_title= Travel echos/Of tianguis and markets}}</ref> Sa mga pook na [[rural]], maraming makatradisyong mga uri ng mga kalakal ang ipinagbibili pa rin, katulad ng mga kagamitan at mga produktong pang-agrikultura, pati na mga kalakal na moderno at ginagawa nang maramihan o pambenta. Sa mga lungsod, ang karamihang mga kalakal na maraming kung likhain ang mga ipinagbibili, subalit ang paghahanda at pagganap ng mga tiyangge ay halos magkakatulad.<ref name="ecos"/><ref name="padgett">{{cite news |title= Invaden tianguis las calles |first=Humberto |last= Padgett |newspaper=Reforma |location=Lungsod ng Mehiko |date=Disyembre 9, 2004 |page=4 |language=Kastila |trans_title=Tianguis invade streets }}</ref> Mayroon ding mga tiyangge ng mga espesyalidad na ginaganap tuwing mga kapistahan, katulad ng tuwing [[Pasko]], pati na para sa partikular na mga uri ng mga bagay, kagaya na ng mga [[kotse]] o mga produkto ng [[sining]].<ref name="chocolate">{{cite news |title= Uno de cada 10 autos es 'chocolate' en los tianguis |first=Deyanira |last=Marquez |newspaper=Mural |location= Guadalajara, Mexico |date=Mayo 21, 2001 |page=6 |language=Spanish |trans_title= One of ten autos is illegally imported in the tianguis }}</ref><ref name="sorrentino">{{cite journal |last1=Sorrentino |first1=Joseph |month=Mar/Abr |year=2010 |title=Mexico City’s Oldest Traditional Art Market |url=https://archive.org/details/sim_americas_march-april-2010_62_2/page/58 |journal=Americas (English edition) |location=Washington, DC |volume=62 |issue=2 |pages=58–60 }}</ref> ==Tingnan din== *[[Emporyum]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Kultura ng Pilipinas]] [[Kategorya:Kultura ng Mehiko]] [[Kategorya:Mga pamilihang nagtitingi sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pamilihang nagtitingi sa Mehiko]] [[Kategorya:Mga salita at mga parirala mula sa wikang Nahuatl]] rbrrnn9d3sjtf3eu0rwt1yhv2kply5m 0 209887 2212688 2208865 2026-06-22T17:31:01Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212688 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|thumb|right|250px|Ang Galaksiyang Andromeda.]] Ang '''Galaksiyang Andromeda''' ay ang pinakamalapit na [[galaksiyang paikot]] (galaksiyang sinuso) sa [[Daang Magatas]], ang galaksiya na kinaroroonan ng [[Daigdig]] ng [[tao]].<ref name=cox1>{{cite book|page=[https://archive.org/details/wondersofunivers0000unse/page/21 25], 48, 169|title=Wonders of the Universe|url=https://archive.org/details/wondersofunivers0000unse|first1=Brian|first2=Andrew|last1=Cox|last2=Cohen|publisher=HarperCollins|date=2011|isbn=9780007395828}}</ref><ref name="Ribas2005"> {{cite journal| last=Ribas | first=I.| author2=''et al.''| year=2005| title=First determination of the distance and fundamental properties of an eclipsing binary in the Andromeda Galaxy| journal=Astrophysical Journal Letters| volume=635| issue=1 | pages=L37–L40| bibcode=2005ApJ...635L..37R| doi=10.1086/499161|arxiv = astro-ph/0511045 }}</ref> Ang '''Andromeda''' ay paminsan-minsang tinatawag ng mga [[astronomo]] bilang '''M31''' o '''NGC 324'''.<ref name=cox1 /><ref name=NASA1 /> Humigit-kumulang sa 2.6 mga milyong [[taong liwanag]] ang layon nito magmula sa [[Mundo]] ng tao<ref name=NASA1>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/WISE/multimedia/pia12832-c.html|title=Our neighbor Andromeda|work=NASA|date=2011-02-17|accessdate=2011-07-15|archive-date=2011-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110621013208/http://www.nasa.gov/mission_pages/WISE/multimedia/pia12832-c.html|url-status=dead}}</ref> Ang Andromeda ang pinakamalaking [[galaksiya]] ng [[Katutubong Pangkat]], na binubuo ng Galaksiyang Andromeda, ang Galaksiya ng Daang Magatas, ang [[Galaksiyang Triangulum]], at ng humigit-kumulang sa 30 ibang maliliit pang mga galaksiya. Bagaman pinakamalaki, ang Andromeda ay maaaring hindi pinaka makimpal. Iminumungkahi ng kamakailang mga pagkakatuklas na ang Daang Magatas ay naglalaman ng mas maraming mga [[materyang madidilim]] at maaaring ito ang pinaka makimpal na nasa kapangkatan.<ref name="DarkMatter"> {{cite news | last=Amos | first=J. | date=5 Pebrero 2006 | title=Dark matter comes out of the cold | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4679220.stm | publisher=[[BBC News]] | accessdate=2006-05-24 }}</ref> Ang mga obserbasyon ng [[Spitzer Space Telescope|Teleskopyong Pangkalawakan ng Spitzer]] noong 2006 ay nagbunyag na ang M31 ay naglalaman ng isang [[trilyon]]g mga [[bituin]] (10¹²).<ref name=cox1/><ref> {{cite web | last = Young | first = K. | date = 6 Hunyo 2006 | title = The Andromeda galaxy hosts a trillion stars | url = http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html | publisher = New Scientist | accessdate = 2006-06-08 }}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html|title=Andromeda Galaxy contains over a trillion stars|publisher=New Scientist}}</ref> Mas marami ito kaysa sa bilang ng mga bituin na nasa loob ng galaksiya ng tao, na tinatayang nasa humigit-kumulang sa 200-400 mga bilyon.<ref>{{cite web | last = Frommert | first = H. | last2 = Kronberg | first2 = C. | date = 25 Agosto 2005 | title = The Milky Way Galaxy | url = http://www.seds.org/messier/more/mw.html | publisher = SEDS | accessdate = 2007-05-09 | archive-date = 2011-08-11 | archive-url = https://www.webcitation.org/60r7gXIR2?url=http://www.seds.org/messier/more/mw.html | url-status = dead }}</ref> Ang Andromeda ay tinatayang mayroong 7.1{{e|11}} mga [[solar mass|masang solar]].<ref name="Karachentsevetal2006"> {{cite journal | last=Karachentsev | first=I.D. | last2=Kashibadze | first2=O.G. | year=2006 | title=Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field | url=https://archive.org/details/sim_astrophysics_january-march-2006_49_1/page/3 | journal=Astrophysics | volume=49 | issue=1 | pages=3–18 | bibcode = 2006Ap.....49....3K | doi=10.1007/s10511-006-0002-6 }}</ref> Bilang paghahambing, tinaya ng isang pag-aaral noong 2009 na ang Daang Magatas at ang Andromeda ay mayroong halos magkapantay na masa,<ref name="CfA"> {{cite web |last= |first= |date=5 Enero 2009 |work=CfA Press Release No. 2009-03 |title=Milky Way a swifter pinner, more massive, new measurements show |url=http://www.cfa.harvard.edu/press/2009/pr200903.html |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics }}</ref> samantalang isang pag-aaral noong 2006 ang nagbigay ng masa ng Daang Magatas na nasa ~80% ng masa ng Andromeda. Ang Galaksiyang Andromeda, na mayroong [[apparent magnitude|winawaring magnitud]] na 3.4, ay kapuna-puna sa pagiging isa sa pinakamaliwanag na mga [[bagay na Messier]],<ref>{{cite web | last = Frommert | first = H. | last2 = Kronberg | first2 = C. | date = 22 Agosto 2007 | title = Messier Object Data, sorted by Apparent Visual Magnitude | url = http://seds.lpl.arizona.edu/messier/dataMag.html | publisher = SEDS | accessdate = 2007-08-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070712184703/http://seds.lpl.arizona.edu/messier/dataMag.html | archivedate = 2007-07-12 | url-status = live }}</ref> na nakagagawang natatanaw ito ng mga mata lamang tuwing mga gabing walang paglitaw ng Buwan, kapag tinitingnan magmula sa mga pook na bahagya lamang ang [[polusyon ng liwanag]]. Bagaman lumilitaw ito nang mahigit sa 6 na mga ulit na may kaluwangang katulad ng Buwang buo kapag kinunan ng litrato sa pamamagitan ng isang mas malaking [[teleskopyo]], tanging ang mas maliwanag na rehiyong panggitna lamang ang mapapagmasdan ng mga matang hindi tinutulungan ng mga aparatong pansilip. Dahil sa kapwa ito malaki at maliwanag, ito ang isa sa pinakamalayong mga bagay na makikita na hindi gumagamit ng mga teleskopyo o ng mga [[largabista]].<ref>{{citeweb|url=http://www.uitti.net/stephen/astro/essays/farthest_naked_eye_object.shtml|title=Farthest naked eye object|accessdate=2010-10-17|archive-date=2008-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819153956/http://www.uitti.net/stephen/astro/essays/farthest_naked_eye_object.shtml|url-status=dead}}</ref> Sumusulong ang Galaksiyang Andromeda na palapit sa Daang Magatas sa tulin na tinatayang nasa mula 100 hanggang sa 140 mga kilometo bawat segundo (mula 62 hanggang 87&nbsp;mi/s),<ref>{{cite web | last = Malik | first = T. | date = 7 Mayo 2002 | title = Crash course: simulating the fate of our Milky Way | url = http://www.space.com/scienceastronomy/astronomy/galaxy_collides_020507-1.html | publisher = Space.com | accessdate = 2006-09-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20020606060654/http://www.space.com/scienceastronomy/astronomy/galaxy_collides_020507-1.html | archivedate = 2002-06-06 | url-status = live }}</ref> kung kaya't ito ang isa sa iilan lamang na mga galaksiyang [[blue-shift|bughaw ang paglipat]]. Sa gayon, ang Galaksiyang Andromeda at ang Daang Magatas ay inaasahang magbabanggaan marahil sa loob ng 4.5&nbsp;[[bilyon]]g mga taon.<ref> {{cite episode | title = The grand collision | series = The Sky At Night | airdate = 5 Nobyembre 2007 }}</ref> Isang malamang na resulta ng pagbabanggaang ito ay ang pagsasanib ng mga galaksiyang ito upang makabuo ng isang dambuhalang galaksiyang [[eliptikal]] ang hugis..<ref name=cox1 /><ref> {{cite journal | last=Cox |first=T.J. | last2=Loeb |first2=A. | year = 2008 | title = The collision between the Milky Way and Andromeda | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | pages = 461–474 | bibcode = 2008MNRAS.tmp..333C | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x }}</ref> Ang ganitong mga kaganapan ay madalas sa piling ng mga galaksiyang nasa loob ng kapangkatan ng mga galaksiya. == Kasaysayan ng pagmamasid == Ang unang tao na nagtala ng pagkakita sa Galaksiyang Andromeda ay ang [[Persiya|Persa ''(Persian)'']] na [[astronomo]] na si [[Al Sufi]]. Tinawag niya ang galaksiyang ito bilang "isang munting ulap" sa loob ng kaniyang aklat na "Aklat ng Nakapirming mga Bituin" (na nakikilala sa Ingles bilang ''Book of Fixed Stars''), na nalathala noong 964 AD.<ref>{{cite web|url=http://seds.org/messier/xtra/Bios/alsufi.html|title=Abd-al-Rahman Al Sufi (Disyembre 7, 903 - Mayo 25, 986 A.D.)|publisher=SEDS|accessdate=2011-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060616072601/http://seds.org/messier/xtra/Bios/alsufi.html|archivedate=2006-06-16|url-status=dead}}</ref> Ang unang tao na tumingin sa galaksiya sa pamamagitan ng isang teleskopyo ay si [[Simon Marius]] noong 1612.<ref>{{citeweb|url=http://messier.obspm.fr/xtra/Bios/marius.html|title=Simon Marius (1753-1624)|accessdate=2010-12-01|publisher=SEDS}}</ref> Iniligay ni [[Charles Messier]] ang galaksiya sa loob ng kaniyang katalogo ng mga bagay na astronomikal, at tinawag niya ito bilang M31 at ibinigay niya ang pagbanggit ng pagkatuklas kay Marius, dahil sa hindi niya nalalaman na nakita na ito ni Al Sufi noong daan-daan taon na ang nakalilipas.<ref name=M31>{{citeweb|url=http://seds.org/messier/m/m031.html|title=Messier 31 - a fact file|accessdate=2010-12-01|publisher=SEDS|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990428013732/http://seds.org/messier/m/m031.html|archivedate=1999-04-28|url-status=dead}}</ref> Noong 1751, tinaya ni [[William Herschel]] ang layo sa 'Nebula' ng Andromeda bilang hindi hihigit sa 2,000 mga ulit kaysa sa distansiya ng Sirius, o humigit-kumulang sa 17,200 mga [[taon ng liwanag]].<ref>{{citeweb|url=http://www.astronomy.com/en/sitecore/content/Home/News-Observing/News/2005/11/First%20direct%20distance%20to%20Andromeda.aspx|title=First direct distance to Andromeda|accessdate=2010-12-01|publisher=astronomy.com|date=2005-11-04|first=Ken|last=Croswell|archive-date=2011-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110517050429/http://www.astronomy.com/en/sitecore/content/Home/News-Observing/News/2005/11/First%20direct%20distance%20to%20Andromeda.aspx|url-status=dead}}</ref> Noong dekada ng 1920, pinatunayan ng astronomong si [[Edwin Hubble]] na ang Andromeda ay isang galaksiya, at hindi isang ulap ng [[gas]] na nasa loob ng [[Daang Magatas]], na dating isinasaisip hinggil sa katangian ng Andromeda.<ref name=BBC>[http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/andromeda_galaxy BBC Science]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga galaksiyang paikot]] [[Kategorya:Mga galaksiyang katutubo]] [[Kategorya:Astronomiya]] oi71v5z9eqfm44mwb9bp6lwpxbl7jvc 0 212107 2212766 2182100 2026-06-22T18:24:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212766 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} {{better translation|date=Enero 2014}} {{Infobox disease | Name = Dengue | Image = Denguerash.JPG | Alt = Litrato ng likod ng isang tao na ang balat ay nagpapakita ng katangiang pamamantal sa lagnat na dengue. | Caption = Ang karaniwang pamamantal na nakikita sa lagnat na dengue. | ICD10 = {{ICD10|A|90||a|00}} | ICD9 = {{ICD9|061}} | DiseasesDB = 3564 | MedlinePlus = 001374 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 528 | MeshName = Dengue | MeshNumber = C02.782.417.214 }} Ang '''dengue''' (<small>pagbigkas</small>: déng•ge) ay isang nakahahawang sakit na dulot ng [[dengue virus]]. Kabilang sa mga sintomas ang [[lagnat]], [[sakit ng ulo]], [[myalgia (pananakit sa mga kalamnan)|kalamnan]] at [[arthralgia|pananakit ng kasukasuan]], at ang isang katangiang [[pagpapantal sa balat]] na [[morbilliform|katulad ng sa tigdas]]. Sa isang maliit na bahagi ng mga kaso, ang sakit ay maaaring maging nagbabanta sa buhay na '''dengue na may pamumuo ng dugo kasama ng lagnat''', na nagdudulot ng [[pagdurugo]], [[thrombocytopenia|mababang bilang ng platelet ng dugo]] at pagtagas ng plasma ng dugo, o sa '''''dengue shock syndrome''''' (nagpapakita ng mga sintomas ng dengue), kung saan ang [[kakulangan ng suplay ng dugo sa bahagi ng katawan (sa daluyan ng dugo)|mapanganib na mababang presyon ng dugo]] ay nangyayari. Ang dengue ay naisasalin ng maraming uri ng [[lamok]] sa loob ng [[genus]] na ''[[Aedes]]'', lalung-lalo na ang ''[[Aedes aegypti|A. aegypti]]''. Ang birus ay may apat na iba’t-ibang klase; ang impeksiyon sa isang klase ay karaniwang nagbibigay ng panghabang-buhay na [[kaligtasan sa sakit (medikal)|kaligtasan sa sakit]] sa klaseng ito, ngunit pansamantalang kaligtasan lamang sa sakit sa iba. Ang kasunod na impeksiyon ng ibang klase ay pinatataas ang panganib ng mga malubhang komplikasyon. Dahil walang [[bakuna]], ang pag-iingat ay hinahangad sa pamamagitan ng pagbawas ng tirahan at bilang ng mga lamok at paglimita sa pagkakalantad sa mga kagat. Ang paggamot ng talamak na dengue ay mapag-alalay, sa pamamagitan ng iniinom o itinuturok ng likido sa ugat na [[rehydration]] o muling paglalagay ng tubig sa katawan para sa mga banayad o katamtaman na sakit, at [[Terapewtika ng pagtuturok ng likido sa ugat|mga likidong itinuturok sa ugat]] at [[pagsasalin ng dugo]] para sa mga kasong mas malubha. Ang [[(Epidemiyolohiyang) pangyayari|pangyayari]] ng dengue fever ay nakaranas ng malaking pagtaas simula noong 1960s, na may mga humigit-kulang na 50-100&nbsp;milyong kataong nahahawa taun-taon. Ang mga unang paglalarawan ng kalagayang ito ay nagsimula noong 1779, at ang sanhi na birus at ang pagdadala nito ay ipinaliwanag ng maaga ng ika-20 na siglo. Ang dengue ay naging isang pandaigdigang problema simula ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at ay [[makikita lamang sa partikular na lugar o grupo ng tao (epidemiyolohiya)|makikita sa partikular na lugar o grupo ng tao]] sa mahigit sa 110 mga bansa. Bukod sa pag-alis sa mga lamok, kasalukuyang nagbabakuna, gayundin ang gamot na direktang pumupuntirya sa bilat. == Mga palatandaan at sintomas == [[Talaksan:Dengue fever symptoms.svg|thumb|300px|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever |Eskematikong paglalarawan ng mga sintomas ng lagnat na dengue.]] Ang mga taong nahawa ng birus ng dengue ay karaniwang [[walang ipinapakitang sintomas]] (80%) o mayroon lamang mga banayad na mga sintomas tulad ng lagnat na walang komplikasyon.<ref name=White10>{{cite journal|author=Whitehorn J, Farrar J|title=Dengue|journal=Br. Med. Bull.|volume=95|pages=161–73|year=2010|pmid=20616106|doi=10.1093/bmb/ldq019}}</ref><ref name=WHOp14/><ref name=Euro10>{{cite journal|author=Reiter P |title=Yellow fever and dengue: a threat to Europe?|journal=Euro Surveill|date=2010-03-11|volume=15|issue=10|pages=19509|pmid=20403310 | url=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509}}</ref> Ang iba ay mayroong mas malubhang karamdaman (5%), at sa isang maliit na bahagi ito ay nagbabanta sa buhay.<ref name=White10/><ref name=Euro10/> Ang [[panahon ng inkubasyon]] (oras sa pagitan ng pagkakalantad at simula ng mga sintomas) ay mula 3 hanggang 14 na mga araw, ngunit mas madalas ito ay 4 hanggang 7 mga araw.<ref name=Gubler379>[[#refGubler2010|Gubler (2010)]], p. 379.</ref> Samakatwid, ang mga manlalakbay na galing sa mga partikular na lugar na may sakit ay malamang na hindi magkakaroon ng dengue kung ang lagnat at iba pang sintomas ay magsisimula lamang ng mahigit na 14 na araw pagkatapos makauwi sa tahanan.<ref name=Peads10/> Madalas na nakararanas ang mga bata ng sintomas katulad ng sa [[karaniwang sipon]] at [[gastroenteraytis]] (pamamaga ng mga bituka at tiyan) (pagsusuka at pagtatae),<ref name=India10>{{cite journal|author=Varatharaj A|title=Encephalitis in the clinical spectrum of dengue infection|journal=Neurol. India|volume=58|issue=4|pages=585–91|year=2010|pmid=20739797|doi=10.4103/0028-3886.68655|url=http://www.neurologyindia.com/article.asp?issn=0028-3886;year=2010;volume=58;issue=4;spage=585;epage=591;aulast=Varatharaj}}</ref> at karaniwang mayroong mas hindi malubhang mga sintomas kaysa sa mga nasa hustong gulang,<ref name=NEJM>{{cite journal |author=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen vV, Wills B |title=Dengue|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-04-12_366_15/page/1422 |journal=N Engl J Med |volume=366 |issue=15 |pages=1423–32 |year=2012 |month=Abril |pmid=22494122|doi=10.1056/NEJMra1110265}}</ref> ngunit mas madaling kapitan ng mga malubhang komplikasyon.<ref name=Peads10/> === Panahon ng paggamot === Ang likas na mga sintomas ng dengue ay lagnat na biglang nagsisimula, sakit ng ulo (karaniwang matatagpuan sa likod ng mga mata), sakit ng kalamnan at kasukasuan, at ang pagpapantal. Ang alternatibong pangalan para sa dengue, na "breakbone fever", ay galing sa mga nauugnay na sakit ng kalamnan at kasukasuan.<ref name=White10/><ref name=Chen>{{cite journal|author=Chen LH, Wilson ME|title=Dengue and chikungunya infections in travelers|journal=Curr. Opin. Infect. Dis.|volume=23|issue=5|pages=438–44|year=2010|month=Oktubre|pmid=20581669|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16}}</ref> Ang panahon ng impeksiyon ay nahahati sa tatlong bahagi: may lagnat, mapanganib, at paggaling.<ref name=WHOp25>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp. 25–27.</ref> Kabilang ng bahaging may lagnat ang mataas na lagnat, madalas na humihigit sa {{convert|40|C|F}}, at may kasamang pangkalahatang sakit at sakit ng ulo; ito ay karaniwang tumatagal ng dalawa hanggang pitong araw.<ref name=Chen/><ref name=WHOp25/> Sa bahaging ito, ang pagpapantal ay nangyayari sa 50–80% ng mga mayroong sintomas.<ref name=Chen/><ref name=Fitz2009>{{cite book|author=Wolff K, Johnson RA (eds.)|title=Fitzpatrick's color atlas and synopsis of clinical dermatology|url=https://archive.org/details/fitzpatrickscolo0000unse_o5p6|year=2009|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-159975-7|chapter=Viral infections of skin and mucosa|edition=6th|pages=810–2}}</ref> Ito ay nangyayari sa una o pangalawang araw ng mga sintomas bilang [[erythema|namumulang balat]], o sa huling bahagi ng karamdaman (pang-apat hanggang pampitong araw) bilang isang pagpapantal na [[morbilliform|katulad ng tigdas]].<ref name=Fitz2009/><ref name=ER2010>{{cite book|author=Knoop KJ, Stack LB, Storrow A, Thurman RJ (eds.)|title=Atlas of emergency medicine|url=https://archive.org/details/atlasofemergency0000unse_r5l9|year=2010|publisher=McGraw-Hill Professional|location=New York|isbn=0-07-149618-1|chapter=Tropical medicine|edition=3rd | pages=[https://archive.org/details/atlasofemergency0000unse_r5l9/page/n697 658]–9}}</ref> Ang ilang mga [[petechia]] (mga maliliit na pulang batik na hindi nawawala kapag pinisil ang balat, dulot ng mga sirang [[capillary]]) ay maaaring lumabas sa puntong ito ,<ref name=WHOp25/> gayundin ang kaunting banayad na pagdurugo mula sa mga [[mucous membrane (lamad ng uhog)]] ng bibig at ilong.<ref name=Peads10/><ref name=Chen/> Ang mismong lagnat ay pangkaraniwang likas na [[mga klase ng lagnat|may dalawang bahagi]], na nawawala at bumabalik sa loob ng isa o dalawang araw, bagaman may malawak na pagkakaiba sa kung gaano kadalas nangyayari ang pattern na ito.<ref name=ER2010/><ref name=Gould/> Sa ilang mga tao, ang sakit ay nagpapatuloy sa isang kritikal na bahagi, na sumusunod sa paglutas ng mataas na lagnat at karaniwang tumatagal ng isa hanggang dalawang araw.<ref name=WHOp25/> Sa bahaging ito, maaaring magkaroon ng malaking pag-iipon ng likido sa [[thoracic cavity(lukab)|sa dibdib]] at [[lukab sa may tiyan]] dulot ng tumaas na [[Kakayahang tumagos sa puso|kakayahang tumagos sa capillary]] at pagtagas. Ito ay humahantong sa [[hypovolemia|pag-ubos ng likidong mula sa sirkulasyon]] at [[hypoperfusion|nabawasang suplay ng dugo sa mga mahahalagang bahagi ng katawan]].<ref name=WHOp25/> Sa bahaging ito, ang hindi normal na paggana ng mga bahagi ng katawan at malubhang [[pagdurugo]], karaniwang mula sa [[gastrointestinal tract]] (mga bituka at tiyan), ay maaaring mangyari.<ref name=Peads10/><ref name=WHOp25/> Ang [[kakulangan ng suplay ng dugo sa bahagi ng katawan (sa daluyan ng dugo)|kulang sa suplay ng dugo sa bahagi ng katawan]] (dengue shock síndrome o pagpapakita ng mga síntomas ng dengue) at pagdurugo (dengue na may pagdurugo) ay nangyayari sa mas mababa sa 5% ng lahat ng mga kaso ng dengue,<ref name=Peads10/> gayunpaman, ang mga dati nang nahawahan ng ibang mga [[serotype]] (uri na makikilala ang kaibahan) ng birus ng dengue ("pangalawang impeksiyon") ay nasa mataas na panganib.<ref name=Peads10/><ref name=Life10/> Ito ay sinusundan ng bahagi ng paggaling, na may muling pagsipsip ng tumagas na likido sa daloy ng dugo.<ref name=WHOp25/> Ito ay karaniwang tumatagal ng dalawa hanggang tatlong araw.<ref name=Peads10/> Ang pagbuti ay madalas na kapansin-pansin, ngunit maaaring mayroong malubhang [[pangangati]] at isang [[Bradycardia|mabagal na pintig ng puso]].<ref name=Peads10/><ref name=WHOp25/> Ang isa pang pagpapantal na may [[magkakasamang pantal na patag|maculopapular]] o [[pamamaga ng daluyan ng dugo|namamagang daluyan ng dugo]] na anyo ay maaaring mangyari, na sinusundan ng pagtuklap ng balat.<ref name=NEJM2012/> Sa bahaging ito, maaaring mangyari ang isang [[labis na pagkakarga ng likido]]; kapag [[pamamaga ng utak|nakakaapekto sa utak]], ito ay maaaring magdulot ng [[nabagong antas ng kamalayan|nabawasang antas ng kamalayan]] o [[atake ng epilepsiya|mga pangingisay]].<ref name=Peads10/> Ang pagkaramdam ng [[pagkapagod]] ay maaaring magtagal pagkaraan ng ilang mga linggo.<ref name=NEJM2012/> === Nauugnay na mga problema === Ang dengue ay maaaring paminsan-minsang makaapekto sa ibang mga [[sistemang pangbiyolohiya|mga sistema ng katawan]],<ref name=WHOp25/> mag-isa o kasama ang ibang mga karaniwang sintomas ng dengue.<ref name=India10/> Ang nabawasang antas ng kamalayan ay nangyayari sa mga 0.5–6% ng mga malubhang kaso, na dulot ng isang [[encephalitis|impeksiyon ng utak dulot ng birus]] o nang hindi direkta bilang resulta ng napinsalang mga mahahalagang bahagi ng katawan, halimbawa, ang [[hepatic encephalopathy]] (pagkalito, coma, nabagong antas ng kamalayan) kaugnayn sa atay.<ref name=India10/><ref name=Gould>{{cite journal|author=Gould EA, Solomon T|title=Pathogenic flaviviruses|journal=[[The Lancet]]|volume=371|issue=9611|pages=500–9|year=2008|month=Pebrero|pmid=18262042|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X}}</ref> Ang iba pang mga karamdaman sa ugat at ng nervous system ay iniulat sa konteksto ng dengue, tulad ng [[transverse myelitis (pagkaubos ng balamban ng gulugod)]] at[[Guillain-Barré syndrome]].<ref name=India10/> Ang [[myocarditis|impeksiyon ng puso]] at [[malubhang hindi paggana ng atay]] ay kabilang sa mga mas bihirang komplikasyon.<ref name=Peads10/><ref name=WHOp25/> == Sanhi == === Tungkol sa birus === [[Talaksan:Dengue.jpg|thumb|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus |Isang [[transmission electron microscopy|TEM]] [[micrograph]] na nagpapakita ng mga [[virion]] ng birus ng dengue (ang mga kumpol ng maiitim na tuldok na malapit sa gitna)]] Ang birus ng dengue fever (DENV) ay isang [[birus na RNA]] ng pamilyang ''[[Flaviviridae]]''; genus ''[[Flavivirus]]''. Kabilang sa iba pang mga miyembro ng parehong genus ay ang [[yello fever (sakit sa atay na nagdudulot ng paninilaw)|birus ng yellow fever (sakit sa atay na nagdudulot ng paninilaw)]], [[birus ng West Nile]], [[St. Louis encephalitis (pamamaga ng utak)|birus ng St. Louis encephalitis (pamamaga ng utak)]], [[Japanese encephalitis (pamamaga ng utak)|birus ng Japanese encephalitis (pamamaga ng utak)]], [[birus ng encephalitis (pamamaga ng utak) na dala ng pulgas]],[[Kyasanur forest disease|Kyasanur forest disease na birus]], at [[Omsk hemorrhagic fever|Omsk hemorrhagic fever na birus]].<ref name=Gould/> Ang karamihan ay naisasalin ng mga [[arthropod]] (mga lamok o mga [[pulgas]]), at kaya tinutukoy din bilang mga [[arbobirus]] (''ar''thropod-''bo''rne na mga birus).<ref name=Gould/> Ang [[genome]] (henetikong materyal) ng birus ng dengue ay naglalaman ng humigit-kumulang na 11,000 mga [[nucleotide base]], na [[henetikong kodigo|kodigo]] para sa tatlong iba’t-ibang uri ng molekula ng protina (C, prM at E) na bumubuo ng [[Virion|katiting ng birus]] at pitong ibang mga uri ng mga molekula ng protina (NS1, NS2a, NS2b, NS3, NS4a, NS4b, NS5) na natatagpuan lamang sa mga nahawang host cell (selulang naimpekisyon) at kinakailangan para sa pagkopya ng birus.<ref name=Life10>{{cite journal|author=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM|title=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity|journal=Cell. Mol. Life Sci.|volume=67|issue=16|pages=2773–86|year=2010|month=Agosto|pmid=20372965|doi=10.1007/s00018-010-0357-z}}</ref><ref name=Guzman10>{{cite journal|author=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, ''et al.''|title=Dengue: a continuing global threat|journal=Nat. Rev. Microbiol.|volume=8|issue=12 Suppl|pages=S7–S16|year=2010|month=Disyembre|pmid=21079655|doi=10.1038/nrmicro2460|url=http://www.nature.com/nrmicro/journal/v8/n12_supp/full/nrmicro2460.html}}</ref> May apat na mga strain (uri) ng birus, na tinatawag na mga [[serovar|makikilala ang kaibahan ng uri (serotype)]], at ang mga ito ay tinutukoy bilang DENV-1, DENV-2, DENV-3 at DENV-4.<ref name=WHOp14/> Lahat ng apat na mga makikilala ang kaibahan ng uri ay maaaring magdulot ng buong saklaw ng sakit.<ref name=Life10/> Ang impeksiyon dulot ng isang serotype (uri na makikilala ang kaibahan) ay pinaniniwalaang lumilikha ng panghabang-buhay na kaligtasan sa sakit sa serotype (uri na makikilala ang kaibahan) na iyon, ngunit pansamantalang kaligtasan sa sakit lamang sa mga iba.<ref name=WHOp14/><ref name=Chen/> Ang mga malubhang komplikasyon sa pangalawang impeksiyon ay nangyayari lalo na kung may isang taong dati nang nalantad sa serotype (uri na makikilala ang kaibahan) na DENV-1 at pagkatapos ay nagkaroon ng serotype (uri na makikilala ang kaibahan) na DENV-2 o serotipong DENV-3, o kung may isang taong dating nalantad sa uri na DENV-3 at pagkatapos ay nagkaroon ng DENV-2.<ref name=Guzman10/> === Pagdadala ng sakit === [[Talaksan:Aedes aegypti biting human.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|thumb|Ang lamok na ''[[Aedes aegypti]]'' na sumisipsip ng dugo sa isang tao]] Ang birus ng dengue ay pangunahing dinadala ng mga lamok ''[[Aedes]]'', lalo na ang ''[[Aedes aegypti|A. aegypti]]''.<ref name=WHOp14>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp.&nbsp;14–16.</ref> Ang mga lamok na ito ay karaniwang naninirahan sa pagitan ng mga [[latitud]] ng 35°&nbsp;Hilaga at 35°&nbsp;Timog na mas mababa sa [[elebasyon]] na {{convert|1000|m|ft}}.<ref name=WHOp14/> Ang mga ito ay karaniwang nangangagat sa araw.<ref name=WHOp59/> Kabilang sa ibang mga uri ng ''Aedes'' na nagdadala ng sakit ay ang ''[[Asyatikong tigreng lamok|A. albopictus]]'', ''[[Aedes polynesiensis|A. polynesiensis]]'' at ang ''[[Aedes scutellaris|A. scutellaris]]''.<ref name=WHOp14/> Ang mga tao ang mga pangunahing [[Host (biology)|host o hinahawahan]] ng birus,<ref name=WHOp14/><ref name=Gould/> ngunit maaari rin itong kumalat sa mga hindi taoong [[primates]] (mga mammal na may paa at kamay).<ref>{{cite web|title=Vector-borne viral infections|url=http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|publisher=World Health Organization|accessdate=17 Enero 2011}}</ref> Ang impeksiyon ay maaaring makuha sa pamamagitan ng iisang kagat.<ref name=Yellow10>{{cite web|url=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|title=Chapter 5– dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)|work=2010 Yellow Book|author=Center for Disease Control and Prevention|accessdate=2010-12-23}}</ref> Ang isang lamok na babae na sumipsip ng dugo mula sa isang taong may dengue fever ay mahawahan rin mismo ng birus na nasa gilid ng selula ng kanyang tiyan. Pagkaraan ng humigit-kumulang na 8–10 araw, ang birus ay kumakalat sa ibang mga tisyu kabilang ang mga [[glandula ng laway]] at kasunod na lumalabas sa laway nito. Ang birus ay mukhang walang nakakapinsalang epekto sa lamok, na nananatiling habang-buhay na may impeksiyon. Ang ''Aedes aegypti'' ay mas gugustuhing mangitlog sa mga artipisyal na mga lalagyan ng tubig, manirahan malapit sa mga tao, at sumipsip ng dugo sa mga tao kaysa sa ibang mga hayop na may gulugod.<ref>[[#refGubler2010|Gubler (2010)]], pp.&nbsp;377–78.</ref> Ang dengue ay maaari ring madala sa pamamagitan ng mga nahawahang [[produktong dugo]] at sa pamamagitan ng [[donasyon ng bahagi ng katawan]].<ref>{{cite journal|author=Wilder-Smith A, Chen LH, Massad E, Wilson ME|title=Threat of dengue to blood safety in dengue-endemic countries|journal=Emerg. Infect. Dis.|volume=15|issue=1|pages=8–11|year=2009|month=Enero|pmid=19116042|pmc=2660677|doi=10.3201/eid1501.071097|url=http://www.cdc.gov/eid/content/15/1/8.htm}}</ref><ref>{{cite journal|author=Stramer SL, Hollinger FB, Katz LM, ''et al.''|title=Emerging infectious disease agents and their potential threat to transfusion safety|journal=Transfusion|volume=49 Suppl 2|pages=1S–29S|year=2009|month=Agosto|pmid=19686562|doi=10.1111/j.1537-2995.2009.02279.x}}</ref> Sa mga bansa tulad ng [[Singapore]], kung saan ang dengue ay partikular na nangyayari dito, ang panganib ay tinatayang nasa pagitan ng 1.6 at 6 kada 10,000 mga [[pagsasalin ng dugo|pagsasalin]].<ref>{{cite journal|author=Teo D, Ng LC, Lam S|title=Is dengue a threat to the blood supply?|journal=Transfus Med|volume=19|issue=2|pages=66–77|year=2009|month=Abril|pmid=19392949|pmc=2713854|doi=10.1111/j.1365-3148.2009.00916.x|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-3148.2009.00916.x/full}}</ref> Ang [[bertikal na pagdadala]] (mula sa ina papunta sa anak) sa panahon ng pagbubuntis o panganganak ay naiulat.<ref name="pmid20130380">{{cite journal |author=Wiwanitkit V |title=Unusual mode of transmission of dengue |journal=Journal of Infection in Developing Countries |volume=4 |issue=1 |pages=51–4 |year=2010 |month=Enero |pmid=20130380 |doi=|url=http://www.jidc.org/index.php/journal/article/view/20130380}}</ref> Ang ibang mga paraan ng tao-sa-taong pagdadala ay naiulat din, ngunit napakabihira.<ref name=Chen/> === Posibilidad na mahawahan ng sakit === Ang malubhang sakit ay mas karaniwan sa mga sanggol at mga bata, at salungat sa maraming ibang impeksiyon, mas karaniwan ito sa mga batang sapat ang pagkain.<ref name=Peads10/> Mas mataas ang panganib para sa mga babae kaysa sa mga lalaki.<ref name=Guzman10/> Ang dengue ay maaaring maging nagbabanta sa buhay sa mga taong may mga [[hindi gumagaling na sakit]] tulad ng [[diyabetes melitus]] (karaniwang diyebetes) at [[hika]].<ref name=Guzman10/> Ang [[Polimorpismo (biyolohiya)|mga polimorpismo]] (mga normal na pagbabago) lalung-lalo na ang mga [[gene]] ay inuugnay sa tumaas na malubhang mga komplikasyon ng dengue. Kabilang sa mga halimbawa ang pagkokodigo ng mga genes (genes coding) para sa mga protinang kilala bilang [[Tumor necrosis factor-alpha|TNFα]], [[mannan-binding lectin]],<ref name=White10/> [[CTLA4]], [[Transforming growth factor beta|TGFβ]],<ref name=Life10/> [[DC-SIGN]], at mga tiyak na [[allele|mga anyo]] ng [[human leukocyte antigen]].<ref name=Guzman10/> Isang karaniwang henetikong abnormalidad sa mga Aprikano, na kilala bilang [[kakulangan ng glucose-6-phosphate dehydrogenase]], ay mukhang nagpapataas ng panganib.<ref name=Martina09>{{cite journal|author=Martina BE, Koraka P, Osterhaus AD|title=Dengue virus pathogenesis: an integrated view|journal=Clin. Microbiol. Rev.|volume=22|issue=4|pages=564–81|year=2009|month=Oktubre|pmid=19822889|pmc=2772360|doi=10.1128/CMR.00035-09|url=http://cmr.asm.org/cgi/content/full/22/4/564|access-date=2013-04-22|archive-date=2011-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110518195657/http://cmr.asm.org/cgi/content/full/22/4/564|url-status=dead}}</ref> Ang mga polymorphism (normal na pagbabago) sa mga gene para sa [[tagatanggap ng Calcitriol|tagatanggap ng bitamina D]] at [[tagatanggap ng Fc#mga tagatanggap na gamma ng Fc|FcγR]] ay mukhang nagbibigay ng proteksiyon laban sa malubhang sakit sa pangalawang impeksiyon sa dengue.<ref name=Guzman10/> == Mekanismo == Kapag kinagat ng isang lamok na may dalang birus ng denge ang isang tao, pumapasok sa balat ang birus kasama ng laway ng lamok. Sumasama ito at pumapasok sa mga [[puting selula ng dugo]], at dumadami sa loob ng mga selula habang gumagalaw ang mga ito sa buong katawan. Tumutugon ang mga puting selula ng dugo sa pamamagitan ng paglikha ng maraming mga protina na naghahatid ng impormasyon, tulad ng [[interferon]], na responsable para sa maraming mga sintomas, tulad ng lagnat, mga sintomas na parang trangkaso at mga malubhang pananakit. Sa malubhang impeksiyon, ang paglikha ng birus sa loob ng katawan ay lubhang mataas, at marami pang mga bahagi ng katawan (tulad ng [[atay]]) at [[bone marrow]] ang maaaring maapektuhan, at ang likido sa dumadaloy na dugo ay tumatagas sa gilid ng maliliit na mga daluyan ng dugo papunta sa mga lukab (cavity) ng katawan. Bilang resulta, mas kaunting dugo ang umiikot sa mga daluyan ng dugo, at ang presyon ng dugo ay nagiging malubhang mababa na hindi ito maaaring magsuplay ng sapat na dugo sa mga mahahalagang bahagi ng katawan. At saka, ang hindi normal na paggana ng bone marrow ay humahantong sa bawas na bilang ng mga platelet, na kinakailangan para sa mabisang pamumuo ng dugo; pinatataas nito ang panganib ng pagdurugo, ang ibang malaking komplikasyon ng dengue.<ref name=Martina09/> === Pagdami ng birus === Kapag nasa loob na ng balat, ang birus ng dengue ay dumidikit sa mga [[selulang Langerhans]] (isang populasyon ng mga [[selulang hugis punongkahoy]] sa balat na kumikilala sa mga pathogen o birus na nagdudulot ng sakit).<ref name=Martina09/> Ang birus na [[Receptor-mediated endocytosis|ay pumapasok sa mga selula]] sa pamamagitan ng pagdikit sa pagitan ng mga protina ng birus at mga [[protina ng membrane]] sa selulang Langerhans, lalo na ang mga [[uri C ng lecithin]] na tinatawag na DC-SIGN, [[mannose receptor]] at [[CLEC5A]].<ref name=Life10/> Ang DC-SIGN, isang hindi tiyak na receptor para sa ibang bagay na nasa hugis punongkahoy na mga selula, ay tila pangunahing daanan papasok.<ref name=Guzman10/> Ang mga [[dendritic cell]] ay pumupunta sa pinakamalapit na [[lymph node|kulaning limpatiko]]. Samantala, ang genome ng birus ay dumadami sa mga [[besikulo]] sa [[endoplasmik retikulum]], kung saan lumilikha ng mga bagong protina ng birus ang aparato ng selula sa pagbuo ng protina, at kinokopya ang birus na RNA. Ang wala pa sa gulang na mga katiting ng birus ay dinadala sa [[Golgi apparatus]], ang bahagi ng selula kung saan natatanggap ng ilang mga protina ang mga kinakailangang magkagapos na mga asukal na mga ([[glykoprotina]]). Ang mga nasa gulang nang bagong birus ay umuusbong sa ibabaw ng nahawahang selula at inilalabas ng [[eksositosis]]. Pagkatapos, ang mga ito ay makakapasok sa ibang mga puting selula ng dugo, tulad ng mga [[monocyte]] at mga [[macrophage]].<ref name=Life10/> Ang inisyal na reaksiyon ng mga nahawahang selula ay lumikha ng [[interferon]], isang [[cytokine]] na nagpapataas sa bilang ng mga depensa laban sa impeksiyon ng birus sa [[likas na sistema ng katawan na panlaban sa sakit]] sa pamamagitan ng pagdaragdag sa paglikha ng isang malaking grupo ng mga protina na pinapagitnaan ng [[daan ng JAK-STAT sa pagpapadala ng mga senyales|daan ng JAK-STAT]]. Ang ilang mga magkakalapit na uri ng birus ng dengue ay tila mayroong mga mekanismo upang pabagalin ang prosesong ito. Inaatikba rin ng interferon ang [[umaakmang sistema ng katawan na panlaban sa sakit (adaptive immune system)]], na humahantong sa paglikha ng [[antibody|mga antibody]] laban sa birus gayudin sa mga [[T cell]] na direktang inaatake ang anumang selulang nahawahan ng birus.<ref name=Life10/> Iba’t-ibang mga antibody ang nalilikha; ang ilan ay malapit na dumidikit sa mga protina ng birus at pinupuntirya ang mga ito para sa [[phagocytosis]] (pagkain ng [[phagocyte|mga selula na gumagawa ng partikular na mga tungkulin]] at pagsira), ngunit ang ilan ay hindi masyadong dumidikit sa birus at sa halip mukhang hinahatid ang birus sa isang bahagi ng phagocytes kung saan hindi ito sinisira ngunit mas lalo pang pinapadami.<ref name=Life10/> === Malubhang sakit === {{Further|Antibody-dependent enhancement}} Hindi halos malinaw kung bakit inilalagay ng pangalawang impeksiyon sa ibang strain ng birus ng dengue ang mga tao sa panganib ng lagnat na may pagdurugo at dengue shock syndrome (nagpapakita ng mga sintomas ng dengue). Ang malawakang pinaka-tinatanggap na teorya ay ang [[antibody-dependent enhancement]] (ADE). Ang eksaktong mekanismo sa likod ng ADE ay hindi malinaw. Ito ay maaaring dahil sa mahinang pagdikit ng hindi nutralisadong mga antibody at pagdadala nito sa maling kompartimento ng mga puting selula ng dugo na kumain sa birus para sa pagsira.<ref name=Life10/><ref name=Guzman10/> Mayroong paghihinala na hindi lamang ADE ang mekanismo na nasa ilalim ng malubhang mga komplikasyon na may kaugnayan sa dengue,<ref name=White10/> at ang iba’t-ibang mga linya ng pananaliksik ay ipinahitawig ang isang tungkulin para sa mga [[selulang T]] at mga salik na maaaring matunaw sa tubig tulad ng mga [[cytokine]] at ang [[complement system]] o sistema upang dagdagan ang kakayahan ng mga antibody na alisin ang mga pathogen o bakteryang nagdudulot ng sakit.<ref name=Martina09/> Ang malubhang sakit ay matutukoy ng dalawang problema: hindi normal na paggana ng [[endothelium]] (mga selula na nakahilera sa mga daluyan ng dugo) at magulong [[pamumuo|pamumuo ng dugo]].<ref name=India10/> Ang hindi normal na paggana ng endothelium ay humahantong sa pagtagas ng likido mula sa mga daluyan ng dugo papunta sa dibdib at mga hindi normal na mga lukab (cavity), habang ang karamdaman ng pamumo ay responsable para sa mga komplikasyon ng pagdurugo. Ang mas mataas na karga ng birus sa dugo at ang pagkakasangkot ng ibang mga bahagi ng katawan (tulad ng [[bone marrow]] at ng [[atay]]) ay sinasamahan ng mas malubhang sakit. Ang mga selula sa apektadong bahagi ng katawan ay namamatay, na humahantong sa paglalabas ng mga cytokines at pag-aktiba ng parehong pamumuo at [[fibrinolysis]] (ang magkasalungat na mga sistema ng pamumuo ng dugo at pagbaba ng pamumuo). Ang mga pagbabagong ito ay magkasamang humahantong sa kapwa hindi normal na paggana ng endothelium at karamdaman sa pamumuo.<ref name=Martina09/> == Diyagnosis == {|class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- |style="background:#b0cbe5;" colspan="5"|<div class="center">'''Mga Babala'''<ref name=WHOp10/></div> |- |Pananakit ng tiyan |- |Patuloy na pagsusuka |- |Paglaki ng atay |- |Pagdurugo ng lamad ng mucous |- |Mataas na [[hematokrit]] na may mababang mga [[platelet]] |- |Panghihina |- |} Karaniwang ginagawa sa klinika ang pagsusuri sa dengue, batay sa pag-uulat ng mga sintomas at [[pisikal na eksaminasyon]]; ito ay naaangkop lalo na sa mga partikular na bahagi.<ref name=White10/> Gayunpaman, mahirap makilala ang pagkakaiba ng maagang sakit mula sa ibang [[impeksiyon ng birus]].<ref name=Peads10/> Ang isang maaaring mangyari ng diyagnosis ay batay sa mga makikitang pagkakaroon ng lagnat at saka dalawa sa mga sumusunod: [[pagkahilo]] at pagsusuka, pantal, mga pangkalahatang pananakit, [[Leukopenya|mababang bilang ng putting selula ng dugo]], positibo sa [[pagsusuring tourniquet]], o anumang babala (tingnan ang talaan) sa isang taong nakatira sa isang [[Partikular (ukol sa paghahawa ng sakit)|partikularna]] lugar.<ref name=WHOp10/> Ang mga babala ay karaniwang nangyayari bago ang pagsisimula ng malubhang dengue.<ref name=WHOp25/> Ang pagsusuring tourniquet, na lubhang kapaki-pakinabang sa mga ayos kung saan walang magagamit na pagsusuri sa laboratoryo, ay kinasasangkutan ng paglalagay ng [[Sphygmomanometer|cuff na inilalagay sa braso para sa pagkuha ng presyon ng dugo]] sa loob ng limang minuto, kasunod ang pagbibilang ng anumang [[maliit na marka sa katawan]] sanhi ng pamumuo ng dugo; mas ginagawang posible ng mas mataas na bilang ang diyagnosis para sa dengue.<ref name=WHOp25/> Ang diyagnosis ay dapat isaalang-alang sa sinuman na nagkaroon ng isang lagnat sa loob ng dalawang linggo ng pamamalagi sa [[mga tropiko]] o [[mga subtropiko]].<ref name=NEJM2012>{{cite journal|last=Simmons|first=CP|author2=Farrar, JJ; Nguyen, vV; Wills, B|title=Dengue.|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-04-12_366_15/page/1423|journal=The New England Journal of Medicine|date=2012-04-12|volume=366|issue=15|pages=1423–32|pmid=22494122|doi=10.1056/NEJMra1110265}}</ref> Mahirap makilala ang dengue fever at [[chikungunya]], isang kaparehong impeksiyon ng birus na mayroong maraming mga magkaparehong sintomas at nangyayari sa kaparehong mga bahagi ng mundo para sa dengue.<ref name=Chen/> Kadalasan, nagsasagawa ng mga pagsisiyasat upang ihiwalay ang ibang mga kondisyon na nagdudulot ng kaparehong mga sintomas, tulad ng [[malarya]], [[leptospayrosis]], [[tipus]], at sakit na [[meningitis]].<ref name=Peads10/> Ang pinakamaagang pagbabago na maaaring makita sa mga pagsisiyasat sa laboratoryo ay ang mababang bilang ng pulang selula ng dugo, na maaaring sundan ng [[Thrombocytopenia|mababang platelet]] at [[asidosis sa metabolismo]].<ref name=Peads10/> Sa malubhang sakit, ang pagtagas ng plasma ay nagreresulta sa [[hemoconcentration]] (na tinutukoy sa pamamagitan ng pagtaas ng [[hematocrit]]) at [[hypoalbuminemia]].<ref name=Peads10/> Ang mga [[Pleural na pag-agos]] or [[ascites]] ay maaaring matuklasan sa pamamagitan ng pisikal na eksaminasyon kapag malaki,<ref name=Peads10/> ngunit ang pagpapakita ng likido sa [[medikal na ultrasonogragpiya|ultrasound]] ay maaaring tumulong sa maagang pagkilala sa dengue shock syndrome (nagpapakita ng mga sintomas ng dengue).<ref name=White10/><ref name=Peads10/> Ang paggamit ng ultrasound ay limitado dahil sa kakulangan ng pagkakaroon nito sa maraming mga ayos.<ref name=White10/> === Pag-uuri === Hinahati ng pag-uuri ng [[World Health Organization]] noong 2009 ang dengue fever sa dalawang mga grupo: hindi komplikado at malubha.<ref name=White10/><ref name=WHOp10>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp. 10–11.</ref> Pinapalitan nito ang pag-uuri ng WHO noong 2007, na kinailangang gawing simple dahil napag-alaman na ito ay masyadong naghihigpit, bagaman ang mas lumang pag-uuri ay malawakan pa ring ginagamit.<ref name=WHOp10/> Hinati ng pag-uuri noong 1997 ang dengue fever sa lagnat na hindi makikilala ang pagkakaiba sa iba, dengue fever, at dengue fever na may pagdurugo.<ref name=Peads10>{{cite journal|author=Ranjit S, Kissoon N|title=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes|journal=Pediatr. Crit. Care Med.|year=2010|month=Hulyo|pmid=20639791|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |volume=12|pages=90–100|issue=1}}</ref><ref name=WHO97/> Ang dengue fever na may pagdurugo ay hinati pa sa antas I–IV. Ang Antas I ay ang pagkakaroon lamang ng hindi malubhang pagkakagasgas o positibo sa pagsusuring tourniquet sa isang tao na may lagnat, ang antas II ay ang pagkakaroon ng kusang pagdurugo sa balat at saanman, ang antas III ay ang klinikal na ebidensiya ng [[Shock (circulatory)|shock]], at ang antas IV ay ang napakalubhang shock (kawalan ng sapat na pagdaloy ng dugo) na hindi maaaring makuha ng [[presyon ng dugo]] at [[pulso]].<ref name=WHO97>{{cite book|author=WHO|url=http://www.who.int/csr/resources/publications/dengue/012-23.pdf|chapter=Chapter 2: clinical diagnosis|title=Dengue haemorrhagic fever: diagnosis, treatment, prevention and control|edition=2nd|location=Geneva|publisher=World Health Organization|pages=12–23|year=1997|isbn=92-4-154500-3}}</ref> Ang mga antas III at IV ay tinutukoy bilang "dengue shock syndrome (nagpapakita ng mga sintomas ng dengue fever)".<ref name=WHOp10/><ref name=WHO97/> === Mga Pagsusuri sa laboratoryo === Ang dengue fever ay maaaring masuri sa pamamagitan ng mikrobiyolohikal na pagsusuri sa laboratoryo.<ref name=WHOp10/> Maaaring gawin ito sa pamamagitan ng paghihiwalay sa mga birus sa mga [[pagpapadami ng mga selula]], [[Pagsusuri sa nucleic acid test|paghahanap ng nucleic acid]] sa pamamagitan ng [[polymerase chain reaction|PCR]], pagtuklas sa birus sa pamamagitan ng [[antigen]] ng birus o mga partikular na [[antibody]] (ukol sa pagsusuri ng serum sa dugo).<ref name=Guzman10/><ref name=WHOp90>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp.&nbsp;90–95.</ref> Ang paghihiwalay sa birus at pagtukoy sa nucleic acid ay mas wasto kaysa sa pagtuklas ng antigen, ngunit ang mga pagsusuri na ito ay hindi malawakang magagamit dahil sa mas malaking halaga ng mga ito.<ref name=WHOp90/> Ang lahat ng mga pagsusuri ay maaaring negatibo sa maagang mga yugto ng sakit.<ref name=Peads10/><ref name=Guzman10/> Mas wasto ang PCR at pagtuklas sa birus sa pamamagitan ng antigen ng birus sa mga unang pitong araw.<ref name=NEJM2012/> Ang isang pagsusuri na PCR na maaaring gumana sa kagamitan na ginamit rin upang suriin ang trangkaso ay ipinakilala ngayong 2012 at gagawing mas madaling magamit ang pagsusuri na PCR.<ref>{{cite web|title=New CDC test for dengue approved|url=http://www.cdc.gov/media/releases/2012/p0620_dengue_test.html|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|date=20 Hunyo 2012}}</ref> Ang mga pagsusuri sa laboratoryo na ito ay pang-diyagnostikong kapakinabangan lamang sa panahon ng malubhang yugto ng sakit at hindi kasama ang pag-aaral ukol sa serum ng dugo (serology). Ang mga pagsusuri para sa mga antibody na partikular sa virus, ang mga uri na [[IgG]] at [[IgM]], ay maaaring maging kapaki-pakinabang sa pagkumpirma sa isang diyagnosis sa mga mas nahuling yugto ng impeksiyon. Ang parehong IgG at IgM ay nalilikha pagkatapos ng 5–7 araw. Ang mga pinakamataas na antas ([[mga titre o konsentrasyon]]) ng IgM ay natutuklasan kasunod ng isang pangunahing impeksiyon, ngunit ang IgM ay nalilikha rin sa pangalawa at pangatlong mga impeksiyon. Ang IgM ay nagiging hindi matuklas 30–90 araw pagkatapos ng isang pangunahing impeksiyon, ngunit mas maaga kasunod ng mga muling pagkakaroon ng impeksiyon. Ang IgG, sa kabilang banda, ay nananatiling maaaring matuklasan sa loob ng mahigit sa 60 taon at, sa kawalan ng mga sintomas, ay maaaring maging kapaki-pakinabang na tagatukoy ng nakaraang impeksiyon. Pagkatapos ng isang pangunahing impeksiyon, ang IgG ay umaabot sa pinakamataas na mga antas sa dugo pagkatapos ng 14–21 araw. Sa mga kasunod na muling pagkakaroon ng impeksiyon, mas maagang tumataas ang mga antas at ang mga titre (konsentrasyon) ay karaniwang mas mataas. Ang parehong IgG at IgM ay nagbibigay ng proteksiyon laban sa paghawa sa ilang mga magkakalapit na uri ng birus. Sa pagsusuri sa laboratoryo ang IgG at ang IgM na mga antibody ay maaaring magkaroon ng reaksiyon sa ibang mga flavibirus, tulad ng [[yellow fever|yellow fever na birus]], na maaaring gawing mahirap ang interpretasyon ng pag-aaral ukol sa serum ng dugo (serology).<ref name=Chen/><ref name=Guzman10/><ref name=Gubler10/> Ang pagtuklas sa IgG nang mag-isa ay hindi itinuturing na diyagnostiko maliban kung mangongolekta ng sampol ng dugo na 14 na araw ang pagitan at ang mas mataas sa apat na beses na taas sa mga antas ng partikular na IgG ay natuklasan. Sa isang tao na may mga sintomas, ang pagtuklas sa IgM ay itinuturing na diyagnostiko.<ref name=Gubler10>[[#refGubler2010|Gubler (2010)]], p.&nbsp;380.</ref> == Pag-iwas == [[Talaksan:Vector Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|thumb|Isang larawan noong 1920 para sa mga pagsusumikap upang ikalat ang hindi umaagos na tubig at nang sa gayon, mabawasan ang populasyon ng mga lamok]] Walang aprubadong mga [[bakuna]] para sa birus ng dengue.<ref name=White10/> Kung gayon ang pag-iwas ay depende sa pagkontrol at proteksiyon mula sa mga kagat ng lamok na nagsasalin nito.<ref name=WHOp59>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp.&nbsp;59–60.</ref><ref>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], p.&nbsp;137.</ref> Inirerekomenda ng World Health Organization ang isang programa para sa Integrated Vector Control (Pinagsamang Pagkontrol sa Pagkakalantad sa mga Lamok na may Dengue) na binubuo ng limang mga elemento: (1)&nbsp;Pagtataguyod, panlipunang pagtitipon at pagsasabatas upang tiyakin na pinapalakas ang mga kinatawan at komunidad para sa kalusugan ng publiko at mga komunidad, (2)&nbsp;pagtutulungan sa pagitan ng mga pangkalusugan at ibang mga sektor (pampubliko at pribado), (3)&nbsp;isang pinagsamang pagturing sa pagkontrol sa sakit upang magamit mabuti ang mga mapagkukunan, (4)&nbsp;pagsasagawa ng pagpapasiya batay sa ebidensiya upang tiyakin na wastong pinupuntirya ang anumang mga pamamagitan at (5)&nbsp;pagbuo ng kapasidad upang tiyakin ang isang sapat na pagtugon sa lokal na sitwasyon.<ref name=WHOp59/> Ang pangunahing paraan sa pagkontrol ng ''A. aegypti'' ay ang pagtanggal sa mga ito sa mga [[tahanan]].<ref name=WHOp59/> Ito ay ginagawa sa pamamagitan ng pag-aalis ng tubig sa mga lalagyan o sa pamamagitan ng paglalagay ng mga [[pamatay-insekto]] o mga [[biyolohikal na agent para sa pagkontrol]] sa mga lugar na ito,<ref name=WHOp59/> bagaman ang pag-spray ng [[organophosphate]] o [[pyrethroid]] na mga pamatay-insekto ay hindi inaakalang mabisa.<ref name=Euro10/> Ang pagbabawas sa bukas na pangongolekta ng tubig sa pamamagitan ng maka-kalikasang pagbabago ay ang mas nanaising paraan ng pagkontrol, isinasaalang-alang ang mga alalahanin ng negatibong epekto mula sa mga pamatay-insekto at mas malaking mga lohistikal na kahirapan sa mga agent para sa pagkontrol.<ref name=WHOp59/> Maaring maiwasan ng mga tao ang mga kagat ng lamok sa pamamagitan ng pagsusuot ng damit na ganap na natatakpan ang balat, gumamit [[kulambo]] habang nagpapahinga, at/o paglalagay ng [[pantaboy sa mga insekto]] (ang [[DEET]] ang pinakamabisa).<ref name=Yellow10/> == Pamamahala == Walang mga tiyak na paggamot para sa lagnat ng dengue.<ref name=White10/> Ang paggamot ay depende sa mga sintomas, na iba-iba mula sa [[oral rehydration therapy]] (terapewtika ng muling paglalagay ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pag-inom) sa bahay na may mahigpit na pagfollow-up, hanggang sa pagpapaospital na may pagbibigay ng [[terapewtikang itinuturok sa ugat|mga likidong itinuturok sa ugat]] at/o [[pagsasalin ng dugo]].<ref name=WHOp32>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp.&nbsp;32–37.</ref> Ang desisyon ng pagpapaospital ay karaniwang binabatay sa pagkakaroon ng mga “babala” na nakalista sa talahanayan sa itaas, lalo na sa mga may dati nang mga sakit.<ref name=Peads10/> Ang paglalagay ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pagturok sa ugat ay karaniwang kinakailangan lamang para sa isa o dalawang araw.<ref name=WHOp32/> Ang sukat ng pagbibigay ng likido ay inaakma ang sukat sa [[Pag-ihi|dami ng ihi]] na 0.5–1&nbsp;mL/kilo/oras, normal na mga [[vital signs (temperatura, presyon ng dugo, bilis ng paghinga, at pulso)]] at normalisasyon ng[[hematokrit]].<ref name=Peads10/> Ang mga medikal na pamamaraan na kinasasangkutan ng pagpapasok ng instrument o karayom sa katawan katulad ng [[nasogastric intubation]] (pagpasok ng tubo sa ilong na umaabot sa sikmura), mga [[pagtuturok sa kalamnan]] at mga pagbubutas ng arterya ay iniiwasan dahil sa panganib ng pagdurugo.<ref name=Peads10/> Ang [[paracetamol]] (acetaminophen) ay ginagamit para sa lagnat at pagkabalisa habang ang mga [[NSAID]] tulad ng [[ibuprofen]] at [[aspirin]] ay iniiwasan dahil maaari nilang palalain ang panganib ng pagdurugo.<ref name=WHOp32/> Ang pagsasalin ng dugo ay sinisimulan nang maaga sa mga pasyenteng nagpapakita ng mga normal na mga vital sign (temperatura, presyon ng dugo, bilis ng paghinga, at pulso) sa kabila ng ''bumababang hematokrito'', sa halip na maghintay na ''nababawasang hematokrit'', sa halip ng paghihintay sa konsentrasyon ng hemoglobin na bumaba sa hanggang sa ilang naunang natukoy na antas ng “magdudulot ng pagsasalin”.<ref name=WHOp40>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp.&nbsp;40–43.</ref> Inirerekomenda ang mga [[purong selula ng pulang dugo na walang plasma (packed)]] o [[dugo na nagtataglay ng kumpletong nilalaman (whole)]], habang ang mga [[platelet]] at [[likidong bahagi ng dugo na pinagyelo]] (fresh frozen plasma) ay karaniwang hindi inirerekomenda.<ref name=WHOp40/> Sa panahon ng paggaling, hindi na ipinapagpatuloy ang mga likidong itinuturok sa ugat upang maiwasan ang [[hypervolemia|labis na karga ng likido]] na kalagayan.<ref name=Peads10/> Kung mangyayari ang labis na karga ng likido at ang mga vital sign (temperatura, presyon ng dugo, bilis ng paghinga, at pulso) ay normal, maaaring ang paghinto ng karagdagang likido lamang ang kailangan.<ref name=WHOp40/> Kung ang isang tao ay wala na sa mapanganib na bahagi, ang isang [[loop diuretic (diyuretiko na pumipigil sa muling pagsipsip ng sodium at chloride)]] tulad ng [[furosemide]] ay maaaring gamitin upang alisin ang sobrang likido mula sa sirkulasyon.<ref name=WHOp40/> == Tungkol sa paghahawa ng sakit (epidemiyolohiya) == {{See also|Dengue fever outbreaks}} [[Talaksan:Dengue06.png|alt=World map showing the countries where the Aedes mosquito is found, as well as those where Aedes and dengue have been reported|thumb|Distribusyon ng dengue noong 2006.<br /><span style="color:red;">Pula</span>: Epidemiyang dengue at ''Ae. aegypti''<br /><span style="color:#00FFFF">Berdeng asul</span>: ''Ae. aegypti'' lamang]] Ang karamihan sa mga taong may dengue ay gumagaling ng walang anumang patuloy na mga problema.<ref name=WHOp10/> Ang dami ng namamatay ay 1–5% nang hindi ginagamot,<ref name=Peads10/> at mas kaunti sa 1% kung may sapat na paggamot;<ref name=WHOp10/> gayunpaman, ang malubhang sakit ay nagdadala ng dami ng namamatay na 26%.<ref name=Peads10/> Ang dengue ay [[sakit na partikular sa isang lugar o grupo|partikular sa isang lugar o grupo]] sa mahigit sa 110 mga bansa.<ref name=Peads10/> Nahahawahan nito ang 50 hanggang 100 &nbsp;milyong katao sa buong mundo sa isang taon na humahantong sa kalahating milyong mga pagkakaospital,<ref name=White10/> at humigit-kumulang na 12,500-25,00 mga pagkamatay.<ref name=India10/><ref>{{cite web|author=WHO media centre|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs117/en/|title=Dengue and dengue haemorrhagic fever|date=Marso 2009|publisher=World Health Organization|accessdate=2010-12-27}}</ref> Sa pinaka-pangkaraniwang sakit na sanhi ng birus na dinadala ng mga [[arthropod]],<ref name=Life10/> ang dengue ay may [[epekto ng sakit]] na tinatayang 1600 na mga [[nababawas na taon sa buhay sanhi ng sakit]] kada isang milyong populasyon, na katulad ng ibang mga sakit pambata at pantropiko tulad ng [[tuberkulosis]].<ref name=Guzman10/> Bilang isang sakit pantropiko, ang dengue ay itinuturing na pangalawa lamang sa kahalagahan sa [[malarya]],<ref name=Peads10/> bagaman ibinibilang ng World Health Organization ang dengue bilang isa sa mga labing-anim na [[sakit na napabayaan|sakit pantropiko na napabayaan]].<ref>{{cite web|author=Neglected Tropical Diseases|url=http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/en/|title=Diseases covered by NTD department|publisher=World Health Organization|accessdate=2010-12-27}}</ref> Ang pangyayari ng dengue ay tumaas ng 30 &nbsp;beses sa pagitan nang 1960 at 2010.<ref name=WHOp3>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], p.&nbsp;3.</ref> Ang pagtaas na ito ay pinaniniwalang dulot ng isang kombinasyon ng urbanisasyon, paglaki ng populasyon, pagtaas ng pandaigdigang paglalakbay at [[pag-init ng daigdig]].<ref name=White10/> Ang heograpikal na distribusyon ay nasa paligid ng ekwador na may 70% ng kabuuan ng 2.5 &nbsp;bilyong mga taong naninirahan sa mga partikular na lugar kung saan laganap ang sakit mula sa Asya at Pasipiko.<ref name=WHOp3/> Sa Estados Unidos, ang dami ng pagkakaroon ng dengue mula sa mga bumabalik mula sa partikular na lugar kung saan laganap ang sakit ay 2.9-8.0%,<ref name=Yellow10/> at ito ang pangalawang pinaka-pangkaraniwang impeksiyon kasunod ng malarya na nasuri sa pangkat na ito.<ref name=Chen/> Hanggang 2003, ang dengue ay inuri bilang isang maaaring ahente ng [[biyoterorismo]], ngunit tinanggal ng kasunod na mga ulat ang pag-uuring ito dahil itinuring ito na masyadong mahirap ilipat at nagdudulot lamang ng [[lagnat na may pagdurugo]] sa isang medyo maliit na bahagi ng mga tao.<ref name=Barrett09/> Tulad ng karamihan ng mga arbobirus, ang birus ng dengue ay nananatili sa kalikasan sa mga siklong nagsasangkot ng mga mas gugustuhing tagapagdala ng sumisipsip ng dugo at mga may gulugod na sinisipsipan ng dugo. Ang mga birus ay nananatili sa mga kagubatan ng [[Timog-silangang Asya]] at Aprika sa pamamagitan ng pagdadala mula sa mga babaeng lamok na ''Aedes'' —na uring iba sa ''A. aegypti''—sa kanyang mga supling at sa mga mas mababang uri ng mammal na may paa at kamay. Sa mga rural na kapaligiran ang birus ay nadadala sa mga tao sa pamamagitan ng ''A. aegypti'' at ibang mga uri ng ''Aedes'' tulad ng ''[[Aedes albopictus|A. albopictus]]''. Sa mga bayan at lungsod, ang birus ay pangunahing nadadala sa mga tao sa pamamagitan ng ''A. aegypti'' na lubos na domestikado. Sa lahat ng mga kapaligiran ang mga nahawang mas mababang uri ng mammal na may paa at kamay o mga tao ay higit na nagpapataas ng bilang ng kumakalat na mga birus ng dengue. Ito ay tinatawag na paglaki.<ref>[[#refGubler2010|Gubler (2010)]], pp.&nbsp;376.</ref> Ang siklong ukol sa bayan at lungsod ay ang pinakamahalaga para sa impeksiyon ng mga tao at ang mga impeksiyon ng dengue ay karaniwang limitado sa mga bayan at lungsod.<ref name=Gubler377>[[#refGubler2010|Gubler (2010)]], pp.&nbsp;377.</ref> Sa kamakailang mga dekada, ang pagpapalawak ng mga nayon, bayan at lungsod sa mga partikular na lugar kung saan laganap ang sakit, at ang dumaming paggalaw ng mga tao ay pinataas ang bilang ng mga epidemiya at umiikot na mga birus. Ang dengue fever, na minsang limitado sa Timog-silangang Asya, ay kumalat na ngayon sa Timog ng Tsina, mga bansa sa Karagatang Pasipiko at Amerika,<ref name=Gubler377/> at maaaring madulot ng banta sa Europa.<ref name=Euro10/> == Kasaysayan == Ang unang tala ng isang malamang na kaso ng dengue fever ay nasa isang Intsik na medikal na ensiklopedya mula sa [[Dinastiyang Jin (265–420)|Dinastiyang Jin]] (265–420 &nbsp;AD) na tumutukoy sa isang “laso sa tubig” na nauugnay sa mga lumilipad na insekto.<ref name=EID06/><ref name=Gubler98>{{cite journal|author=Gubler DJ|title=Dengue and dengue hemorrhagic fever|journal=Clin. Microbiol. Rev.|volume=11|issue=3|pages=480–96|year=1998|month=Hulyo|pmid=9665979|pmc=88892|url=http://cmr.asm.org/cgi/content/full/11/3/480|access-date=2013-04-22|archive-date=2011-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025220433/http://cmr.asm.org/cgi/content/full/11/3/480|url-status=dead}}</ref> Nagkaroon ng mga paglalarawan ng mga epidemiya noong ika-17 siglo, ngunit ang mga mukhang pinaka-kapani-paniwalang ulat ng mga epidemiya ng dengue ay nagmula sa 1779 at 1780, kung kailan ang isang epidemiya ay dumaan sa Asya, Aprika at Hilagang Amerika.<ref name=Gubler98/> Mula noon hanggang 1940, madalang ang mga epidemiya.<ref name=Gubler98/> Noong 1906, ang pagdadala sa pamamagitan ng mga lamok na ''Aedes'' ay napatunayan, at noong 1907 ang dengue ay naging pangalawang sakit (kasunod ng [[yellow fever]] (sakit sa atay na nagdudulot ng paninilaw)) na nakitang sanhi ng isang birus.<ref name=Henchal>{{cite journal|author=Henchal EA, Putnak JR|title=The dengue viruses|journal=Clin. Microbiol. Rev.|volume=3|issue=4|pages=376–96|year=1990|month=Oktubre|pmid=2224837|pmc=358169|url=http://cmr.asm.org/cgi/reprint/3/4/376|doi=10.1128/CMR.3.4.376|access-date=2013-04-22|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725021730/http://cmr.asm.org/cgi/reprint/3/4/376|url-status=dead}}</ref> Ang mga karagdagang pagsisiyasat nina [[John Burton Cleland]] at [[Joseph Franklin Siler]] ay kumumpleto sa pangunahing pag-unawa sa pagdadala ng dengue.<ref name=Henchal/> Ang kapansin-pansing pagkalat ng dengue habang at pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay ipinaratang sa pagkasira ng ekolohiya. Ang mga parehong takbo ay humantong sa pagkalat ng iba’t-ibang mga serotype (uri na makikilala ang kaibahan) ng sakit sa mga bagong lugar at sa paglitaw ng dengue fever na may pagdurugo. Ang malubhang anyo na ito ng sakit ay unang iniulat sa [[Pilipinas]] noong 1953; pagdating nang mga 1970, ito ay naging isang pangunahing sanhi ng [[dami ng namamatay na bata]] at lumitaw sa Pasipiko at sa mga lugar sa Amerika.<ref name=Gubler98/> Ang dengue fever na may pagdurugo at ang dengue shock syndrome (nagpapakita ng mga sintomas ng dengue) ay unang napuna sa Gitna at Timog Amerika noong 1981, dahil nahawahan ang mga tao ng DENV-2 na dati nang nagkaroon ng DENV-1 ilang taon na ang nakaraan.<ref name=Gould/> === Pinagmulan ng salita (etimolohiya) === Ang mga pinagmulan ng salitang “dengue” ay hindi malinaw, ngunit may isang teorya na ito ay nagmula sa [[wikang Swahili|Swahili]] na pariralang ''Ka-dinga pepo'', na naglalarawan sa sakit bilang dulot ng isang [[masamang espiritu]].<ref name=EID06/> Ang salitang Swahili na ''dinga'' ay maaaring nagmula sa salitang Espanyol na ''dengue'', na ang ibig sabihin ay delikado o maingat, na maglalarawan sa lakad ng isang taong naghihirap sa pananakit ng buto ng dengue fever.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=dengue|title=Etymology: dengue|year=2001|work=Online Etymology Dictionary|author=Harper D|accessdate=2008-10-05}}</ref> Gayunpaman, maaaring nagmula ang paggamit ng salitang Espanyol sa katunog na Swahili.<ref name=EID06>{{cite journal|author=Anonymous|title=Etymologia: dengue|journal=Emerg. Infec. Dis.|year=2006|volume=12|page=893|url=http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no06/pdfs/etymology.pdf|issue=6}}</ref> Ang mga alipin ng Kanlurang India na nahawahan ng dengue ay nasabing mayroong tindig at lakad ng isang [[dandy (taong maselan sa pananamit)]], at nakilala ang sakit bilang "dandy fever".<ref>{{cite web|author=Anonymous|url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=6620|title=Definition of Dandy fever|work=MedicineNet.com|date=1998-06-15|accessdate=2010-12-25|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605231418/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=6620|url-status=dead}}</ref><ref name=Hal08>{{cite book|author=Halstead SB|title=Dengue (Tropical Medicine: Science and Practice)|publisher=Imperial College Press|location=River Edge, N.J|year=2008|pages=1–10|isbn=1-84816-228-6|url=http://books.google.com/books?id=6zLd9mFwxwsC&pg=PA1}}</ref> Ang terminong "break-bone fever" ay unang ginamit ng manggagamot at [[Mga Nagtatag na mga Ama ng Estados Unidos|Nagtatag na Ama]] na si [[Benjamin Rush]], sa isang ulat noong 1789 ukol sa epidemiya ng 1780 sa [[Philadelphia]]. Sa ulat, una sa lahat ginamit niya ang mas pormal na terminong "bilious remitting fever (lagnat na may kasamang pagsusuka)".<ref name=Barrett09/><ref>{{cite book|author=Rush AB|year=1789|chapter=An account of the bilious remitting fever, as it appeared in Philadelphia in the summer and autumn of the year 1780|title=Medical enquiries and observations|pages=104–117|publisher=Prichard and Hall|location=Philadelphia}}</ref> Ang terminong dengue fever ay nagkaroon ng laganap na paggamit pagkatapos lamang ng 1828.<ref name=Hal08/> Kabilang sa ibang mga terminong pangkasaysayan ang "breakheart fever" at "la dengue".<ref name=Hal08/> Kabilang din sa mga termino para sa malubhang sakit ang "nakakahawang thrombocytopenic purpura" at “lagnat na may pagdurugo na "Pilipino", "Thai", o "mula sa Singapore.<ref name=Hal08/> == Pananaliksik == [[Talaksan:Equipes usam técnicas de combate à dengue em Brasília.jpg|alt=Two men emptying a bag with fish into standing water; the fish eat the mosquito larvae|thumb|Mga pampublikong opisyal ng kalusugan na nagpapakawala ng ''P.reticulata'' [[Itlog ng isda (biyolohiya)|anak ng isda]] sa isang [[lawang artipisyal]] sa [[Lago Norte]] distrito ng [[Brasília]], Brasil, bilang bahagi ng isang pagsusumikap ng vector control (paghadlang sa tagapagdala ng sakit).]] Kabilang sa mga pagsusumikap sa pananaliksik para sa pagpigil at paggamot ng dengue ang ilang mga paraan ng vector control (paghadlang sa tagapagdala ng sakit),<ref name=WHOp71>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], p.&nbsp;71.</ref> pagbuo ng bakuna, at mga [[gamot laban sa birus]].<ref>[[#refWHO2009|WHO (2009)]] p. 137–146.</ref> Tungkol sa vector control (paghadlang sa tagapagdala ng sakit), maraming mga bagong paraan na medyo matagumpay ay ginagamit upang mabawasan ang bilang ng mga lamok na kabilang ang paglalagay ng guppy o maliliit na isda na (''[[Poecilia reticulata]]'') o mga [[copepod]] sa tubig na di-umaagos upang kainin ang mga larva ng lamok.<ref name=WHOp71/> Patuloy na sinusubukang hawahan ang populasyon ng mga lamok ng bakterya ng genus ''[[Wolbachia]]'', na ginagawang bahagyang mapaglaban sa birus ng dengue ang mga lamok.<ref name=NEJM2012/> May mga patuloy na mga programa na nagtratrabaho para sa isang bakuna ng dengue na sumasaklaw sa lahat ng apat na serotype (uri na makikilala ang kaibahan).{{fact}} Isa sa mga alalahanin na maaaring mapataas ng bakunang iyon ang panganib ng malubhang sakit sa pamamagitan ng pagdagdag sa pag-asa sa antibody.<ref name=Webster>{{cite journal|author=Webster DP, Farrar J, Rowland-Jones S|title=Progress towards a dengue vaccine|journal=Lancet Infect Dis|volume=9|issue=11|pages=678–87|year=2009|month=Nobyembre|pmid=19850226|doi=10.1016/S1473-3099(09)70254-3}}</ref> Ang minimithing bakuna ay ligtas, mabisa pagkatapos ng isa o dalawang mga pagtuturok, sumasaklaw sa lahat ng mga serotype (uri na makikilala ang kaibahan), hindi magiging dahilan ng ADE, madaling nadadala at natatago, at parehong abot-kaya at sulit.<ref name=Webster/> Noong 2009, maraming mga bakuna ang sumailalim sa pagsusuri.<ref name=Guzman10/><ref name=Barrett09>{{cite book|author=Barrett AD, Stanberry LR|title=Vaccines for biodefense and emerging and neglected diseases|publisher=Academic|location=San Diego|year=2009|pages=287–323|isbn=0-12-369408-6|url=http://books.google.co.uk/books?id=6Nu058ZNa1MC&pg=PA289}}</ref><ref name=Webster/> Inaasahan na ang mga unang produkto ay maaaring mabili nang 2015.{{fact}} Bukod pa sa mga pagsusumikap upang makontrol ang pagkalat ng lamok na ''Aedes'' at pagtrabaho sa pagbuo ng isang bakuna laban sa dengue, patuloy ang pagsusumikap upang makabuo ng mga [[gamot laban sa birus]] na magagamit sa paggamot ng mga pag-atake ng dengue fever at iwasan ang mga malubhang komplikasyon.<ref name=Sampath>{{cite journal|author=Sampath A, Padmanabhan R|title=Molecular targets for flavivirus drug discovery|journal=Antiviral Res.|volume=81|issue=1|pages=6–15|year=2009|month=Enero|pmid=18796313|pmc=2647018|doi=10.1016/j.antiviral.2008.08.004}}</ref><ref name=Noble>{{cite journal|author=Noble CG, Chen YL, Dong H, ''et al.''|title=Strategies for development of Dengue virus inhibitors|journal=Antiviral Res.|volume=85|issue=3|pages=450–62|year=2010|month=Marso|pmid=20060421|doi=10.1016/j.antiviral.2009.12.011}}</ref> Ang pagtuklas ng istraktura ng mga protina ng birus ay maaaring makatulong sa pagbuo ng mga mabisang gamot.<ref name=Noble/> Mayroong ilang mga posibleng pinupuntirya. Ang unang paraan ay ang pagsugpo ng [[RNA-dependent RNA polymerase]] ng birus (na may code na NS5), na kumokopya sa henetikong materyal ng birus, na may mga [[nucleoside analog]]. Pangalawa, maaaring bumuo ng mga tiyak na [[Pamgpigil sa Protease (parmakolohiya)|mga pampigil]] ng [[protease]] ng birus (na may code na NS3), na [[magdudugtong ng protina|mga pagdugtong]] ng mga protina ng birus.<ref name="pmid19519486">{{cite journal|author=Tomlinson SM, Malmstrom RD, Watowich SJ|title=New approaches to structure-based discovery of dengue protease inhibitors|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=9|issue=3|pages=327–43|year=2009|month=Hunyo|pmid=19519486}}</ref> Panghuli, maaaring bumuo ng mga [[pampigil para makapasok]], na pipigil sa pagpasok ng birus sa mga selula, o mga pampigil ng proseso ng [[5' cap|5′ capping]], na kinakailangan sa pagkopya ng birus.<ref name=Sampath/> == Mga tala == {{Reflist|30em}} == Mga sanggunian == {{Refbegin}} * <span id="refGubler2010" class="citation">{{cite book|author=Gubler DJ|editor=Mahy BWJ, Van Regenmortel MHV|title=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|chapter=Dengue viruses|publisher=Academic Press|location=Boston|year=2010|isbn=0-12-375147-0|url=http://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|pages=372–82}}</span> * <span id="refWHO2009" class="citation">{{cite book|author=WHO|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241547871_eng.pdf|title=Dengue Guidelines for Diagnosis, Treatment, Prevention and Control|location=Geneva|publisher=World Health Organization|year=2009|isbn=92-4-154787-1|access-date=2013-04-22|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017230435/http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241547871_eng.pdf|url-status=dead}}</span> {{Refend}} == Mga panlabas na link == {{Sister project links|display=Dengue fever}} * {{cite web|url=http://www.who.int/topics/dengue/en/|title=Dengue|publisher=[[World Health Organization|WHO]]|accessdate=2011-06-27}} * {{cite web|url=http://www.cdc.gov/dengue/|title=Dengue|publisher=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]]|accessdate=2011-06-27}} * {{cite web|url=http://www.hpa.org.uk/Topics/InfectiousDiseases/InfectionsAZ/DengueFever/|title=Dengue fever|publisher=UK [[Health Protection Agency]]|accessdate=2011-06-27}} * {{cite web|url=http://www.healthmap.org/dengue/|title=DengueMap|publisher=U.S. Centers for Disease Control and Prevention/[[HealthMap]]|accessdate=2011-06-27}} {{DEFAULTSORT:Dengue Fever}} [[Kategorya:Mga lagnat na sanhi ng birus na dala ng mga arthropod at mga lagnat na may pagdurugo na sanhi ng birus]] [[Kategorya:Mga sakit pantropiko]] [[Kategorya:Mga lagnat na may pagdurugo]] [[Kategorya:Mga sakit na dala ng insekto]] [[Kategorya:Mga sakuna sa kalusugan sa India]] [[Kategorya:Mga sakit na napabayaan]] [[Kategorya:Mga sakit sa balat na may kaugnayan sa birus]] [[Kategorya:Sakit na sanhi ng virus]] 4c0mu0obq211on13if5ozo9b0zroyz0 0 222579 2212816 2182173 2026-06-22T18:52:00Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212816 wikitext text/x-wiki {{enzyme | Name = L-gulonolactone oxidase | EC_number = 1.1.3.8 | CAS_number = 9028-78-8 | IUBMB_EC_number = 1/1/3/8 | GO_code = 0050105 | image = | width = | caption = }} {{PBB|geneid=2989}} Ang '''<small>L</small>-gulonolactone oxidase''' ([[Enzyme Commission number|EC]] [http://enzyme.expasy.org/EC/1.1.3.8 1.1.3.8]) ay isang [[ensima]] na lumilikha ng [[bitamina C]] ngunit hindi gumagana sa mga tao at ilang mga [[primado]]. Ito ay nagkakatalisa ng reaksiyong kimikal ng <small>D</small>-[[glucuronolactone]] (na kilala rin bilang <small>L</small>-gulono-1,4-lactone)kasama ng [[oksiheno]] tungo sa <small>L</small>-xylo-hex-3-gulonolactone at [[hydrogen peroxide]]. Ito ay gumagamit ng [[Flavin adenine dinucleotide|FAD]] bilang isang [[cofactor (biochemistry)|cofactor]].Nagagawa ng <small>L</small>-xylo-hex-3-gulonolactone (2-keto-gulono-gamma-lactone) na kusang loob na magkomberte ng hexuronic acid ([[ascorbic acid]]), nang walang aksiyong enzymatiko. Ang hindi gumaganang gulonolactone oxidase pseudogene (GULOP) ay minapa sa [[kromosoma]] ng tao na [[Chromosome 8 (human)|8p21]] na tumutugma sa isang naingatan sa ebolusyong segmento sa porcine kromosoma 4 (SSC4) o 14 (SSC14).<ref>[http://www.ihop-net.org/UniPub/iHOP/gismo/88910.html GULOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927093425/http://www.ihop-net.org/UniPub/iHOP/gismo/88910.html |date=2007-09-27 }} – iHOP</ref><ref name="pmid3214183">{{cite journal | author = Nishikimi M, Koshizaka T, Ozawa T, Yagi K | title = Occurrence in humans and guinea pigs of the gene related to their missing enzyme L-gulono-gamma-lactone oxidase | url = https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_1988-12_267_2/page/842 | journal = Arch. Biochem. Biophys. | volume = 267 | issue = 2 | pages = 842–6 | year = 1988 | month = December | pmid = 3214183 | doi = 10.1016/0003-9861(88)90093-8 }}</ref><ref name="pmid8175804">{{cite journal | author = Nishikimi M, Fukuyama R, Minoshima S, Shimizu N, Yagi K | title = Cloning and chromosomal mapping of the human nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the enzyme for L-ascorbic acid biosynthesis missing in man | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-05-06_269_18/page/13684 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 269 | issue = 18 | pages = 13685–8 | year = 1994 | month = May | pmid = 8175804 | doi = }}</ref> Ang GULO ay lumilikha ng prekursor sa [[ascorbic acid]] na kumokomberte sa bitamin C. Ang pagkawala ng gawain ng gene para sa L-gulonolactone oxidase (GULO) ay hiwalay na nangyari sa kasaysayan ng ilang mga species. Ang gawaing GUlo ay nawala sa ilang mga species ng paniki ngunit napanatili ng ibang species ng paniki.<ref name="pmid21037206">{{cite journal | author = Cui J, Pan YH, Zhang Y, Jones G, Zhang S | title = Progressive pseudogenization: vitamin C synthesis and its loss in bats | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2011-02_28_2/page/1025 | journal = Mol. Biol. Evol. | volume = 28 | issue = 2 | pages = 1025–31 | year = 2011 | month = February | pmid = 21037206 | doi = 10.1093/molbev/msq286 }}</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21037206]</ref> Ang pagkawala ng gawaing enzyme na ito ay responsable sa kawalang kakayahan ng mga guinea pig na ensimatikong isynthesize ang bitamina C. Ang parehong mga pangyayaring ito ay nangyari ng independiyente sa kawalan sa suborden na [[haplorrhini]] ng mga primado kabilang ang mga tao. Gayunpaman, ang mga labi ng hindi gumaganang gene na ito na may maraming mga mutasyon ay umiiral pa rin sa mga [[genome]] ng mga guinea pig at mga tao.<ref name="pmid1400507">{{cite journal | author = Nishikimi M, Kawai T, Yagi K | title = Guinea pigs possess a highly mutated gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the key enzyme for L-ascorbic acid biosynthesis missing in this species | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1992-10-25_267_30/page/21966 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 267 | issue = 30 | pages = 21967–72 | year = 1992 | month = October | pmid = 1400507 | doi = }}</ref> Hindi pa alam kung ang mga labi ng gene ay umiiral sa mga paniki na walang gawaing GULo. Ang silbi ng GULO ay tila nawala ng ilang mga beses at posibleng muling nakuha sa ilang mga linya ng ibong [[passerine]] kung saan ang kakayahan na makagawa ng bitamina C ay iba iba sa bawat species.<ref>{{cite journal | author = Martinez del Rio C | year = 1997 | title = Can Passerines Synthesize Vitamin C? | journal = The Auk | volume= 114 | issue = 3 | pages = 513–516 | url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v114n03/p0513-p0516.pdf | doi = 10.2307/4089257}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Alcohol oxidoreductases}} {{Metabolism of vitamins, coenzymes, and cofactors}} [[Kategorya:Mga protina ng tao]] 9kcm7vknppmi6wvgrnae2nnmbnmfou4 0 222736 2212822 2086080 2026-06-22T18:59:11Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212822 wikitext text/x-wiki Ang '''''A Dictionary of American English on Historical Principles''''' (dinadaglat na '''DAE''') ay isang [[talahuluganan]] ng mga kataga na lumilitaw sa [[wikang Ingles]] sa [[Estados Unidos]] na inilathala ng [[University of Chicago Press]] na mayroong apat na mga tomo mula 1938 hanggang 1944.<ref>{{Cite web |url= http://lccn.loc.gov/39008203 |title=Library of Congress LCCN Permalink for 39008203 |work=lccn.loc.gov |accessdate=Pebrero 14, 2010 }}</ref><ref>{{cite journal |title=A Dictionary of American English on Historical Principles |url=https://archive.org/details/sim_sewanee-review_october-december-1940_48_4/page/544 |author=John Davidson |journal=The Sewanee Review |volume=48 |issue= 4 |date=Oktubre-Disyembre, 1940 |pages=544–546 |publisher=The Johns Hopkins University Press |jstor=27535715 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Short Notices |journal=The Review of English Studies |year=1962 |volume=XIII |issue=50 |pages=221–222 |doi=10.1093/res/XIII.50.221 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Nilalayong ipagpatuloy nito kung saan nahinto ang ''[[Oxford English Dictionary]]'', tinatalakay nito ang mga salita at mga parirala ng [[Ingles na Amerikano]] na ginagamit mula sa unang mga maliliit na mga pamayanang [[Inglatera|Ingles]] sa Amerikano magpahanggang sa simula ng ika-21 daantaon. == Kasaysayan == Ang akda ay sinimulan ni [[William A. Craigie]] noong 1925. Ang unang tomo (bolyum) ay lumitaw noong 1936 sa ilalim ng pamamatnugot nina Craigie at [[James R. Hulbert]],<ref>University of Chicago Library, Special Collections Research Center, Guide to the James R. Hulbert Papers,1912–1936 [http://ead.lib.uchicago.edu/view.xqy?id=ICU.SPCL.HULBERTJ&c=h]</ref> isang propesor ng Ingles sa Pamantasan ng Chicago. Ang unang edisyong may apat na mga tomo ay nakumpleto sa tulong ni [[George Watson]] at [[Allen Walker Read]]. Ang akda ay isa sa mga napagkunan para sa ''[[Dictionary of Americanisms]]'', humigit-kumulang noong 1952, na inihanda sa ilalim ng pangangasiwa ni [[Mitford Mathews]]. Isang kahalintulad, ngunit hindi kaugnay na akdang moderno, na pinamagatang ''[[Dictionary of American Regional English]],'' ay kasalukuyang tinitipon upang magpakita ng kaibahan sa mga diyalekto. ==Mga tomo== :I. A-Corn patch. :II. Corn pit-Honk. :III. Honk-Record. :IV. Recorder-Zu-zu, Bibliography (p. 2529-2552) ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{usbong|Panitikan|Wika|Estados Unidos}} {{DEFAULTSORT:Dictionary Of American English}} [[Kategorya:Talahuluganan]] [[Kategorya:Wikang Ingles]] bv0uqjshxglzddyrbrqx6fww1k8ywak 0 222836 2212788 2089557 2026-06-22T18:36:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212788 wikitext text/x-wiki {{PhylomapB||caption=Isang [[punong pilohenetiko]] batay sa datos na [[rRNA]] na nagpapakita ng paghihiwalay ng bakterya, archaea, at mga eukaryote|size = 450px}} Ang '''sistemang tatlong dominyo''' o '''three-domain system''' ay isang [[klasipikasyong biyolohikal]] na ipinakilala ni [[Carl Woese]] noong 1977<ref>{{cite journal | author = Woese C, Fox G | title = Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms. | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1977-11_74_11/page/5088 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 74 | issue = 11 | pages = 5088–90 | year = 1977 | pmid = 270744 | doi = 10.1073/pnas.74.11.5088 | pmc = 432104|bibcode = 1977PNAS...74.5088W }}</ref><ref name="w1990">{{cite journal | author = Woese C, Kandler O, Wheelis M | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya. | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | accessdate = 11 Feb 2010 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | bibcode = 1990PNAS...87.4576W | archive-date = 27 Hunyo 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080627233102/http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | url-status = dead }}</ref> na hahati ng mga anyong pang-[[selula]] sa dominyong '''[[archaea]]''', '''[[bacteria]]''', at '''[[eukaryote]]'''. Sa partikular, ito ay nagbibigay diin sa paghihiwalay ng mga [[prokaryote]] sa mga dalawang pangkat na tinatawag na ''Eubacteria'' (ngayong ''Bacteria'') at ''Archaebacteria'' (ngayong ''Archaea''). Ikinatwiran ni Woese sa basehan ng mga pagkakaiba sa mga gene na [[16S ribosomal RNA|16S rRNA]] na ang mga dalawang pangkat na ito at ang mga eukaryote ay bawat isang lumitaw nang hiwalay mula sa ninuno na may mababang uring makinarya ng pag-unlad na henetiko na tinatawag na [[progenote]]. Upang isalamin ang mga pangunahing linya ng pinagmulan, kanyang tinrato ang bawat isa bilang sakop na hinati sa ilang mga kaharian. Sa simula ay ginamit ni Woese ang terminong kaharian upang tukuyin ang tatlong mga pangunahing pagpapangkat na pilohenetiko na ngayong tinutukoy na mga dominyo(domains) hanggang sa ang kalaunang termino ay inimbento noong 1990.<ref name=w1990/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Biology nav}} [[Kategorya:Mga klasipikasyong siyentipiko]] 3in8h79w4m1bppeh4ag7cb5d1w39cg4 0 223224 2212799 2165952 2026-06-22T18:42:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212799 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Hominins | fossil_range = {{fossilrange|5.4|0|earliest=6.3}} | image = Sahelanthropus tchadensis - TM 266-01-060-1.jpg | image_width = 230px | image_caption = Isang bungo ng ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', itinuturing ng ilang mga mananaliksik bilang ang pinakaunang labi ng hominin. | taxon = Hominini | authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1825 | subdivision_ranks = [[Genus|Genera]] | subdivision = Subtribe [[Australopithecines|Australopithecina]] * † ''[[Paranthropus]]'' * † ''[[Australopithecus]]'' * † ''[[Sahelanthropus]]'' * † ''[[Orrorin]]'' * † ''[[Ardipithecus]]'' * † ''[[Kenyanthropus]]'' Subtribe [[Hominina]] * ''[[Homo (genus)|Homo]]'' }} Ang '''Hominini''' ang tribo ng [[Homininae]] na bumubuo sa henus na [[Homo]] at ibang mga kasapi ng kladong tao pagkatapos ng paghihiwalay mul asa tribong [[Chimpanzee|Panini]] (mga chimpanzee).<ref name=Bradley2006>{{cite journal | author = Bradley, B. J. | year = 2006 | title = Reconstructing Phylogenies and Phenotypes: A Molecular View of Human Evolution | journal = Journal of Anatomy | volume = 212 | issue = 4 | pages = 337–353 | doi = 10.1111/j.1469-7580.2007.00840.x}}</ref><ref name=WoodRichmond>{{cite journal | author= Wood and Richmond. | year = 2000 | title = Human evolution: taxonomy and paleobiology | journal = Journal of Anatomy | volume = 197 | pages = 19–60 | pmid = 10999270 | last2= Richmond | first2= BG | pmc= 1468107 | doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Ang mga kasapi nito ay tinatawag na mga '''hominin''' ({{lang|la|{{dabbr|cf|confer}}}} [[Hominidae]], "mga hominid"). Ang subtribong [[Hominina]] ang sangay ng tao na kinabibilangan ng henus na [[Homo]]. Iminungkahi ng mga mananaliksik ang taxon na Hominini batay sa ideya na pinakakaunting katulad na species ng [[trikotomiya]] ay dapat ihiwalay mula sa dalawang iba pa. Ang ilang mas maagang mga skema ng klasipikasyon ay kinabibilangan ng henus na''[[Pan (genus)|Pan]]'' (chimpanzee) sa loob ng Hominini ngunit ang klasipikasyong ito ay bihira ngayong sinusunod. Ang ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' ay isang ekstintong espesye ng [[hominidae]] na nabuhay noong mga 7 milyong taong nakakalipas na napakalapit sa panahon ng paghihiwalay ng chimpanzee/tao. Hindi maliwanag kundi ito ay maituturing na kasapi ng tribong Hominini. Sa pamamagitan ng paghahambing ng [[DNA]], naniniwala ang mga siyentipiko na ang paghihiwalay ''Pan'' / ''Homo'' ay nangyari sa pagitan ng 5.4 at 6.3 milyong taong nakakalipas pagkatapos ng isang hindi karaniwang proseso ng [[speciation]] na sumaklaw sa loob ng 4 milyong taon.<ref name=split>{{cite web | url = | title = Human and chimp genomes reveal new twist on origin of species | accessdate = 2007-04-12 | date = 2006-05-17 | work = [ EurekAlert!/AAAS]}}</ref> Sa mungkahi nina Mann at Weiss (1996),<ref name=Mann>{{cite journal | author = Mann, Alan and Mark Weiss | year = 1996 | title = Hominoid Phylogeny and Taxonomy: a consideration of the molecular and Fossil Evidence in an Historical Perspective | url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_1996-02_5_1/page/169 | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 5 | issue = 1 | pages = 169–181 | doi = 10.1006/mpev.1996.0011 | pmid = 8673284}}</ref> ang tribong Hominini ay kinabibilangan ng Pan gayundin ng Homo ngunit magkahiwalay na mga tribo. Ang Homo ay nasa subtribong [[Hominina]] samantalang ang Pan ay nasa subtribong Panina. Tinalakay ni Wood (2010) ang iba't ibang mga pananaw ng taksonomiyang ito. <ref name=Wood2010>{{cite journal | author = B. Wood | year = 2010 | title = Reconstructing human evolution: Achievements, challenges, and opportunities | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 107 | pages = 8902–8909 | doi = 10.1073/pnas.1001649107 | bibcode=2010PNAS..107.8902W}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Hominidae nav}} [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] [[Kategorya:Hominini]] [[Kategorya:Homininae]] 2dkpouqk0oe3ylraw82jrgah1x6ufu6 0 223885 2212672 2084636 2026-06-22T17:17:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212672 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Taxobox | name = ''Australopithecus anamensis'' | fossil_range = [[Pliocene]] | image = | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Primate]]s | familia = [[Hominid]]ae | subfamilia = [[Homininae]] | genus = ''[[Australopithecus]]'' | species = '''''A. anamensis''''' | binomial = ''Australopithecus anamensis'' | binomial_authority = [[Meave Leakey|M.G. Leakey]] et al., 1995 }} Ang '''''Australopithecus anamensis''''' (o ''Praeanthropus anamensis'') ay isang [[pangkat na tangkay|tangkay]] na species ng [[homo sapiens|tao]] na nabuhay noong mga 3-4 milyong taong nakakalipas. Ang halos 100 spesimen nito ang natagpuan sa Kenya <ref name="M. G. Leakey, C. S. Feibel, I. MacDougall & A. Walker 565–571">{{cite journal | author = M. G. Leakey, C. S. Feibel, I. MacDougall & A. Walker | date = 1995-08-17 | title = New four-million-year-old hominid species from Kanapoi and Allia Bay, Kenya | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-08-17_376_6541/page/n56 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | pmid = 7637803 | volume = 376 | issue = 6541 | pages = 565–571 | doi = 10.1038/376565a0|bibcode = 1995Natur.376..565L }}</ref><ref>{{cite journal | author = M. G. Leakey, C. S. Feibel, I. McDougall, C. Ward & A. Walker | date = 1998-05-07 | title = New specimens and confirmation of an early age for ''Australopithecus anamensis'' | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-07_393_6680/page/62 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | pmid = 9590689 | volume = 393 | issue = 6680 | pages = 62–66 | doi = 10.1038/29972|bibcode = 1998Natur.393...62L }}</ref> at [[Ethiopia]]<ref name="WhiteEtal2006nature04629">{{cite journal | author = T. D. White, G. WoldeGabriel, B. Asfaw, S. Ambrose, Y. Beyene, R. L. Bernor, J.-R. Boisserie, B. Currie, H. Gilbert, Y. Haile-Selassie, W. K. Hart, L. J. Hlusko, F. C. Howell, R. T. Kono, T. Lehmann, A. Louchart, C. O. Lovejoy, P. R. Renne, H. Saegusa, E. S. Vrba, H. Wesselman & G. Suwa | date = 2006-04-13 | title = Asa Issie, Aramis and the origin of ''Australopithecus'' | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-04-13_440_7086/page/883 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | pmid = 16612373 | volume = 440 | issue = 7086 | pages = 883–889 | doi = 10.1038/nature04629 | bibcode=2006Natur.440..883W}}</ref> na kumakatawan sa mga 20 indibidwal. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Human Evolution}} [[Kategorya:Hominini]] sxnbrz730pe3qb0t7nz7q41fv9zxh1k 0 223891 2212717 2089351 2026-06-22T17:50:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212717 wikitext text/x-wiki [[File:Pseudogene illustration.pdf|400px|thumb|Isang ilustrasyon ng mga [[mutasyon]] na maaaring magsanhi ng mga pseudogene. Ang sekwensiyang pantao an isang pseudogene sa pamilyang gene na [[olpaktoryo]]. Ang sekwensiyang chimpanzee ay ang gumaganang ortholog. Ang mga mahalagang pagkakaiba ay binigyan diin. ]] Ang mga '''Pseudogene''' ang mga walang silbi o hindi gumaganang kamag-anak ng mga [[gene]] na nawalan ng kanilang kakayahan sa pagkokodigo ng protina o kundi ay hindi na maihahayag sa [[selula]]. <ref name="pmid3909943">{{cite journal | author = Vanin EF | title = Processed pseudogenes: characteristics and evolution | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-genetics_1985_19/page/253 | journal = Annu. Rev. Genet. | volume = 19 | pages = 253–72 | year = 1985 | pmid = 3909943 | doi = 10.1146/annurev.ge.19.120185.001345 }}</ref> Ang mga pseudogene ay kadalasang resulta mula sa pagtitipon ng maraming mga [[mutasyon]] sa loob ng isang [[gene]] na ang produkto ay hindi na kailangan para sa patuloy na pag-iral ng organismo. Bagaman ang ilan sa mga ito ay walang mga [[intron]] o mga [[promotor (biyolohiya)|promotor]](ang mga pseudogene na ito ay kinokopya mula sa [[mRNA]] at sinasama sa [[kromosoma]] at tinatawag na mga pinrosesong pseudogene),<ref>{{cite book |author=Herron, Jon C.; Freeman, Scott |title=Evolutionary analysis |url=https://archive.org/details/evolutionaryanal0000free_i9s5 |publisher=Pearson Prentice Hall |location=Upper Saddle River, NJ |year=2007 |edition=4th |isbn=0-13-227584-8 }}</ref> ang karamihan sa mga ito ay may ilang tulad ng [[gene]] na mga katangian gaya ng mga promotor, mga [[islang CpG]], at mga [[splicing (henetika)|lugar ng splice]]. Gayunpaman, ang mga ito ay itinuturing na hindi na gumagana dahil sa kawalan ng kakayahan na magkodigo ng protina na nagreresulta mula sa iba ibang mga hindi nagpapaganang mga mutasyon(halimbawa mga maagang [[hintong codon]] o mga [[frameshift]]), isang kawalan ng [[transkripsiyon (henetika)|transkripsiyon]] o kawalang kakayahan na magkodigo ng [[RNA]] gaya ng sa mga [[rRNA]] pseudogene. Ang katagang ito ay inimbento noong 1977 nina Jacq ''et al.''<ref name="pmid561661">{{cite journal | author = Jacq C, Miller JR, Brownlee GG | title = A pseudogene structure in 5S DNA of Xenopus laevis | url = https://archive.org/details/cell_1977-09_12_1/page/109 | journal = Cell | volume = 12 | issue = 1 | pages = 109–20 | year = 1977 | month = September | pmid = 561661 | doi = 10.1016/0092-8674(77)90189-1 }}</ref> Dahil ang mga pseudogene ay pangakalahatang pinaniniwalaang ang huling paghinto para sa materyal na henomiko na aalisin mula sa [[genome]],<ref name="Zheng">{{cite journal | author = Zheng D, Frankish A, Baertsch R, Kapranov P, Reymond A, Choo SW, Lu Y, Denoeud F, Antonarakis SE, Snyder M, Ruan Y, Wei CL, Gingeras TR, Guigó R, Harrow J, Gerstein MB | title = Pseudogenes in the ENCODE regions: Consensus annotation, analysis of transcription, and evolution | journal = Genome Res. | volume = 17 | issue = 6 | pages = 839–51 | year = 2007 | month = June | pmid = 17568002 | pmc = 1891343 | doi = 10.1101/gr.5586307 }}</ref> ang mga ito ay kadalasang tinatawag na [[basurang DNA]]. Maaaring ilarawan ang isang pseudogene sa operasyon bilang isang pragmento ng [[Nucleic acid sequence|nucleotide sequence]] na kahawig ng isang alam na mga dominyo ng protina ngunit may mga hintong codon o mga frameshift mid-domain. Gayunpaman, ang mga pseudogene ay naglalaman ng mga kasaysayang biyolohikal at [[ebolusyon]]aryo sa loob ng kanilang mga sekwensiya. Ito ay dahil sa pinagsasaluhang ninuno ng isang pseudogene sa isang gumaganang [[gene]]. Sa parehong paraan na naisip ni [[Charles Darwin]] ang dalawang species na nagsasalo ng isang [[karaniwang ninuno]] na sinundan ng mga milyon milyong taon ng paghihiwalay na ebolusyonaryo, ang isang pseudogene at mga nauugnay na gene dito ay nagsasalo rin ng isang ''karaniwang ninuno'' at naghiwalay bilang mga hiwalay na entidad na henetiko sa loob ng mga milyong milyong taon. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Henetika]] [[Kategorya:Mga gene]] i12kyi1ttb2gjv9ilnf2upebdpzrn9b 0 224735 2212738 1977124 2026-06-22T18:06:14Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212738 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Olinguito | image =Olinguito_ZooKeys_324,_solo.jpg | status = | status_system = | status_ref = | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Procyonidae]] | genus = ''[[Bassaricyon]]'' | species = '''''B. neblina''''' | binomial = ''Bassaricyon neblina'' | binomial_authority = Helgen, 2013 }} Ang '''olinguito''' ({{IPAc-en|oʊ|l|ɪ|ŋ|ˈ|ɡ|iː|t|oʊ}}<ref name=Borenstein2013>{{cite news|title = Adorable New Mammal Species Found 'In Plain Sight'|date =15 August 2013|url = http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/adorable-mammal-species-found-plain-sight-19967921|last = Borenstein|first = Seth|publisher = [[ABC News]]|accessdate =15 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130816013321/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/adorable-mammal-species-found-plain-sight-19967921|archive-date=16 August 2013}}</ref>, ''Bassaricyon neblina''), ang Espanyol na ang ibig sabihin ay "maliit na [[olingo]]", ay isang [[mamalya]] na [[sari|kauri ng]] ''[[Bassaricyon]]'' mula sa [[Pamilya (biyolohiya)|pamilya]] [[Procyonidae]] o sa pamilya ng mga ''racoon''. Ang pagkakatuklas nito ay inanunsiyo noong 15 Agosto 2013<ref name=Stromberg>{{cite web |last=Stromberg |first=Joseph |url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/For-the-First-Time-in-35-Years-A-New-Carnivorous-Mammal-Species-is-Discovered-in-the-Western-Hemisphere--219762981.html |title=For the First Time in 35 Years, A New Carnivorous Mammal Species is Discovered in the American Continents |work=Smithsonian Magazine |date=15 Agosto 2013 |accessdate=15 Agosto 2013 |archive-date=9 Enero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109110122/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/For-the-First-Time-in-35-Years-A-New-Carnivorous-Mammal-Species-is-Discovered-in-the-Western-Hemisphere--219762981.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130830075503/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/For-the-First-Time-in-35-Years-A-New-Carnivorous-Mammal-Species-is-Discovered-in-the-Western-Hemisphere--219762981.html |date=30 Agosto 2013 }}</ref><ref name=Kays>Roland Kays. Press conference at North Carolina Museum of Natural Sciences. Livestream (video). 15 Agosto 2013 [http://www.livestream.com/naturalsciences/video?clipId=pla_130bbb77-166c-4545-b596-9d916c7e4251&utm_source=lslibrary&utm_medium=ui-thumb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508223857/http://www.livestream.com/naturalsciences/video?clipId=pla_130bbb77-166c-4545-b596-9d916c7e4251 |date=2014-05-08 }}</ref> ==Katangian== Ang olinguito ay mula sa olingos at mga [[kinkajou]] (ang [[kinkajou]] ay may pagkakatulad sa olingos, ngunit wala itong malapit na relasyon<ref name = "Koepfli2007">{{cite journal| title=Phylogeny of the Procyonidae (Mammalia: Carvnivora): Molecules, morphology and the Great American Interchange| url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007_43_3/page/1076| author= K.-P. Koepfli, M. E. Gompper, E. Eizirik, C.-C. Ho, L. Linden, J. E. Maldonado, R. K. Wayne | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=43 | issue=3 | pages=1076–1095| year=2007-06 |doi= 10.1016/j.ympev.2006.10.003| pmid=17174109}}</ref>). Ang karaniwang timbang nito ay {{convert|900|g|lb|0}}, kaya ito ay itinuturing na pinakamaliit na ''procyonid''.<ref name=Stromberg/><ref name = "Borenstein2013" /><ref name="bbc2013"/> Ang hayop na ito ay isang [[Omnivore|omnivorous]] [[frugivore]]<ref name=Kays /> na madalas na kumakain ng mga prutas, ngunit sila rin ay kumakain ng mga insekto at nektar.<ref name="cnn2013" /> Dahil sa kanilang kinakain ang kanilang dumi ay katulad ng maliit na Such a diet results in feces the size of small [[Elaeocarpus|asul na ratiles]].<ref name="bbc2013"/> Ang olinguito ay karaniwang mapag-isa, [[nocturnal]]<ref name=Kays />{{rp|29:30}} at minsan ay humihiwalay sa pamilya. Ang mga Olinguitos ay nabubuhay sa mga kahoy.<ref name=Kays /><ref name=ZooKeys /> Sila ay may isang [[Mammary gland|mamma]]e, at naganganak ng isa lamang.<ref name=Kays /><ref name="bbc2013"/><ref name=ZooKeys /> == Notes == {{Reflist|group=note}} ==References== {{reflist}} {{wikispecies|Bassaricyon neblina}} [[Kategorya:Animals described in 2013]] [[Kategorya:Mammals of Colombia]] [[Kategorya:Mammals of Ecuador]] [[Kategorya:Procyonidae]] 3kli2lai9zk9qao616jledjdjsrwlo1 0 226188 2212819 2186439 2026-06-22T18:57:42Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212819 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=Oktubre 2022|reason=Kailangan ayusin ang balarila.}} {{Infobox scientist |name = Sir Andre Geim |image = Andre Geim 2010-1.jpg |image_size = 190px |alt = |caption = |birth_name = Andre Konstantin Geim {{lang-ru|Андрей Константинович Гейм}} |birth_date = {{Birth date and age|1958|10|21|df=y}}<ref name="whoswho">{{cite web |url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U245770 |title=GEIM, Prof. Andre Konstantin |format= |work=Who's Who 2013, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 2013; online edn, Oxford University Press |accessdate=}}{{subscription required}}</ref> |birth_place = [[Talaan ng mga lungsod at bayan sa Rusya|Sochi]], [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Russian SFSR]], [[Soviet Union]] |death_date = |death_place = |workplaces = [[Moscow Institute of Physics and Technology]]<br>[[Institute of Solid State Physics]]<br>[[Russian Academy of Sciences]]<br>[[University of Manchester]]<br>[[Radboud University Nijmegen]] |citizenship = [[Netherlands|Dutch]] and [[United Kingdom|British]] |nationality = Russian | fields = [[Condensed matter physics]] |doctoral_students = Soren Neubeck<ref name="neubeckphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=Soeren |last=Neubeck |title=Scanning probe investigations on graphene |publisher=University of Manchester |date=2010 |url=https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:98605 |access-date=2013-10-08 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517154814/https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:98605 |url-status=dead }}</ref><br>[[Konstantin Novoselov]]<ref name="novoselovphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=Konstantin S. |last=Novoselov |title=Development and applications of mesoscopic hall microprobes |publisher=Radboud University Nijmegen |date=2004 |url=http://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/19519 |authorlink=Konstantin Novoselov |access-date=2013-10-08 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224234258/https://repository.ubn.ru.nl//handle/2066/19519 |url-status=dead }} ISBN 9090183663</ref><br>Rashid Jalil<ref name="jalilphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=Rashid |last=Jalil |title=Novel Substrates for Graphene based Electronics |publisher=University of Manchester |date=2012 |url=https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:165218 |access-date=2013-10-08 |archive-date=2015-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419122649/https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:165218 |url-status=dead }}</ref><br>Da Jiang<ref name="jiangphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=Da |last=Jiang |title=Fabrication, characterization and measurement of atomically thin carbon devices |publisher=University of Manchester |date=2006 |url=http://www.worldcat.org/oclc/643390338}}</ref><br>Rahul Raveendran-Nair<ref name="rahulphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=Rahul |last=Raveendran-Nair |title=Atomic structure and properties of graphene and novel graphene derivatives |publisher=University of Manchester |date=2010 |url=http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.527419 |access-date=2013-10-08 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012404/http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.527419 |url-status=dead }}</ref><br>Ibtsam Riaz<ref name="ibtsamphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=Ibtsam |last=Riaz |title=Graphene and Boron Nitride : Members of Two Dimensional Material Family |publisher=University of Manchester |date=2012 |url=https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:153124 |access-date=2013-10-08 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517154818/https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:153124 |url-status=dead }}</ref><br> Gareth Young<ref name="garethphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=Gareth |last=Young |title=Investigation into the ferromagnetic properties of graphite |publisher=University of Manchester |date=2005 |url=http://www.worldcat.org/oclc/643421462}}</ref> | doctoral_advisor = Victor Petrashov<ref name="bbcprofile"/><ref name="petrashov">{{cite web |url=http://www.rhul.ac.uk/aboutus/newsandevents/news/newsarticles/nobelprizewinners.aspx |title=Mentor of two Nobel Prize winners teaches at Royal Holloway |format= |work= |archivedate=2013-07-31 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6IWSBv6UD?url=http://www.rhul.ac.uk/aboutus/newsandevents/news/newsarticles/nobelprizewinners.aspx |access-date=2013-10-08 |url-status=live }}</ref> | thesis_title = Investigation of mechanisms of transport relaxation in metals by a helicon resonance method | thesis_year = 1987 | alma_mater = [[Moscow Institute of Physics and Technology]] |known_for = Discovering [[graphene]]<ref name="wonderland">{{cite journal|last1=Geim|first1=Andre K.|last2=Kim|first2=Philip|title=Carbon Wonderland|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2008-04_298_4/page/90|journal=Scientific American|volume=298|issue=4|year=2008|pages=90–97|issn=0036-8733|doi=10.1038/scientificamerican0408-90}}</ref><ref name="flatland">{{cite journal|last1=Geim|first1=Andrey K.|last2=MacDonald|first2=Allan H.|title=Graphene: Exploring carbon flatland|journal=Physics Today|volume=60|issue=8|year=2007|pages=35–41|issn=0031-9228|doi=10.1063/1.2774096}}</ref><ref name="graphene">{{cite pmid|15499015}}</ref> <br>Levitating a frog<ref name="frog">{{cite journal|last1=Berry|first1=M V|last2=Geim|first2=A K|title=Of flying frogs and levitrons|journal=European Journal of Physics|volume=18|issue=4|year=1997|pages=307–313|issn=0143-0807|doi=10.1088/0143-0807/18/4/012}}</ref><br>Developing gecko tape<ref name="gecko">{{cite journal|last1=Geim|first1=A. K.|last2=Dubonos|first2=S. V.|last3=Grigorieva|first3=I. V.|last4=Novoselov|first4=K. S.|last5=Zhukov|first5=A. A.|last6=Shapoval|first6=S. Yu.|title=Microfabricated adhesive mimicking gecko foot-hair|journal=Nature Materials|volume=2|issue=7|year=2003|pages=461–463|issn=14761122|doi=10.1038/nmat917}}</ref> |awards = [[Ig Nobel Prize]] (2000) <br> [[Mott Prize]] (2007) <br>[[Fellow of the Royal Society]] (2007)<br>[[European Physical Society|EuroPhysics Prize]] (2008) <br> [[Körber European Science Prize|Körber Prize]] (2009) <br> [[John J. Carty Award for the Advancement of Science|John J. Carty Award]] (2010)<br> [[Hughes Medal]] (2010) <br> [[Nobel Prize in Physics]] (2010)<br>[[Knight Bachelor]] (2012)<ref name="whoswho"/><br>[[Copley Medal]] (2013)<ref name="bbcprofile">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b037ghx1 |title=BBC Radio 4 - Andre Geim Profile by Helen Grady, first broadcast 2013-07-27 |format= |work= |accessdate=}}</ref> |signature = <!--(filename only)--> |signature_alt = |footnotes = | spouse = Irina V. Grigorieva<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/b01g99j3/Beautiful_Minds_Series_2_Professor_Andre_Geim/ |title=BBC iPlayer - Beautiful Minds: Series 2: Professor Andre Geim |format= |work= |accessdate=19 Abril 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.manchester.ac.uk/research/irina.v.grigorieva/ |title=Dr Irina V. Grigorieva, research profile - personal details (The University of Manchester) |format= |work= |archivedate=2012-04-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/672M8APCM?url=http://www.manchester.ac.uk/research/irina.v.grigorieva/ |access-date=2013-10-08 |url-status=live }}</ref> | website = {{URL|http://www.manchester.ac.uk/research/andre.k.geim/}} }} Si '''Sir Andre Konstantin Geim''', [[Royal Society|FRS]] ({{lang-ru|Андрей Константинович Гейм}}; ipinanganak noong 21 Oktubre 1958) ay isang ipinanganak na Rusong pisikong British-Dutch na nagtatrabaho sa [[University of Manchester]].<ref>{{cite web |url=http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/people/academic/geim/ |title=Professor Andre Geim, FRS (Condensed Matter Physics Group - The University of Manchester) |format= |work= |archivedate=2012-04-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/672L2wva6?url=http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/people/academic/geim/ |access-date=2013-10-08 |url-status=live }}</ref> Siya ay ginawaran ng [[Gantimpalang Nobel sa Pisika]] noong 2010 kasama ni [[Konstantin Novoselov]] para sa kanyang paggawa sa [[graphene]].<ref>{{cite journal|last1=Geim|first1=A. K.|title=Graphene: Status and Prospects|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-06-19_324_5934/page/1530|journal=Science|volume=324|issue=5934|year=2009|pages=1530–1534|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1158877}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Geim|first1=A. K.|last2=Novoselov|first2=K. S.|title=The rise of graphene|journal=Nature Materials|volume=6|issue=3|year=2007|pages=183–191|issn=1476-1122|doi=10.1038/nmat1849}}</ref> Siya ay isang [[Regius Professor]] ng Pisika, [[Langworthy Professor]] sa University of Manchester at direktor ng [[Manchester Centre for Mesoscience and Nanotechnology]].<ref name="scopus">{{Scopus|id=7004967893}}</ref><ref name="googlescholar">[http://scholar.google.com/scholar?q=andre+geim Andre Geim in Google Scholar]</ref><ref>{{cite journal|last1=Hargittai|first1=István|title=Graphene 2010|journal=Structural Chemistry|volume=21|issue=6|year=2010|pages=1151–1154|issn=1040-0400|doi=10.1007/s11224-010-9680-0}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Novoselov|first1=K. S.|last2=Geim|first2=A. K.|last3=Dubonos|first3=S. V.|last4=Hill|first4=E. W.|last5=Grigorieva|first5=I. V.|title=Subatomic movements of a domain wall in the Peierls potential|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-18-25-2003_426_6968/page/812|journal=Nature|volume=426|issue=6968|year=2003|pages=812–816|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature02180}}</ref><ref>Arthur, Charles. [http://www.independent.co.uk/news/scientists-magnetised-by-levitating-frog-1266532.html "Scientists magnetised by levitating frog"]. ''[[The Independent]]''. 12 Abril 1997. Retrieved 25 Oktubre 2010.</ref><ref>Novoselov, K. S. ''et al.'' (2004). [http://arxiv.org/abs/cond-mat/0410631 "Room-temperature electric field effect and carrier-type inversion in graphene films"]. Submitted to ''[[Nature (journal)|Nature]]'' on 5 Pebrero 2004.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Nobel Prize in Physics Laureates 2001–2025}} {{BD|1958||Geim, Andre}} [[Kategorya:Mga pisikong Ruso]] [[Kategorya:Mga pisiko mula sa Netherlands]] [[Kategorya:Mga Nobel laureate sa pisika]] [[Kategorya:Mga pisiko mula sa United Kingdom]] [[Kategorya:Mga Hudyo]] cqq41mvxwdzl7d9su0pze6qvu4o97zn 0 226671 2212777 2170176 2026-06-22T18:30:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212777 wikitext text/x-wiki Ang '''hermaprodit''' o '''hermaprodayt''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''hermaphrodite)'' ay isang organismo na may sistemang reproduktibo na gumagawa ng parehong [[Lalaki|lalake]] at [[Babae|babaeng]] [[gameto]].<ref>{{Cite book |last=Avise |first=John C. |url=https://books.google.com.ph/books?id=jqiR8C0lEckC&q=Sex+is+defined+by+gametes&pg=PA1&redir_esc=y#v=snippet&q=Sex%20is%20defined%20by%20gametes&f=false |title=Hermaphroditism: A Primer on the Biology, Ecology, and Evolution of Dual Sexuality |date=2011-03-18 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-52715-6 |language=en}}</ref> Sa mga hayop, ang mga indibidwal na alinman ay lalake o babae ay tinatawag na [[Gonokorismo|gonokoriko]], na kabaligtaran ng hermaproditiko.<ref>{{Cite web |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Gonochorism-Holub-Shackelford/9e7c27323bb1b28adbb9d2d363f7e70a696284e6 |access-date=2025-07-13 |website=www.semanticscholar.org}}</ref> Ang mga indibidwal mula sa maraming [[Taksonomiya|taxonomikong]] pangkat ng mga hayop, karamihan ay mga invertebrado, ay hermaprodit—kaya nilang gumawa ng mga gameto ng parehong [[Biyolohikal na kasarian|kasarian]]. Sa karamihan ng mga [[Urochordata|tunicata]], [[Mollusca|molusko]], at [[bulating-lupa]], ang pagiging hermaprodit ay normal, na nagbibigay-daan sa isang uri ng sekswal na reproduksyon kung saan alinman sa magkapareha ay maaaring gumanap bilang babae o lalaki. Matatagpuan din ang pagiging hermaprodit sa [[Reproduksyon ng mga isda|ilang uri ng isda]], ngunit bihira ito sa ibang pangkat ng mga [[bertebrado]]. Karamihan sa mga hermaproditikong uri ay nagpapakita ng kakayahang magpunla sa sarili. Ang sariling-pagpupunla (''self-fertilization'') ay mas karaniwan sa mga halaman, ngunit nangyayari rin ito sa ilang hayop. Ipinapahiwatig nito na may mga puwersang nagtutulak sa ebolusyon ng [[sariling-pertilisasyon]] sa parehong mga hayop at halaman. <ref>{{Cite journal |last=Jarne |first=Philippe |last2=Auld |first2=Josh R. |date=2006-09 |title=ANIMALS MIX IT UP TOO: THE DISTRIBUTION OF SELF-FERTILIZATION AMONG HERMAPHRODITIC ANIMALS |url=https://bioone.org/journals/evolution/volume-60/issue-9/06-246.1/ANIMALS-MIX-IT-UP-TOO--THE-DISTRIBUTION-OF-SELF/10.1554/06-246.1.short |journal=Evolution |language=en |volume=60 |issue=9 |doi=10.1554/06-246.1.short |issn=0014-3820}}</ref> Tinatayang may 65,000 na uri ng hayop na hermaproditiko, na humigit-kumulang 5% ng lahat ng uri ng hayop, o 33% kung hindi isasama ang mga insekto.<ref>{{Citation |last=Royer |first=M. |title=Hermaphroditism in Insects. Studies on Icerya purchasi |date=1975 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-66069-6_14 |work=Intersexuality in the Animal Kingdom |pages=135–145 |editor-last=Reinboth |editor-first=Rudolf |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-3-642-66069-6_14 |isbn=978-3-642-66069-6 |access-date=2025-07-13}}</ref> Halos lahat ng insekto ay gonokoriko. Walang kilalang hermaproditiko na uri ng [[mamalya]] o [[ibon]].<ref>{{Cite book |last=Gorshkov |first=Victor G. |url=https://books.google.com.ph/books?id=xaO1BwAAQBAJ&q=No+cases+of+hermaphroditism+or+parthenogenesis+are+found+among+birds+and+mammals.&pg=PT165&redir_esc=y#v=snippet&q=No%20cases%20of%20hermaphroditism%20or%20parthenogenesis%20are%20found%20among%20birds%20and%20mammals.&f=false |title=Physical and Biological Bases of Life Stability: Man, Biota, Environment |date=2012-12-06 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-85001-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mills |first=Alex |url=https://books.google.com.ph/books?id=bLhcDwAAQBAJ&q=term+hermaphrodite+misleading+biology+of+sex&pg=PA309&redir_esc=y#v=snippet&q=term%20hermaphrodite%20misleading%20biology%20of%20sex&f=false |title=Biology of Sex |date=2018-01-01 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-9337-7 |language=en}}</ref> Ang hermaproditismo ay hindi dapat ipagkamali sa [[ovotesticular syndrome]] sa mga mamalya, na isang hiwalay at hindi kaugnay na penomena. Bagama’t dati ay tinatawag na "totoong hermaprodit" sa mga medikal na babasahin ang mga taong may ganitong kondisyon, itinuturing na itong luma at maling tawag mula noong 2006. Bukod dito, ang mga tao na may ''ovotesticular syndrome'' ay wala ring gumaganang hanay ng parehong lalake at babaeng organo. ==Mga hayop== ===Mga hermaprodit na nagpapalit-kasarian (''Sequential hermaphrodites'')=== [[File:Crepidula fornicata.JPG|thumb|Mga kabibe ng ''[[Crepidula fornicata]]'' (karaniwang ''slipper shell'')]] [[File:Ocellaris clownfish.JPG|thumb|Ang mga ''clownfish'' ay sa simula ay lalaki; ang pinakamalaking isda sa isang grupo ay nagiging babae.]][[File:Parrotfish Timor.jpg|thumb|Karamihan sa mga uri ng ''parrotfish'' ay nagsisimula bilang mga babae at kalaunan ay nagiging lalaki ]] Ang ''sequential hermaphrodites'' ({{lit|sunod-sunod na hermaprodit}}) ay mga organismo na nabuo bilang isang kasarian ngunit nagbabago ng kasarian sa ibang bahagi ng kanilang buhay. Tinatawag din itong "''dichogamy''" sa agham, lalo na kapag tumutukoy sa mga halaman. Karaniwang halimbawa nito ay mga isda at ilang gastropod gaya ng snail. Naiiba ito sa ''simultaneous hermaphrodites'', na may parehong ganap na ari ng lalaki at babae sa parehong panahon. Ang mga ''sequential hermaphrodite'' ay maaaring hatiin sa tatlong pangunahing kategorya: * '''''Protandriya''''': Kung saan ang isang organismo ay unang nabuo bilang lalaki, at pagkatapos ay nagbabago ng kasarian upang maging babae.<ref name="Barrows-2001"/> ** Halimbawa: Ang ''[[clownfish]]'' ay isang uri ng isdang-dagat na nakatira kasama ng [[anemonang-dagat]] (''sea anemone''). Karaniwan, isang malaking babaeng isda, isang lalaking maaaring magparami, at mas maliliit na lalaking hindi pa maaaring magparami ang magkakasama sa isang anemona. Kapag nawala ang babaeng isda, ang lalaking maaaring magparami ay nagiging babae, at ang pinakamalaking hindi pa maaaring magparami ay nagiging bagong lalaking maaaring magparami. * '''''Protoginiya''''': Kung saan ang organismo ay unang nabuo bilang babae, at pagkatapos ay nagbabago ng kasarian upang maging lalaki.<ref name="Barrows-2001"/> ** Halimbawa: Ang mga isdang [[wrasse]] ay ang grupo ng isda sa bahura na Karaniwan ang protoginiya. Sa mga espesye na ito, ang mas maliliit at mas batang indibidwal ay babae, ngunit kapag may pagkakataon—halimbawa, kung namatay ang dominanteng lalaking isda—ang isang babae ay maaaring magbago ng kasarian at maging lalaki upang mapanatili ang reproduktibong balanse sa grupo. <ref>{{Cite book | vauthors = Bagemihl B |title=Biological exuberance : animal homosexuality and natural diversity | url = https://archive.org/details/biologicalexuber00bage |publisher=St. Martin's Press |year=1999 |isbn=978-0-312-25377-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> *'''Bidireksiyonal na nagpapalit ng kasarian''': Kung saan ang isang hayop ay may parehong sistemang reproduktibo ng lalaki at babae, at maaaring gumanap bilang alinman depende sa pangangailangan o kalagayan sa kanilang kapaligiran o grupo.<ref name="Barrows-2001"/> **Halimbawa: Ang mga isdang [[Lytrhrypnus dalli]] ay kabilang sa mga pangkat ng isda sa bahura sa dagat kung saan nagaganap ang pagpapalit ng kasarian sa dalawang direksyon. Sa kanilang pangkat, kung ang isang isda ay nagiging dominante, maaari siyang magbago ng kasarian at maging lalaki; kung siya naman ay nagiging nasasakupan o mas mababa ang antas, maaari siyang magbago at maging babae. Ang ganitong kakayahan ay nakatutulong sa kanilang pagpapatuloy ng buhay at pagpaparami.<ref name="Rodgers-2007">{{cite journal| vauthors = Rodgers EW, Early RL, Grober MA |title=Social status determines sexual phenotype in the bi-directional sex changing bluebanded goby Lythrypnus dalli| url = https://archive.org/details/journal-fish-biology_2007-06_70_6/page/1660 |journal=J Fish Biol|year=2007|volume=70|issue=6|pages=1660–1668|doi=10.1111/j.1095-8649.2007.01427.x|bibcode=2007JFBio..70.1660R }}</ref> ===Mga sabayang hermaprodit (''Simultaneous hermaphrodites'')=== [[File:Mating Pseudobiceros bedfordi.png|thumb|Ang mga ''[[Turbellarian]]'' ay nagkakaroon ng pagtatalik sa pamamagitan ng tinatawag na "''[[penis fencing]]''." Bawat isa ay may dalawang ari na matatagpuan sa ilalim ng kanilang mga ulo na ginagamit nila upang magpasok ng semilya.]][[File:Mating earthworms.jpg|thumb|Ang [[bulating-lupa]] ay sabayang hermaprodit, ibig sabihin ay taglay nila ang parehong mga babae at lalaking organo.]] Ang sabayang hermaprodit (''simultaneous hermaphrodites)'' ay mga indibidwal na may parehong lalaki at babaeng kasangkapang sekswal na aktibo sa parehong oras. Kadalasan, nagaganap ang [[sariling-pagpupunla]] (''self-fertilization)''. * Ang mga pulmonate na kuhol at [[Suso (hayop)|suso]] sa lupa (''pulmunate land snails and land slugs)'' ang pinaka-kilalang uri ng hayop na sabay na lalaki at babae. Sila rin ang pinaka-karaniwang hayop sa lupa na may ganitong katangian. Nagpapalitan sila ng semilya gamit ang ''[[spermatophore]]'' na iniimbak naman sa ''[[spermatheca]]''. Pagkatapos, pareho silang nangingitlog ng napertilisahang itlog matapos ang ilang panahon. Ang mga itlog ay mapipisa pagkatapos ng pagkabuo. Kadalasan, ang mga kuhol ay nangingitlog mula tagsibol hanggang taglagas.<ref name="Janssen-2015">{{cite journal | vauthors = Janssen R, Baur B | title = Seasonal effects on egg production and level of paternity in a natural population of a simultaneous hermaphrodite snail | journal = Ecology and Evolution | volume = 5 | issue = 14 | pages = 2916–28 | date = July 2015 | pmid = 26306176 | pmc = 4541995 | doi = 10.1002/ece3.1560 | bibcode = 2015EcoEv...5.2916J }}</ref> * Ang ''[[banana slug]]'' (saging na suso) ay isang halimbawa ng hayop na hermaprodit, na may parehong lalake at babaeng organo. Mas mainam para sa kanila ang makipagtalik kaysa mag-sariling-pertilisasyon dahil mas masigla at iba-iba ang lahi ng anak. Kapag hindi makahanap ng kapareha, nagsasariling-pertilasyon sila. Malaki ang lalaking organo ng ''banana slug'' kumpara sa babaeng organo nito. Kapag hindi sila magkaalis habang nakikipagtalik, kinakagat at kinakain nila ang lalaking organo gamit ang [[radula]]. Kahit mawalan ng lalaking organo, maaari pa ring magparami ang kuhol bilang babae, kaya mahalaga para sa kanila ang pagiging hermaprodit.<ref name="Leonard-2002">{{cite journal| vauthors = Leonard JL, Pearse JS, Harper AB |title=Comparative reproductive biology of ''Ariolimax californicus'' and ''A. dolichophallus'' (Gastropoda; Stylommiatophora)|journal=Invertebrate Reproduction & Development|date=2002|volume=41|issue=1–3|pages=83–93|doi=10.1080/07924259.2002.9652738|bibcode=2002InvRD..41...83L |s2cid=83829239}}</ref> * Ang uring makukulay na susong-dagat na ''[[Goniodoranchus reticulatus]]'' ay may katangiang hermaphrodit—ibig sabihin, sabay na gumagana ang lalaki at babaeng organo nito kapag nagkakatalik. Pagkatapos magtalik, natatanggal ang panlabas na bahagi ng ari, ngunit muling tumutubo sa loob ng dalawampu’t apat na oras.<ref name="Morelle R-2013">{{cite news | url = https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21431678 | title = Sea slug's 'disposable penis' surprises | author = Morelle R | author-link=Rebecca Morelle |date = 12 February 2013 | work=BBC News}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sekizawa A, Seki S, Tokuzato M, Shiga S, Nakashima Y | title = Disposable penis and its replenishment in a simultaneous hermaphrodite | journal = Biology Letters | volume = 9 | issue = 2 | pages = 20121150 | date = April 2013 | pmid = 23407499 | pmc = 3639767 | doi = 10.1098/rsbl.2012.1150 }}</ref> *Ang mga [[bulating-lupa]] (''earthworm'') ay isa pang halimbawa ng sabay na hermaprodit. Bagamat sila ay may obaryo at testes, mayroon silang mekanismo na nagpoprotekta laban sa sariling pertilisasyon. Nagaganap ang seksuwal na reproduksyon kapag nagkita ang dalawang bulate at nagpapalitan ng gameto, kadalasang nagaganap ito sa mamasa-masang gabi tuwing mainit ang panahon. * ==Mga halaman== [[File:Hylocereus undatus 1.jpg|thumb|alt=Photo of a flower with a large orange centre and delicate yellow stigma protruding. The centre is surrounded by white petals and a halo of green and yellow spikes.|''[[Hylocereus undatus]], isang halamang may perpektong bulaklak na taglay ang gumaganang babae at lalaking organo'']] Ang salitang hermaprodit ay ginagamit sa larangan ng botanika upang ilarawan, halimbawa, ang isang [[Bulaklak|perpektong bulaklak]] na may parehong bahagi ng lalaki (gumagawa ng polen) at bahagi ng babae (gumagawa ng itlog ng halaman). Karamihan sa mga halamang namumulaklak ay hermaprodit o may ganitong katangian. ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Reproduksiyon]] [[Kategorya:Kasarian]] ovf1x8pyldv3us693mcaz1og2gdmwlz 0 227098 2212749 2090749 2026-06-22T18:14:50Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212749 wikitext text/x-wiki {{Infobox haplogroup |name=L3 |map=World map of prehistoric human migrations.jpg |origin-date=80,000 to 104,000 YBP <ref name="Tishkoff2007"/> OR 60,000 to 70,000 YBP <ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> |origin-place=[[East Africa]]<ref>{{cite journal |last1=Salas |first1=A |title=The Making of the African mtDNA Landscape |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=71 |issue=5 |pages=1082–111 |year=2002 |doi=10.1086/344348 |pmid=12395296 |pmc=385086}}</ref> |ancestor= L3'4 |descendants=L3a, L3b'f, L3c'd'j, L3e'i'k'x, L3h, [[Haplogroup M (mtDNA)|M]], [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] |mutations= 769, 1018, 16311<ref name="vanOven"/> |members= }} Sa [[henetikang mitokondriyal ng tao]], ang '''Haplogroup L3''' ay isang [[Human mitochondrial DNA haplogroup|human mitochondrial DNA (mtDNA) haplogroup]]. Ang Haplogroup L3 ay gumampan ng mahalagang papel sa kasayayan ng species na [[homo sapiens]]. Pagkatapos na lumitaw ang haplogroup na ito sa [[Silangang Aprika]], ang isang relatibong maliit na bilang ng mga migrante nito ay nagdala nito patawid sa [[Dagat Pula]] tungo sa Arabia na naglunsad ng interkontinental na migrasyon na kalaunang nagpakalat ng tao sa iba't ibang panig ng mundo maliban sa Antarctica. Ang maliit na pangkat na ito ay nagpalitaw sa bawat hindi-Aprikanong haplogroup.<ref name="Behar">{{cite journal |last1=Behar |first1=Doron M. |last2=Villems |first2=Richard |last3=Soodyall |first3=Himla |last4=Blue-Smith |first4=Jason |last5=Pereira |first5=Luisa |last6=Metspalu |first6=Ene |last7=Scozzari |first7=Rosaria |last8=Makkan |first8=Heeran |last9=Tzur |first9=Shay |title=The Dawn of Human Matrilineal Diversity |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=82 |issue=5 |pages=1130–40 |year=2008 |doi=10.1016/j.ajhg.2008.04.002 |pmid=18439549 |pmc=2427203}}</ref> Ang L3 ay pinaniniwalaang lumitaw sa Silangang Aprika sa pagitan ng 84,000 hanggang 104,000 taong nakakaraan.<ref name="Tishkoff2007">{{cite journal |last1=Gonder |first1=M. K. |last2=Mortensen |first2=H. M. |last3=Reed |first3=F. A. |last4=De Sousa |first4=A. |last5=Tishkoff |first5=S. A. |title=Whole-mtDNA Genome Sequence Analysis of Ancient African Lineages |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=24 |issue=3 |pages=757–68 |year=2006 |pmid=17194802 |doi=10.1093/molbev/msl209}}</ref> Ang pagsisiyasat ng 369 kumpletong Aprikanong L3 sekwensiya ay naglalagay ng maksimum na paglawak nito noong ∼70,000 taong nakakaraan.<ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> Ang Time to Most Recent Common Ancestor para sa liping L3 ay kamakailang tinantiya sa pagitan ng 58,900 hanggang 70,200 taong nakakaraan.<ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> ==Distribusyon== Ito ay pinakakaraniwan sa [[Silangang Aprika]] salungat sa ibang mga bahagi ng Aprika kung saan ang mga haplogroup na [[Haplogroup L1 (mtDNA)|L1]] at [[Haplogroup L2 (mtDNA)|L2]] ay kumakatawan sa 2/3&nbsp;ng mga mtDNA.<ref>Wallace DC et al. (2000), Origin of haplogroup M in Ethiopia, Am J Hum Genet 67(Suppl):217{{vs|can't find on pubmed or google|date=January 2011}}</ref> Ang L3 ay nahahati sa ilang mga clade na ang dalawa ay nagpalitaw sa mga macro-haplogroup [[Haplogroup M (mtDNA)|M]] at [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] na pinagmulan ng karamihan ng mga hindi-Aprikano.<ref>{{cite journal |last1=Wallace |first1=D |last2=Brown |first2=MD |last3=Lott |first3=MT |title=Mitochondrial DNA variation in human evolution and disease |url=https://archive.org/details/gene_1999-09-30_238_1/page/211 |journal=Gene |volume=238 |issue=1 |pages=211–30 |year=1999 |pmid=10570998 |doi=10.1016/S0378-1119(99)00295-4}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Maca-Meyer |first1=Nicole |last2=González |first2=Ana M |last3=Larruga |first3=José M |last4=Flores |first4=Carlos |last5=Cabrera |first5=Vicente M |title=Major genomic mitochondrial lineages delineate early human expansions |journal=BMC Genetics |volume=2 |pages=13 |year=2001 |pmid=11553319 |pmc=55343 |doi=10.1186/1471-2156-2-13}}</ref> Ang L3 ang haplogroup na pinagmulan ng lahat ng mga taong nasa labas ng Aprika o hindi Aprikano.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.cambridgedna.com/genealogy-dna-ancient-migrations-slideshow.php?view=step3 |access-date=2013-11-01 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708112911/https://www.cambridgedna.com/genealogy-dna-ancient-migrations-slideshow.php?view=step3 |url-status=dead }}</ref> ===Distribusyong mga subgrupong Aprikano=== *'''L3a''' - Silangang Aprika. Mga [[Ethiopia]]n.<ref name="Behar" /> *L3b'f **'''L3b''' - Kanlurang Aprika. **'''L3f''' - Silangang Aprika at sa Sahel zone. ***L3f3 - [[Chad Basin]]. Sentral na Aprika<ref name="Černý2009">{{cite journal |last1=Černý |first1=Viktor |last2=Fernandes |first2=Verónica |last3=Costa |first3=Marta D |last4=Hájek |first4=Martin |last5=Mulligan |first5=Connie J |last6=Pereira |first6=Luísa |title=Migration of Chadic speaking pastoralists within Africa based on population structure of Chad Basin and phylogeography of mitochondrial L3f haplogroup |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=9 |pages=63 |year=2009 |pmid=19309521 |pmc=2680838 |doi=10.1186/1471-2148-9-63}}</ref> *L3c'd'j **'''L3c''' - Silangang Aprika sa mga [[Hudyong Ethiopian]],<ref name="Behar" /> [[Hudyong Yemeni]]<ref name="Behar" /> **'''L3d''' - Kanlurang-Sentral na Aprika sa mga [[Fulani]],<ref name="Behar" /> [[Chad]]ian,<ref name="Behar" /> [[Ethiopian]],<ref>{{cite journal |last1=Kivisild |first1=T |last2=Reidla |first2=M |last3=Metspalu |first3=E |last4=Rosa |first4=A |last5=Brehm |first5=A |last6=Pennarun |first6=E |last7=Parik |first7=J |last8=Geberhiwot |first8=T |last9=Usanga |first9=E |title=Ethiopian Mitochondrial DNA Heritage: Tracking Gene Flow Across and Around the Gate of Tears |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=75 |issue=5 |pages=752–70 |year=2004 |doi=10.1086/425161 |pmid=15457403 |pmc=1182106}}</ref> mga [[taong Akan]],<ref name="Fendt">[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1872497311001268#sec0085 Liane Fendt ''et al''., MtDNA diversity of Ghana: a forensic and phylogeographic view, 2011]</ref> [[Mozambique]],<ref>{{cite journal pages=752–70 |doi=10.1086/425161}}</ref> at [[Yemen]]{{fact}} (mga Ehipsiyo) reference behar **'''L3j''' - Silangang Aprika. Sudanese.<ref name="Behar" /> *L3e'i'k'x **'''L3e''' - Kanlurang-Sentral na Aprika. Ito ang pinakakaraniwang sub-clade na L3 sa mga populasyong nagsasalita ng [[wikang Bantu]].<ref>Anderson, S. 2006, [http://www.biolog-e.leeds.ac.uk/Biolog-e/uploads/SadieAnderson-Mann.pdf Phylogenetic and phylogeographic analysis of African mitochondrial DNA variation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910155424/http://www.biolog-e.leeds.ac.uk/Biolog-e/uploads/SadieAnderson-Mann.pdf |date=2011-09-10 }}</ref> Ang L3e ay iminungkahing nauugnay sa isang pinagmulang Sentral na Aprikano gayundin ang pinakakarniwang subclade ng L3 sa mga Aprikanong Amerikano, [[Apro-Brasilenyo]], at mga [[Carribeano]] <ref name="Bandelt">{{cite journal |last1=Bandelt |first1=HJ |last2=Alves-Silva |first2=J |last3=Guimarães |first3=PE |last4=Santos |first4=MS |last5=Brehm |first5=A |last6=Pereira |first6=L |last7=Coppa |first7=A |last8=Larruga |first8=JM |last9=Rengo |first9=C |title=Phylogeography of the human mitochondrial haplogroup L3e: a snapshot of African prehistory and Atlantic slave trade. |journal=Annals of Human Genetics |volume=65 |issue=Pt 6 |pages=549–63 |year=2001 |pmid=11851985 |doi=10.1017/S0003480001008892}}</ref> ***L3e1 - Sentral na Aprikang pinagmulan at matatagpuan sa [[Algeria]], [[Cameroon]], [[Angola]],<ref name="Plaza2004">{{cite journal |last1=Plaza |first1=Stéphanie |last2=Salas |first2=Antonio |last3=Calafell |first3=Francesc |last4=Corte-Real |first4=Francisco |last5=Bertranpetit |first5=Jaume |last6=Carracedo |first6=Ángel |last7=Comas |first7=David |title=Insights into the western Bantu dispersal: mtDNA lineage analysis in Angola |url=https://archive.org/details/human-genetics_2004-10_115_5/page/439 |journal=Human Genetics |volume=115 |issue=5 |pages=439–47 |year=2004 |pmid=15340834 |doi=10.1007/s00439-004-1164-0}}</ref> Mozambique, [[Sudanese]] at [[Kikuyu people|Kikuyu]] mula sa [[Kenya]] gayundin sa Yemen at sa mga [[taong Akan]]<ref name="Fendt"/> ***L3e5 - Nagmula sa Chad Basin ngunit matatagpuan sa [[Burkina Faso]], [[Nigeria]], Timog [[Tunisia]], Timog [[Morocco]] at [[Ehipto]]<ref name= "Fadhlaoui-Zid">{{cite journal |last1=Fadhlaoui-Zid |first1=K. |last2=Plaza |first2=S. |last3=Calafell |first3=F. |last4=Ben Amor |first4=M. |last5=Comas |first5=D. |last6=Bennamar |first6=A. |last7=Gaaied |first7=El |title=Mitochondrial DNA Heterogeneity in Tunisian Berbers |journal=Annals of Human Genetics |volume=68 |issue=Pt 3 |pages=222–33 |year=2004 |pmid=15180702 |doi=10.1046/j.1529-8817.2004.00096.x}}</ref> **'''L3i''' ***L3i1 - Silangang Aprika. Mga Ethiopian.{{fact}} ***L3i2 (former L3w) - Silangang Aprika. Mga Ethiopian.{{fact}} **'''L3k''' - [[Hilagang Aprika]]. Mga Libyan,<ref name="Behar" /> Tunisians.<ref name="Behar" /> **'''L3x''' - Silangang Aprika. Mga Etiopianong [[Oromo people|Oromo]],{{fact}} Mga [[Somali]]<ref name="Watson,">{{cite journal |last1=Watson |first1=E |last2=Forster |first2=P |last3=Richards |first3=M |last4=Bandelt |first4=H |title=Mitochondrial Footprints of Human Expansions in Africa |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=691–704 |year=1997 |doi=10.1086/515503 |pmid=9326335 |pmc=1715955}}</ref> at mga Ehipsiyo<ref group="Note">GUR46 on table 1. is a mtDNA haplogroup L3x2a.</ref><ref name="Stevanovitch2004">{{cite journal |last1=Stevanovitch |first1=A. |last2=Gilles |first2=A. |last3=Bouzaid |first3=E. |last4=Kefi |first4=R. |last5=Paris |first5=F. |last6=Gayraud |first6=R. P. |last7=Spadoni |first7=J. L. |last8=El-Chenawi |first8=F. |last9=Beraud-Colomb |first9=E. |title=Mitochondrial DNA Sequence Diversity in a Sedentary Population from Egypt |journal=Annals of Human Genetics |volume=68 |issue=Pt 1 |pages=23–39 |year=2004 |pmid=14748828 |doi=10.1046/j.1529-8817.2003.00057.x}}</ref> *'''L3h''' - Silangang Aprika. Ethiopians.{{fact}} ==Puno== Ang [[punong pilohenetiko]] ng mga haplogroup L3 subclade ay batay sa papel Mannis van Oven at Manfred Kayser na ''Updated comprehensive phylogenetic tree of global human mitochondrial DNA variation''<ref name="vanOven">{{cite journal |last1=Van Oven |first1=Mannis |last2=Kayser |first2=Manfred |title=Updated comprehensive phylogenetic tree of global human mitochondrial DNA variation |journal=Human Mutation |volume=30 |issue=2 |pages=E386–94 |year=2009 |pmid=18853457 |doi=10.1002/humu.20921}}</ref> at mga kalaunang inilimbag na pagsasaliksik. ''' Most Recent Common Ancestor (MRCA) ''' *L1-6 **L2-6 ***L2'3'4'6 ****L3'4'6 *****L3'4 ******'''L3''' *******L3a *******L3b'f ********L3b *********L3b1 **********L3b1a ***********L3b1a1 ***********L3b1a2 **********L3b1b ***********L3b1b1 *********L3b2 ********L3f *********L3f1 **********L3f1a **********L3f1b ***********L3f1b1 ***********L3f1b2 ************L3f1b2a ***********150 ************L3f1b3 ************L3f1b4 *************L3f1b4a **************L3f1b4a1 *********L3f2 **********L3f2b *********L3f3 *******L3c'd'j ********L3c ********L3d *********L3d1-5 **********L3d1 ***********L3d1a ************L3d1a1 *************L3d1a1a ***********L3d1b ************L3d1b1 ***********L3d1c ***********L3d1d **********199 ***********L3d2 ***********L3d5 **********L3d3 ***********L3d3a **********L3d4 **********L3d5 ********L3j *******L3e'i'k'x ********L3e *********L3e1 **********L3e1a ***********L3e1a1 ************L3e1a1a ***********152 ************L3e1a2 ************L3e1a3 **********L3e1b **********L3e1c **********L3e1d **********L3e1e *********L3e2 **********L3e2a ***********L3e2a1 ************L3e2a1a ************L3e2a1b *************L3e2a1b1 **********L3e2b ***********L3e2b1 ************L32b1a ***********L3e2b2 ***********L3e2b3 *********L3e3'4'5 **********L3e3'4 ***********L3e3 ************L3e3a ************L3e3b *************L3e3b1 ************L3e4 **********L3e5 ********L3i *********L3i1 **********L3i1a **********L3i1b *********L3i2 ********L3k ********L3x *********L3x1 *********L3x2 **********L3x2a ***********L3x2a1 ************L3x2a1a **********L3x2b *******L3h ********L3h1 *********L3h1a **********L3h1a1 **********L3h1a2 ***********L3h1a2a ***********L3h1a2b *********L3h1b **********L3h1b1 ***********L3h1b1a ************L3h1b1a1 **********L3h1b2 ********L3h2 *******[[Haplogroup M (mtDNA)|M]] *******[[Haplogroup N (mtDNA)|N]] ==Talababa== <references group="Note"/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{MtDNA}} [[Kategorya:Mga mtDNA haplogroup ng tao]] mvtfs6ji933g4l5ou93d53c1ghzwmy9 0 228129 2212868 2208529 2026-06-22T19:22:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212868 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Pagsakop sa lagusan ng ihi (Urinary tract infection) | ICD10 = {{ICD10|N|39|0|n|30}} | ICD9 = {{ICD9|599.0}} | ICDO = | Image = Pyuria.JPG | Caption = Maraming [[mga puting selula ng dugo|puting dugo]] ang makikita sa ihi ng isang tao na may ''pagsakop sa lagusan ng ihi'' | OMIM = | OMIM_mult = | MedlinePlus = 000521 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 625 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|626}} | DiseasesDB = 13657 | MeshID = D014552 }} Ang '''pagsakop sa lagusan ng ihi''' (UTI) (Ingles: uninary tract infection) ay ang [[impeksyon|pagsakop ng bakterya]] sa [[sistemang pang-ihi|lagusan ng ihi]]. Kung nadamay lamang nito ang ibabang bahagi ng lagusan ng ihi, ito ay kilala bilang cystitis (ang pananakop ng [[bakterya]] sa [[pantog]]) at kung nadadamay naman nito ang itaas na bahagi ng lagusan ng ihi, ito ay kilala bilang pyelonephritis (ang pananakop ng bakterya sa [[bato]]).<!-- <ref name=EM2011/> --> Ang mga hudyat ng cystitis ay mahapding [[pag-ihi]], at madalas na pag-ihi o kagustuhang umihi (o pareho), habang ang pyelonephritis ay nagsasanhi ng [[lagnat]] at [[pananakit ng puson]]. Sa matatanda at musmos, ang mga hudyat ay hindi tiyak. Ang kadalasang sanhi ng dalawang uri ay ang ''[[Escherichia coli]]'', gayunpaman ang ibang mga bakterya, [[birus]], o [[fungi]] ay maari rin na maging sanhi. Karaniwang nangyayari ang pagsakop ng bakterya sa lagusan ng ihi sa mga babae at hindi sa mga lalaki, kung saan ang kalahati ng mga kababaihan ay nagkaroon ng kahit isang [[impeksiyon]] sa isang punto ng kanilang buhay. Kadalasan pang nauulit ito. Ang mga salik ng panganib ay kinabibilangan ng katwanan ng babae, pakikipagtalik, at kasaysayan ng pamilya. Ang pyelonephritis, kung mangyayari, ay karaniwang sinusundan ng pagsakop ng bakterya sa pantog ngunit maari rin itong maghinatnan mula sa isang [[bacteremia (pagkakaroon ng bakterya sa dugo)|impeksiyon na sanhi ng dugo]]. Ang pagkilala ng sakit sa mga malusog na batang babae ay maaring ibatay na lamang sa mga hudyat. Dahil sa hindi malinaw na mga hudyat, maaring maging mahirap ang pagkilala ng sakit dahil may pagkakataon na magkaroon ng bakterya na walang pagsakop. Sa mga masalimuot na kaso, o kung nabigo ang paggamot, ang [[pag-culture sa ihi]] ay bakasakaling maging kapaki-pakinabang. Sa mga madalas magkaroon ng pagsakop, maari silang uminom ng mga [[antibayotik]] upang makaiwas. Sa mga hindi masalimuot na tagpo, ang mga pagsakop ng bakterya sa lagusan ng ihi ay madaling magamot ng mga antibayotik para sa maikling panahon, bagaman ang [[Paglaban sa antibiyotiko|paglaban ng bakterya]] sa maraming mga antibayotik na ginagamit sa paggamot ng karamdamang ito ay tumataas. Sa mga masalimuot na tagpo, ang mahabang panahon na pag-inom ng mga antibayotik o mga antibayotik na itinuturok sa ugat ay maaring kailanganin, at kung ang mga hudyat ay hindi nawawala sa dalawa o tatlong araw, kailangan ng karagdagang pagsusuri sa sakit. Sa mga kababaihan, ang pagsakop ng bakterya sa lagusan ng ihi ang pinaka karaniwan na nagsasanhi ng 10% ng lahat ng mga pagsakop sa lagusan ng ihi taun-taon. ==Mga palatandaan at hudyat== [[File:Pyuria2011.JPG|thumb|Maaring magkaroon ng nana ang ihi (isang karamdaman na kilala bilang [[pyuria]]) kagaya ng nakikita sa isang tao na may sepsis (pagsakop ng bakterya sa dugo o [[himaymay]] ng dugo) sanhi ng pagsakop sa lagusan ng ihi]] Ang urinary tract infection sa ibabang bahagi ng lagusan ng ihi ay tinutukoy din bilang pagsakop sa pantog. Ang mga pinaka-karaniwang hudyat ay ang [[dysuria|paghapdi tuwing umiihi]] at kailangang umihi ng madalas na walang [[lumalabas sa maselang bahagi ng babae]] at matinding pananakit.<ref name=Review08/> Maaring mag-iba ang mga hudyat na ito mula sa banayad hanggang sa malubha<ref name=EM2011>{{cite journal|last=Lane|first=DR|author2=Takhar, SS|title=Diagnosis and management of urinary tract infection and pyelonephritis.|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2011-08_29_3/page/539|journal=Emergency medicine clinics of North America|date=2011 Aug|volume=29|issue=3|pages=539–52|pmid=21782073|doi=10.1016/j.emc.2011.04.001}}</ref> at tumatagal ng anim&nbsp;na araw sa mga malusog na kababaihan.<ref name=AFP2011/> Maaring magkaroon ng ilang pananakit sa itaas ng [[buto sa may puson]] o [[pananakit sa ibabang bahagi ng likuran|ibabang bahagi ng likuran]].<!-- <ref name=EM2011/> --> Ang mga taong nakararanas ng ''pagsakop sa lagusan ng ihi'' sa itaas na bahagi ng lagusan ng ihi, o[[pyelonephritis]], ay maaring makaranas ng [[pananakit ng tiyan|pananakit sa tagiliran]], [[lagnat]], o nasusuka at [[pagsusuka]] bilang karagdagan sa mga hudyat ng ''pagsakop sa lagusan ng ihi'' sa ibabang bahagi ng lagusan ng ihi.<ref name=EM2011/> Bihirang makikitang madugo ang ihi<ref name=Sal2011/> o mayroong makikitang [[pyuria]] (nana sa ihi).<ref>{{cite book|last=Arellano|first=Ronald S.|title=Non-vascular interventional radiology of the abdomen|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-4419-7731-1|page=67|url=http://books.google.ca/books?id=au-OpXwnibMC&pg=PA67}}</ref> ===Sa mga bata=== Sa mga bata, ang sintomas lamang ng isang urinary tract infection (impeksiyon sa daanan ng ihi o UTI) ay maaaring isang lagnat.<!-- <ref name=PeadsNA2011/> --> Dahil sa kakulangan sa mga mas makikitang sintomas, kapag ang mga babae na wala pang dalawang taong gulang o mga lalaki na hindi pa natuli ay nagpakita ng isang lagnat nang wala pang isang taon, ang isang pag-culture sa ihi ay inirerekomenda ng maraming mga medikal na samahan.<!-- <ref name=PeadsNA2011/> --> Ang mga sanggol ay maaaring kumain nang mahina, sumuka, mas marami ang pagtulog, o magpakita ng mga palatandaan ng [[paninilaw]].<!-- <ref name=PeadsNA2011/> --> Sa mas matandang mga bata, maaaring mangyari ang bagong pagsisimula ng [[hindi mapigilang pag-ihi]] (kawalan ng kontrol sa pantog).<ref name=PeadsNA2011/> ===Sa matatanda=== Ang mga sintomas ng urinary tract (daanan ng ihi) ay karaniwang kulang sa [[Matanda|matatanda]].<ref name=Elder2011/> Ang mga pagpapakita ay maaaring walang katiyakan sa hindi mapigilang pag-ihi, isang [[Nagbagong antas ng kamalayan|pagbabago sa kalagayan ng isipan]], o pagkapagod bilang mga tanging sintomas.<ref name=EM2011/> Habang ang ilan ay humaharap sa tagapagkaloob ng pangangalagang pangkalusugan na mayroong [[sepsis]], isang impeksiyon sa dugo, bilang unang mga sintomas.<ref name=Sal2011/> Ang diyagnosis ay maaaring gawing komplikado ng katotohanan na maraming mga matatandang tao ang mayroong umiiral nang hindi mapigilang pag-ihi o [[demensya]].<ref name=Elder2011/> ==Sanhi== Ang ''[[Escherichia coli|E. coli]]'' ay ang bakteryang nagsasanhi ng 80–85% ng mga [[impeksiyon|pagsakop]] sa lagusan ng ihi. Ang ''Staphylococcus saprophyticus'' naman ang sanhi ng 5–10% ng mga tagpo.<ref name=Review08/> Bihira na ang pagsakop ay sanhi ng [[birus]] o [[fungus]].<ref>{{cite journal|last=Amdekar|first=S|author2=Singh, V, Singh, DD|title=Probiotic therapy: immunomodulating approach toward urinary tract infection.|journal=Current microbiology|date=2011 Nov|volume=63|issue=5|pages=484–90|pmid=21901556|doi=10.1007/s00284-011-0006-2}}</ref> Ang ibang mga sanhi ng pagsakop ng bakterya ay kinabibilangan ng: ''[[Klebsiella]]'', ''[[Proteus bacteria|Proteus]]'', ''[[Pseudomonas]]'', at ''[[Enterobacter]]''. Ang mga ito ay hindi karaniwan at kadalasang may kaugnayan sa mga may hindi normal na sistemang pang-ihi o ang mga nakaasa sa catheter sa [[pantog]].<ref name=Sal2011/> Ang mga pagsakop sa lagusan ng ihi na dahil sa ''[[Staphylococcus aureus]]'' ay kadalasang nangyayari, pangalawa sa mga pagsakop na sanhi ng dugo.<ref name=EM2011/> ===Siping=== Sa mga [[teenager|labintaunin]]g kababaihan na sekswal na aktibo, ang sekswal na gawain ay ang sanhi ng 75–90% ng mga pagsakop sa pantog, na mayroong panganib ng pagsakop na nakatangan sa dalas ng siping.<ref name=Review08>{{cite journal|author=Nicolle LE|title=Uncomplicated urinary tract infection in adults including uncomplicated pyelonephritis|url=https://archive.org/details/sim_urologic-clinics-of-north-america_2008-02_35_1/page/n13|journal=Urol Clin North Am|volume=35|issue=1|pages=1–12, v|year=2008|pmid=18061019|doi=10.1016/j.ucl.2007.09.004}}</ref> Ang terminong "honeymoon cystitis" ay inilapat sa pangyayaring ito na madalas na mga UTI sa panahon ng simula ng pag-aasawa. Sa mga kababaihang [[menopause]] na, hindi na nakakadamay ang sekswal na aktibidad sa panganib ng pagkakaroon ng UTI.<!-- <ref name=Review08/> --> Ang paggamit ng spermicide, malayang dalas ng siping, ay pinapataas ang panganib ng mga UTI.<ref name=Review08/> Mas madaling magkaroon ng UTI ang mga kababaihan kaysa sa mga lalaki, dahil sa mga babae, ang [[urethra]] (kung saan lumalabas ang ihi) ay mas maikli at mas malapit sa butas ng puwit.<ref name=NA2011>{{cite journal|last=Dielubanza|first=EJ|author2=Schaeffer, AJ|title=Urinary tract infections in women.|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-01_95_1/page/27|journal=The Medical clinics of North America|date=2011 Jan|volume=95|issue=1|pages=27–41|pmid=21095409|doi=10.1016/j.mcna.2010.08.023}}</ref> Habang bumababa ang mga antas ng estrogen ng babae sa [[menopause]], ang banta ng pagsakop ng bakterya sa daanan ng ihi ay tumataas dahil sa pagkawala ng nagsasanggang vaginal flora.<ref name=NA2011/> ===Mga catheter para sa pag-ihi=== Pinapataas ng paglalagay ng catheter ang panganib ng [[impeksiyon|pagsakop]] sa lagusan ng ihi.<!-- <ref name=NA2011/> --> Ang panganib ng bacteriuria (bakterya sa ihi) ay nasa pagitan ng tatlo hanggang anim na bahagdan kada araw at ang mga prophylactic (pang-iwas sa sakit) na antibayotik ay hindi mabisa sa pagbabawas ng mga hudyat ng pagsakop.<ref name=NA2011/> Mabawasan ang panganib ng pagsakop sa pamamagitan ng paglalagay ng catheter kung kinakailangan lamang habang gamit ang isterilisadong paraan ng pagpapasok, at pinapanatili ang hindi barado ang daanan ng catheter.<ref>{{cite journal|author=Nicolle LE|title=The chronic indwelling catheter and urinary infection in long-term-care facility residents|url=https://archive.org/details/sim_infection-control-and-hospital-epidemiology_2001-05_22_5/page/316|journal=Infect Control Hosp Epidemiol|volume=22|issue=5|pages=316–21|year=2001|pmid=11428445|doi=10.1086/501908}}</ref><ref>{{cite journal|author=Phipps S, Lim YN, McClinton S, Barry C, Rane A, N'Dow J|title=Cochrane Database of Systematic Reviews|journal=Cochrane Database Syst Rev|volume=|issue=2|pages=CD004374|year=2006|pmid=16625600|doi=10.1002/14651858.CD004374.pub2|editor1-last=Phipps|editor1-first=Simon|chapter=Short term urinary catheter policies following urogenital surgery in adults}}</ref><ref>{{cite journal|author=Gould CV, Umscheid CA, Agarwal RK, Kuntz G, Pegues DA|title=Guideline for prevention of catheter-associated urinary tract infections 2009|url=https://archive.org/details/sim_infection-control-and-hospital-epidemiology_2010-04_31_4/page/319|journal=Infect Control Hosp Epidemiol|volume=31|issue=4|pages=319–26|year=2010|pmid=20156062|doi=10.1086/651091}}</ref> ===Iba pa=== Ang posibilidad para sa mga pagsakop sa pantog ay namamana mula sa magulang.<!-- <ref name=Review08/> --> Ang ibang mga salik ng panganib ay kinabibilangan ng [[diyabetes melitus]] (pinaka-karaniwang uri ng diyabetes),<ref name=Review08/> ang pagiging hindi [[tuli]], at pagkakaroon ng [[katamtamang prostatic hypertrophy|malaking prostate]].<ref name=EM2011/> Ang mga komplikadong salik ay malabo at kinabibilangan ng mga pangkatawan, paggana, o pang-metabolismong abnormalidad.<!-- <ref name=bryan/> --> Ang isang masalimuot na UTI ay lalong mahirap magamot at karaniwang kinakailangan ng mas agresibong pagtatasa, paggamot, at pag-follow-up.<ref name=bryan>[http://pathmicro.med.sc.edu/infectious%20disease/Urinary%20Tract%20Infections.htm Infectious Disease, Chapter Seven, Urinary Tract Infections] from ''Infectious Disease Section of Microbiology and Immunology On-line''. By Charles Bryan MD. University of South Carolina. This page last changed on Wednesday, April 27, 2011</ref> Sa mga bata, ang mga UTI ay nauugnay sa [[vesicoureteral reflux]] (isang hindi normal na paggalaw ng [[ihi]] mula sa [[pantog]] papunta sa mga [[ureter]] o mga [[bato]]) at [[hindi makadumi]].<ref name=PeadsNA2011/> Ang mga taong may pinsala sa [[gulugod]] ay nasa panganib ng ''pagsakop sa lagusan ng ihi'' bilang bahagi dahil sa paulit-ulit na paggamit ng catheter, at bilang bahagi ng hindi karaniwang [[pag-ihi|di pagpuno ng ihi sa pantog]].<ref name=Spine2010>{{cite journal|last=Eves|first=FJ|author2=Rivera, N|title=Prevention of urinary tract infections in persons with spinal cord injury in home health care.|journal=Home healthcare nurse|date=2010 Apr|volume=28|issue=4|pages=230–41|pmid=20520263|doi=10.1097/NHH.0b013e3181dc1bcb}}</ref> Ito ang pinaka-karaniwang sanhi ng impeksiyon sa populasyon na ito, gayundin ang pinaka-karaniwang sanhi ng pagkakaospital.<ref name=Spine2010/> Bilang karagdagan, ang pag-inom ng [[cranberry juice]] o cranberry supplement ay tila hindi mabisa sa pag-iwas at paggamot sa tipon na ito.<ref>{{cite journal|last=Opperman|first=EA|title=Cranberry is not effective for the prevention or treatment of urinary tract infections in individuals with spinal cord injury.|journal=Spinal cord|date=2010 Jun|volume=48|issue=6|pages=451–6|pmid=19935757|doi=10.1038/sc.2009.159}}</ref> ==Paraan ng pagbuo ng karamdaman== Ang [[bakterya]] na [[impeksiyon|sumasakop]] sa lagusan ng ihi ay kadalasang pumapasok sa pantog sa pamamagitan ng [[urethra]]. Gayunpaman, maaari ring mangyari ang pagsakop sa pamamagitan ng dugo o [[lymph]].<!-- <ref name=Sal2011/> --> Pinaniniwalaan na ang bakterya ay kadalasang dinadala papunta sa urethra mula sa bituka. Ang mga kababaihan ang may mataas na panganib dahil sa kanilang anatomiya.<!-- <ref name=Sal2011/> --> Matapos makapasok sa [[pantog]], ang ''E. coli'' ay didikit sa gilid ng pantog at bubuo ng isang biofilm na lumalaban sa panangga ng katawan.<ref name=Sal2011/> ==Pag-iwas== Ang bilang ng mga pamamaraan ay hindi pa napapatunayan na nakakaapekto sa dalas ng UTI kabilang ang: paggamit ng [[mga gamot na pampigil sa pagbubuntis]] o mga [[Panlalaking kondom|kondom]], kaagad na pag-ihi pagkatapos ng pagtatalik, ang uri ng ginagamit na salawal, mga personal na pamamaraan ng kalinisan pagkatapos umihi o [[dumumi]], o kung ang isang tao ay karaniwang naliligo o nagsha-shower.<ref name=Review08/> Mayroon kaparehong kakulangan ng ebidensiya na nakapaloob sa damay ng pagpipigil ng pag-ihi, paggamit ng [[tampon]], at paghuhugas.<ref name=NA2011/> Para sa mga may madalas na mga ''impeksiyon sa daanan ng ihi'' na gumagamit ng spermicide o diaphragm bilang paraan ng pampigil sa pagbubuntis, sila ay pinapayuhan na gumamit ng mga alternatibong paraan.<ref name=Sal2011/> Maaring bawasan ng [[Cranberry]] (juice o kapsula) ang pangyayari ng mga madalas na pagsakop,<ref name=Jepson/><ref name=Wang2012>{{cite journal | author=Wang CH, Fang CC, Chen NC ''et al'' | title=Cranberry-containing products for prevention of urinary tract infections in susceptible populations | journal=Arch Intern Med | year=2012 | volume=172 | issue=13 | pages=988–96 |doi=10.1001/archinternmed.2012.3004}}</ref> ngunit ang pangmatagalang toleransiya ay isang suliranin<ref name=Jepson>{{cite journal|author=Jepson RG, Craig JC|title=Cochrane Database of Systematic Reviews|journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=1|pages=CD001321|year=2008|pmid=18253990|doi=10.1002/14651858.CD001321.pub4|editor1-last=Jepson|editor1-first=Ruth G|chapter=Cranberries for preventing urinary tract infections }}</ref> sa pagkasira ng tiyan na nangyayari sa mahigit sa 30%.<ref>{{cite journal|last=Rossi|first=R|author2=Porta, S, Canovi, B|title=Overview on cranberry and urinary tract infections in females.|journal=Journal of Clinical Gastroenterology|date=2010 Sep|volume=44 Suppl 1|pages=S61-2|pmid=20495471|doi=10.1097/MCG.0b013e3181d2dc8e}}</ref> Ang paggamit ng dalawang ulit araw-araw ay maaring pinakamahusay kaysa sa isang ulit na paggamit.<ref>{{cite journal|last=Wang|first=CH|author2=Fang, CC; Chen, NC; Liu, SS; Yu, PH; Wu, TY; Chen, WT; Lee, CC; Chen, SC|title=Cranberry-containing products for prevention of urinary tract infections in susceptible populations: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.|journal=Archives of Internal Medicine|date=2012 July 9|volume=172|issue=13|pages=988–96|pmid=22777630}}</ref> Simula 2011, ang mga [[probiyotiko]] na ipinapasok sa maselang bahagi ng babae ay nangangailangan ng karagdagang pag-aaral para malaman kung ang mga ito ay kapaki-pakinabang.<ref name=Sal2011/> Ang paggamit ng condom nang walang [[spermicide]] o ang paggamit ng mga gamot na pampigil sa pagbubuntis ay hindi pinapataas ang panganib ng hindi masalimuot na impeksiyon sa daanan ng ihi.<ref>{{cite book |last1= Engleberg|first1= N C|authorlink1= |last2= DiRita|first2=V | last3=Dermody | first3=T S | authorlink2= |author2= |editor1-first=|editor1-last= |editor1-link= |others= |title= Schaechter's Mechanism of Microbial Disease|url=https://archive.org/details/schaechtersmecha0000unse|archiveurl= |archivedate= |accessdate= |type= |edition=4 |series= |volume= |date= |year= 2007 |origyear=|publisher= Lippincott Williams & Wilkins |location= Baltimore|isbn=978-0-7817-5342-5 |oclc= |doi= |id= |page= |pages=|at=618 |chapter= 63|quote= |ref= |bibcode= |postscript= }}</ref> ===Mga gamot=== Para sa mga mayroong pabalik-balik na mga pagsakop, ang isang matagal na panahon ng araw-araw na mga antibayotik ay mabisa.<ref name=Review08/> Ang mga gamot na madalas gamitin ay kinabibilangan ng [[nitrofurantoin]] at [[trimethoprim]]/[[sulfamethoxazole]].<ref name=Sal2011/> Ang [[methenamine]] ay isa pang agent na madalas na ginagamit para sa layunin na ito dahil ang pantog ay mayroong mababang acidity, ito ay lumilikha ng [[formaldehyde]] kung saan walang nabubuong paglaban dito.<ref>{{cite book|last=Cubeddu|first=Richard Finkel, Michelle A. Clark, Luigi X.|title=Pharmacology|year=2009|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781771559|pages=397|url=http://books.google.ca/books?id=Q4hG2gRhy7oC&pg=PA397&lpg=PA397|edition=4th ed.}}</ref> Sa mga tagpo na ang pagsakop ay nauugnay sa pagtatalik, ang pag-inom ng mga antibayotik pagkatapos nito ay maaring kapaki-pakinabang.<ref name=Sal2011/> Sa mga kababaihang natapos na ang menopause, ang [[paglalagay sa ibabaw]] ng [[estrogen]] sa maselang bahagi ng babae ay natuklasang binabawasan ang muling pagbalik nito.<!-- <ref name=Cochrane2008/> --> Bilang salungat sa mga ipinapahid na cream sa ibabaw, ang paggamit ng vaginal estrogen mula sa [[Pessary|mga pessary]] (natutunaw na piraso na ipinapasok sa maselang bahagi) ay hindi kapaki-pakinabang katulad ng mababang dosis ng mga antibyotiko.<ref name=Cochrane2008>{{cite journal|last=Perrotta|first=C|author2=Aznar, M, Mejia, R, Albert, X, Ng, CW|title=Oestrogens for preventing recurrent urinary tract infection in postmenopausal women.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2008-04-16|issue=2|pages=CD005131|pmid=18425910|doi=10.1002/14651858.CD005131.pub2}}</ref> Ang bilang ng mga [[bakuna]] ay binubuo simula 2011.<ref name=Sal2011/> ===Sa mga bata=== Ang ebidensiya na ang [[pang-iwas sa sakit|pang-iwas]] na mga antibayotik ay binabawasan ang mga ''impeksiyon sa lagusan ng ihi'' sa mga batang mahihirap.<ref name=Child2010>{{cite journal|last1=Dai|first1=B|last2=Liu|first2=Y|last3=Jia|first3=J|last4=Mei|first4=C|title=Long-term antibiotics for the prevention of recurrent urinary tract infection in children: a systematic review and meta-analysis|journal=Archives of Disease in Childhood|volume=95|issue=7|pages=499–508|year=2010|pmid=20457696|doi=10.1136/adc.2009.173112}}</ref> Gayunpaman, ang pabalik-balik na mga UTI ay bihirang sanhi ng mga karagdagang problema sa bato kung walang mga nasa ilalim na abnormalidad sa mga bato, na nagreresulta sa mababa sa ikatlo ng porsiyento (0.33%) ng [[hindi gumagaling na sakit sa bato]] sa mga nasa hustong gulang.<ref>{{cite journal|last=Salo|first=J|author2=Ikäheimo, R, Tapiainen, T, Uhari, M|title=Childhood urinary tract infections as a cause of chronic kidney disease.|journal=Pediatrics|date=2011 Nov|volume=128|issue=5|pages=840–7|pmid=21987701|doi=10.1542/peds.2010-3520}}</ref> ==Pagkilala sa sakit== [[Image:Bacteriuria pyuria 4.jpg|thumb|Maraming [[bacilli]] (bakterya na hugis pamalo, kulay-itim, at hugis munggo) na ipinapakita sa pagitan ng mga puting dugo sa mikroskopyo. Ang mga pagbabagong ito ay nagpapakita ng pagsakop ng mikrobyo sa lagusan ng ihi.]] Sa mga tuwirang kaso, maaaring gumawa ng pagkilala at paggamot na ibinibigay batay sa mga hudyat lamang ng walang karagdagang pagpapatunay sa laboratoryo.<!-- <ref name=Review08/> --> Sa mga masalimuot o kahina-hinalang kaso, makatutulong na patunayan ang pagkilala sa pamamagitan ng [[pagsuri ng ihi]], paghahanap ng mga [[nitrite sa ihi]], [[mga puting dugo]] (leukocytes), o [[leukocyte esterase]]. Ang isa pang pagsusuri, ang [[mikroskopya ng ihi]], paghahanap ng [[mga pulang dugo]], puting dugo, o bakterya.<!-- <ref name=Review08/> --> Ang [[mikrobiyolohikal na pag-culture|culture]] ay itinuturing na positibo kung ito ay nagpapakita ng bilang ng kolonya ng bakterya na mas mataas kaysa o katumbas ng 10³ mga [[unit na bumubuo ng kolonya]] kada mL ng isang karaniwang organismo sa laguaan ng ihi.<!-- <ref name=Review08/> --> Ang pagiging sensitibo sa antibayotik ay maaari ring masubukan sa mga culture na ito, ang mga ito ay nakakatulong sa pagpili ng paggamot gamit ang antibayotik.<!-- <ref name=Review08/> --> Gayunpaman, ang mga kababaihang may negatibong culture ay maaari pa ring bumuti sa paggamot gamit ang antibayotik.<ref name=Review08/> Dahil ang mga hudyat ay maaaring aalabo at walang masasandalang pagsusuri, ang pagkilala ay mahirap para sa matatanda.<ref name=Elder2011/> ===Pag-uuri=== Ang impeksiyon sa lagusan ng ihi ay maaaring kasangkutan lamang ng ibabang bahagi ng daanan ng ihi, sa ganitong kaso ito ay kilala bilang impeksiyon sa pantog, cystitis. Bilang kabaligtaran, ito ay maaaring kasangkutan ng itaas na bahagi ng lagusan ng ihi, pyelonephritis.<!-- <ref name=EM2011/> --> Kung ang ihi ay naglalaman ng maraming bakterya ngunit walang mga hudyat, ang karamdaman ay kilala bilang asymptomatic bacteriuria (pagkakaroon ng bakterya sa ihi nang walang mga sintomas).<ref name=EM2011/> Kung ang impeksiyon sa lagusan ng ihi ay kinasasangkutan ng itaas na bahagi, at ang tao ay mayroong [[diabetes mellitus]] (pinaka-karaniwang uri ng diyabetes), buntis, lalaki, o mahinang [[sistema ng panangga]], ito ay itinuturing na masalimuot.<ref name=AFP2011/><ref name=Sal2011/> Kung ang isang babae ay malusog at bago mag-menopause ito ay itinuturing na hindi masalimuot.<ref name=AFP2011/> Sa mga bata, kung ang pagsakop sa lagusan ng ihi ay may tangan na lagnat, ito ay itinuturing na isang pagsakop sa itaas na bahagi ng daanan ng ihi.<ref name=PeadsNA2011>{{cite journal|last=Bhat|first=RG|author2=Katy, TA, Place, FC|title=Pediatric urinary tract infections.|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2011-08_29_3/page/637|journal=Emergency medicine clinics of North America|date=2011 Aug|volume=29|issue=3|pages=637–53|pmid=21782079|doi=10.1016/j.emc.2011.04.004}}</ref> ===Sa mga bata=== Upang gawin ang pagkilala ng isang impeksiyon sa laguaan ng ihi sa mga bata, ang isang positibong culture ng ihi ang kailangan.<!-- <ref name=PeadsNA2011/> --> Ang [[kontaminasyon|dapo]] ay madalas na isang hamon tangan sa ginagamit na paraan ng pagsalo, kaya ang cutoff ng 10⁵&nbsp;CFU/mL ang ginagamit para sa isang "clean-catch" mid stream na sample (pagsalo ng ihi sa kalagitnaan ng pagtulo nito at hindi ang unang patak), 10⁴&nbsp;CFU/mL ang ginagamit para sa mga sample na kinuha sa catheter, at 10²&nbsp;CFU/mL ang ginagamit para sa mga [[suprapubic aspiration]] (ang isang sample ay tuwirang kinukuha mula sa pantog gamit ang karayom).<!-- <ref name=PeadsNA2011/> --> Ang paggamit ng "mga supot ng ihi" para saluhin ang mga sample ay hindi hinihikayat ng [[World Health Organization]] dahil sa mataas na pagkakataon ng kontaminasyon kapag na-culture, at mas mainam ang paglagay ng catheter sa mga hindi sinanay pumunta sa banyo.<!-- <ref name=PeadsNA2011/> --> Ang ilan, katulad ng [[Akademya ng mga Pediyatriko ng Amerika]] ay inirerekomenda ang [[ultrasound ng bato]] at [[voiding cystourethrogram]] (panonood sa urethra (kung saan lumalabas ang ihi) at pantog gamit ang tunay na mga x-ray habang sila ay umiihi) sa lahat ng mga bata na mas bata sa dalawang taong gulang na nagkaroon ng isang pagsakop sa lagusan ng ihi.<!-- <ref name=PeadsNA2011/> --> Gayunpaman, dahil mayroong kakulangan sa mabisang paggamot kung makikita man ang suliranin, ang iba kagaya ng [[National Institute for Clinical Excellence (Pambansang Institusyon para sa Klinikal na Kahusayan)]] ay inirerekomenda lamang ang karaniwang imaging sa mga wala pang anim na buwan o mayroong mga hindi karaniwang natuklasan.<ref name=PeadsNA2011/> ===Kalimitan na pagkilala=== Sa mga kababaihan na may [[cervicitis]] (pamamaga ng [[cervix]]) o [[vaginitis]] (pamamaga ng kalamnan sa ari ng babae) at sa mga batang lalaki na may mga hudyat ng UTI, ang ''[[Chlamydia trachomatis]]'' o ''[[Neisseria gonorrheae]]'' ang maaaring sanhi.<ref name=EM2011/><ref>{{cite journal|last=Raynor|first=MC|author2=Carson CC, 3rd|title=Urinary infections in men.|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-01_95_1/page/43|journal=The Medical clinics of North America|date=2011 Jan|volume=95|issue=1|pages=43–54|pmid=21095410|doi=10.1016/j.mcna.2010.08.015}}</ref> Ang vaginitis ay maari ring dulot ng isang [[candidal vulvovaginitis|impeksiyon ng lebadura]].<ref name=Book2011>{{cite book|last=Leung|first=David Hui ; edited by Alexander|title=Approach to internal medicine : a resource book for clinical practice|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-4419-6504-2|page=244|url=http://books.google.ca/books?id=lnXNpj5ZzKMC&pg=PA244|edition=3rd ed.|author2=Padwal, Raj}}</ref> Ang [[interstitial cystitis]] (pabalik-balik na pananakit ng pantog) ay maaring isaalang-alang para sa mga taong nakararanas ng maraming yugto ng hudyat ng UTI ngunit ang culture ng ihi ay nananatiling negatibo at hindi gumagaling sa mga antibayotik.<ref>{{cite book|last=Kursh|first=edited by Elroy D.|title=Office urology|year=2000|publisher=Humana Press|location=Totowa, N.J.|isbn=978-0-89603-789-2|page=131|url=http://books.google.ca/books?id=AdYs-QwU8KQC&pg=PA131|author2=Ulchaker, James C.}}</ref> Ang [[prostatitis]] (pamamaga ng [[prostate]]) ay isinaalang-alang din sa kalimitan na pagkilala.<ref>{{cite book|last=Walls|first=authors, Nathan W. Mick, Jessica Radin Peters, Daniel Egan ; editor, Eric S. Nadel ; advisor, Ron|title=Blueprints emergency medicine|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Baltimore, Md.|isbn=978-1-4051-0461-6|page=152|url=http://books.google.ca/books?id=NvqaWHi1OTsC&pg=RA1-PA152|edition=2nd ed.}}</ref> ==Paggamot== Ang pangunahing bahagi ng paggamot ay ang mga [[antibayotik]]. Ang [[phenazopyridine]] ay inirereseta paminsan-minsan sa panahon ng mga unang ilang araw bilang karagdagan sa mga antibayotik upang makatulong sa mahapdi at pangangailangang umihi na minsang nadadama sa panahon ng pagsakop sa pantog.<ref>{{cite journal|last=Gaines|first=KK|title=Phenazopyridine hydrochloride: the use and abuse of an old standby for UTI.|url=https://archive.org/details/sim_urologic-nursing_2004-06_24_3/page/207|journal=Urologic nursing|date=2004 Jun|volume=24|issue=3|pages=207–9|pmid=15311491}}</ref> Gayunpaman, ito ay karaniwang hindi inirerekomenda dahil sa mga alalahanin sa kaligtasan ng paggamit nito, lalo na sa isang mataas ang panganib ng [[methemoglobinemia]](mas mataas kaysa sa normal na antas ng [[methemoglobin]] sa dugo).<ref>{{cite book|last=Aronson|first=edited by Jeffrey K.|title=Meyler's side effects of analgesics and anti-inflammatory drugs|year=2008|publisher=Elsevier Science|location=Amsterdam|isbn=978-0-444-53273-2|page=219|url=http://books.google.ca/books?id=2WxotnWiiWkC&pg=PA219}}</ref> Ang [[acetaminophen]] (paracetamol) ay maaring gamitin para sa mga lagnat.<ref>{{cite book|last=Glass|first=[edited by] Jill C. Cash, Cheryl A.|title=Family practice guidelines|year=2010|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-8261-1812-7|page=271|url=http://books.google.ca/books?id=4uKsZZ4BoRUC&pg=PA271|edition=2nd ed.}}</ref> Ang mga kababaihang may pabalik-balik na payak na UTI ay maaring makinabang sa paggamot sa sarili kapag nangyari ang mga hudyat na may kasunod na medikal kung mabibigo lamang ang unang paggamot.<!-- <ref name=Review08/> --> Ang reseta para sa mga antibayotik ay maaring ihatid sa parmasiyotiko sa pamamagitan ng telepono.<ref name=Review08/> ===Hindi masalimuot=== Ang mga hindi masalimuot na impeksiyon ay maaring masuri at magamot batay lamang sa mga hudyat.<ref name=Review08/> Ang mga iniinom na antibayotik tulad ng [[trimethoprim/sulfamethoxazole]] (TMP/SMX), mga [[cephalosporin]], [[nitrofurantoin]], o isang [[quinolone|fluoroquinolone]] ay pinaiikli ang panahon ng paggaling sa pangkalahatan na ang lahat ay pare-parehong mabisa.<ref name=Cochrane10>{{cite journal|author=Zalmanovici Trestioreanu A, Green H, Paul M, Yaphe J, Leibovici L|title=Cochrane Database of Systematic Reviews|journal=Cochrane Database Syst Rev|volume=10|issue= 10|pages=CD007182|year=2010|pmid=20927755|doi=10.1002/14651858.CD007182.pub2|editor1-last=Zalmanovici Trestioreanu|editor1-first=Anca|chapter=Antimicrobial agents for treating uncomplicated urinary tract infection in women}}</ref> Ang tatlong araw na paggamot gamit ang trimethoprim, TMP/SMX, o isang fluoroquinolone ay karaniwang sapat, samantala ang nitrofurantoin ay nangangailangan ng 5–7&nbsp;araw.<ref name=Review08/><ref name=IDSA2010/> Kapag ginagamot, ang mga sintomas ay dapat bumuti sa loob ng 36&nbsp;oras.<ref name=AFP2011/> Halos 50% ng mga tao ang gagaling nang walang paggamot sa loob ng ilang mga araw o linggo.<ref name=Review08/> Ang [[Samahan ng Amerika para sa mga Nakakahawang Sakit]] ay hindi inirerekomenda ang fluoroquinolones bilang unang paggamot dahil sa alalahaning paglikha ng [[paglaban sa antibyotiko|paglaban]] sa uri ng gamot na ito.<ref name=IDSA2010>{{cite journal|last=Gupta|first=K|author2=Hooton, TM, Naber, KG, Wullt, B, Colgan, R, Miller, LG, Moran, GJ, Nicolle, LE, Raz, R, Schaeffer, AJ, Soper, DE, Infectious Diseases Society of, America, European Society for Microbiology and Infectious, Diseases|title=International clinical practice guidelines for the treatment of acute uncomplicated cystitis and pyelonephritis in women: A 2010 update by the Infectious Diseases Society of America and the European Society for Microbiology and Infectious Diseases.|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2011-03-01|volume=52|issue=5|pages=e103-20|pmid=21292654|doi=10.1093/cid/ciq257}}</ref> Sa kabila ng pag-iingat na ito, ang ilang paglaban ay nabubuo sa lahat ng mga gamot na ito na may kaugnayan sa malawak na paggamit nito.<ref name=Review08/> Ang [[trimethoprim]] lamang ay itinuturing na katumbas ng TMP/SMX sa ilang mga bansa.<ref name=IDSA2010/> Para sa payak na mga UTI, ang mga bata ay madalas tumutugon sa isang tatlong araw na pagpapainom ng mga antibayotik.<ref>{{cite web|url=http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=939|title=BestBets: Is a short course of antibiotics better than a long course in the treatment of UTI in children|access-date=2014-01-14|archive-date=2009-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814225657/http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=939|url-status=dead}}</ref> ===Pyelonephritis=== Ang pyelonephritis ay ginagamot ng mas agresibo kaysa sa isang simpleng impeksiyon sa pantog gamit ang alinman sa mas mahabang kurso ng iniinom na antibayotik o mga [[itinuturok sa ugat]] na antibayotik.<ref name=Pylo2011>{{cite journal|last=Colgan|first=R|author2=Williams, M, Johnson, JR|title=Diagnosis and treatment of acute pyelonephritis in women.|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-09-01_84_5/page/519|journal=American family physician|date=2011-09-01|volume=84|issue=5|pages=519–26|pmid=21888302}}</ref> Ang pitong araw ng iniinom na fluoroquinolone [[ciprofloxacin]] ay karaniwang ginagamit sa mga lugar kung saan ang paglaban sa gamot ay mas mababa sa 10%.<!-- <ref name=Pylo2011/> -->Kung ang lokal na bilang ng paglaban sa gamot ay mas mataas sa 10%, ang isang dosis ng itinuturok sa ugat na [[ceftriaxone]] ay kadalasang inir'reseta.<!-- <ref name=Pylo2011/> --> Sa mga nagpapakita ng mas malubhang sintomas, ang pagpapasok sa [[ospital]] para sa kasalukuyang mga antibyotiko ay maaaring kailanganin.<ref name=Pylo2011/> Ang mga komplikasyon tulad ng [[kawalan ng kakayahang umihi]] dahil sa isang [[bato sa bato]] ay maaring isaalang-alang kung ang mga hudyat ay hindi bubuti sa sumunod na dalawa o tatlong araw ng paggamot.<ref name=EM2011/><ref name=Pylo2011/> ==Pag-aral ukol sa paglaganap== Ang mga pagsakop sa lagusan ng ihi ay ang pinakamadalas na pagsakop ng bakterya sa mga kababaihan.<ref name=AFP2011>{{cite journal|last=Colgan|first=R|author2=Williams, M|title=Diagnosis and treatment of acute uncomplicated cystitis.|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-10-01_84_7/page/771|journal=American family physician|date=2011-10-01|volume=84|issue=7|pages=771–6|pmid=22010614}}</ref> Ang mga ito ay nangyayari nang pinakamadalas sa pagitan ng edad 16 at 35&nbsp;taon, na may 10% ng mga kababaihan ang nakasasagap ng pagsakop taun-taon at 60% ang mayroong pagsakop sa ilang bahagi sa kanilang mga buhay.<ref name=Review08/><ref name=Sal2011>{{cite journal|last=Salvatore|first=S|author2=Salvatore, S, Cattoni, E, Siesto, G, Serati, M, Sorice, P, Torella, M|title=Urinary tract infections in women.|journal=European journal of obstetrics, gynecology, and reproductive biology|date=2011 Jun|volume=156|issue=2|pages=131–6|pmid=21349630|doi=10.1016/j.ejogrb.2011.01.028}}</ref> Ang mga pagbalik ay karaniwan, na ang halos kalahati ng mga tao ang nakasasagap ng pangalawang pagsakop sa loob ng isang taon.<!-- <ref name=Sal2011/> --> Ang mga pagsakop sa lagusan ng ihi ay nangyayari nang apat na ulit na mas madalas sa mga babae kaysa sa mga lalaki.<ref name=Sal2011/> Ang pyelonephritis ay madalas na nangyayari sa pagitan ng 20–30 beses.<ref name=Review08/> Ang mga ito ang pinaka-karaniwang sanhi ng [[Nosocomial na impeksiyon|mga impeksiyong nakukuha sa ospital]] na nagiging sanhi sa halos 40%.<ref name=Nurse2010>{{cite book|title=Brunner & Suddarth's textbook of medical-surgical nursing.|year=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-8589-1|page=1359|url=http://books.google.ca/books?id=SmtjSD1x688C&pg=PA1359|edition=12}}</ref> Ang mga bilang ng (pagkakaroon ng bakterya sa ihi na hindi nagpapakita ng mga hudyat) ay tumataas habang gumugulang mula dalawa hanggang pitong bahagdan sa mga kababaihang nasa edad na maaring mag-anak hanggang sa kasing taas ng 50% sa mga matatanda na nasa mga pangalagaan.<ref name=NA2011/> Ang mga bilang ng (pagkakaroon ng bakterya sa ihi na hindi nagpapakita ng mga sintomas) sa mga lalaki na mahigit 75 taon ay nasa pagitan ng 7-10%.<ref name=Elder2011>{{cite journal|last=Woodford|first=HJ|author2=George, J|title=Diagnosis and management of urinary infections in older people.|journal=Clinical medicine (London, England)|date=2011 Feb|volume=11|issue=1|pages=80–3|pmid=21404794}}</ref> Ang mga impeksiyon sa daanan ng ihi ay maaring makadamay sa 10% ng mga tao sa panahon ng pagkabata.<ref name=Sal2011/> Sa mga bata ang mga ''pagsakop sa lagusan ng ihi'' ang pinakakaraniwan sa mga hindi natuli na lalaki na mas bata sa tatlong buwan, kasunod ang mga babae na mas bata sa isang taon.<ref name=PeadsNA2011/> Ang mga pagtatantiya sa mga bata gayunpaman ay nag-iiba nang malawakan. Sa pangkat ng mga bata na may lagnat, na mula sa pagitan ng pagkapanganak at dalawang taon, dalawa hanggang 20% ang nasuring may UTI.<ref name=PeadsNA2011/> ==Lipunan at kultura== Sa Estados Unidos, ang mga impeksiyon sa daanan ng ihi ang dahilan ng halos pitong milyong pagbisita sa tanggapan, isang milyong mga emerhensyang pagtungo sa departamento, at isang daang pagkakalulok sa pagamutan bawat taon.<ref name=Sal2011/> Ang halaga ng mga impeksiyon na ito ay malaki sa parehong pagkawala ng oras sa trabaho at mga halaga ng pangangalagang medikal.<!-- <ref name=Nurse10/> --> Sa Estados Unidos ang direktang halaga ng paggastos ay tinatayang nasa 1.6&nbsp;bilyong&nbsp;dolyares ng Estados Unidos taun-taon.<ref name=Nurse2010/> ==Kasaysayan== Ang mga impeksiyon sa daanan ng ihi na inilarawan simula ng sinaunang panahon na may unang naitalang paglalarawan sa [[Ebers Papyrus]] na pinetsahan ng c. 1550 BC.<ref name=His2008>{{cite book|last=Al-Achi|first=Antoine|title=An introduction to botanical medicines : history, science, uses, and dangers|year=2008|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-313-35009-2|page=126|url=http://books.google.ca/books?id=HMzxKua4_rcC&pg=PA126}}</ref> It ay inilarawan ng mga taga-Ehipto bilang "naglalabas ng init mula sa pantog".<ref>{{cite book|last=Wilson...]|first=[general ed.: Graham|title=Topley and Wilson's Principles of bacteriology, virology and immunity : in 4 volumes|year=1990|publisher=Arnold|location=London|isbn=0-7131-4591-9|page=198|edition=8}}</ref> Ang mabisang paggamot ay hindi nangyari hanggang nagkaroon ng pag-unlad at magagamit na mga antibayotik noong panahon ng 1930 bago ang panahong iyon ang mga halaman, [[bloodletting (pagkuha ng dugo)]] at pagpapahinga ay inirekomenda.<ref name=His2008/> ==Sa pagbubuntis== Ang mga urinary tract infection ay mas nakababahala sa [[pagbubuntis]] dahil sa mataas na panganib ng mga pagsakop sa bato.<!-- <ref name=NA2011/> --> Sa panahon ng pagbubuntis, pinapataas ng mataas na antas ng [[progesterone]] ang panganib ng bumabang lakas ng kalamnan ng mga ureter at pantog, na humahantong sa mas mataas na sakali{{efn|posibilidad}} ng reflux, kung saan ang ihi ay dumadaloy pabalik sa mga ureter at papunta sa mga bato.<!-- <ref name=NA2011/> --> Habang ang mga buntis na kababaihan ay walang mataas na panganib ng asymptomatic bacteriuria (pagkakaroon ng bakterya sa ihi na hindi nagpapakita ng mga hudyat), kung mayrong bacteriuria (pagkakaroon ng bakterya sa ihi) mayroong silang 25-40% panganib ng pagsakop sa bato.<ref name=NA2011/> Kay kung ang pagsusuri ng ihi ay nagpapakita ng mga palatandaan ng isang impeksiyon—kahit na walang mga hudyat—inirerekomenda ang paggamot.<!-- <ref name=Preg10/> -->Ang [[cephalexin]] o [[nitrofurantoin]] ay karaniwang ginagamit dahil ang mga ito ay itinuturing na ligtas sa pagbubuntis sa pangkalahatan.<ref name=Preg10>{{cite journal|author=Guinto VT, De Guia B, Festin MR, Dowswell T|title=Cochrane Database of Systematic Reviews|journal=Cochrane Database Syst Rev|volume=|issue=9|pages=CD007855|year=2010|pmid=20824868|doi=10.1002/14651858.CD007855.pub2|editor1-last=Guinto|editor1-first=Valerie T}}</ref> Ang isang impeksiyon sa bato sa panahon ng pagbubuntis ay maaring maghinatnan sa [[panganganak nang wala sa takdang oras]] o [[pre-eclampsia]] (isang kalagayan ng [[altapresyon|mataas na presyon ng dugo]] at hindi normal na paggana ng bato sa panahon ng pagbubuntis na maaring humantong sa [[mga pangingisay]]).<ref name=NA2011/> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== * {{DMOZ|Health/Conditions_and_Diseases/Genitourinary_Disorders/Urinary_Tract_Infections/}} {{Nephrology}} {{Gram-positive bacterial diseases}} {{Gram-negative proteobacterial diseases}} {{DEFAULTSORT:Urinary Tract Infection}} [[Kategorya:Mga Nakakahawang Sakit]] [[Kategorya:Mga kondisyon na may kaugnayan sa sistema ng pag-ihi]] hnc0obzbcajtfz3sbw1tywn2f35roag 0 228131 2212782 2193621 2026-06-22T18:32:44Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212782 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Gastroenteritis | Image = Gastroenteritis viruses.jpg | Caption = Gastroenteritis viruses: A = rotavirus, B = adenovirus, C = Norovirus and D = Astrovirus. The virus particles are shown at the same magnification to allow size comparison. | DiseasesDB = 30726 | ICD10 = {{ICD10|A|02|0|a|00}}, {{ICD10|A|08||a|00}}, {{ICD10|A|09||a|00}}, {{ICD10|J|10|8|j|09}}, {{ICD10|J|11|8|j|09}},{{ICD10|K|52||k|50}} | ICD9 = {{ICD9|008.8}} {{ICD9|009.0}}, {{ICD9|009.1}}, {{ICD9|558}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 213 | MeshID = D005759 }} Ang '''gastroenteritis''' (Tinagalog: ''gastoroenteraytis'') ay isang karamdaman na nakikilala sa [[pamamaga]] (''"-itis"'') ng [[gastrointestinal tract]] (tiyan at mga bituka) na kinasasangkutan ng parehong [[tiyan]] (''"gastro"''-) at ng [[maliit na bituka]] (''"entero"''-) na nagbubunga ng mga kombinasyon ng [[pagtatae]], [[pagsusuka]], sakit ng [[tiyan]], at pamumulikat.<ref name=EBMED2010>{{cite journal|last=Singh|first=Amandeep|title=Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update|journal=Emergency Medicine Practice|year=2010|month=July|volume=7|issue=7|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=229}}</ref> Ang gastroenteritis ay tinatawag din na '''gastro''', '''bug sa tiyan''', at '''birus ng tiyan'''. Bagaman walang kaugnayan sa [[trangkaso]], tinatawag din itong '''trangkaso ng tiyan''', at '''trangkaso sa tiyan at bituka'''. <!--Sanhi --> Sa buong mundo, karamihan ng mga tagpo sa mga bata ay sanhi ng [[rotabirus]].<ref name="pmid22030330">{{cite journal |author=Tate JE, Burton AH, Boschi-Pinto C, Steele AD, Duque J, Parashar UD |title=2008 estimate of worldwide rotavirus-associated mortality in children younger than 5 years before the introduction of universal rotavirus vaccination programmes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet Infectious Diseases|volume=12 |issue=2 |pages=136–41 |year=2012 |month=February |pmid=22030330 |doi=10.1016/S1473-3099(11)70253-5 }}</ref> Sa mga nasa sapat na gulang, ang [[norobirus]]<ref name="pmid21695033">{{cite journal |author=Marshall JA, Bruggink LD |title=The dynamics of norovirus outbreak epidemics: recent insights |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=8 |issue=4 |pages=1141–9 |year=2011 |month=April|pmid=21695033 |pmc=3118882 |doi=10.3390/ijerph8041141}}</ref> at [[Campylobacter]]<ref name="pmid22025030">{{cite journal |author=Man SM|title=The clinical importance of emerging Campylobacter species |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=8 |issue=12|pages=669–85 |year=2011 |month=December |pmid=22025030 |doi=10.1038/nrgastro.2011.191}}</ref> ang pangkaraniwan. Ang hindi pangkaraniwang sanhi ay kinabibilangan ng ibang bakterya (o ang kanilang mga lason) at mga parasito. Ang pagsasalin ay maaring mangyari sanhi ng paglamon ng mga pagkaing hindi maayos ang pagkahanda o dinapuang tubig o sa pamamagitan ng malapit na pagkakadikit sa mga taong may arthritis. <!--Paggamot at ukol sa paghahawa ng sakit --> Ang haligi ng pamamahala ay ang sapat na pagbibigay ng tubig sa katawan. Para sa mga hindi malubha o katamtaman na mga tagpo, sa karaniwan maari itong malunasan sa pamamagitan ng [[solusyon na iniinom para sa muling pagbibigay ng tubig]]. Para sa mga tagpong malubha, maaring kailanganin ng likidong itinuturok sa ugat o ang dekstros. Ang pangunahing nakadaranas ng gastroenteritis ay ang mga bata at ang mga nasa mahirap na mga bansa. == Mga hudyat at palatandaan == Ang gastroenteritis ay karaniwang kinasasangkutan ng parehong [[pagtatae]] at [[pagsusuka]],<ref name=Eck2011/> o mas hindi karaniwan, ay nagpapakita ng isa lamang o ng isa pa.<ref name=EBMED2010/> Maari ring magkaroon ng pamumulikat ng tiyan.<ref name=EBMED2010/> Ang mga palatandaan at sintomas ay karaniwang nagsisimula ng 12–72&nbsp;oras pagkatapos makuha ang nakakahawang agent.<ref name=Web09>{{cite book|last=Webber|first=Roger|title=Communicable disease epidemiology and control : a global perspective|year=2009|publisher=Cabi|location=Wallingford, Oxfordshire|isbn=978-1-84593-504-7|page=79|url=http://books.google.ca/books?id=pZ9fpHtvOGYC&pg=PA79|edition=3rd}}</ref> Kung sanhi ng birus na agent, ang kondisyon ay karaniwang nalulutas sa loob ng isang linggo.<ref name=Eck2011/> Ang ilan sa mga sanhi ng birus ay maaring may kasama ring [[lagnat]], pagkapagod, [[sakit ng ulo]], at [[myalgia|pananakit ng kalamnan]].<ref name=Eck2011/> Kung ang [[disinterya|ang dumi ay may dugo]], ang sanhi ay malamang na hindi birus<ref name=Eck2011/> at mas malamang na sanhi ng bakterya.<ref name=Bact2007/> Ang ilang mga [[impeksiyon|pagsakop]] na sanhi ng bakterya ay maaring may kasamang matinding pananakit ng tiyan at maaring tumagal ng ilang mga linggo.<ref name=Bact2007/> Ang mga batang nahawahan ng rotabirus ay karaniwang ganap na gumagaling sa loob ng tatlo hanggang walong araw.<ref name=Rota2011>{{cite journal|last=Meloni|first=A|author2=Locci, D, Frau, G, Masia, G, Nurchi, AM, Coppola, RC|title=Epidemiology and prevention of rotavirus infection: an underestimated issue?|journal=The journal of maternal-fetal & neonatal medicine : the official journal of the European Association of Perinatal Medicine, the Federation of Asia and Oceania Perinatal Societies, the International Society of Perinatal Obstetricians|date=2011 Oct|volume=24 Suppl 2|pages=48–51|pmid=21749188|doi=10.3109/14767058.2011.601920}}</ref> Gayunpaman, sa mga mahihirap na bansa, ang paglunas ng mga matinding [[impeksiyon|pagsakop]] ay madalas na hindi nakukuha at ang paulit-ulit na pagtatae ay karaniwan.<ref>{{cite web|title=Toolkit|url=http://www.defeatdd.org/understanding-crisis/advocacy-outreach/toolkits|work=DefeatDD|accessdate=3 May 2012|archive-date=27 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427053802/http://www.defeatdd.org/understanding-crisis/advocacy-outreach/toolkits|url-status=dead}}</ref> Ang [[pagkaubos ng tubig sa katawan]] ay isang karaniwang kumplikasyon ng [[pagtatae]],<ref name=NICE2009>{{cite web|title=Management of acute diarrhoea and vomiting due to gastoenteritis in children under 5|url=http://guidance.nice.org.uk/CG84|work=National Institute of Clinical Excellence|month=April|year=2009}}</ref> at ang isang bata na may malaking antas ng pagkaubos ng tubig sa katawan ay maaring magkaroon ng matagal na [[capillary refill]] o muling pagpuno ng capillary sa dugo, mahinang[[pagkabanat ng balat]], at hindi normal na paghinga.<ref name=Tint10>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010 |pages=830–839 |isbn=0-07-148480-9 }}</ref> Ang paulit-ulit na pagsakop ay karaniwang nakikita sa mga lugar na may hindi sapat na kalinisan at [[malnutrisyon]],<ref name=Web09/> naantalang paglaki, at maaring magresulta sa pangmatagalang pagkaantala ng kamalayan.<ref name=M93/> Ang [[reaktibong arthritis]] ay nangyayari sa 1% ng mga tao kasunod ng pagkakaroon ng pagsakop na ''Campylobacter'' ang uri, at ang [[Guillain-Barre syndrome]] ay nangyayari sa 0.1%.<ref name=Bact2007/> Ang [[hemolytic uremic syndrome]] (HUS) ay maaring mangyari bilang hinatnan ng pagsakop ng ''Escherichia coli'' o ''Shigella'' na mga mihay{{efn|mikrobyo}} na lumilikha ng [[lason na Shiga]], na naghihinatnan sa [[thrombocytopenia|mababang bilang ng platelet]], [[hindi paggana ng bato|mahinang paggana ng bato]], at [[hemolytic anemia|mababang bilang ng pulang selula ng dugo (sanhi ng kanilang pagkasira)]].<ref name=BMJ2007/> Mas madaling mahawa ang mga bata ng HUS kaysa sa mga nasa sapat na gulang.<ref name=M93/> Ang ilang mga pagsakop na sanhi ng birus ay maaring lumikha ng [[Hindi malalang epilepsy sa sanggol|hindi malalang mga kumbulusyon sa sanggol]].<ref name=EBMED2010/> == Sanhi == Ang mga [[birus]] (lalo na ang [[rotabirus]]) at ang mga bakterya na ''[[Escherichia coli]]'' at ''[[Campylobacter]]'' ang pangunahing sanhi ng gastroenteritis.<ref name=Web09/><ref name=Sz2010/> Gayunpaman, maraming ibang nakahahawang mikrobyo ang maaring magsanhi ng sakit na ito.<ref name=M93/> Ang mga hindi nakakahawang sanhi ay nakikita paminsan-minsan, ngunit ang mga ito ay malamang na hindi sanhi ng birus o [[bakterya]].<ref name=EBMED2010/> Ang panganib ng [[impeksiyon|pagsakop ng mikrobyo]] ay mas mataas sa mga bata dahil sa kanilang kakulangan sa panlaban sa sakit at hindi sapat na kalinisan.<ref name=EBMED2010/> === Sanhi ng birus === Ang mga birus na kilalang nagdudulot ng gastroenteritis ay kinabibilangan ng [[rotabirus]], [[norobirus]], [[adenobirus]], at [[astrobirus]].<ref name=Eck2011>{{cite journal |author=Eckardt AJ, Baumgart DC |title=Viral gastroenteritis in adults |journal=Recent Patents on Anti-infective Drug Discovery |volume=6|issue=1 |pages=54–63 |year=2011 |month=January |pmid=21210762}}</ref><ref name="pmid21173676">{{cite journal |author=Dennehy PH |title=Viral gastroenteritis in children |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |volume=30 |issue=1 |pages=63–4 |year=2011 |month=January|pmid=21173676 |doi=10.1097/INF.0b013e3182059102}}</ref> Ang rotabirus ang pinaka-karaniwang sanhi ng gastroenteritis sa mga bata,<ref name=Sz2010/> at lumulikha ng parehong mga bilang ng pangyayari sa parehong [[mga maunlad na bansa|maunlad]] at sa [[developing countries|mahirap na bansa]].<ref name=Rota2011/> Ang mga birus ang nagdudulot ng 70% ng mga tagpo ng nakahahawang [[pagtatae]] sa mga bata.<ref name=Webb2005>{{cite journal|last=Webb|first=A|author2=Starr, M|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=Australian family physician|date=2005 Apr|volume=34|issue=4|pages=227–31|pmid=15861741}}</ref> Ang rotabirus ay hindi karaniwan sa mga nasa sapat na gulang dahil sa kanilang nakamit na panlaban sa sakit.<ref name=ID2011>{{cite journal |author=Desselberger U, Huppertz HI |title=Immune responses to rotavirus infection and vaccination and associated correlates of protection |journal=The Journal of Infectious Diseases |volume=203 |issue=2|pages=188–95 |year=2011 |month=January |pmid=21288818 |pmc=3071058 |doi=10.1093/infdis/jiq031 |url=}}</ref> Ang norobirus naman ang pangunahing sanhi ng gastroenteritis sa mga nasa sapat na gulang sa Amerika, na nagsasanhi ng mas mataas sa 90% ng paglaganap.<ref name=Eck2011/> Ang mga lokal na [[epidemya]] na ito ay karaniwang nagaganap kapag may ilang grupo ng mga tao na gumugugol ng oras nang magkakalapit sa isa’t-isa, tulad ng sa mga [[barkong pang-krusero]],<ref name=Eck2011/> sa mga [[ospital]], o kahit sa mga restawran.<ref name=EBMED2010/> Maaring manatiling nakakahawa ang mga tao kahit natapos na ang kanilang pagtatae.<ref name=Eck2011/> Ang norobirus ang sanhi ng humigit-kumulang na 10% ng mga tagpo sa mga bata.<ref name=EBMED2010/> === Sanhi ng bakterya === [[Talaksan:Salmonella Typhimurium Gram.jpg|thumb|''Salmonella enterica'' serovar Typhimurium (ATCC 14028) tulad ng nakikita sa pamamagitan ng isang mikroskopyo na pinalaki ng 1000 beses at pagkatapos ng pagsunod sa Gram staining o ang paraan ng pag-uuri ng bakterya]] Sa mga maunlad na bansa, ang ''[[Campylobacter jejuni]]'' ang pangunahing sanhi ng gastroenteritis na sanhi ng bakterya at kalahati ng mga tagpong ito ay iniuugnay sa pagkakalantad sa di malinis na karne ng [[manok]].<ref name=Bact2007>{{cite journal|last=Galanis|first=E|title=Campylobacter and bacterial gastroenteritis.|url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2007-09-11_177_6/page/570|journal=CMAJ : Canadian Medical Association |date=2007 Sep 11|volume=177|issue=6|pages=570–1|pmid=17846438|doi=10.1503/cmaj.070660|pmc=1963361}}</ref> Sa mga bata, ang bakterya ang sanhi ng humigit-kumulang 15% ng mga tagpo at ang mga pinaka-karaniwang mga uri ay ang ''[[Escherichia coli]]'', ''[[Salmonella]]'',''[[Shigella]]'', at ''Campylobacter''.<ref name=Webb2005/> Kung ang pagkain ay nadapuan ng bakterya at nanatili sa init ng silid ng ilang oras, dumadami ang mga bakterya at tumataas ang panganib ng [[impeksiyon|pagsakop ng bakterya]] na sanhi ng pagkain sa mga ito.<ref name=M93/> Ang ilang mga pagkain na karaniwang iniuugnay sa sakit ay kinabibilangan ng hilaw o hindi gaanong luto na karne, manok, pagkaing-dagat, at itlog; mga hilaw na talbos; gatas na hindi pinakuluan, at mga malalambot na [[keso]]; at mga [[katas (inumin)|katas]] galing sa prutas at gulay.<ref>{{cite journal|last=Nyachuba|first=DG|title=Foodborne illness: is it on the rise?|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2010-05_68_5/page/257|journal=Nutrition Reviews|date=2010 May|volume=68|issue=5|pages=257-69|pmid=20500787|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00286.x}}</ref> Sa mga mahirap na bansa, lalo na sa bahagi ng Sahara sa Aprika at Asya, ang [[kolera]] ang isang karaniwang sanhi ng gastroenteritis.<!-- <ref name=Cholera11/> --> Ang [[impeksiyon|pagsakop]] na ito ay karaniwang naisasalin sa pamamagitan ng tubig o pagkain na nadapuan o tinitirhan ng bakterya.<ref name=Cholera11>{{cite journal|last=Charles|first=RC|author2=Ryan, ET|title=Cholera in the 21st century.|journal=Current opinion in infectious diseases|date=2011 Oct|volume=24|issue=5|pages=472-7|pmid=21799407|doi=10.1097/QCO.0b013e32834a88af}}</ref> Ang nakakalason na ''[[Clostridium difficile]]'' ay isang madalas na sanhi ng pagtatae na nangyayari sa mga matatanda.<ref name=M93/> Maaring madala ng mga sanggol ang bakteryang ito nang hindi nagkakaroon ng mga hudyat.<ref name=M93/> Ito ang karaniwang sanhi ng pagtatae sa mga nasa ospital at ito ay madalas na iniuugnay sa paggamit ng mga [[antibayotik]].<ref>{{cite journal|last=Moudgal|first=V|author2=Sobel, JD|title=Clostridium difficile colitis: a review.|journal=Hospital practice (1995)|date=2012 Feb|volume=40|issue=1|pages=139-48|pmid=22406889|doi=10.3810/hp.2012.02.954}}</ref> Ang nakakahawang pagtatae na sanhi ng "[[Staphylococcus aureus]]'' ay maari ring mangyari sa mga gumamit ng mga antibayotik.<ref>{{cite journal|last=Lin|first=Z|author2=Kotler, DP; Schlievert, PM; Sordillo, EM|title=Staphylococcal enterocolitis: forgotten but not gone?|url=https://archive.org/details/sim_digestive-diseases-and-sciences_2010-05_55_5/page/1200|journal=Digestive diseases and sciences|date=2010 May|volume=55|issue=5|pages=1200-7|pmid=19609675}}</ref> Ang "[[pagtatae ng manlalakbay]]" ay isang karaniwang uri ng gastroenteritis na sanhi ng bakterya. Ang gamot na nagpapahupa ng asido ay mukhang dinadagdagan ang panganib ng malubhang pahsakop pagkatapos ng pagkakalantad sa ilang bilang ng mga organismo, kabilang ang mga ''Clostridium difficile'', ''Salmonella'', at ''Campylobacter''.<ref name=PPI2007>{{cite journal|last=Leonard|first=J|author2=Marshall, JK, Moayyedi, P|title=Systematic review of the risk of enteric infection in patients taking acid suppression.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2007-09_102_9/page/2047|journal=The American journal of gastroenterology|date=2007 Sep|volume=102|issue=9|pages=2047–56; quiz 2057|pmid=17509031|doi=10.1111/j.1572-0241.2007.01275.x}}</ref> Mas mataas ang panganib para sa mga umiinom ng mga [[proton pump inhibitor]] kaysa sa mga gumagamit ng mga [[H2 antagonist]].<ref name=PPI2007/> === Parasitiko === Maaring maging sanhi ng gastroenteritis ang ilang bilang ng mga [[Protozoa|mga protozoan]] – ang pinaka-karaniwan ay ang ''[[Giardia lamblia]]'' – ngunit ang mga uri na ''[[Entamoeba histolytica]]'' at ''[[Cryptosporidium]]'' ay kasama rin.<ref name=Webb2005/> Bilang isang pangkat, ang mga bagay na ito ay nagsasanhi ng humigit-kumulang na 10% ng mga tagpo sa mga bata.<ref name=BMJ2007/> Ang ''Giardia'' ay mas karaniwang nangyayari sa mga mahihirap na bansa, ngunit ang bagay na ito ang nagiging sanhi ng ganitong uri ng sakit sa halos lahat ng lugar.<ref name=Giar2010>{{cite journal|last=Escobedo|first=AA|author2=Almirall, P, Robertson, LJ, Franco, RM, Hanevik, K, Mørch, K, Cimerman, S|title=Giardiasis: the ever-present threat of a neglected disease.|journal=Infectious disorders drug targets|date=2010 Oct|volume=10|issue=5|pages=329–48|pmid=20701575}}</ref> Karaniwang nangyayari ito sa mga taong naglakbay sa mga lugar na may mataas na pagkalat nito, mga batang inaalagan sa mga sentro ng [[pang-umagang pag-aalaga (daycare)]] , mga lalaking nakikipagtalik sa ibang lalaki, at pagkatapos ng mga [[kalamidad]].<ref name=Giar2010/> === Pagsasalin === Ang pagsasalin ay maaring mangyari sa pamamagitan ng pag-inom ng [[komtaminasyon|nadapuang]] tubig, o kapag ang isang tao ay nagbabahagi ng mga pansariling bagay.<ref name=Web09/> Sa mga lugar na mayroong tag-ulan at tag-init na mga panahon, ang kalidad ng tubig ay karaniwang lumalala sa panahon ng [[tag-ulan]], at ito ay iniuugnay sa panahong ito ay pinakalaganap.<ref name=Web09/> Sa mga [[Katamtaman ang panahon|mga lugar sa mundo na may mga panahon]], mas karaniwan ang mga [[impeksiyon|pagsakop]] sa taglamig.<ref name=M93/> Ang [[Pagpapasuso sa botelya]] sa mga sanggol na mayroong mga botelya na hindi wastong napuksa ay isang kapuna-punang sanhi sa isang pandaigdigang sukatan.<ref name=Web09/> Ang bilang ng pagsasalin ay iniuugnay rin sa kakulangan sa kalinisan, lalo na sa mga bata,<ref name=Eck2011/> sa mga masikip na sambahayan,<ref>{{cite journal|last=Grimwood|first=K|author2=Forbes, DA|title=Acute and persistent diarrhea.|url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2009-12_56_6/page/1343|journal=Pediatric clinics of North America|date=2009 Dec|volume=56|issue=6|pages=1343–61|pmid=19962025|doi=10.1016/j.pcl.2009.09.004}}</ref> at sa mga mayroong mga umiiral na kalagayan ng kakulangan sa nutrisyon.<ref name=M93/> Pagkatapos bumuo ng panangga, maaring magdala ng ilang mga organismo ang mga nasa sapat na gulang nang hindi nagpapakita ng mga palatandaan o hudyat, at sa gayon, gumaganap sila bilang [[mga natural na imbakan]] ng pagkakahawa.<ref name=M93/> Habang ang ilan sa mga agent (tulad ng ''Shigella'') ay makikita lamang sa [[primates|mga primates o unggoy]], ang iba ay maaring makita sa sari-saring uri ng mga hayop (tulad ng ''Giardia'').<ref name=M93/> === Hindi nakahahawa === Maraming mga hindi nakahahawang sanhi ng pamamaga ng tiyan at mga bituka.<ref name=EBMED2010/> Ang ilan sa mga mas karaniwan ay kinabibilangan ng mga gamot (tulad ng [[mga NSAID]]), ilang mga pagkain tulad ng [[lactose]] (para sa mga hindi hiyang), at [[gluten]] (para sa mga mayroong [[sakit na celiac o sakit sa tiyan]]). Ang [[Crohn's disease]] ay isa ring hindi nakakahawang pagmumulan ng malubhang gastroenteritis.<ref name=EBMED2010/> Ang pumapangalawang sakit sa mga [[lason]] ay maari ring mangyari. Ang ilan sa mga karamdaman na may kaugnayan sa pagkain kasama ang pagkahilo, pagsusuka, at pagtatae ay kinabibilangan ng: [[Ciguatera|pagkakalason sa ciguatera]] dahil sa pagkain ng nadapuang{{efn|kontaminado}} naninilang (predatory) isda, [[scombroid]] na iniuugnay sa pagkain ng ilang mga uri ng sirang isda, [[Pagkakalason sa#Tetrodotoxin|pagkakalason sa tetrodotoxin]] mula sa pagkain sa [[puffer na isda]] higit sa lahat, at [[botulismo]] karaniwang sanhi ng hindi wastong natapay na pagkain.<ref>{{cite journal|last=Lawrence|first=DT|author2=Dobmeier, SG; Bechtel, LK; Holstege, CP|title=Food poisoning.|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2007-05_25_2/page/357|journal=Emergency medicine clinics of North America|date=2007 May|volume=25|issue=2|pages=357-73; abstract ix|pmid=17482025|doi=10.1016/j.emc.2007.02.014}}</ref> == Ukol sa Pagbabago ng Paggana ng Katawan Sanhi ng Sakit == Ang gastroenteritis ay tinutukoy bilang [[pagsusuka]] o [[pagtatae]] sanhi ng impeksiyon ng [[maliit na bituka|maliit]] o [[malaking bituka]].<ref name=M93>Mandell 2010 Chp. 93</ref> Ang mga pagbabago sa maliit na bituka ay karaniwang hindi namamaga, habang ang mga nasa malaking bituka ay namamaga.<ref name=M93/> Ang bilang ng mga pathogen (birus o bakterya na nagdudulot ng sakit) na kinakailangan upang magdulot ng isang pagsakop ay nagiiba-iba mula sa kasing kaunti ng isa (para sa ''Cryptosporidium'') hanggang sa kasing dami ng 10⁸ (para sa''Vibrio cholerae'').<ref name=M93/> == Pagkilala == Ang gastroenteritis ay karaniwang klinikal na nasusuri, batay sa mga palatandaan at hudyat ng isang tao.<ref name=Eck2011/> Ang pag-alam sa eksaktong sanhi ay karaniwang hindi kailangan dahil hindi nito nababago ang pamamahala sa karamdaman.<ref name=Web09/> Gayunpaman, dapat isagawa ang mga [[pagsusuri sa dumi]] sa mga mayroong dugo sa dumi, sa mga maaring nalantad sa [[pagkakalason sa pagkain]], at sa mga kamakailan na naglakbay sa mahirap na bansa.<ref name=Webb2005/> Ang diyagnostikong pagsusuri ay maari ring gawin para sa pagbabantay.<ref name=Eck2011/> Habang nangyayari ang [[hypoglycemia]] o kakulangan ng glucose sa dugo sa humigit-kumulang na 10% ng mga sanggol at mga bata, ang pagsukat sa serum na [[glucose]] sa populasyon na ito ay inirerekomenda.<ref name=Tint10/> Ang [[mga Elektrolaytes]] at ang [[creatinine|paggana ng bato]] ay dapat ding suriin kapag mayroong suliranin tungkol sa malubhang pagkaubos ng tubig sa katawan.<ref name=Webb2005/> === Pagkaubos ng tubig sa katawan === Ang pag-alam kung ang isang tao ay mayroong [[pagkaubos ng tubig sa katawan]] o wala, ay isang mahalagang bahagi ng pagtatasa, kung saan ang pagkaubos ng tubig sa katawan ay karaniwang nahahati sa hindi malubha (3–5%), katamtaman (6–9%), at malubha (≥10%) na mga kaso.<ref name=EBMED2010/> Sa mga bata, ang pinakatamang mga palatandaan ng katamtaman o malubhang pagkaubos ng tubig sa katawan ay ang isang matagal na [[capillary refill]] o muling pagpuno ng capillary sa dugo, mahinang [[pagkabanat ng balat]], at hindi normal na paghinga.<ref name=Tint10/><ref>{{cite journal|last=Steiner|first=MJ|author2=DeWalt, DA, Byerley, JS|title=Is this child dehydrated?|url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-06-09_291_22/page/2746|journal=JAMA : the Journal of the American Medical Association|date=2004 Jun 9|volume=291|issue=22|pages=2746–54|pmid=15187057|doi=10.1001/jama.291.22.2746}}</ref> Ang ibang kapaki-pakinabang na mga matutuklasan (kapag ginamit nang magkasama) ay kinabibilangan ng pagkalubog ng mga mata, nabawasan na aktibidad, kakulangan sa mga luha, at tuyong bibig.<ref name=EBMED2010/> Ang isang normal na pag-ihi at pag-inom ng likido ay nakakaalis ng alalahanin.<ref name=Tint10/> Ang pagsusuri sa laboratoryo ay mayroong kaunting klinikal na benepisyo sa pagtukoy ng tindi ng pagkaubos ng tubig sa katawan.<ref name=EBMED2010/> === Sistematikong pagkilala === Ang ibang mga posibleng palatandaan at sintomas na gumagaya sa mga nakikitang sintomas sa gastroenteritis na kailangang ihiwalay ay kinabibilangan ng [[apendisitis]],[[volvulus]], [[inflammatory bowel disease]] o pamamaga ng kolon, mga [[impeksiyon sa daluyan ng ihi]], at [[dyabetis melitus]].<ref name=Webb2005/> Ang kakulangan ng paglalabas ng pancreas ng enzyme na panunaw, [[short bowel syndrome o sakit pagkatapos tanggalin ang maliit na bahagi ng maliit na bituka]], [[Whipple's disease]], [[coeliac disease]], at ang pang-aabuso sa [[laksatiba]] ay dapat ding isaalang-alang.<ref name="Oxford">{{cite book |editor=Warrell D.A., Cox T.M., Firth J.D., Benz E.J. |title=The Oxford Textbook of Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0-19-262922-0 |edition=4th |url=http://otm.oxfordmedicine.com/ |access-date=2014-01-14 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ |url-status=dead }}</ref> Ang sistematikong diyagnosis ay maaring maging medyo mahirap maunawaan kung ang tao ay nagpapakita ''lamang'' ng pagsusuka o pagtatae (sa halip na pareho nito).<ref name=EBMED2010/> Maaring magkaroon ng apendisaytis na may kasamang pagsusuka, pananakit ng tiyan, at isang maliit na dami ng pagtatae sa hanggang 33% ng mga tagpo.<ref name=EBMED2010/> Ito ay salungat sa malaking dami ng pagtatae na maaasahan sa gastroenteritis.<ref name=EBMED2010/> Ang mga [[impeksiyon|pagsakop]] sa baga o sa [[daluyan ng ihi]] sa mga bata ay maari ring magdulot ng pagsusuka o pagtatae.<ref name=EBMED2010/> Ang klasikal na [[diyabetikong ketoacidosis]] (DKA) ay nagpapakita ng pananakit ng tiyan, pagkahilo, at pagsusuka, ngunit walang pagtatae.<ref name=EBMED2010/> Natuklasan ng isang pananaliksik na ang 17% ng mga bata na mayroong DKA ay unang nasuri na mayroong gastroenteritis.<ref name=EBMED2010/> == Pag-agap == [[Talaksan:RotavirusV2009.gif|thumb|Bahagdan ng mga pagsusuri sa rotabirus na may mga mabuting kinahinatnan, sa pamamagitan ng isang linggong pagsubaybay, Estados Unidos, Hulyo 2000 – Hunyo 2009.]] === Pamumuhay === Ang isang pinagkukunan ng madaling makuhang hindi [[kontaminasyon|nadapuang]] tubig at magandang kasanayan sa kalinisan ay mahalaga sa pagbawas ng mga bilang ng [[impeksiyon|pagsakop]] at gastroenteritis.<ref name=M93/> Ang mga pansariling pamamaraan, tulad ng [[paghuhugas ng kamay]], ay napag-alaman na pinapababa ang pangyayari at pagkalat ng bilang ng mga gastroenteritis sa kapwa maunlad at mahirap na bansa na katumbas ng 30%.<ref name=Tint10/> Ang mga gel na gawa sa alkohol ay mabisa rin.<ref name=Tint10/> Ang [[pagpapasuso]] ay mahalaga, lalo na sa mga lugar na di-laganap ang kalinisan, gayundin ang pagpapahusay sa kalinisan sa pangkalahatan.<ref name=Web09/> Binabawasan ng pagpapasuso ng gatas ang parehong dalas ng mga [[impeksiyon|pagsakop]] at ang tagal nito.<ref name=EBMED2010/> Ang pag-iwas sa [[kontaminasyon|nadapuang]] pagkain o inumin ay mabisa rin.<ref>{{cite web|title=Viral Gastroenteritis|url=http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/revb/gastro/faq.htm|work=Center for Disease Control and Prevention|accessdate=16 April 2012|month=February|year=2011}}</ref> === Pagbabakuna === Dahil sa parehong bisa at kaligtasan nito, noong 2009 iminumungkahi ng World Health Organization na ang [[bakunang rotabirus]] ay dapat ibigay sa lahat ng mga bata sa buong daigdig.<ref name=Sz2010>{{cite journal|last=Szajewska|first=H|author2=Dziechciarz, P|title=Gastrointestinal infections in the pediatric population.|journal=Current opinion in gastroenterology|date=2010 Jan|volume=26|issue=1|pages=36–44|pmid=19887936|doi=10.1097/MOG.0b013e328333d799}}</ref><ref name=WHORota2009>{{cite journal|last=World Health Organization|title=Rotavirus vaccines: an update|journal=Weekly epidemiological record|year=2009|month=December|volume=51–52|issue=84|pages=533–540|url=http://www.who.int/wer/2009/wer8451_52.pdf|accessdate=10 May 2012}}</ref> Dalawang mga bakunang rotabirus ang mayroon at marami pa ang binubuo.<ref name=WHORota2009/> Sa Aprika at Asya binawasan ng mga bakunang ito ang malubhang sakit sa mga sanggol<ref name=WHORota2009/> at ang mga bansa na naglagay ng mga programa para sa pagsangga ay nakakita ng pagbaba sa mga bilang at kalubhaan ng sakit.<ref>{{cite journal|last=Giaquinto|first=C|author2=Dominiak-Felden G, Van Damme P, Myint TT, Maldonado YA, Spoulou V, Mast TC, Staat MA|title=Summary of effectiveness and impact of rotavirus vaccination with the oral pentavalent rotavirus vaccine: a systematic review of the experience in industrialized countries|journal=Human Vaccines|year=July|month=2011|volume=7|series=7|pages=734–748|url=http://www.landesbioscience.com/journals/vaccines/article/15511/?nocache=1111012137|accessdate=10 May 2012|doi=10.4161/hv.7.7.15511|pmid=21734466}}</ref><ref>{{cite journal|last=Jiang|first=V|author2=Jiang B, Tate J, Parashar UD, Patel MM|title=Performance of rotavirus vaccines in developed and developing countries|journal=Human Vaccines|year=2010|month=July|volume=6|issue=7|pages=532–542|url=http://www.landesbioscience.com/journals/vaccines/article/11278/?nocache=531156378|accessdate=10 May 2012 | pmid = 20622508 }}</ref> Maaring iwasan ng bakunang ito ang sakit sa mga hindi binakunahang bata sa pamamagitan ng pagbawas sa bilang ng umiikot na mga pagsakop.<ref>{{cite journal|last=Patel|first=MM|author2=Steele, D, Gentsch, JR, Wecker, J, Glass, RI, Parashar, UD|title=Real-world impact of rotavirus vaccination.|journal=The Pediatric Infectious Disease Journal|date=2011 Jan|volume=30|issue=1 Suppl|pages=S1-5|pmid=21183833|doi=10.1097/INF.0b013e3181fefa1f}}</ref> Simula noong 2000, ang pagpapatupad ng isang programa para sa pagbabakuna ng rotabirus sa Estados Unidos ay nabawasan ang bilang ng mga tagpo ng pagtatae sa pangkalahatan na katumbas ng 80 bahagdan.<ref name="CDC Rota">{{cite journal|last=US Center for Disease Control and Prevention|title=Delayed onset and diminished magnitude of rotavirus activity—United States, November 2007 – May 2008|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|year=2008|volume=57|issue=25|pages=697–700|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5725a6.htm|accessdate=3 May 2012}}</ref><ref>{{cite journal |title=Reduction in rotavirus after vaccine introduction—United States, 2000–2009 |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |volume=58 |issue=41 |pages=1146–9 |year=2009 |month=October |pmid=19847149|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5841a2.htm}}</ref><ref>{{cite journal|last=Tate|first=JE|author2=Cortese, MM, Payne, DC, Curns, AT, Yen, C, Esposito, DH, Cortes, JE, Lopman, BA, Patel, MM, Gentsch, JR, Parashar, UD|title=Uptake, impact, and effectiveness of rotavirus vaccination in the United States: review of the first 3 years of postlicensure data.|journal=The Pediatric Infectious Disease Journal|date=2011 Jan|volume=30|issue=1 Suppl|pages=S56-60|pmid=21183842|doi=10.1097/INF.0b013e3181fefdc0}}</ref> Ang unang dosis ng bakuna ay dapat ibigay sa mga sanggol na nasa pagitan ng 6 at 15 linggo ng edad.<ref name=Sz2010/> Ang [[Bakuna para sa kolera|iniinom na bakuna para sa kolera]] ay natuklasan na 50–60% na mabisa sa mahigit na 2&nbsp;taon.<ref>{{cite journal|last=Sinclair|first=D|author2=Abba, K, Zaman, K, Qadri, F, Graves, PM|title=Oral vaccines for preventing cholera.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011 Mar 16|issue=3|pages=CD008603|pmid=21412922|doi=10.1002/14651858.CD008603.pub2}}</ref> == Pamamahala == Ang gastroenteritis ay karaniwang isang malala at sakit na tumatagal sa isang nakatakdang panahon na hindi kinakailangan ng paggamot.<ref name=NICE2009/> Ang mas gugustuhing paggamot sa mga mayroong hindi malubha hanggang katamtaman na [[pagkaubos ng tubig]] ay ang [[oral rehydration therapy]] o terapewtika sa muling paglalagay ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pag-inom (ORT).<ref name=BMJ2007>{{cite journal|last=Elliott|first=EJ|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2007 Jan 6|volume=334|issue=7583|pages=35–40|pmid=17204802|doi=10.1136/bmj.39036.406169.80|pmc=1764079}}</ref> Ang [[Metoclopramide]] at/o [[ondansetron]], gayunpaman, ay maaring makatulong sa ilang mga bata,<ref name="Alhashimi2009">{{cite journal |author=Alhashimi D, Al-Hashimi H, Fedorowicz Z|editor1-last=Alhashimi |editor1-first=Dunia |title=Antiemetics for reducing vomiting related to acute gastroenteritis in children and adolescents|journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=2 |pages=CD005506 |year=2009 |pmid=19370620|doi=10.1002/14651858.CD005506.pub4 }}</ref> at ang [[butylscopolamine]] ay kapaki-pakinabang sa paggamot ng [[pananakit ng tiyan]].<ref>{{cite journal |author=Tytgat GN |title=Hyoscine butylbromide: a review of its use in the treatment of abdominal cramping and pain |journal=Drugs |volume=67 |issue=9 |pages=1343–57 |year=2007 |pmid=17547475 }}</ref> === Muling paglalagay ng tubig sa katawan === Ang pangunahing paggamot sa gastroenteritis sa kapwa mga bata at nasa sapat na gulang ay ang [[muling paglalagay ng tubig sa katawan]]. Ito ay natatamo sa pamamagitan ng oral rehydration therapy o terapiyutika sa muling paglalagay ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pag-inom, bagaman ang [[intravenous therapy]] o pagtuturok ng gamot sa ugat na paghahatid ay maaring kailanganin kung mayroong [[pagbaba ng antas ng kamalayan]] o kung ang pagkaubos ng tubig sa katawan ay malubha.<ref>{{cite web |url=http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=1039 |title=BestBets: Fluid Treatment of Gastroenteritis in Adults |access-date=2014-01-14 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212164231/http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=1039 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Canavan A, Arant BS |title=Diagnosis and management of dehydration in children |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-10-01_80_7/page/692 |journal=Am Fam Physician|volume=80 |issue=7 |pages=692–6 |year=2009 |month=October |pmid=19817339 }}</ref> Ang mga bunga ng terapiyutika na iniinom para sa pagpapalit sa nawalang tubig na gawa sa masalimuot na carbohydrates (iyon ay ang mga gawa mula sa trigo o palay) ay maaring nakalalamang sa mga gawa sa payak na asukal.<ref>{{cite journal |author=Gregorio GV, Gonzales ML, Dans LF, Martinez EG |editor1-last=Gregorio |editor1-first=Germana V |title=Polymer-based oral rehydration solution for treating acute watery diarrhoea |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=2 |pages=CD006519 |year=2009 |pmid=19370638 |doi=10.1002/14651858.CD006519.pub2}}</ref> Ang mga inumin lalo na ang mataas sa payak na asukal, tulad ng mga [[soft drinks]] at mga fruit juice, ay hindi nararapat sa mga bata na mababa sa 5 taong gulang dahil maari nitong ''pataasin'' ang pagtatae.<ref name=NICE2009/> Maaring gamitin ang walang halong tubig kung walang magagamit na tiyak at mabisang mga paghahanda ng ORT o hindi kaaya-aya sa panlasa.<ref name=NICE2009/> Ang isang [[tubo na ipinapasok sa ilong]] ay maaring gamitin sa mga bata upang magbigay ng mga likido kung iniuutos.<ref name=Webb2005/> === Pandiyeta === Iminumungkahi na ang mga sumususong sanggol ay patuloy pa ring pasusuhin sa karaniwang gawi, at ang mga batang umiinom ng tinitimplang gatas (pormula) ay dapat kaagad na ipagpatuloy ang pag-inom pagkatapos ng muling paglalagay ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pag-inom (oral rehydration therapy o ORT).<ref name=MMWR2003/> Hindi karaniwang kailangan ng tinitimplang gatas (pormula) na wala o binawasan ng lactose.<ref name=MMWR2003/> Dapat ipagpatuloy ng mga bata ang kanilang karaniwang diyeta sa panahon ng pagtatae maliban sa mga pagkaing mataas sa mga [[simpleng asukal]] na dapat iwasan.<ref name=MMWR2003/> Ang [[diyetang BRAT]] (saging , kanin, sabaw ng mansanas at tostadong tinapay at [[tsaa]]) ay hindi na inirerekomenda, dahil ito ay kulang sa sapat na sustansiya at walang naidudulot na kabutihan kung ihahambing sa karaniwang pagpapasuso.<ref name=MMWR2003>{{cite journal |author=King CK, Glass R, Bresee JS, Duggan C |title=Managing acute gastroenteritis among children: oral rehydration, maintenance, and nutritional therapy |journal=MMWR Recomm Rep |volume=52 |issue=RR-16|pages=1–16 |year=2003 |month=November |pmid=14627948 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm}}</ref> Ang ilang mga [[probiyotiko]] ay napatunayang nakabubuti sa pagbawas ng parehong tagal ng sakit at dalas ng pagdumi.<ref>{{cite journal |author=Allen SJ, Martinez EG, Gregorio GV, Dans LF |editor1-last=Allen |editor1-first=Stephen J |title=Probiotics for treating acute infectious diarrhoea |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=11 |issue= 11|pages=CD003048 |year=2010 |pmid=21069673 |doi=10.1002/14651858.CD003048.pub3 }}</ref> Maari rin silang maging kapaki-pakinabang sa pag-iwas at paggamot ng [[pagtataeng sanhi ng antibiyotiko]].<ref>{{cite journal|last=Hempel|first=S|author2=Newberry, SJ; Maher, AR; Wang, Z; Miles, JN; Shanman, R; Johnsen, B; Shekelle, PG|title=Probiotics for the prevention and treatment of antibiotic-associated diarrhea: a systematic review and meta-analysis.|journal=JAMA : the journal of the American Medical Association|date=2012 May 9|volume=307|issue=18|pages=1959-69|pmid=22570464}}</ref> Ang mga produktong gatas na binuro o fermented (tulad ng [[yogurt]]) ay nakabubuti din.<ref>{{cite web|last=Mackway-Jones|first=Kevin|title=Does yogurt decrease acute diarrhoeal symptoms in children with acute gastroenteritis?|url=http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=1000|work=BestBets|month=June|year=2007|access-date=2014-01-14|archive-date=2013-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517002703/http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=1000|url-status=dead}}</ref> Ang karagdagan ng [[sink]] ay mukhang mabisa sa parehong paggamot at pag-iwas sa pagtatae sa mga batang nasa mahirap na bansa.<ref>{{cite journal|last=Telmesani|first=AM|title=Oral rehydration salts, zinc supplement and rota virus vaccine in the management of childhood acute diarrhea.|journal=Journal of family and community medicine|date=2010 May|volume=17|issue=2|pages=79–82|pmid=21359029|doi=10.4103/1319-1683.71988|pmc=3045093}}</ref> === Mga Antiemetiko === Ang mga gamot na [[antiemetiko]] ay maaring makatulong sa paggamot ng pagsusuka sa mga bata. Ang [[ondansetron]] ay may kapakinabangan, na may isang dosis na iniuugnay sa kakaunting pangangailangan ng likidong itinuturok sa ugat, mas kaunting pagka-ospital at binawasan na pagsusuka.<ref>{{cite journal |author=DeCamp LR, Byerley JS, Doshi N, Steiner MJ |title=Use of antiemetic agents in acute gastroenteritis: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-pediatrics_archives-of-pediatrics-adolescent-medicine_2008-09_162_9/page/858 |journal=Arch Pediatr Adolesc Med|volume=162 |issue=9 |pages=858–65 |year=2008 |month=September |pmid=18762604|doi=10.1001/archpedi.162.9.858 }}</ref><ref name="pmid17279195">{{cite journal| author = Mehta S, Goldman RD| title = Ondansetron for acute gastroenteritis in children| journal = Can Fam Physician| volume = 52| issue = 11| pages = 1397–8| year = 2006| pmid = 17279195 | url =http://www.cfp.ca/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17279195 |pmc = 1783696 }}</ref><ref name=Cochrane2011/> Ang [[metoclopramide]] ay maari ring makatulong.<ref name=Cochrane2011>{{cite journal|last=Fedorowicz|first=Z|author2=Jagannath, VA, Carter, B|title=Antiemetics for reducing vomiting related to acute gastroenteritis in children and adolescents.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011 Sep 7|volume=9|pages=CD005506|pmid=21901699|doi=10.1002/14651858.CD005506.pub5|issue=9}}</ref> Gayunpaman, ang paggamit ng ondansetron ay maaring maugnay sa pagtaas ng dami ng pagbalik sa ospital sa mga bata.<ref>{{cite journal |author=Sturm JJ, Hirsh DA, Schweickert A, Massey R, Simon HK|title=Ondansetron use in the pediatric emergency department and effects on hospitalization and return rates: are we masking alternative diagnoses?|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-emergency-medicine_2010-05_55_5/page/415|journal=Ann Emerg Med |volume=55 |issue=5 |pages=415–22 |year=2010 |month=May |pmid=20031265 |doi=10.1016/j.annemergmed.2009.11.011 }}</ref> Ang paghahanda ng ondansetron na itinuturok sa ugat ay maaring ibigay sa pamamagitan ng pag-inom kung ginagarantiya ng klinikal na pagpapasiya.<ref>{{cite web|title=Ondansetron|url=http://www.merckmanuals.com/professional/print/lexicomp/ondansetron.html|work=Lexi-Comp|month=May|year=2011|access-date=2014-01-14|archive-date=2012-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606132320/http://www.merckmanuals.com/professional/print/lexicomp/ondansetron.html|url-status=dead}}</ref> Ang [[dimenhydrinate]], bagaman binabawasan ang pagsusuka, ay mukhang walang malaking klinikal na kabutihang naidudulot.<ref name=EBMED2010/> === Mga Antibayotik === Ang mga antibayotik ay hindi karaniwang ginagamit para sa gastroenteritis, bagaman ang mga ito ay inirerekomenda minsan kung ang mga hudyat ay talagang malubha<ref>{{cite journal |author=Traa BS, Walker CL, Munos M, Black RE |title=Antibiotics for the treatment of dysentery in children |journal=Int J Epidemiol|volume=39 |issue=Suppl 1 |pages=i70–4 |year=2010 |month=April |pmid=20348130 |pmc=2845863 |doi=10.1093/ije/dyq024 }}</ref> o kung ang mahahawahan ng sanhi ng bakterya ay ibinukod o pinaghihinalaan.<ref>{{cite journal |author=Grimwood K, Forbes DA |title=Acute and persistent diarrhea |url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2009-12_56_6/page/1343 |journal=Pediatr. Clin. North Am. |volume=56 |issue=6 |pages=1343–61 |year=2009 |month=December |pmid=19962025 |doi=10.1016/j.pcl.2009.09.004 }}</ref> Kung gagamit ng mga antibiyotiko, ang isang [[macrolide]] (tulad ng [[azithromycin]]) ay mas gugustuhin kaysa sa [[fluoroquinolone]] dahil sa mas mataas na bilang ng panlaban kaysa sa nahuling binanggit na gamot.<ref name=Bact2007/> Ang [[pseudomembranous colitis]], karaniwang dulot ng paggamit ng antibayotik, ay napapamahalaan sa pamamagitan ng pagtigil sa agent na nagdudulot nito at ginagamot ito gamit ang alinman sa [[metronidazole]] o [[vancomycin]].<ref name="Mandell"/> Ang mga bakterya at protozoan na tumutugon sa paggamot ay kiinabibilangan ng ''[[shigellosis|Shigella]]''<ref>{{cite journal|last=Christopher|first=PR|author2=David, KV, John, SM, Sankarapandian, V|title=Antibiotic therapy for Shigella dysentery.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010 Aug 4|issue=8|pages=CD006784|pmid=20687081|doi=10.1002/14651858.CD006784.pub4}}</ref> ''[[Salmonellosis|Salmonella typhi]]'',<ref>{{cite journal|last=Effa|first=EE|author2=Lassi, ZS, Critchley, JA, Garner, P, Sinclair, D, Olliaro, PL, Bhutta, ZA|title=Fluoroquinolones for treating typhoid and paratyphoid fever (enteric fever).|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011 Oct 5|issue=10|pages=CD004530|pmid=21975746|doi=10.1002/14651858.CD004530.pub4}}</ref> at ''Giardia'' na uri.<ref name=Giar2010/> Sa mga may ''Giardia'' o ''Entamoeba histolytica'' na uri, ang paggamot gamit ang[[tinidazole]] ay inirerekomenda at mas mahusay sa metronidazole.<ref name=Giar2010/><ref>{{cite journal|last=Gonzales|first=ML|author2=Dans, LF, Martinez, EG|title=Antiamoebic drugs for treating amoebic colitis.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2009 Apr 15|issue=2|pages=CD006085|pmid=19370624|doi=10.1002/14651858.CD006085.pub2}}</ref> Ang [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] (WHO) ay inirerekomenda ang paggamit ng mga antibiyotiko sa mga batang may parehong madugong pagtatae at lagnat.<ref name=EBMED2010/> === Mga antimotility agent (mga agent na pumipigil sa pagliit ng bituka) === Ang mga gamot na pumipigil sa pagliit ng bituka ayon sa teorya ay may panganib na magdulot ng mga komplikasyon, at bagaman naipakita ng karanasan sa klinika na ito ay maaring hindi mangyari,<ref name="Oxford"/> ang mga gamot na ito ay hindi hinihikayat na gamitin sa mga taong may madugong pagtatae na pinalubha ng lagnat.<ref name="Harrison">{{cite book |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |publisher=McGraw-Hill |isbn=0-07-140235-7 |edition=16th |url=http://books.mcgraw-hill.com/medical/harrisons/ |access-date=2014-01-14 |archive-date=2012-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804162006/http://books.mcgraw-hill.com/medical/harrisons/ |url-status=dead }}</ref> Ang [[loperamide]], isang [[opioid]] na kapareho ang hitsura, ay karaniwang ginagamit sa paggamot ng mga sintomas ng pagtatae.<ref name="SleisengerFordtran">{{cite book |first1=Mark |last1=Feldman |first2=Lawrence S. |last2=Friedman |first3=Marvin H. |last3=Sleisenger |title=Sleisenger & Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease |publisher=Saunders |year=2002 |isbn=0-7216-8973-6 |edition=7th |url=http://www.elsevier-international.com/catalogue/title.cfm?ISBN=0721689736 |access-date=2014-01-14 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927214413/http://www.elsevier-international.com/catalogue/title.cfm?ISBN=0721689736 |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, ang loperamide ay hindi inirerekomenda sa mga bata, dahil ito ay maaring tumawid sa wala pa sa gulang na hangganan ng dugo at utak at magdulot ng pagkalason. Ang [[bismuth subsalicylate]], isang hindi natutunaw na complex ng trivalent [[bismuth]] at salicylate, ay maaring gamitin sa mga kasong hindi malubha hanggang katamtaman,<ref name="Oxford"/> ngunit maaring magkaroon ng [[pagkalason sa salicylate]].<ref name=EBMED2010/> == Agham tungkol sa pagsasalin at pagkontrol ng sakit == [[Talaksan:Diarrhoeal diseases world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|[[Nagbagong taon ng buhay sanhi ng disabilidad]] para sa pagtatae kada 100,000&nbsp;na naninirahan noong 2004. {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|<small>no data</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤less 500</small>}} {{legend|#fff200|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>1000–1500</small>}} {{legend|#ffc600|<small>1500–2000</small>}} {{legend|#ffb000|<small>2000–2500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>2500–3000</small>}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|<small>3000–3500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>3500–4000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>4000–4500</small>}} {{legend|#ff4200|<small>4500–5000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>5000–6000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥6000</small>}} {{Multicol-end}}]] Tinatayang may tatlo hanggang limang bilyong mga tagpo ng gastroenteritis na nangyayari sa buong mundo sa taun-taon,<ref name="BMJ2007"/> na pangunahing nakadadamay sa mga bata at sa mga nasa [[mahirap na bansa]].<ref name=Web09/> Ito ay nagdulot ng halos 1.3&nbsp;milyong pagkamatay sa mga batang wala pang limang taong gulang noong 2008,<ref>{{cite journal|last=Black|first=RE|author2=Cousens, S, Johnson, HL, Lawn, JE, Rudan, I, Bassani, DG, Jha, P, Campbell, H, Walker, CF, Cibulskis, R, Eisele, T, Liu, L, Mathers, C, Child Health Epidemiology Reference Group of WHO and, UNICEF|title=Global, regional, and national causes of child mortality in 2008: a systematic analysis.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-5-11-2010_375_9730/page/1969|journal=Lancet|date=2010 Jun 5|volume=375|issue=9730|pages=1969–87|pmid=20466419|doi=10.1016/S0140-6736(10)60549-1}}</ref> ang karamihan sa mga ito ay nagaganap sa mga pinakamahihirap na bansa sa buong mundo.<ref name=M93/> Mahigit sa 450,000 na mga pagkamatay na ito ay sanhi ng rotabirus sa mga batang wala pang limang taong gulang.<ref>{{cite journal|last=Tate|first=JE|author2=Burton, AH, Boschi-Pinto, C, Steele, AD, Duque, J, Parashar, UD, WHO-coordinated Global Rotavirus Surveillance, Network|title=2008 estimate of worldwide rotavirus-associated mortality in children younger than 5 years before the introduction of universal rotavirus vaccination programmes: a systematic review and meta-analysis.|journal=The Lancet infectious diseases|date=2012 Feb|volume=12|issue=2|pages=136–41|pmid=22030330|doi=10.1016/S1473-3099(11)70253-5}}</ref><ref>{{cite journal|last=World Health Organization|title=Global networks for surveillance of rotavirus gastroenteritis, 2001–2008|journal=Weekly Epidemiological Record|year=2008|month=November|volume=47|issue=83|pages=421–428|url=http://www.who.int/wer/2008/wer8347.pdf|accessdate=10 May 2012}}</ref> Ang [[kolera]] ay nagdudulot ng humigit-kumulang na tatlo hanggang limang milyong mga tagpo ng sakit at kumikitil sa humigit-kumulang na 100,000 tao taun-taon.<ref name=Cholera11/> Sa mga mahirap na bansa, ang mga batang wala pang dalawang taong gulang ay madalas na makakuha ng anim o mahigit pang pagsakop sa loob ng isang taon na naghihinatnan sa malaking damay ng gastroenteritis.<ref name=M93/> Ito ay hindi karaniwan sa mga nasa sapat ng gulang, dahil sa pagbuo ng nakuhang [[panlaban sa sakit]].<ref name=Eck2011/> Noong 1980, ang gastroenteritis na mula sa lahat ng sanhi ay nagdulot ng 4.6 na milyong mga pagkamatay sa mga bata, at karamihan sa mga ito ay nangyayari sa mga mahirap na bansa.<ref name="Mandell">{{cite book |first1=Gerald L. |last1=Mandell |first2=John E. |last2=Bennett |first3=Raphael |last3=Dolin |title=Mandell's Principles and Practices of Infection Diseases |publisher=Churchill Livingstone |year=2004 |isbn=0-443-06643-4 |edition=6th |url=http://www.ppidonline.com/ |access-date=2014-01-14 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018175309/http://www.ppidonline.com/ |url-status=dead }}</ref> Ang mga bilang ng pagkamatay ay nabawasan nang husto (sa humigit-kumulang na 1.5 milyong pagkamatay taun-taon) sa taong 2000, dulot ng pagpapakilala at malawakang paggamit ng [[oral rehydration therapy]] o terapiyutika ng muling paglalagay ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pag-inom.<ref name="Victora2000">{{cite journal |author=Victora CG, Bryce J, Fontaine O, Monasch R |title=Reducing deaths from diarrhoea through oral rehydration therapy |journal=Bull. World Health Organ.|volume=78|issue=10 |pages=1246–55 |year=2000 |pmid=11100619 |pmc=2560623}}</ref> Sa Estados Unidos, ang mga impeksiyong nagdudulot ng gastroenteritis ang pangalawang pinaka-karaniwang impeksiyon (pagkatapos ng [[pangkaraniwang sipon]]), at nagdulot ang mga ito ng sa pagitan ng 200 hanggang 375 milyong mga kaso ng malubhang pagtatae<ref name=Eck2011/><ref name=M93/> at humigit-kumulang na sampung libong pagkamatay taun-taon,<ref name=M93/> na may 150 hanggang 300 sa mga ito sa mga batang wala pang limang taong gulang.<ref name=EBMED2010/> == Kasaysayan == Ang unang paggamit ng “gastroenteritis” ay noong 1825.<ref>{{cite web |url=http://www.oed.com/ |title=Gastroenteritis |format= |work=[[Oxford English Dictionary]] 2011 |accessdate=January 15, 2012}}</ref> Bago ang panahon na ito, mas partikular na kilala ito bilang [[tipus]] o "kolera morbus", bukod pa sa iba, at hindi gaanong partikular bilang "pasumpong-sumpong na pananakit ng bituka", "pagkabundat", "labis na pagdumi", "kabag", "pagrereklamo sa pagdumi", o anuman sa isa sa maraming bilang ng iba pang sinaunang pangalan para sa malubhang pagtatae.<ref name="archaic">{{Cite web |title=Rudy's List of Archaic Medical Terms |url=http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm |access-date=2014-01-14 |archive-date=2007-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709111154/http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm |url-status=dead }}</ref> == Lipunan at kultura == Ang gastroenteritis ay inuugnay sa maraming pangkaraniwang mga pangalan, kabilang ang "[[ganti ni Montezuma]]", "tiyang Delhi", "ang turista", at "pagtakbo sa likuran ng pintuan", bukod sa iba.<ref name=M93/> Nagkaroon ito ng tungkulin sa maraming mga pangangampanya sa militar at ito ang pinaniniwalaang pinanggalingan ng kasabihang "walang bituka walang luwalhati".<ref name=M93/> Ang gastroenteritis ang pangunahing dahilan ng 3.7&nbsp;milyong mga pagyao sa mga doktor kada isang taon sa Estados Unidos<ref name=EBMED2010/> at 3&nbsp;milyong pagbisita sa Pransiya.<ref>{{cite journal|last=Flahault|first=A|author2=Hanslik, T|title=[Epidemiology of viral gastroenteritis in France and Europe].|journal=Bulletin de l'Academie nationale de medecine|date=2010 Nov|volume=194|issue=8|pages=1415–24; discussion 1424-5|pmid=22046706}}</ref> Sa Estados Unidos, ang gastroenteritis sa kabuuan ay pinaniniwalaang nagbubunga ng halagang 23 &nbsp;bilyong dolares kada taon<ref>{{cite book|last=Albert|first=edited by Neil S. Skolnik ; associate editor, Ross H.|title=Essential infectious disease topics for primary care|year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-520-0|pages=66|url=http://books.google.ca/books?id=iGUKPeO9-ygC&pg=PA66}}</ref> at iyan ay dahil sa rotabirus lamang na nagbubunga sa humigit-kulang na 1 bilyong dolyares na halaga kada isang taon.<ref name=EBMED2010/> == Pananaliksik == Maraming mga bakuna ang binubuo pa lamang laban sa gastroenteritis. Halimbawa, mga bakuna laban sa Shigella at ang organismong lumilikha ng lason sa bituka at tiyan na ''Escherichia coli'' (ETEC), dalawa sa mga pangunahing bakterya na nagdudulot ng gastroenteritis sa buong mundo.<ref name="WHO ETEC">{{cite web|last=World Health Organization|title=Enterotoxigenic Escherichia coli (ETEC)|url=http://www.who.int/vaccine_research/diseases/diarrhoeal/en/index4.html|work=Diarrhoeal Diseases|accessdate=3 May 2012|archive-date=15 Mayo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515142857/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/diarrhoeal/en/index4.html|url-status=dead}}</ref><ref name="WHO Shig">{{cite web|last=World Health Organization|title=Shigellosis|url=http://www.who.int/vaccine_research/diseases/diarrhoeal/en/index6.html|work=Diarrhoeal Diseases|accessdate=3 May 2012}}</ref> == Sa ibang mga hayop == Ang gastroenteritis sa mga pusa at aso ay dulot ng maraming parehong mga agent kagaya ng sa tao. Ang pinaka-karaniwang mga tataghay ay ang: ''Campylobacter'', ''Clostridium difficile'', ''Clostridium perfringens'', at ''Salmonella''.<ref>{{cite journal|last=Weese|first=JS|title=Bacterial enteritis in dogs and cats: diagnosis, therapy, and zoonotic potential.|journal=The Veterinary clinics of North America. Small animal practice|date=2011 Mar|volume=41|issue=2|pages=287-309|pmid=21486637|doi=10.1016/j.cvsm.2010.12.005}}</ref> Maraming mga halaman na nakakalason ang maari ring magdulot ng mga hudyat.<ref>{{cite book|last=Rousseaux|first=Wanda Haschek, Matthew Wallig, Colin|title=Fundamentals of toxicologic pathology|year=2009|publisher=Academic|location=London|isbn=9780123704696|pages=182|url=http://books.google.ca/books?id=vkox3JS83k8C&pg=PA182|edition=2nd ed.}}</ref> Ang ilang mga agent ay mas tiyak para sa ilang mga uri. Ang [[transmissible gastroenteritis coronavirus]] o naihahawang gastroenteritis sanhi ng koronabirus (TGEV) ay nangyayari sa mga baboy na nagdudulot ng pagsusuka, pagtatae at pagkaubos ng tubig sa katawan.<ref>{{cite book|last=MacLachlan|first=edited by N. James|title=Fenner's veterinary virology|year=2009|publisher=Elsevier Academic Press|location=Amsterdam|page=399|isbn=9780123751584|edition=4th ed.|author2=Dubovi, Edward J.|url=http://books.google.ca/books?id=TYFqlYO9eE4C&pg=PA399}}</ref> Ito ay pinaniniwalaang nadadala sa mga baboy ng mga ligaw na ibon at walang tiyak na magagamit na paggamot.<ref>{{cite book|last=al.]|first=edited by James G. Fox ... [et|title=Laboratory animal medicine|year=2002|publisher=Academic Press|location=Amsterdam|isbn=9780122639517|pages=649|url=http://books.google.ca/books?id=m2ftfPMJnMMC&pg=PA649|edition=2nd ed.}}</ref> Ito ay hindi naihahawa sa mga tao.<ref>{{cite book|last=al.]|first=edited by Jeffrey J. Zimmerman ... [et|title=Diseases of swine|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Sussex|isbn=9780813822679|pages=504|url=http://books.google.ca/books?id=jVaemau17J4C&pg=PA504|edition=10th ed.}}</ref> ==Mga sanggunian== * {{cite book|last=Dolin|first=[edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=0-443-06839-9|edition=7th ed.}} {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} [[Kategorya:Pedyatriya]] [[Kategorya:Mga sakit dala ng pagkain]] [[Kategorya:Nakakahawang sakit]] [[Kategorya:Mga pamamaga]] [[Kategorya:Sakit ng tiyan]] [[Kategorya:Mga kondisyong nasusuri sa pamamagitan ng pagsusuri ng dumi ng tao]] [[Kategorya:Di-nakakahawang pamamaga ng maliit na bituka at pamamaga ng colon]] [[Kategorya:Pagtatae]] [[Kategorya:Karamdaman]] t5tk009o82l3d9qccze56diu531kkbc 0 230518 2212780 2084077 2026-06-22T18:31:24Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212780 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Hans Albrecht Bethe''' (Hulyo 2, 1906&nbsp;– Marso 6, 2005)<ref>{{cite journal |doi=10.1098/rsbm.2007.0018 |title=Hans Albrecht Bethe. 2 July 1906 -- 6 March 2005: Elected ForMemRS 1957 |year=2007 |last1=Lee |first1=S. |last2=Brown |first2=G. E. |journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society |volume=53 |pages=1}}</ref> ay isang Aleman at Amerikanong pisiko [[Pisikang nukleyar|nukleyar]] na, bilang karagdagan sa paggawa ng mahahalagang mga ambag sa [[astropisika]], [[elektrodinamikang kwantum]] at [[pisikang nasa katayuang solido]], ay nagwagi ng [[Gantimpalang Nobel sa Pisika]] noong 1967 para sa kaniyang gawain hinggil sa teoriya ng [[nukleosintesis na istelar]].<ref>{{cite journal |doi=10.1038/scientificamerican1092-32 |title=Illuminator of the Stars |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1992-10_267_4/page/32 |year=1992 |last1=Horgan |first1=John |journal=Scientific American |volume=267 |issue=4 |pages=32}}</ref> Sa malaking bahagi ng kaniyang karera, si Bethe ay isang propesor sa [[Pamantasang Cornell]].<ref name="Keck1947">Makukuha mula sa www.JamesKeckCollectedWorks.org [http://www.JamesKeckCollectedWorks.org] ang mga pagtatala sa klase ng isa sa kaniyang mga estudyante sa Cornell mula sa kursong pangnagtapos na hinggil sa Pisikang Nukleyar at hinggil sa mga Paglalapat ng Kuwantum Mekaniks na itinuro niya noong panahon ng tagsibol ng 1947.</ref> Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], siya ang pinuno ng Dibisyong Teoretikal sa lihim na [[Los Alamos National Laboratory|laboratoryo ng Los Alamos]] na nakalikha ng unang mga [[bombang atomiko]]. Doon ay pangunahing ang kaniyang naging gampanin sa pagtutuos ng [[Critical mass (nuclear)|masang kritikal]] ng mga sandata at sa pagpapaunlad ng teoriyang nasa likod ng [[Implosion-type nuclear weapon|metodo ng implosyon]] na kapwa ginamit sa [[Trinity test|pagsusulit na Tatluhan]] at sa sandatang "[[Fat Man]]" (literal na "Matabang Lalaki") na [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|inihulog sa Nagasaki, Hapon noong Agosto 1945]]. Pagkaraan ng digmaan, nagkaroon din si Bethe ng isang mahalagang gampanin sa pagpapaunlad ng [[bombang hidroheno]], bagaman orihinal siyang sumali sa proyekto na umaasang mapapatunayan niyang hindi ito maaaring magawa. Sa paglaon, nangampanya si Bethe na kapiling sina [[Albert Einstein]] at ang [[Emergency Committee of Atomic Scientists|Komite ng Emerhensiya ng mga Siyentipikong Atomiko]] laban sa [[nuclear testing|pagsubok na nukleyar]] at [[nuclear arms race|karera ng sandatang nukleyar]]. Nakatulong siya sa paghimok sa mga [[administrasyong Kennedy]] at [[Administrasyong Nixon|Nixon]] na lagdaan, ayon sa pagkakasunud-sunod ng kanilang mga termino, ang [[Partial Nuclear Test Ban Treaty]] ng 1963 at ang [[Anti-Ballistic Missile Treaty]] ([[SALT I]]) ng 1972. Hindi nagmaliw ang kaniyang pananaliksik na pang-agham at naglalathala siya noon ng mga kasulatan hanggang sa sapitin at lampasan niya ang edad na 90 taong gulang, na nakagawa sa kaniya na maging isa sa mangilan-ngilang mga dalub-agham na nakapaglathala ng kahit na isang pangunahing kasulatan sa kaniyang larangan sa loob ng bawat isang dekada ng kaniyang karera{{spaced ndash}}na, sa kaso ni Bethe, ay sumaklaw sa halos 70 mga taon. Si [[Freeman Dyson]], na isa sa dati niyang naging mga mag-aaral, ay tinawag siyang ''"supreme problem-solver of the 20th century"'' (pinakadakilang manlulutas ng suliranin noong ika-20 daantaon).<ref name="Wark2007">{{cite journal |title=The supreme problem solver |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-11_445_7124/page/149 |journal=Nature |date=2007-01-11 |first=David |pages=149 |last=Wark |volume=445|doi=10.1038/445149a |bibcode=2007Natur.445..149W |issue=7124}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{Nobel Prize in Physics}} {{BD|1906|2005|Bethe, Hans}} [[Kategorya:Mga pisiko mula sa Alemanya]] [[Kategorya:Mga pisiko mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Nobel laureate sa pisika]] lbsqmsidcuj78sx0n2w5lpyl2epa3ch 0 230774 2212647 2157231 2026-06-22T11:59:52Z KyutKoTalaga 152379 Inilipat ni KyutKoTalaga ang pahinang [[Talampas Benham]] sa [[Talampas ng Pilipinas]]: Nilipat sa opisyal na Pangalan na ginagamit ng Pilipinas. 2157231 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Talampas Benham<br>Talampas ng Pilipinas | other_name = Philippine Rise<br>''Benham Plateau'' / ''Benham Rise'' | type = | image_skyline = | image_map = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|16|30|N|124|45|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Pilipinas | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flag|Philippines}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = | established_date = 2012 | parts_type = | parts = | seat_type = | seat = | seat1_type = | seat1 = | government_footnotes = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | iso_code = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = | footnotes = }} Ang '''Talampas Benham''' o ''' Talampas ng Pilipinas''' (Ingles: '''Benham Plateau''' o '''Benham Rise''') ay isang rehiyong nakalubog sa tubig at patay na bulkanikong gulod na matatagpuan sa [[Dagat Pilipinas]] sa tinatayang 250 km (160 mi) silangan ng hilagang baybayin ng [[Dinapigue, Isabela]]. Sa ilalim ng Dagat Pilipinas ay matatagpuan ang ilang mga ''basin'' kasama na dun ang ''West Philippine Basin'', na sa loob nito ay matatagpuan ang ''Central Basin Fault'' (CBF).<ref name="2001AGUFM.T41C0893H">{{cite web |date= Fall Meeting 2001|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.T41C0893H|title = Isotopic Characteristics of Basalts From the Central Basin Fault, West Philippine Basin|format = |publisher = [[Harvard University]]| accessdate = September 26, 2009 | last=Hickey-Vargas, R.; Sato, H.; Machida, S.; Ishii, T.; Hirano, N.; Yumul, G.; Fujioka, K. |quote=}}</ref> Matatagpuan ang Talampas Benham sa loob ng CBF at inaakala na ang saligang ito ay isang maliit na kontinente.<ref name="Gupta.14">{{cite book | last = Avijit Gupta| title = The physical geography of Southeast Asia|edition= 2005|page= 14| publisher = [[Oxford University Press]]| isbn= 0-19-924802-8}} - Total pages: 440</ref> May mga pang-agham na pagsisiyasat na ginawa sa anyong ito upang pag-aralan ang kalikasan nito at ang kaniyang epekto sa tektonikong paglubog (''tectonic subduction''), kabilang dito ang naging epekto nito sa [[lindol sa Luzon noong 1990]]. Inangkin ng [[Pilipinas]] ang lugar na ito, maging ang kaniyang bahagi ng ''continental shelf'', at siyang naghain ng pag-aangkin sa ''[[United Nations]] Commission on the Limits of the Continental Shelf'' (UNCLOS, Komisyon ng mga Nagkakaisang Bansa ukol sa Katakdaan ng ''Continental Shelf'') noong 8 Abril 2009, at inaprubahan ng UNCLOS noong 2012.<ref name="BR Claim">{{cite web | title = UN approves PH territorial claim to Benham Rise |url =http://newsinfo.inquirer.net/183779/un-approves-ph-territorial-claim-to-benham-rise |publisher = | accessdate = April 28, 2012 }}</ref> <!-- == Anyong heolohiko == Ang Talampas Benham ay isang nakalubog na patay na bulkanikong gulod na matatagpuan sa 16 degri 30 minuto H, 124 degri 45 minuto S sa may baybayin ng [[Luzon]], na may sukat na tinatayang 250 km na diametro at may taas na 2,000 metro sa ibabaw ng sahig ng dagat, mula sa ibaba 5,000 metro (5 km) sa ilalim ng lebel ng tubig hanggang 3,000 metro (3 km) sa ilalim ng lebel ng tubig. Malapit ang lugar na ito sa ''Benham Seamount'', na matatagpuan sa 15 degri 48 minuto N, 124 degri 15 minuto E. Ang tumbok na lokasyon nito ay sa mga dakong malapit sa silangan ng [[Bambang Pilipinas] (Philippine Trench) at malapit sa silangan ng [[Bambang Silangang Luzon]], na siyang parehong naghihigop ng pailalim na puwersa ng ''[[Philippine Sea Plate]]'' sa ilalim ng ''Philippine Mobile Belt'',<ref>Hashimoto, M, ed., (1981) ''Accretion Tectonics in the Circum-Pacific Regions'', ISBN 90-277-1561-0 p299</ref> isang pinagtipun-tipong malalalking bloke ng balat na namuo bago pa man ang pagbangga ng ''Philippine Sea Plate'' sa ''Eurasia Plate''.<ref>Rangin and Pubellier (1990) in ''Tectonics of Circum-Pacific Continental Margins'' ISBN 90-6764-132-4 p149</ref> --> ==Kasaysayan== [[Talaksan:Philippine Sea plate.JPG|thumb|180px|Ang mapa na nagpapakita ng mga katangian ng ''[[Philippine Sea Plate]]''.]] Sinasabing pinangalan ang anyong lupang ito kay [[Andrew E.K. Benham|Admiral Andrew Ellicot Kennedy Benham]] (1832-1905) ng mga Amerikanong agrimensor na siya diumanong nakatuklas sa anyong ito. Isa siyang opisyal ng [[Hukbong Dagat ng Estados Unidos]], na nanilbihan sa Timog Atlantiko at sa Armadang Tagaharang sa Kanlurang Golpo sa kasagsagan ng [[Digmaang Sibil sa Amerika]].<ref name="one-name.org">{{cite web|date = 8 Mar 2008|url = http://www.one-name.org/profiles/benham.html|title = Benham One-Name Study|publisher = Guild of One-Name Studies|accessdate = September 27, 2009|last = |quote = |archive-date = 8 September 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090908015723/http://www.one-name.org/profiles/benham.html|url-status = dead}}</ref> May mga haka-haka sa mga pang-agham na komunidad tungkol sa kalikasan ng anyong ito. Makaraan ang malakas na lindol sa Luzon noong 16 Hulyo 1990, muling sinaalang-alang ng mga siyentipiko ang mga modelo ng ''fault'' at nagpasiya na maaaring tinitinag ng Talampas Benham ang ''Philippine Fault System'' pakanluran.<ref>Pinet and Stephan (1989) in ''Tectonics of Circum-Pacific Continental Margins'' ISBN 90-6764-132-4 p.179</ref> Matapos ang mabusising pagsusuri sa mga mas lumang mga modelo tulad ng kay Pinet at Stephan (1989), muling isinalang-alang ng mga siyentipiko ang mga modelo ng ''fault''. Iniisip nila na may malaking psoibilidad na kasalukuyan pa ring tinitinag ng Talampas Benham ang Gitnang Luzon at ang ''Philippine Fault System'' pakanluran, at ito ang maaaring maging posibleng dahilan ng pagkaakroon nito ng mapinsalang lindol. Ang mga alon sa lindol ng 1990 na tumagal ng 20 hanggang 50 segundo na siyang nagbuo ng panibagong sangay ng bitak pakanluran-pasilangan ay sa sobrang lakas, umabot ang bitak hanggang sa lungsod mismo ng [[Baguio]] sa Benguet, Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera (CAR). Ang ilang mga siyentipikong pagsusuri na ginawa noong 2004 hanggang 2008 ay nagkolekta ng ilang mga datos upang suportahan ang kanilang mga natuklasan.<ref name="verafiles.org">{{cite web|date = 12 April 2009|url = http://www.verafiles.org/index.php/focus/211-rp-files-claim-over-benham-rise-with-un|title = RP files claim over Benham Rise with UN|format = |publisher = verafiles.org|accessdate = September 27, 2009|last = Tessa Jamandre|quote = |archive-date = 26 April 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090426082054/http://verafiles.org/index.php/focus/211-rp-files-claim-over-benham-rise-with-un|url-status = dead}}</ref> === Pag-aangkin ng Pilipinas === [[Talaksan:Ph Territorial Map.png|thumb|Teritoryong pandagat ng [[Pilipinas]]. Ang Talampas Benham ay matatagpuan sa silangan ng [[Luzon]].]] Bagaman malapit ito sa kapuluan, hindi pa naisama noon ang talampas sa teritoryo ng Pilipinas. Noong 8 Abril 2009, naghain ang Republika ng Pilipinas ng isang pag-aangkin sa teritoruong pandagat sa ''United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf'' (UNCLOS) na umuukol sa ''continental shelf'' sa rehiyon ng Talampas Benham.<ref name="CLCS submissions">{{cite web |url=http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/submissions_files/submission_phl_22_2009.htm |title=Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of 10 December 1982 |publisher=United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf |date=28 May 2009 |accessdate=29 May 2009}}</ref> Ihinain ito bilang bahagi ng petisyon sa pagpapalawig ng panimulang linya at eksklusibong sonang pangkalakalan ng kapuluan sa pamamagitan ng batas na siya ding sumasaklaw sa mga pinag-aagawang mga teritoryo ng Kapuluan ng Kalayaan ([[Kapuluan ng Spratly]]) at [[Kulumpol ng Scarborough|Bajo de Masinloc (Kulumpol ng Scarborough)]]. Bagaman, ang mismong anyong lupa ay hindi pinag-aagawan, nakatanggap din ng ilang mga puna ang nasabing petisyon sa loob at labas ng bansa dahil sa kalikasan nitong kontrobersyal.<ref name="ellentordesillas">{{cite web |date= March 25, 2008|url = http://www.ellentordesillas.com/?p=2317|title = RP in last minute scramble to beat UN deadline|format = |publisher = ellentordesillas.com| accessdate = September 27, 2009 | last=Ellen Tordesillas |quote=}}</ref> Ayon sa pag-aangkin ng pamahalaan, base sa mga alituntunin ng Komisyon sa Pagtatakda ng ''Continental Shelf'', tumutugon ang sakop na ito sa 350-milyang linyang sukdulang<!--constraint--> linya dahil ang panlabas na saklaw ng ''continental shelf'' ay matagtagpuan sa loob ng sukdulang linya, na matatagpuan 350 milya mula sa mga panimulang linya kung saan magpapasimula ang pagsusukat ng kaluwangan ng teritoryong pandagat.<ref name="verafiles.org"/> Nagpasa ang [[Mababang Kapulungan ng Pilipinas]] ng Batas Republika Blg. 9522, o mas kilala bilang Batas ng Panimulang Linyang Pangkapuluan (''Archipelagic Baselines Law''), na siyang magiging batayan ng pag-aangkin. Ayon sa dokumento, ang rehiyon ay nakadikit sa ''Philippine Basin'' sa hilaga at silangan, at ng Luzon sa kanluran at timog. Pinapahayag nito na, ayon sa mga siyentipikong datos base sa mga seismiko, magnetiko at iba pang heolohikong katangian, ang Talampas Benham ay karugtong ng ''continental shelf'' ng Pilipinas. Ang buod nito, ang mga panimulang linya, na siyang batayan ng pagsasalinya ng mga teritoryo at nasasakupan sa karagatan (kasama ang ''continental shelf''), ay naaayon sa mga pangangailangan ng UNCLOS.<ref name="verafiles.org"/> Ang nasabing pag-aangkin ay isa lang bahagyang pag-aangkin dahil ang batas na pumapahintulot sa Pilipinas na palawigin ang kaniyang hangganang nasasakupan ay sumasaklaw din sa mga pulo sa [[Dagat Timog Tsina]]. === Pasya ng UN === Naghain ang Pilipinas ng pag-aangkin para sa Talampas Benham noong 2008 alinsunod sa pangangailangan ng ''United Nations Convention on the Law of the Sea'' (UNCLOS, Kumbensyon ng mga Nagkakaisang Bansa ukol sa Batas Pandagat). Opisyal nang inaprubahan ng UN ang pag-aangkin noong Abril 2012.<ref name="BR Claim" /><ref name="UN Decision">[http://www.philstar.com/headlines/716909/un-decide-phl-claim-13-m-hectare-benham-rise UN to decide on Phl claim on 13-M hectare Benham Rise], August 16, 2011, Philippine Star.</ref><ref name="UN Approval">[http://newsinfo.inquirer.net/183779/un-approves-ph-territorial-claim-to-benham-rise UN approves PH territorial claim to Benham Rise], April 28, 2012, Philippine Daily Inquirer.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.benhamplateau.tk/ '''Benham Plateau'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622215242/http://www.benhamplateau.tk/ |date=2015-06-22 }} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Heograpiya ng Pilipinas]] 4esrn608xss7cef8umodvazo0nausge 0 230775 2212756 1412423 2026-06-22T18:18:39Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Talampas ng Pilipinas]] 2212756 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talampas ng Pilipinas]] 64e1d1oeed6z6w8yazgsr69544zyjo4 0 235503 2212742 2136961 2026-06-22T18:08:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212742 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Chanakya | image = Chanakya artistic depiction.jpg | caption = Isang paglalarawan ng isang pinto para kay Chanakya | birth_date = 350 BCE<ref name="VKSubramanian1980">{{cite book | author=V. K. Subramanian | title=''Maxims of Chanakya: Kautilya'' | url=http://books.google.com/books?id=HILzeFz0394C&pg=PA1 | accessdate=2012-06-06 | year= 1980 | publisher=Abhinav Publications | isbn=978-0-8364-0616-0 | pages=1–}}</ref>{{Sfn|Jain|2008|p=9}} | birth_place = | death_date = 275 BCE<ref name="VKSubramanian1980"/>{{Sfn|Jain|2008|p=9}} | death_place = [[Pataliputra]] | other_names = Kautilya, Vishnugupta | alma_mater = [[Taxila]] | occupation = Guro; tagapayo ng [[Chandragupta Maurya]] | known_for = Pagkakatag ng Imperyo ng Maurya | notable_works = ''[[Arthashastra]]'', ''[[Chanakya Niti]]'' | father = Chanak | influences = | influenced = | footnotes = }} Si '''Chanakya''' ([[IAST]]: ''{{IAST|Cāṇakya}}''; {{audio|Chanakya.ogg|bigkas}}; 350 – 275 BCE)<ref name="VKSubramanian1980"/>{{Sfn|Jain|2008|p=9}} ay isang guro, pilosopo, ekonomista, hurado tagapayo ng hari na [[India|Indiyano]]. Sa tradisyon, kinikilala siya bilang ang '''Kautilya''' o '''Vishnu Gupta''', na sinulat ang lumang kasunduang pampolitika sa India, ang ''[[Arthashastra]]'' (''[[Ekonomika]]'').<ref name="Mabbett">{{cite journal | last1 = Mabbett | first1 = I. W. | title = ''The Date of the Arthaśāstra'' | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1964_84_2/page/162 | journal = ''Journal of the American Oriental Society'' | volume = 84 | issue = 2 | pages = 162–169 | id = ISSN 0003-0279 | doi = 10.2307/597102 | jstor = 597102 | year = 1964 | publisher = A''merican Oriental Society'' }}</ref> Sa ganitong kadahilanan, siya ay tinuturing tagapagbunsod ng [[agham pampolitika]] at ekonomika sa India, at inisip na ang kanyang gawa ay mahalagang pasimula ng [[ekonomikang klasiko]].<ref>L. K. Jha, K. N. Jha (1998). ''"Chanakya: the pioneer economist of the world"'', ''International Journal of Social Economics'' '''25''' (2–4), p. 267–282.</ref><ref name="bss.sfsu.edu">Waldauer, C., Zahka, W.J. and Pal, S. 1996. [http://online.sfsu.edu/mbar/ECON605/Arthashastra.pdf ''Kauṭilya's Arthashastra: A neglected precursor to classical economics'']. ''Indian Economic Review, Vol. XXXI, No. 1, pp. 101–108.</ref><ref>Tisdell, C. 2003. [http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:84337 A Western perspective of Kauṭilya's Arthashastra: does it provide a basis for economic science?] ''Economic Theory, Applications and Issues Working Paper No. 18''. Brisbane: School of Economics, The University of Queensland.</ref><ref>Sihag, B.S. 2007. ''Kauṭilya on institutions, governance, knowledge, ethics and prosperity''. ''Humanomics'' 23 (1): 5–28.</ref> Nawala ang mga gawa noong palapit na ang katapusan ng [[Imperyong Gupta]] at di na natuklas hanggang 1915.<ref name="bss.sfsu.edu"/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:Mga pilosopo]] 5juzq262qcelr43bh13eezz0qh21wgw 0 235520 2212806 2111981 2026-06-22T18:46:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212806 wikitext text/x-wiki Si '''Mosheh ben Maimon''' o '''Mūsā ibn Maymūn''' ay isang kilalang midyibal na [[Mga Hudyong Kastila at Portuges|Kastilang]] [[Hudyong Sefardi]] na isang [[Pilosopong Hudyo|pilosopo]], [[astronomo]],<ref>Maimonides: Abū ʿImrān Mūsā [Moses] ibn ʿUbayd Allāh [Maymūn] al‐Qurṭubī [http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Maimonides_BEA.htm]</ref> at isa sa mga mga pinakakilala at maimpluwensiyang pantas ng [[Torah]] at manggagamot<ref>{{Cite web |url=http://www.med.uottawa.ca/historyofmedicine/hetenyi/levinoff.htm |title=A Biographical and Historiographical Critique of Moses Maimonides |access-date=2014-11-14 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905060421/http://www.med.uottawa.ca/historyofmedicine/hetenyi/levinoff.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|pmid=10493314|journal=Arch Intern Med. |year=1999 |volume=159|issue=16|pages=1841–5|title=Moses Maimonides: medieval physician and scholar|author= S. R. Simon}}</ref><ref>{{cite journal|title=Maimonides's medicine|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-8-14-2008_371_9615/page/n27|journal=The Lancet|volume =371|issue =9615|pages= 804|year= 2008|doi=10.1016/S0140-6736(08)60365-7|author=Athar Yawar Email Address}}</ref> ng [[Gitnang Kapanahunan]]. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{stub}} [[Kategorya:Mga pilosopong Hudyo]] i1i8evgcofnj6307d3dw2vnc5tvg7zn 0 237218 2212832 2090555 2026-06-22T19:03:47Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212832 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Ascariasis | Image = Ascaris_lumbricoides.jpeg | Caption = ''[[Ascaris lumbricoides]]'' | ICD10 = {{ICD10|B|77||b|65}} | ICD9 = {{ICD9|127.0}} | OMIM = 604291 | DiseasesDB = 934 | MedlinePlus = 000628 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 212510 | MeshID = D001196 | }} Ang '''Ascariasis''' ay isang karamdaman na dulot ng parasitiko na bulateng ''[[roundworm]]'' na ''[[Ascaris lumbricoides]]''.<ref name=Dold2011/> Ang mga impeksiyon ay walang sintomas sa mahigit sa 85% ng mga kaso, lalong-lalo na kung napakaunti ng bilang ng mga bulate.<ref name=Dold2011>{{cite journal|last=Dold|first=C|author2=Holland, CV|title=Ascaris and ascariasis.|journal=Microbes and infection / Institut Pasteur|date=Jul 2011|volume=13|issue=7|pages=632–7|pmid=20934531|doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012}}</ref> Ang mga sintomas ay rarami sa pagdami ng mga bulate at maaaring kasama rito ang [[hirap sa paghinga]] at lagnat sa pagsisimula ng karamdaman.<ref name=Dold2011/> Maaaring sundan ang mga ito ng paglaki ng tiyan, pananakit ng tiyan at [[pagtatae]].<ref name=Dold2011/> Ang mga bata ang pinakakaraniwang naaapektuhan nito, at sa grupo ng edad na ito, ang impeksiyon ay maaaring magdulot ng mabagal na pagtaas ng timbang, [[kakulangan ng nutrisyon]] at mga problema sa pag-aaral.<ref name=Dold2011/><ref name=Hagel2010/><ref name=WHO2013>{{cite web|title=Soil-transmitted helminth infections Fact sheet N°366|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs366/en/|work=World Health Organization|date=June 2013}}</ref> <!-- Sanhi at Mekanismo --> Ang impeksiyon ay nagaganap sa pagkain ng mga pagkain o inumin na kontaminado ng mga itlog ng ''Ascaris'' na nanggagaling sa dumi o tae.<ref name=Hagel2010/> Napipisa ang mga itlog sa mga [[bituka]], bumubutas sa gilid ng tiyan, ay lumilipat sa [[mga baga]] sa pamamagitan ng [[dugo]].<ref name=Hagel2010/> Lumulusot ang mga ito sa [[alveoli]] at dumadaan sa [[Vertebrate trachea|trachea o daaan ng hangin mula sa lalamunan]], kung saan ang mga ito ay naiuubo at nalulunok.<ref name=Hagel2010/> Pagkatapos ang larvae ay dumadaan sa tiyan sa pangalawang pagkakataon kung saan ang mga ito ay lumalaki nang bulate.<ref name=Hagel2010/> <!-- Pag-iwas at Paggamot --> Ang pag-iwas ay mas napapahusay sa pamamagitan ng [[kalinisan]], na kinabibilangan ng pagkakaroon ng mga mas maayos na[[kubeta o palikuran]] at maaayos na pagtapon ng [[mga dumi o tae]].<ref name=Dold2011/><ref>{{cite journal|last=Ziegelbauer|first=K|author2=Speich, B|author3= Mäusezahl, D|author4= Bos, R|author5= Keiser, J|author6= Utzinger, J|title=Effect of sanitation on soil-transmitted helminth infection: systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS medicine|date=Jan 2012|volume=9|issue=1|pages=e1001162|pmid=22291577|doi=10.1371/journal.pmed.1001162|pmc=3265535}}</ref> [[ Ang paghugas ng kamay]] gamit ang sabon ay lumilitaw ring mabisang pamproteksiyon.<ref name=Fung2009>{{cite journal|last=Fung|first=IC|author2=Cairncross, S|title=Ascariasis and handwashing.|journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene|date=Mar 2009|volume=103|issue=3|pages=215–22|pmid=18789465|doi=10.1016/j.trstmh.2008.08.003}}</ref> Sa mga lugar na ang mahigit sa 20% ng populasyon ay mayroon nito, inirerekomendang gamutin ang lahat ng tao sa regular na pagitan.<ref name=Dold2011/> Karaniwan ang pabalik-balik na impeksiyon.<ref name=Hagel2010/><ref>{{cite journal|last=Jia|first=TW|author2=Melville, S|author3= Utzinger, J|author4= King, CH|author5= Zhou, XN|title=Soil-transmitted helminth reinfection after drug treatment: a systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS neglected tropical diseases|year=2012|volume=6|issue=5|pages=e1621|pmid=22590656|doi=10.1371/journal.pntd.0001621|pmc=3348161}}</ref> Walang [[bakuna]].<ref name=Hagel2010/> Ang mga paggamot na inirerekomenda ng [[World Health Organization]]ay ang mga gamot na[[albendazole]], [[mebendazole]], [[levamisole]] o [[pyrantel pamoate]].<ref name=Hagel2010>{{cite journal|last=Hagel|first=I|author2=Giusti, T|title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets.|journal=Infectious disorders drug targets|date=Oct 2010|volume=10|issue=5|pages=349–67|pmid=20701574|doi=10.2174/187152610793180876}}</ref> Kasama sa mga mabibisang gamot ang [[tribendimidine]] at [[nitazoxanide]].<ref name=Hagel2010/> <!-- Pag-aaral sa Epidemya--> Ang mga humigit-kumulang na 0.8 hanggang sa 1.2 na bilyong tao sa buong mundo ang may ascarias na ang pinakamaraming taong mayroon nito ay nasa [[sub-Saharan Africa]], [[Latin America]], at sa Asya.<ref name=Dold2011/><ref name=Kei2010/><ref name=Fen2012>{{cite journal|last=Fenwick|first=A|title=The global burden of neglected tropical diseases.|journal=Public health|date=Mar 2012|volume=126|issue=3|pages=233–6|pmid=22325616|doi=10.1016/j.puhe.2011.11.015}}</ref> Dahil dito, ang ascariasis ang pinakakaraniwan na uri ng [[naihahawa sa pamamagitan ng lupa na helminthiasis]].<ref name=Kei2010>{{cite journal|last=Keiser|first=J|author2=Utzinger, J|title=The drugs we have and the drugs we need against major helminth infections.|journal=Advances in parasitology|year=2010|volume=73|pages=197–230|pmid=20627144|doi=10.1016/s0065-308x(10)73008-6}}</ref> Noong 2010, naging sanhi ito ng humigit-kumulang na 2,700 na patay na mas mababa kumpara sa 3,400 noong 1990.<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> Ang ibang uri ng ''[[Ascaris]]'' naman ang nasa mga baboy.<ref name=Dold2011/> ==Mga sanggunian== <references /> [[Kategorya:Virus]] j2axczyhhcsqdmpy6d8o6lstseazfpq 0 240175 2212679 2204322 2026-06-22T17:23:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 7 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212679 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Chronic obstructive pulmonary disease | Image = Centrilobular emphysema 865 lores.jpg | Caption = [[Gross pathology]] of a lung showing centrilobular-type emphysema characteristic of smoking. This close-up of the [[Fixation (histology)|fixed]], cut lung surface shows multiple cavities lined by heavy [[black carbon]] deposits. | synonyms = chronic obstructive lung disease (COLD), chronic obstructive airway disease (COAD), chronic bronchitis, emphysema, pulmonary emphysema, others | DiseasesDB = 2672 | ICD10 = {{ICD10|J|40||j|40}}–{{ICD10|J|44||j|40}}, {{ICD10|J|47||j|40}} | ICD9 = {{ICD9|490}}–{{ICD9|492}}, {{ICD9|494}}–{{ICD9|496}} | OMIM = 606963 | MedlinePlus = 000091 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 373 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|99}} | MeshName = COPD | MeshNumber = C08.381.495.389 }} <!--Mga kahulugan at sintomas --> Ang '''talamak na nakakahawang sakit sa baga''' o '''chronic obstructive pulmonary disease''' ('''COPD'''), bukod sa iba pa, ay isang uri ng [[sakit na may pagbara sa baga]] na inilalarawan ng hindi gumagaling na mahinang pagdaloy ng hangin.<!-- <ref name=GOLD2013Chp1/> --> Karaniwan itong lumalala sa katagalan.<!-- <ref name=GOLD2013Chp1/> --> Kasama sa mga pangunahing sintomas ang [[kapos na hininga]], [[ubo]], at paglikha ng [[plema]].<ref name=GOLD2013Chp1/> Karamihan sa mga taong may '''hindi gumagaling na bronchitis''' ay mayroong COPD.<ref name=Harr2012/> <!--Sanhi at pagkilala sa sakit --> Ang [[paninigarilyo]] ng [[tabako]] ay ang pinaka-karaniwang sanhi ng COPD, kasama ang iba pang bilang ng mga dahilan tulad ng [[polusyon sa hangin]] at [[henetiko]] na may maliit na ginagampanang tungkulin.<ref name=Lancet2012>{{cite journal |author=Decramer M, Janssens W, Miravitlles M |title=Chronic obstructive pulmonary disease |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-7-13-2012_379_9823/page/1341 |journal=Lancet |volume=379 |issue=9823 |pages=1341–51 |date=April 2012 |pmid=22314182 |doi=10.1016/S0140-6736(11)60968-9}}</ref> Sa mga mahirap na bansa, ang isa sa mga karaniwang pinagmumulan ng polusyon sa hangin ay mula sa pagluluto at apoy na pampainit na hindi maganda ang pasingawan. Ang matagalang pagkakalantad sa mga irritant na ito ay nagdudulot ng [[inflammation|tugon na pamamaga]] sa mga baga na nagreresulta sa pagkipot ng mga maliit na daanan ng hangin at pagkasira ng tisyu ng baga na kilala bilang '''emphysema'''.<ref name=GOLD2007>{{cite journal | author = Rabe KF, Hurd S, Anzueto A, Barnes PJ, Buist SA, Calverley P, Fukuchi Y, Jenkins C, Rodriguez-Roisin R, van Weel C, Zielinski J | title = Global strategy for the diagnosis, management, and prevention of chronic obstructive pulmonary disease: GOLD executive summary | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 176 | issue = 6 | pages = 532–55 | date = September 2007 | pmid = 17507545 | doi = 10.1164/rccm.200703-456SO | url = http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long | access-date = 2015-06-20 | archive-date = 2013-01-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130102150149/http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long | url-status = dead }}</ref> Ang pagkilala sa sakit ay batay sa mahinang daloy ng hangin na sinusukat ng mga [[pulmonary function test|pagsusuri sa paggana ng baga]].<ref name=Nathell>{{cite journal | author = Nathell L, Nathell M, Malmberg P, Larsson K | title = COPD diagnosis related to different guidelines and spirometry techniques | journal = Respir. Res. | volume = 8 | issue = 1| pages = 89 | year = 2007 | pmid = 18053200 | pmc = 2217523 | doi = 10.1186/1465-9921-8-89 }}</ref> Ang kaibahan sa [[hika]], ang pagbawas sa daloy ng hangin ay hindi Malaki ang binubuti sa pamamagitan ng pagbibigay ng gamot. <!--Pag-iwas at pamamahala --> Maaaring maiwasan ang COPD sa pamamagitan sa pagbawas sa pagkakalantad sa mga kilalang sanhi. Kasama dito ang mga pagsusumikap para bawasan ang dalas ng paninigarilyo at para pahusayin ang kalidad ng hangin sa loob at sa labas. Kasama sa mga paggamot ng COPD ang: [[smoking cessation|paghinto ng paninigarilyo]], mga [[bakuna]], [[Pulmonary rehabilitation|rehabilitasyon]], at ang madalas na nalalanghap ng mga [[bronchodilator]] at [[Corticosteroid|mga steroid]]. Maaaring magbenepisyo ang ilang mga tao mula sa [[oxygen therapy|pangmatagalang oxygen therapy]] o [[pag-transplant ng baga]].<ref name=GOLD2007/> Sa mga mayroong panahon ng [[Acute exacerbation of chronic obstructive pulmonary disease|malubhang paglala]], nadagdagang paggamit ng mga gamot at mga pagkakaospital ay maaaaring kailanganin. <!--Epidemiyolohiya --> Sa buong mundo, naaapektuhan ng COPD ang 329&nbsp;milyong tao o halos 5% ng populasyon. Noong 2012, ito ay humanay bilang pangatlong nangungunang sanhi ng pagkamatay, na pumapatay sa mahigit sa 3&nbsp;milyong tao.<ref>{{cite web |title=The 10 leading causes of death in the world, 2000 and 2011 |date=July 2013 |publisher=World Health Organization |url=http://who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/ |accessdate=November 29, 2013}}</ref> Inaasahang dumami ang bilang ng pagkamatay dahil sa mas mataas na bilang ng paninigarilyo at populasyon ng matatanda sa maraming bansa.<ref>{{cite journal |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of Global Mortality and Burden of Disease from 2002 to 2030 |journal=PLoS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |date=November 2006 |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pmed.0030442}}</ref> Nagresulta ito sa tinatayang halaga ng ekonomiya na $2.1&nbsp;trilyon noong 2010.<ref name=Cost2013>{{cite book|last=Lomborg|first=Bjørn|title=Global problems, local solutions : costs and benefits|year=2013|publisher=Cambridge University Pres|isbn=978-1-107-03959-9|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=cRZaAQAAQBAJ&pg=PA143}}</ref> <!--{{TOC limit|3}}--> ==Mga palatandaan at sintomas== {{listen | filename = Wheeze2O.ogg | title = Wheezing | description = The sound of wheezing as heard with a stethoscope. | format = [[Ogg]] }} Ang pinaka-karaniwang mga sintomas ng COPD ay paglikha ng plema, [[dyspnea|kapos na hininga]] at may plemang buo.<ref name=GOLD2013Chp2>{{cite book |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |pages=9–17 |chapter=Diagnosis and Assessment |chapterurl=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#26 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328053032/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#26 |url-status=dead }}</ref> Ang mga sintomas na ito ay naroon para sa matagal na panahon<ref name=Harr2012>{{cite book |first1=John J. |last1=Reilly |first2=Edwin K. |last2=Silverman |first3=Steven D. |last3=Shapiro |chapter=Chronic Obstructive Pulmonary Disease |pages=2151–9 |editor1-first=Dan |editor1-last=Longo |editor2-first=Anthony |editor2-last=Fauci |editor3-first=Dennis |editor3-last=Kasper |editor4-first=Stephen |editor4-last=Hauser |editor5-first=J. |editor5-last=Jameson |editor6-first=Joseph |editor6-last=Loscalzo |year=2011 |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=18th |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-174889-6}}</ref> at karaniwang lumalala sa katagalan.<ref name=GOLD2007/> Hindi malinaw kung umiiral ang iba’t-ibang mga uri ng COPD.<ref name=Lancet2012/> Habang dating nahahati sa emphysema at hindi gumagaling na bronchitis, ang emphysema ay isa lamang paglalarawan sa mga pagbabago sa baga kaysa sa mismong sakit, at ang hindi gumagaling na bronchitis ay isang tagalarawan ng mga sintomas na maaari o hindi maaaring mangyari sa COPD.<ref name=GOLD2013Chp1>{{cite book |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |pages=1–7 |chapter=Definition and Overview |chapterurl=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#18 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328053032/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#18 |url-status=dead }}</ref> ===Ubo=== Ang hindi gumagaling na ubo ay ang karaniwang unang sintomas na lumalabas.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Kapag ito ay umiiral nang mahigit sa tatlong buwan sa isang taon sa mahigit na dalawang taon, kasama ang kombinasyon ng paglikha ng plema at nang walang iba pang paliwanag, ayon sa kahulugan mayroong hindi gumagaling na bronchitis.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Maaaring mangyari ang kondisyon na ito bago ganap na mabuo ang COPD.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Ang dami ng nalilikhang plema ay maaaring magbago sa loob ng ilang oras hanggang ilang araw.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Sa ilang mga kaso maaaring walang ubo o magkaroon lamang paminsan-minsan at maaaring walang lamang plema.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Ang ilang mga taong may COPD ay inuugnay ang mga sintomas sa isang "ubo ng naninigarilyo".<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Maaaring lunukin o idura ang plema, kalimitan depende sa mga salik na panlipunan at pang-kultura.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Ang matinding pag-ubo ay maaaring humantong sa [[mga pagkabali ng tadyang]] o [[Syncope (medicine)|ang maikling kawalan ng malay]].<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Ang mga mayroong COPD ay kalimitang may kasaysayan ng "mga [[karaniwang sipon]]" na matagal na.<ref name=GOLD2013Chp2/> ===Kapos na hininga=== Ang kapos na hininga ay kalimitang sintomas na nakakaabala sa mga tao.<ref name=NICE2010P60>{{NICE|101|Chronic Obstructive Pulmonary Disease|June 2010|60-70}}</ref> Ito ay karaniwang inilalarawan bilang: "kailangan pilitin ang aking paghinga;," "Pakiramdam ko nauubusan ako ng hininga," o "Hindi ako makakuha ng sapat na hangin".<ref name=Mahler2006>{{cite journal |author=Mahler DA|title=Mechanisms and measurement of dyspnea in chronic obstructive pulmonary disease |journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=3 |issue=3 |pages=234–8 |year=2006 |pmid=16636091 |doi=10.1513/pats.200509-103SF}}</ref> Ang iba’t-ibang mga salita, gayunpaman, ay maaaring gamitin sa iba’t-ibang mga kultura.<ref name=GOLD2013Chp2/> Karaniwan ang kapos na hininga ay malala sa pagpilit, na matagal, at lumalala sa katagalan.<ref name=GOLD2013Chp2/> Sa advanced na mga yugto ito ay nangyayari habang nagpapahinga at maaaring palaging mayroon.<ref>{{cite web |title=What Are the Signs and Symptoms of COPD? |date=July 31, 2013 |publisher=[[National Heart, Lung, and Blood Institute]] |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/copd/signs.html |accessdate=November 29, 2013}}</ref><ref name=MedlinePlus>{{MedlinePlusEncyclopedia|000091|Chronic obstructive pulmonary disease}}</ref> Ito ay parehong pinagmumulan ng pagkabahala at mahinang kalidad ng buhay sa mga mayroong COPD.<ref name=GOLD2013Chp2/> Ang maraming tao na mayroong advanced na COPD [[Pursed lip breathing|paghinga sa pamamagitan ng nakabilog na labi]] at ang aksyon na ito ay maaaring pabutihin ang kapos na hininga sa ilan.<ref>{{cite book|last=Morrison|first=[edited by] Nathan E. Goldstein, R. Sean|title=Evidence-based practice of palliative medicine|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-3796-7|page=124|url=http://books.google.ca/books?id=j0rCsKtCnq8C&pg=PA124|year=2013}}</ref><ref name=Holland2012>{{cite journal | author = Holland AE, Hill CJ, Jones AY, McDonald CF | title = Breathing exercises for chronic obstructive pulmonary disease | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 10 | issue = | pages = CD008250 | year = 2012 | pmid = 23076942 | doi=10.1002/14651858.CD008250.pub2 | editor1-last = Holland | editor1-first = Anne E }}</ref> ===Iba pang mga tampok=== Sa COPD, maaaring mas matagal huminga palabas kaysa lumanghap.<ref name=EB2008/> Maaaring magkaroon ng paninikip ng dibdib<ref name=GOLD2013Chp2/> ngunit hindi ito karaniwan at maaaring sanhi ng isa pang problema.<ref name=NICE2010P60/> Ang mga mayroong bara sa pagdaloy ng hangin ay maaaring mayroong [[wheeze|humuhuning tunog]] o nabawasang mga tunog sa pagpasok ng hangin sa eksaminasyon ng dibdib gamit ang isang [[stethoscope]].<ref name=EB2008/> Ang [[dibdib na parang bariles]] ay isang katangiang palatandaan ng COPD, ngunit medyo hindi pangkaraniwan.<ref name=EB2008/> Ang [[Tripod na posisyon]]ay maaaring mangyari habang lumalala ang sakit.<ref name=Harr2012/> Ang advanced na COPD ay humahantong sa [[pulmonary hypertension|mataas na presyon sa mga malaking ugat ng baga]], na pumupuwersa sa [[heart failure#Right-sided failure|kanang ventricle ng puso]].<ref name=GOLD2007/><ref name=Weit2009>{{cite journal | author = Weitzenblum E, Chaouat A | title = Cor pulmonale | journal = Chron Respir Dis | volume = 6 | issue = 3 | pages = 177–85 | year = 2009 | pmid = 19643833 | doi = 10.1177/1479972309104664 }}</ref><ref>{{cite book |title=Professional guide to diseases |year=2009 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-7899-2 |pages=120–2 |chapter=Cor pulmonale |chapterurl=http://books.google.ca/books?id=1h6vu60L6FcC&pg=PA120 |edition=9th}}</ref> Ang sitwasyong ito ay tinutukoy bilang [[cor pulmonale]], at humahantong sa mga sintomas ng [[peripheral edema|pamamaga ng binti]]<ref name=GOLD2013Chp2/> at [[jugular venous distension|mga nakaumbok na ugat sa leeg]].<ref name=GOLD2007/> Ang COPD ay mas karaniwan kaysa sa anumang iba pang sakit sa baga bilang sanhi ng cor pulmonale.<ref name=Weit2009/> Ang Cor pulmonale ay naging mas bihira simula ng paggamit ng suplementong oxygen.<ref name=Harr2012/> Kalimitan nangyayari ang COPD kasama ang maraming iba pang mga kondisyon, dahil sa mga ibinahaging salik ng panganib bilang bahagi.<ref name=Lancet2012/> Kasama sa mga kondisyon na ito ang: [[sakit sa puso na ischemic]], [[hypertension|mataas ang presyon ng dugo]], [[diabetes mellitus]], panghihina ng kalamnan (muscle wasting), [[osteoporosis]], [[kanser sa baga]], [[karamdaman na pagkabahala]] at [[major depressive disorder|depresyon]].<ref name=Lancet2012/> Sa mga mayroong malubhang sakit ang pakiramdam na palaging [[Fatigue (medical)|pagod]] ay karaniwan.<ref name=GOLD2013Chp2/> Ang [[Nail clubbing|pamamaga ng mga daliri]] ay hindi partikular sa COPD at dapat mag-utos ng mga pagsisiyasat para sa nasa ilalim na kanser sa baga.<ref>{{cite book|last=Mandell|first=editors, James K. Stoller, Franklin A. Michota, Jr., Brian F.|title=The Cleveland Clinic Foundation intensive review of internal medicine|year=2009|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-9079-6|page=419|url=http://books.google.ca/books?id=O9F7wtiPWxgC&pg=PA419|edition=5th}}</ref> ===Paglala=== Ang [[Acute exacerbation of chronic obstructive pulmonary disease|matinding paglala ng COPD]] ay binibigyang kahulugan bilang nadagdagang kapos na hininga, nadagdagang paglikha ng plema, pagbabago sa kulay ng plema mula sa malinaw tungo sa berde o dilaw, o ang nadagdagang pag-ubo sa taong mayroong COPD.<ref name=EB2008/> Maaaring magpakita ito ng [[medical sign|mga palatandaan]] ng nadagdagang pagsusumikap para huminga tulad ng [[tachypnea|mabilis na paghinga]], isang [[tachycardia|mabilis na tibok ng puso]], [[diaphoresis|pamamawis]], aktibong paggamit ng [[muscles of respiration|mga kalamnan sa leeg]], [[cyanosis|ang mala-bughaw na kulay sa balat]], at [[Mental confusion|pagkalito]] o ang panlalaban sa mga napakatinding mga paglala.<ref name=EB2008>{{cite journal|last=Gruber|first=Phillip|title=The Acute Presentation of Chronic Obstructive Pulmonary Disease In the Emergency Department: A Challenging Oxymoron|journal=Emergency Medicine Practice|date=November 2008|volume=10|issue=11|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=63}}</ref><ref name=Burl2012>{{cite journal | author = Brulotte CA, Lang ES | title = Acute exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease in the emergency department | journal = Emerg. Med. Clin. North Am. | volume = 30 | issue = 2 | pages = 223–47, vii |date=May 2012 | pmid = 22487106 | doi = 10.1016/j.emc.2011.10.005 }}</ref> Maaari rin makarinig ng [[mga pagtunog]] sa mga baga sa eksaminasyon gamit ang isang stethoscope.<ref>{{cite book|last=Spiro|first=Stephen|title=Clinical respiratory medicine expert consult|publisher=Saunders|location=Philadelphia, PA|isbn=978-1-4557-2329-4|page=Chapter 43|url=http://books.google.ca/books?id=2sOJk-yKPpUC&pg=PT2420|edition=4th |year=2012}}</ref> ==Sanhi== Ang pangunahing sanhi ng COPD ay ang paninigarilyo ng tabako, kasama ang pagkakalantad sa trabaho at polusyon mula sa apoy sa loob na malaking sanhi sa ilang mga bansa.<ref name=GOLD2013Chp1/> Karaniwan ang mga pagkakalantad na ito ay dapat mangyari sa maraming dekada bago mabuo ang mga sintomas.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang bumubuo sa henetiko ng isang tao ay nakakaapekto rin sa panganib.<ref name=GOLD2013Chp1/> ===Paninigarilyo=== {{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Female Smoking by Country.png|image2=Male Smoking by Country.png|width=250|caption1=Percentage of females smoking tobacco as of the late 1990s early 2000s|caption2=Percentage of males smoking tobacco as of the late 1990s early 2000s. Note the scales used for females and males differ.<ref name="isbn92-4-159628-7">{{cite book | author = World Health Organization | title = WHO Report on the Global Tobacco Epidemic 2008: The MPOWER Package | edition = | language = | publisher = World Health Organization | location = Geneva | year = 2008 | isbn = 92-4-159628-7 | url = http://www.who.int/tobacco/mpower/mpower_report_full_2008.pdf |pages=268–309}}</ref>}} Ang pangunahing salik ng panganib para sa COPD sa buong mundo ay ang [[Smoking|paninigarilyo ng tabako]].<ref name=GOLD2013Chp1/> Sa mga naninigarilyo humigit-kumulang 20% ang magkakaroon ng COPD,<ref name=Ward2012>{{cite book|last=Ward|first=Helen|title=Oxford Handbook of Epidemiology for Clinicians|year=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-165478-7|pages=289–290|url=http://books.google.ca/books?id=dHLjLwru-l8C&pg=RA1-PT194#v=onepage&q&f=false}}</ref> at sa mga habang-buhay na naninigarilyo humigit-kumulang kalahati ang magkakaroon ng COPD.<ref name=La2009>{{cite journal|last=Laniado-Laborín|first=R|title=Smoking and chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Parallel epidemics of the 21st century|journal=International journal of environmental research and public health|date=January 2009|volume=6|issue=1|pages=209–24|pmid=19440278|doi=10.3390/ijerph6010209|pmc=2672326}}</ref> Sa Estados Unidos at United Kingdom, sa mga mayroong COPD, 80-95% ay kasalukuyang naninigarilyo o kaya dating naninigarilyo.<ref name=Ward2012/><ref name=Ren2013>{{cite book|last=Rennard|first=Stephen|title=Clinical management of chronic obstructive pulmonary disease|year=2013|publisher=Informa Healthcare|location=New York|isbn=978-0-8493-7588-0|page=23|url=http://books.google.ca/books?id=DiTThQJkc0UC&pg=PA23|edition=2nd}}</ref><ref name=Rich2010>{{cite book|author=Anita Sharma ; with a contribution by David Pitchforth ; forewords by Gail Richards|title=COPD in primary care|year=2010|publisher=Radcliffe Pub.|location=Oxford|isbn=978-1-84619-316-3|page=9|url=http://books.google.com/books?id=CrXFqhezbeMC&pg=PA9|author2=Barclay, Joyce}}</ref> Ang posibilidad ng pagkakaroon ng COPD ay nadadagdagan sa [[pack years|kabuuang pagkakalantad sa usok]].<ref>{{cite book|last=Goldman|first=Lee|title=Goldman's Cecil medicine|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-1604-7|page=537|url=http://books.google.ca/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA537|edition=24th|year=2012}}</ref> Sa karagdagan, mas madaling kapitan ang mga kababaihan ng mga nakakapinsalang epekto ng usok kaysa sa mga kalalakihan.<ref name=Rich2010/> Sa mga hindi naninigarilyo, ang [[usok mula sa naninigarilyo]] ang sanhi ng humigit-kumulang na 20% ng mga kaso.<ref name=Ren2013/> Ang iba pang mga uri ng sigarilyo, tulad ng marihuwana, cigar, at water pipe na sigarilyo, ay nagdudulot rin ng panganib.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang mga kababaihan na naninigarilyo sa panahon ng [[pagbubuntis]] ay maaaring dagdagan ang panganib ng COPD sa kanilang anak.<ref name=GOLD2013Chp1/> ===Polusyon sa hangin=== Ang mga apoy sa pagluluto na walang sapat na pasingawan, na kalimitan ginagamitan ng uling o mga [[biomass fuel]] tulad ng kahoy at dumi ng hayop, ay humahantong sa [[indoor air quality|panloob na polusyon sa hangin]] at ay isa sa mga pinaka-karaniwang sanhi ng COPD sa [[developing country|mga mahihirap na bansa]].<ref name=Ken2007>{{cite journal |author=Kennedy SM, Chambers R, Du W, Dimich-Ward H|title=Environmental and occupational exposures: do they affect chronic obstructive pulmonary disease differently in women and men?|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=4 |issue=8 |pages=692–4 |date=December 2007|pmid=18073405 |url=http://pats.atsjournals.org/cgi/content/full/4/8/692 |doi=10.1513/pats.200707-094SD}}</ref> Ang mga apoy na ito ay isang pamamaraan ng pagluluto at pagpapainit para sa halos 3&nbsp;bilyong tao kung saan ang mga epekto nito sa kalusugan ay mas mataas sa mga kababaihan dahil sa mas maraming pagkakalantad.<ref name=GOLD2013Chp1/><ref name=Ken2007/> Ginagamit ang mga ito bilang pangunahing pinagmumulan ng enerhiya sa 80% ng mga tahanan sa India, China at [[sub-Saharan Africa]].<ref name=Piro2012/> Ang mga taong nakatira sa malalaking lungsod ay mayroong mas mataas na bilang ng COPD kumpara sa mga taong nakatira sa mga lalawigang lugar.<ref>{{cite journal|author=Halbert RJ, Natoli JL, Gano A, Badamgarav E, Buist AS, Mannino DM |title=Global burden of COPD: systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2006-09_28_3/page/523 |journal=Eur. Respir. J. |volume=28 |issue=3 |pages=523–32 |date=September 2006|pmid=16611654|doi=10.1183/09031936.06.00124605 }}</ref> Habang ang [[polusyon sa hangin]] sa lungsod ay isang nag-aambag na salik sa mga paglala, ang pangkalahatang papel nito bilang sanhi ng COPD ay hindi malinaw.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang mga lugar na may hindi magandang kalidad ng hangin sa labas, kasama ang mula sa [[exhaust gas]], ay karaniwang mayroong mas mataas na bilang ng COPD.<ref name=Piro2012/> Ang pangkalahatang epekto kaugnay sa paninigarilyo, gayunpaman, ay pinaniniwalaan na maliit.<ref name=GOLD2013Chp1/> ===Mga pagkakalantad sa trabaho=== Ang matindi at matagalang pagkakalantad sa mga alikabok sa pinagtatrabahuhan, mga kemikal at usok ay dinadagdagan ang panganib ng COPD sa parehong naninigarilyo at hindi naninigarilyo.<ref name=Dev2006/> Ang mga pagkakalantad sa pinagtatrabahuhan ay pinaniniwalaang sanhi sa 10-20% ng mga kaso.<ref>{{cite book|last=Laine|first=Christine|title=In the Clinic: Practical Information about Common Health Problems|year=2009|publisher=ACP Press|isbn=978-1-934465-64-6|page=226|url=http://books.google.ca/books?id=bvg9he4FOB0C&pg=PA226}}</ref> Sa Estados Unidos pinaniniwalaan ang mga ito na kaugnay sa mas mahigit sa 30% ng mga kaso sa mga kailanman hindi nanigarilyo at malamang kumakatawan sa mas malaking panganib sa mga bansa na walang sapat na mga regulasyon.<ref name=GOLD2013Chp1/> Isinangkot ang bilang ng mga industriya at pinagmumulan, kasama ang<ref name=Piro2012/> mataas na mga antas ng alikabok sa [[pagmimina ng uling]], [[pagmimina ng ginto]], at ang industriya ng bulak sa tela, mga trabaho na mayroong sangkot na [[cadmium]] at [[isocyanates]], at mga usok mula sa [[pagwe-welding]].<ref name=Dev2006>{{cite journal |doi=10.1136/bmj.332.7550.1142 |title=Definition, epidemiology and risk factors |year=2006 |last1=Devereux |first1=Graham |journal=BMJ |volume=332 |issue=7550 |pages=1142–4 |pmid=16690673 |pmc=1459603}}</ref> Ang pagtatrabaho sa agrikultura ay isang ring panganib.<ref name=Piro2012/> Sa ilang mga propesyon ang mga panganib ay tinatayang katumbas ng kalahati hanggang sa dalawang pakete ng sigarilyo sa isang araw.<ref name=Barn2009/> Ang pagkakalantad sa alikabok mula sa [[Silica]] ay maaari rin humantong sa COPD, kasama ang panganib na walang kaugnayan sa [[silicosis]].<ref>{{cite journal |doi=10.1515/REVEH.2007.22.4.255 |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease and Occupational Exposure to Silica |year=2007 |last1=Rushton |first1=Lesley |journal=Reviews on Environmental Health |volume=22 |issue=4 |pmid=18351226 |pages=255–72}}</ref> Ang mga negatibong epekto ng pagkakalantad sa alikabok at pagkakalantad sa usok ng sigarilyo ay mukhang nakakadagdag o posibleng mahigit pa sa nakakadagdag.<ref name=Barn2009>{{cite book |editor1-first=Peter J. |editor1-last=Barnes |editor2-first=Jeffrey M. |editor2-last=Drazen |editor3-first=Stephen I. |editor3-last=Rennard |editor4-first=Neil C. |editor4-last=Thomson |year=2009 |chapter=Relationship between cigarette smoking and occupational exposures |chapterurl=http://books.google.ca/books?id=HY9PiQL3kQMC&pg=PA464 |title=Asthma and COPD: Basic Mechanisms and Clinical Management |publisher=Academic |location=Amsterdam |isbn=978-0-12-374001-4 |page=464}}</ref> ===Mga Henetiko=== May ginagampanang papel ang mga henetiko sa pagbuo ng COPD.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ito ay mas karaniwan sa mga kamag-anak ng may COPD na naninigarilo kaysa sa mga naninigarilyo na hindi kamag-anak.<ref name=GOLD2013Chp1/> Sa kasalukuyan, ang malinaw lamang na minanang salik ng panganib ay ang [[alpha 1-antitrypsin deficiency]] (AAT).<ref name=Foreman2012>{{cite journal | author = Foreman MG, Campos M, Celedón JC | title = Genes and chronic obstructive pulmonary disease | journal = Med. Clin. North Am. | volume = 96 | issue = 4 | pages = 699–711 |date=July 2012 | pmid = 22793939 | pmc = 3399759 | doi = 10.1016/j.mcna.2012.02.006 }}</ref> Ang panganib na ito ay partikular na mataas kung ang isang tao na may kakulangan sa [[alpha 1-antitrypsin]] ay naninigarilyo rin.<ref name=Foreman2012/> Ito ang responsable para sa humigit-kumulang na 1-5% ng mga kaso<ref name=Foreman2012/><ref name=Brode2012>{{cite journal | author = Brode SK, Ling SC, Chapman KR | title = Alpha-1 antitrypsin deficiency: a commonly overlooked cause of lung disease | journal = CMAJ | volume = 184 | issue = 12 | pages = 1365–71 |date=September 2012 | pmid = 22761482 | pmc = 3447047 | doi = 10.1503/cmaj.111749 }}</ref> at ang humigit-kumulang na 3-4 sa 10,000 tao ay mayroong kondisyon.<ref name=Harr2012/> Ang iba pang mga salik sa henetiko ay iniimbestigahan,<ref name=Foreman2012/> kung saan malamang ang mga ito ay marami.<ref name=Piro2012>{{cite journal | author = Pirozzi C, Scholand MB | title = Smoking cessation and environmental hygiene | url = https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2012-07_96_4/page/849 | journal = Med. Clin. North Am. | volume = 96 | issue = 4 | pages = 849–67 |date=July 2012 | pmid = 22793948 | doi = 10.1016/j.mcna.2012.04.014 }}</ref> ===Iba pa=== Ang maraming iba pang mga salik ay hindi masyadong inuugnay sa COPD. Mas mataas ang panganib sa mga mahirap, bagaman hindi malinaw kung ito ay dahil sa [[kahirapan]] mismo o iba pang mga salik ng panganib kaugnay sa kahirapan, tulad ng polusyon sa hangin, at [[malnutrisyon]].<ref name=GOLD2013Chp1/> Mayroong pansamantalang ebidensiya na ang mga taong mayroong hika at napaka-aktibong daanan ng hangin ay nasa mataas na panganib ng COPD.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang mga salik sa kapanganakan tulad ng mababang timbang sa kapanganakan ay maaari ring gumanap ng papel tulad rin ng bilang ng mga nakakahawang sakit kasama ang [[HIV/AIDS]] at [[tuberkulosis]].<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang [[Impeksiyon sa baga]] tulad ng [[pulmonya]] ay tila hindi dinadagdagan ang panganib ng COPD, sa mga nasa hustong gulang man lang.<ref name=Harr2012/> ===Mga Paglala=== Ang matinding paglala (isang biglaang paglala ng mga sintomas)<ref name=GOLD2013Chp5>{{cite book |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |chapter=Management of Exacerbations |pages=39–45 |chapterurl=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#56 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328053032/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#56 |url-status=dead }}</ref> ay karaniwang sinisimulan ng impeksiyon o mga bagay na nagpaparumi sa kapaligiran, o kung minsan ng iba pang mga salik tulad ng hindi tamang paggamit ng mga gamot.<ref name=Dhar2012>{{cite book|last=Dhar|first=Raja|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|year=2011|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|page=1056|url=http://books.google.ca/books?id=rAT1bdnDakAC&pg=PA1056}}</ref> Lumalabas na mga impeksiyon ang sanhi ng 50 hanggang 75% ng mga kaso,<ref name=Dhar2012/><ref>{{cite book|last=Palange|first=Paolo|title=ERS Handbook of Respiratory Medicine|year=2013|publisher=European Respiratory Society|isbn=978-1-84984-041-5|page=194|url=http://books.google.ca/books?id=48gaALnXhcQC&pg=PA194}}</ref> kung saan bakterya ang sa 25%, mga virus sa 25%, at pareho nito sa 25%.<ref>{{cite book|last=Lötvall|first=Jan|title=Advances in combination therapy for asthma and COPD|year=2011|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, West Sussex|isbn=978-1-119-97846-6|page=251|url=http://books.google.ca/books?id=oPDU4xQLVWEC&pg=PT265}}</ref> Kasama sa mga bagay na nagpaparumi sa kapaligiran ang parehong hindi magandang kalidad ng hangin sa loob at labas.<ref name=Dhar2012/> Ang pagkakalantad sa usok kapag ikaw mismo ang naninigarilyo at usok mula sa naninigarilyo (second hand smoke) ay dinadagdagan ang panganib.<ref name=Piro2012/> Ang malamig na temperatura ay maaari ring magkaroon ng papel, sa mga paglala na mas madalas nangyayari sa taglamig.<ref name=Barnes2009>{{cite book|last=Barnes|first=Peter|title=Asthma and COPD : basic mechanisms and clinical management|year=2009|publisher=Academic|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-374001-4|page=837|url=http://books.google.ca/books?id=HY9PiQL3kQMC&pg=PA837|edition=2nd}}</ref> Ang mga mayroong matinding sakit ay mayroong mas madalas na paglala: sa sakit na bahagya 1.8 kada taon, sa katamtaman 2 hanggang 3 kada taon, at sa matindi 3.4 kada taon.<ref>{{cite book|last=Hanania|first=Nicola|title=COPD a Guide to Diagnosis and Clinical Management|publisher=Springer Science+Business Media, LLC|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-59745-357-8|page=197|url=http://books.google.ca/books?id=wMzWnIdRD1MC&pg=PA197|edition=1st|date=2010-12-09}}</ref> Ang mga mayroong maraming paglala ay mayroong mas mabilis na paghina ng paggana ng kanilang baga.<ref name=Beasley2012>{{cite journal|last=Beasley|first=V|author2=Joshi, PV |author3=Singanayagam, A |author4=Molyneaux, PL |author5=Johnston, SL |author6= Mallia, P |title=Lung microbiology and exacerbations in COPD|journal=International journal of chronic obstructive pulmonary disease|year=2012|volume=7|pages=555–69|pmid=22969296|doi=10.2147/COPD.S28286|pmc=3437812}}</ref> Maaaring palalain ng [[Pulmonary embolism|Pulmonary emboli]] (mga pagbuo ng dugo sa mga baga) ang mga sintomas sa mga may umiiral nang COPD.<ref name=Lancet2012/> ==Mga pagbabago sa paggana dulot ng sakit== [[File:Copd 2010Side.JPG|thumb|upright=2|Nasa kaliwa ang larawan ng mga baga at mga daanan ng hangin kasama ang bahaging nagpapakita ng isang detalyadong cross-section ng normal na mga [[bronchiole]] at [[alveoli]]. Nasa kanan ang mga baga na nasira ng COPD kasama ang bahaging nagpapakita ng cross-section ng nasirang mga bronchiole at alveoli]] Ang COPD ay isang uri ng [[sakit na pagbara sa baga]] kung saan ang hindi ganap na gumagaling ngunit maaaring maayos na mahinang daloy ng hangin (limitasyon sa daloy ng hangin) at ang kawalan ng kakayahang ganap na huminga palabas (pagkakulong ng hangin) ay umiiral.<ref name=Lancet2012/> Ang mahinang daloy ng hangin ay ang resulta ng pagkasira sa tisiyu ng baga (kilala bilang emphysema) at sakit ng maliit na daanan ng hangin na kilala bilang obstructive bronchiolitis (pamamaga ng bronchiole na sanhi ng bara).<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang kaugnay na mga kontribusyon ng dalawang salik na ito ay magkaiba sa mga tao.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang matinding pagkasira ng maliit na daanan ng hangin ay maaaring humantong sa pagbuo ng malalaking mga air pocket&mdash;kilala bilang bullae&mdash;na pumapalit sa tisiyu ng baga. Ang ganitong uri ng sakit ay tinatawag na bullous emphysema.<ref name="Fishman">{{Cite book | author=Murphy DMF, Fishman AP | title=Fishman's Pulmonary Diseases and Disorders | publisher=McGraw-Hill | year=2008 | page=913 | chapter=Chapter 53 | edition=4th | isbn=0-07-145739-9 }}</ref> [[File:Emphysema low mag.jpg|thumb|left|[[Micrograph]] na nagpapakita ng emphysema (sa kaliwa – malalaking walang laman na mga puwang) at tisyu ng [[baga]] kasama ang kaugnay na pangangalaga ng alveoli (sa kanan).]] <!--Pagkasira ng baga --> Nabubuo ang COPD bilang isang malaki at hindi gumagaling na namamagang tugon sa nalanghap na mga irritant.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang hindi gumagaling na impeksiyong dulot ng bakterya ay maaari ring dumagdag sa kalagayan ng pamamagang ito.<ref name=Beasley2012/> Kasama sa mga sangkot na namamagang selula ang mga [[neutrophil granulocyte]] at mga [[macrophage]], dalawang uri ng puting selula ng dugo.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang mga naninigarilyo ay mayroong ring sangkot na [[Cytotoxic T cell|Tc1]] [[lymphocyte]] at ang ilang mga tao na may COPD ay mayroon ring sangkot na [[eosinophil granulocyte|eosinophil]] na katulad sa hika.<!-- <ref name=GOLD2013Chp1/> --> Ang bahagi ng tugon ng selulang ito ay dinadala ng mga tagapamagitan sa pamamamaga tulad ng [[chemotaxis|mga chemotactic na dahilan]].<ref name=GOLD2013Chp1/> Kasama sa iba pang mga prosesong kinasasangkutan ng pinsala sa baga ang [[oxidative stress]] na nalilikha ng mataas na konsentrasyon ng [[Radical (chemistry)|mga free radical]] sa usok ng tabako at inilalabas ng mga namamagang selula, at pagkasira ng [[nagdudugtong na tisiyu]] ng baga sa pamamagitan ng mga [[protease]] na hindi sapat na pinipigilan ng [[Protease inhibitor (biology)|mga protease inhibitor]].<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang pagkasira ng nagdudugtong na tisiyu ng mga baga ay ang nagiging sanhi ng paghantong sa emphysema, na nag-aambag sa mahinang daloy ng hangin at, sa huli, mahinang pagsipsip at paglabas ng mga hangin sa baga.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang pangkalahatang pagpagkasayang ng kalamnan na kalimitan lumalabas sa COPD ay maaaring dahil sa mga tagapamagitan ng pamamaga na inilalabas ng mga baga papunta sa dugo.<ref name=GOLD2013Chp1/> <!--Pagkipot ng daanan ng hangin --> Nangyayari ang pagkipot ng daanan ng hangin dahil sa pamamaga at pagkakapilat sa loob ng mga ito.<ref name=GOLD2013Chp1/> Nag-aambag ito sa kawalan ng kakayahang ganap na huminga palabas.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang pinakamalaking pagbawas sa daloy ng hangin ay nangyayari kapag humihinga palabas, dahil ang presyon sa dibdib ay kino-compress ang daanan ng hangin sa panahon na ito.<ref name=Cal2005>{{cite journal |author=Calverley PM, Koulouris NG |title=Flow limitation and dynamic hyperinflation: key concepts in modern respiratory physiology|url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2005-01_25_1/page/186 |journal=Eur Respir J |volume=25 |pages=186–199|year=2005|pmid=15640341 |doi=10.1183/09031936.04.00113204 |issue=1}}</ref> Maaari itong magresulta sa higit pang hangin mula sa nakaraang natitirang hininga sa loob ng mga baga sa kapag sinimulan ang kasunod na paghinga, na nagreresulta sa pagdagdag sa kabuuang dami ng hangin sa mga baga sa anumang oras, isang pproseso na tinatawag na [[Inhalation#Hyperaeration|hyperinflation]] o pagpigil sa hangin.<ref name=Cal2005/><ref>{{cite book|last=Currie|first=Graeme P.|title=ABC of COPD|year=2010|publisher=Wiley-Blackwell, BMJ Books|location=Chichester, West Sussex, UK|isbn=978-1-4443-2948-3|page=32|url=http://books.google.ca/books?id=eEoYQA4QD_wC&pg=PA32|edition=2nd }}</ref> Ang Hyperinflation mula sa ehersisyo ay iniuugnay sa kapos na hininga sa COPD, dahil hindi gaanong maginhawang lumanghap kapag bahagyang puno na ang mga baga.<ref name=Odon2006>{{cite journal |author=O'Donnell DE|title=Hyperinflation, Dyspnea, and Exercise Intolerance in Chronic Obstructive Pulmonary Disease|journal=The Proceedings of the American Thoracic Society|volume=3 |pages=180–4 |year=2006 |pmid=16565429 |doi=10.1513/pats.200508-093DO |issue=2}}</ref> Ang ilan ay mayroon ring antas ng [[Bronchial hyperresponsiveness|labis na pagtugon ng daanan ng hangin]] sa mga irritant na katulad sa mga nakikita sa hika.<ref name=Harr2012/> <!--Huling yugto --> [[hypoxemia|Mga mababang antas ng oxygen]] at, sa huli, ang [[hypercapnia|mataas na antas ng carbon dioxide sa dugo]] ay maaaring mangyari mula sa mahinang [[pagpalit ng hangin]] dahil sa nabawasang bentilasyon mula sa pagbara sa daanan ng hangin, hyperinflation at ang nabawasang pagnanais na huminga.<ref name=GOLD2013Chp1/> Sa panahon ng mga paglala, tumataas rin ang pamamaga sa daanan ng hangin, na nagreresulta sa nadagdagan hyperinflation, nabawasang daloy ng hangin sa paghinga at paglala ng paglipat ng hangin. Ito ay maaari rin humantong sa hindi sapat na bentilasyon at, sa huli, mga mababang antas ng oxygen.<ref name=GOLD2007/> Ang mababang antas ng oxygen,kung mananatili nang matagal na panahon, ay maaaring magresulta sa [[vasoconstriction|pagkipot ng mga malalaking ugat]] sa mga baga, habang ang emphysema ay humahantong sa pagkasira ng mga maliliit na ugat sa mga baga.<ref name=GOLD2013Chp1/> Nagreresulta ang parehong mga pagbabagong ito sa mataas na presyon ng dugo sa [[Pulmonary artery|pulmonary arteries]], na maaaring magdulot ng cor pulmonale (di normal na paglaki ng kanang bahagi ng puso sanhi ng sakit sa baga).<ref name=GOLD2013Chp1/> == Pagkilala sa sakit == [[File:DoingSpirometry.JPG|alt= A person sitting and blowing into a device attached to a computer|thumb|Isang tao na bumubuga sa spirometer. Mayroong mga mas maliit na handheld device para magamit sa opisina.]] Ang pagkilala sakit na COPD ay kailangan isaalang-alang sa sinuman na maghit sa edad na 35 hanggang 40 na mayroong [[dyspnea|kapos na paghinga]], isang hindi gumagaling na ubo, produksyon ng plema, o malimit na sipon sa taglamig at ang kasaysayan ng pagkakalantad sa mga salik ng panganib para sa sakit.<ref name=GOLD2013Chp2/><ref name=NICE2010P60/> Ang [[Spirometry]] ay ginagamit para kumpirmahin ang pagkilala sa sakit.<ref name=GOLD2013Chp2/><ref name=Qas2011/> ===Spirometry=== Sinusukat ng [[Spirometry]] ang bilang ng pagkakaroon ng pagbara sa daanan ng hangin at karaniwan isinagawa pagkatapos ng paggamit ng isang [[bronchodilator]], ang gamot para buksan ang mga daanan ng hangin.<ref name=Qas2011/> Sinusukat ang dalawang pangunahing bahagi para gumawa ng pagkilala sa sakit: ang puwersadong dami ng paghinga sa isang segundo(FEV₁), na pinakamalaking dami ng hangin na maaaring ihinga nang palabas sa unanag segundo sa isang paghinga, at ang [[vital capacity|forced vital capacity]] (FVC), na pinakamaraming hangin na maaaring ihinga palabas sa isang malaking paghinga.<ref name=Young2010>{{cite book|last=Young|first=Vincent B.|title=Blueprints medicine|year=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott William & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-8870-0|page=69|url=http://books.google.ca/books?id=_DHtahEUgXcC&pg=PA69|edition=5th}}</ref> Karaniwan, 75-80% ng FVC ay lumalabas sa unang segundo<ref name=Young2010/> at ang [[FEV1/FVC ratio|FEV₁/FVC ratio]] na mas kaunti sa 70% sa isang tao na may mga sintomas ng COPD ay tinutukoy ang isang tao na mayroong sakit.<ref name=Qas2011/> Batay sa mga sukat na ito, ang spirometry ay hahantong sa labis na pagkilala sa sakit na COPD sa matatanda.<ref name=Qas2011/> Ang pamantayan ng [[National Institute of Clinical Excellence]] sa ay nangangailangan pa ng FEV₁ na mas kaunti sa 80% inaasahan.<ref name=NICE2010P60/> Ang ebidensiya para sa paggamit ng spirometry sa mga walang mga sintomas bilang pagsusumikap para [[Screening (medicine)|kilalanin ang kondisyon nang maaga]] ay walang katiyakan ang epekto at kaya hindi inirerekomenda sa kasalukuyan.<ref name=GOLD2013Chp2/><ref name=Qas2011>{{cite journal | author = Qaseem A, Wilt TJ, Weinberger SE, Hanania NA, Criner G, van der Molen T, Marciniuk DD, Denberg T, Schünemann H, Wedzicha W, MacDonald R, Shekelle P | title = Diagnosis and management of stable chronic obstructive pulmonary disease: a clinical practice guideline update from the American College of Physicians, American College of Chest Physicians, American Thoracic Society, and European Respiratory Society | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2011-08-02_155_3/page/178 | journal = Ann. Intern. Med. | volume = 155 | issue = 3 | pages = 179–91 |date=August 2011 | pmid = 21810710 | doi = 10.7326/0003-4819-155-3-201108020-00008}}</ref> Ang [[peak expiratory flow]] (ang pinakamataas na bilis ng paghinga), na karaniwang ginagamit sa hika, ay hindi sapat para sa pagkilala sa sakit na COPD.<ref name=NICE2010P60/> ===Tindi=== {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+Sukatan ng MRC para sa kapos na paghinga<ref name=NICE2010P60/> |- ! Antas!! Apektadong aktibidad |- | 1 || Mabigat na aktibidad lamang |- | 2 || Masiglang paglalakad |- | 3 || Sa normal na paglalakad |- | 4 || Pagkatapos ng ilang minutong paglalakad |- | 5 || Sa pagpapalit ng damit |} {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+GOLD antas<ref name=GOLD2013Chp2/> |- ! Tindi!! FEV₁ % nahulaan |- | Bahagya (GOLD 1) || ≥80 |- | Katamtaman (GOLD 2)|| 50–79 |- | Matindi (GOLD 3) || 30–49 |- | Napakatindi (GOLD 4)|| <30 o [[matagal na pagpalya ng paghinga]] |} Maraming mga pamamaraan para matukoy kung gaano naaapektuhan ng COPD ang isang indibiduwal.<ref name=GOLD2013Chp2/> Ang binagong kuwestyonayo ng [[Medical Research Council (United Kingdom)|British Medical Research Council]] (mMRC) o ang pagsusuri para sa pagtatasa ng COPD (COPD assessment test, CAT) ay mga simpleng kuwestyonaryo na maaaring gamitin para matukoy ang tindi ng mga sintomas.<ref name=GOLD2013Chp2/> Ang mga score sa CAT ay nasa hanay mula 0–40 kung saan mas mataas ang score, mas matindi ang sakit.<ref name=ATS>{{cite web |title=COPD Assessment Test (CAT) |url=http://www.thoracic.org/assemblies/srn/questionaires/copd.php |publisher=[[American Thoracic Society]] |accessdate=November 29, 2013}}</ref> Maaaring makatulong ang spirometry para matukoy ang tindi ng limitasyon ng daloy ng hangin.<ref name=GOLD2013Chp2/> Ito ay karaniwan batay sa FEV₁ na ipinapakita bilang porsiyento ng hinulaang "normal" para sa edad, kasarian, taas at timbang ng isang tao.<ref name=GOLD2013Chp2/> Parehong bahagyang inirekomenda ng American at European na mga gabay ang pagbatay ng mga rekomendasyon sa paggamot sa FEV₁.<ref name=Qas2011/> Ang mga gabay na GOLD ay nagmumungkahi na hatiin ang mga tao sa apat na kategorya batay sa mga pagtatasa ng sintomas at limitasyon ng daloy ng hangin.<ref name=GOLD2013Chp2/> Ang pagbawas ng timbang at paghina ng kalamnan, gayundin ang pagkakaroon ng iba pang mga sakit, ay kailangan rin isaalang-alang.<ref name=GOLD2013Chp2/> ===Iba pang mga pagsusuri=== Ang [[X-ray ng dibdib]] at [[kumpletong pagbilang sa mga selula ng dugo]] ay maaaring makatulong para hindi isama ang iba pang mga kondisyon sa panahon ng pagkilala sa sakit.<ref name=NICE2010P70/> Ang mga naglalarawang palatandaan sa X-ray ay ang sobrang kalaparan ng mga baga, yuping [[Thoracic diaphragm|diaphragm]], maraming retrosternal airspace, at [[Bulla (dermatology)|bullae]] habang ito ay maaaring makatulong na hindi isama ang mga iba pang sakit sa baga, tulad [[pulmonya]], [[pamamaga ng baga]] o ang [[pneumothorax]].<ref name=Old2007>{{cite journal |author=Torres M, Moayedi S |title=Evaluation of the acutely dyspneic elderly patient |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-geriatric-medicine_2007-05_23_2/page/307 |journal=Clin. Geriatr. Med. |volume=23 |issue=2 |pages=307–25, vi |date=May 2007 |pmid=17462519 |doi=10.1016/j.cger.2007.01.007}}</ref> Ang mataas na resolution na [[X-ray computed tomography|computed tomography]] na pag-scan ng dibdib ay maaaring ipakita ang mga pagkalat ng emphysema sa buong baga at maaari rin makatulong para hindi isama ang iba pang mga sakit sa baga.<ref name=Harr2012/> Maliban kung magpaplano ng isang operasyon, gayunpaman, bihira nitong naaapektuhan ang pamamahala.<ref name=Harr2012/> Ang [[arterial blood gas|pagsusuri sa malaking ugat ng dugo]] ay ginagamit para matukoy ang pangangailangan para sa oxygen; ito ay inirerekomenda sa mga mayroong FEV₁ na mababa sa nahulaang 35%, ang mga mayroong peripheral oxygen saturation na kaunti sa 92% at ang mga mayroong sintomas ng congestive heart failure.<ref name=GOLD2013Chp2/> Sa mga bahagi ng mundo kung saan karaniwan ang kakulangan sa alpha-1 antitrypsin, ang mga taong may COPD (lalo na ang mga mas bata sa edad na 45 at mayroong emphysema na naaapektuhan ang mga ibabang bahagi ng mga baga) ay kailangan isaalang-alang na masuri.<ref name=GOLD2013Chp2/> <gallery> File:COPD.JPG|alt=A black and white image, with a small white heart in the middle and large black lungs around it|X-ray ng dibdib na nagpapakita ng COPD. Pansinin ang maliit na laki ng puso kumpara sa mga baga. File:Barrowchest.JPG|Isang lateral na x-ray ng dibdib ng isang taong mayroong emphysema. Pansinin ang bariles na dibdib at yuping diaphragm. Image:BullaCXR.PNG|Lung bulla as seen on CXR in a person with severe COPD Medical X-Ray imaging WFH07 nevit.jpg|Malubhang kaso ng bullous emphysema File:Bullus emphasemaCT.png|Paikot na larawan ng CT ng baga ng isang taong mayroong end-stage bullous emphysema. </gallery> ===Pagtukoy sa pagkakaiba ng mga sakit na magkatulad ang mga sintomas=== Maaaring kailanganing tukuyin ang kaibahan ng COPD mula sa iba pang mga dahilan ng kapos na paghinga tulad ng [[congestive heart failure]], [[pulmonary embolism]], [[pulmonya]] o [[pneumothorax]]. Maraming tao na may COPD ang nagkakamali ipalagay na mayroon silang [[hika]].<ref name=EB2008/> Ang pagkakaiba sa pagitan ng hika at COPD ay ginagawa batay sa mga sintomas, kasaysayan ng paninigarilyo, at kung ang limitasyon sa daloy ng hangin ay maaaring gumaling sa pamamagitan ng mga bronchodilator sa [[spirometry]].<ref>{{cite web|author1=BTS COPD Consortium|title=Spirometry in practice - a practical guide to using spirometry in primary care|url=https://www.brit-thoracic.org.uk/document-library/delivery-of-respiratory-care/spirometry/spirometry-in-practice/|accessdate=25 August 2014|pages=8-9|year=2005|archive-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120148/https://www.brit-thoracic.org.uk/document-library/delivery-of-respiratory-care/spirometry/spirometry-in-practice/|url-status=dead}}</ref> Maaaring mayroon ring tuberkulosis na may kasamang hindi gumagaling na ubo at kailangan isaalang-alang sa mga lokasyon kung saan ito ay karaniwan.<ref name=GOLD2013Chp2/> Kasama sa mga karaniwang kondisyon na maaaring magkaroon ang [[bronchopulmonary dysplasia]] at [[obliterative bronchiolitis]].<ref name=NICE2010P70>{{NICE|101|Chronic Obstructive Pulmonary Disease|June 2010|70-80}}</ref> Ang hindi gumagaling na bronchitis ay maaaring mangyari sa normal na daloy ng hangin at sa sitwasyong ito hindi ito inuuri bilang COPD.<ref name=Harr2012/> ==Pag-iwas== Karamihan sa mga kaso ng COPD ay maaaring iwasan sa pamamagitan ng pagbawas sa pagkakalantad sa usok at pagpapabuti sa kalidad ng hangin.<ref name=Piro2012/> Ang mga taunang [[bakuna sa trangkaso]] sa mga may COPD ay binabawasan ang mga paglala, pagkakaospital at pagkamatay.<ref name=Mackay2012>{{cite journal | author = Mackay AJ, Hurst JR | title = COPD exacerbations: causes, prevention, and treatment | url = https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2012-07_96_4/page/789 | journal = Med. Clin. North Am. | volume = 96 | issue = 4 | pages = 789–809 |date=July 2012 | pmid = 22793945 | doi = 10.1016/j.mcna.2012.02.008 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Poole PJ, Chacko E, Wood-Baker RW, Cates CJ |title=Influenza vaccine for patients with chronic obstructive pulmonary disease |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD002733 |year=2006 |pmid=16437444|doi=10.1002/14651858.CD002733.pub2 |editor1-last=Poole |editor1-first=Phillippa}}</ref> Ang [[Pneumococcal vaccine|bakuna para sa pneumococcal]] ay maaaring maging kapaki-pakinabang.<ref name=Mackay2012/> ===Pagtigil ng paninigarilyo=== <!--Pangunahing pag-iwas --> Ang pagpigil sa mga taong magsimula ng pagninigarilyo ay ang pangunahing aspeto ng pag-iwas sa COPD.<ref name=GOLD2013ChpX/> Ang [[Tobacco smoking#Mga legal na isyu at regulasyon|mga patakaran]] ng mga pamahalaan, ahensiya ng pampublikong kalusugan at organisasyon laban sa paninigarilyo ay maaaring bawasan ang bilang ng paninigarilyo sa pamamagitan ng paghikayat sa mga tao na huwag magsimula at paghihikayat sa mga tao na tigilan ang paninigarilyo.<ref name=WHO2003/> Ang mga [[pagbabawal sa paninigarilyo]] sa mga pampublikong lugar at pinagtatrabahuhan ay mga mahalagang hakbang para bawasan ang pagkakalantad sa usok mula sa naninigarilyo at habang maraming mga lugar ang nagtatag ng mga pagbabawal, inirerekomendang dagdagan pa ito.<ref name=Piro2012/> <!--Pangalawang pag-iwas --> Sa mga naninigarilyo, ang [[smoking cessation|pagtigil sa paninigarilyo]] ay ang tanging hakbang na nagpapakita ng pagbagal sa paglala ng COPD.<ref name=Jim2013>{{cite journal | author = Jiménez-Ruiz CA, Fagerström KO | title = Smoking cessation treatment for COPD smokers: the role of counselling | journal = Monaldi Arch Chest Dis | volume = 79 | issue = 1 | pages = 33–7 |date=March 2013 | pmid = 23741944 | doi = }}</ref> Kahit sa huling yugto ng sakit, maaaring bawasan ang bilang ng paglala ng paggana ng baga at iantala ang pagsisimula ng kapansanan at kamatayan.<ref name=kc>{{cite book |author=Kumar P, Clark M |title=Clinical Medicine |publisher=Elsevier Saunders |year=2005 |isbn=0-7020-2763-4 |pages=900–1 |edition=6th }}</ref> Ang pagtigil sa paninigarilyo ay nagsisimula sa desisyon na tumigil sa paninigarilyo, na humahantong sa isang pagsubok na tumigil. Kalimitan kailangan ng maraming pagsubok bago makamit ang pangmatagalang pagpipigil.<ref name = WHO2003>{{cite book |url=http://www.who.int/tobacco/resources/publications/tobacco_dependence/en/ |publisher=World Health Organization |title=Policy Recommendations for Smoking Cessation and Treatment of Tobacco Dependence |isbn=978-92-4-156240-9 |pages=15–40 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2008-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915105015/http://www.who.int/tobacco/resources/publications/tobacco_dependence/en/ |url-status=dead }}</ref> Ang mga pagsubok sa mahigit na 5 taon ay humantong sa tagumpay sa halos 40% ng mga tao.<ref name=Ton2013/> Maaaring makamit ng ilang mga naninigarilyo ang pangmatagalang pagtigil sa paninigarilyo sa pamamagitan lamang ng kapangyarihan ng kagustuhan. Ang paninigarilyo, gayunpaman, ay lubhang nakakahumaling,<ref>{{cite web |url=http://www.nhs.uk/chq/Pages/2278.aspx?CategoryID=53&SubCategoryID=536 |title=Why is smoking addictive? |work=NHS Choices |date=December 29, 2011 |accessdate=November 29, 2013 |archive-date=Oktubre 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013041250/http://www.nhs.uk/chq/Pages/2278.aspx?CategoryID=53&SubCategoryID=536 |url-status=dead }}</ref> at maraming naninigarilyo ang kailangan ng karagdagan suporta. Ang tsansa ng pagtigil ay nadadagdagan sa pamamagitan ng suporta ng lipunan, pagsali sa programa ng pagtigil sa paninigarilyo at ang paggamit ng mga gamot tulad ng [[nicotine replacement therapy]], [[bupropion]] o [[varenicline]].<ref name=WHO2003/><ref name=Ton2013>{{cite journal | author = Tønnesen P | title = Smoking cessation and COPD | journal = Eur Respir Rev | volume = 22 | issue = 127 | pages = 37–43 |date=March 2013 | pmid = 23457163 | doi = 10.1183/09059180.00007212 }}</ref> ===Kalusugan sa trabaho=== Maraming hakbang ang ginawa para bawasan ang posibilidad na magkaroon ng COPD ang mga manggagawa sa mga nasa panganib na industriya—tulad ng pagmimina ng uling, konstruksiyon at kasanayan sa paghugis ng mga bato (stonemasonry.<ref name=Piro2012/> Kasama sa mga halimbawa ng mga hakbang na ito ang: ang paggawa ng pampublikong patakaran,<ref name=Piro2012/> edukasyon ng mga manggagawa at pamamahala tungkol sa mga panganib, pagtataguyod ng pagtigil sa paninigarilyo, [[disease surveillance|pagtingin]] sa mga manggagawa para sa mga maagang palatandaan ng COPD, paggamit ng mga [[respirator]], at pagkontaol sa alikabok.<ref>{{cite book|last=Smith|first=Barbara K. Timby, Nancy E.|title=Essentials of nursing : care of adults and children|year=2005|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-5098-1|page=338|url=http://books.google.ca/books?id=LJWDJMoStnMC&pg=PA338}}</ref><ref>{{cite book |editor2-last=Markowitz |editor1-first=William N. |editor1-last=Rom |editor2-first=Steven B.|title=Environmental and occupational medicine|year=2007|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-6299-1|pages=521–2|url=http://books.google.ca/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA521|edition=4th }}</ref> Makakamit ang pagkontrol sa alikabok sa pamamagitan ng pagpapabuti sa bentilasyon, paggamit ng mga pang-spray ng tubig at sa pamamagitan ng paggamit ng mga paraan sa pagmimina na nakakabawas sa produksyon ng alikabok.<ref>{{cite web |url=http://www.hse.gov.uk/copd/casestudies/wetcut.htm |title=Wet cutting |publisher=[[Health and Safety Executive]] |accessdate=November 29, 2013 |archive-date=Disyembre 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004449/http://www.hse.gov.uk/copd/casestudies/wetcut.htm |url-status=dead }}</ref> Kung magkakaroon ng COPD ang manggagawa, maaaring mabawasan ang karagdagang pagkasira ng baga sa pamamagitan ng pag-iwas sa patuloy na pagkakalantad sa alikabok, halimbawa sa pamamagitan ng pagbabago ng tungkulin sa trabaho.<ref>{{cite book|last=George|first=Ronald B.|title=Chest medicine : essentials of pulmonary and critical care medicine|year=2005|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-7817-5273-2|page=172|url=http://books.google.ca/books?id=ZzlX2zJMbdgC&pg=PA172|edition=5th }}</ref> ===Polusyon sa hangin=== Ang parehong kalidad ng hangin sa loob at labas ay maaaring mapabuti, na maaaring makaiwas sa COPD o pagbagalin ang paglala ng umiiral na sakit.<ref name=Piro2012/> Maaari itong makamit sa pamamagitan ng mga pagsusumikap para sa pampublikong patakaran, mga pagbabago sa kultura, at personal na pagsali.<ref name=GOLD2013Chp4>{{cite book |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |pages=31–8 |chapter=Management of Stable COPD |url=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#48 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328053032/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#48 |url-status=dead }}</ref> <!--Hangin sa labas --> Ang bilang ng mga bansang maunlad ay matagumpay na napabuti ang kalidad ng hangin sa labas sa pamamagitan ng mga regulasyon.<ref name=Piro2012/> Ito ay nagresulta sa mga pagpapabuti sa paggana ng baga ng kanilang mga populasyon.<ref name=Piro2012/> Ang mga mayroong COPD ay maaaring makaranas ng mas kaunting mga sintomas kung sila ay mananatili sa loob sa mga araw kapag hindi maganda ang kalidad ng hangin sa labas.<ref name=GOLD2007/> <!--Hangin sa loob --> Ang isang mahalagang pagsusumikap para mabawasan ang pagkakalantad sa usok mula sa pagluluto at mga gasolina sa pagpapainit sa pamamagitan ng pinabuting bentilasyon ng mga tahanan at mas mainam na mga kalan at tsiminea.<ref name=GOLD2013Chp4/> Ang mga tamang kalan ay maaaring pabutihin ang kalidad ng hangin sa labas ng 85%.<ref name=Piro2012/> Ang paggamit ng alternatibong pinagmumulan ng enerhiya tulad ng [[pagluluto gamit ang enerhiya ng araw]] at pagpapainit gamit ang kuryente ay mabisa,<ref name=Piro2012/> gaya rin ng paggamit ng mga gasolina tulad ng kerosene o uling kaysa sa biomass.<ref name=Piro2012/> == Pamamahala == Walang batid na lunas para sa COPD, ngunit magagamot ang mga sintomas at ang pagpagpapatuloy nito ay maaaring maantala.<ref name=GOLD2013ChpX/> Ang mga pangunahing layunin ng pamamahala ay para bawasan ang mga salik ng panganib, pamahalaan ang hindi nagbabagong COPD, iwasan at gamutin ang mga matinding paglala, at pamahalaan ang mga kaugnay na karamdaman.<ref name=GOLD2007/> Ang tanging mga hakbang na nagpakita ng pagbawas sa bilang ng namamatay ay ang pagtigil sa paninigarilyo at karagdagang oxygen.<ref name=Drummond08>{{cite journal |author=Drummond MB, Dasenbrook EC, Pitz MW, Murphy DJ, Fan E|title=Inhaled corticosteroids in patients with stable chronic obstructive pulmonary disease: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_jama_2008-11-26_300_20/page/2406|journal=JAMA |volume=300 |issue=20 |pages=2407–16 |date=November 2008 |pmid=19033591|doi=10.1001/jama.2008.717 }}</ref> Ang pagtigil sa paninigarilyo ay pinabababa ang panganib ng pagkamatay ng 18%.<ref name=Lancet2012/> Kasama sa iba pang mga rekomendasyon ang: bakuna para sa trangkaso ng isang beses sa isang taon, bakuna para sa pneumococcal ng isang beses kada 5 taon, at pagbawas sa pagkakalantad sa polusyon sa hangin ng kapaligiran.<ref name=Lancet2012/> Sa mga may advanced na sakit, ang [[pangangalaga para sa pagpapaginhawa]] ay maaaring bawasan ang mga sintomas, kung saan pinapabuti ng morphine ang mga pakiramdam ng kapos na paghinga.<ref name=Carl2012>{{cite journal |author=Carlucci A, Guerrieri A, Nava S |title=Palliative care in COPD patients: is it only an end-of-life issue? |journal=Eur Respir Rev |volume=21 |issue=126 |pages=347–54 |date=December 2012|pmid=23204123|doi=10.1183/09059180.00001512 |url=}}</ref> Ang [[noninvasive na bentilasyon]] ay maaaring gamitin para suportahan ang paghinga.<ref name=Carl2012/> ===Ehersisyo=== Ang [[rehabilitasyon ng baga]] ay isang programa ng ehersisyo, pamamahala sa sakit at pagpapayo, na pinamamahalaan para sa kapakinabangan ng indibiduwal.<ref>{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/Copd/Copd_Treatments.html |title=COPD — Treatment |publisher=U.S. National Heart Lung and Blood Institute |accessdate=2013-07-23}}</ref> Sa mga nagkaroon ng kamakailan na paglala, ang rehabilitasyon ng baga ay mukhang pinapabuti ang pangkalahatang kalidad ng buhay at ang kakayahan na mag-ehersisyo, at binabawasan ang bilang ng namamatay.<ref name=Puhan2011>{{cite journal |author=Puhan MA, Gimeno-Santos E, Scharplatz M, Troosters T, Walters EH, Steurer J |editor1-last=Puhan |editor1-first=Milo A |title=Pulmonary rehabilitation following exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=10 |pages=CD005305 |year=2011|pmid=21975749 |doi=10.1002/14651858.CD005305.pub3 }}</ref> Nagpakita rin ito ng pagbuti ng kamalayan sa pagkontrol na mayroon ang isang tao sa kanilang sakit, gayundin sa kanilang mga damdamin.<ref name=Lac2006>{{cite journal | author = Lacasse Y, Goldstein R, Lasserson TJ, Martin S | title = Pulmonary rehabilitation for chronic obstructive pulmonary disease | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = | issue = 4 | pages = CD003793 | year = 2006 | pmid = 17054186 | doi = 10.1002/14651858.CD003793.pub2 | editor1-last = Lacasse | editor1-first = Yves }}</ref> Ang mga ehersisyo sa paghinga at ng kanilang sarili ay mukhang mayroong limitadong papel.<ref name=Holland2012/> Ang pagiging alinman sa kulang o sobra sa timbang ay maaaring maapektuhan ang mga sintomas, antas ng kapansanan at kahihinatnan ng COPD. Ang mga taong may COPD na kulang sa timbang ay maaaring pabutihin ang kanilang lakas ng kalamnan sa paghinga sa pamamagitan ng pagdagdag sa kinakain nilang [[kaloriya]].<ref name=GOLD2007/> Kapag isinama sa regular na ehersisyo o isang programa ng rehabilitasyon sa baga, maaari itong humantong sa mga pagbuti ng mga sintomas ng COPD. Maaaring may kapakinabangan ang karagdagang nutrisyon sa mga [[malnutrition|malnourished]].<ref name=Ferr2012>{{cite journal|author=Ferreira IM, Brooks D, White J, Goldstein R |editor1-last=Ferreira|editor1-first=Ivone M |title=Nutritional supplementation for stable chronic obstructive pulmonary disease |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=12 |pages=CD000998 |year=2012 |pmid=23235577 |doi=10.1002/14651858.CD000998.pub3 }}</ref> ===Mga Bronchodilator=== Ang nilanghap na mga [[bronchodilator]]ay ang pangunahing ginagamit na mga gamot,<ref name=Lancet2012/> at nagreresulta sa maliit na pangkalahatang benepisyo.<ref name=VanD2013>{{cite journal | author = van Dijk WD, van den Bemt L, van Weel C | title = Megatrials for bronchodilators in chronic obstructive pulmonary disease (COPD) treatment: time to reflect | journal = J Am Board Fam Med | volume = 26 | issue = 2 | pages = 221–4 | year = 2013 | pmid = 23471939 | doi = 10.3122/jabfm.2013.02.110342}}</ref> Mayroong dalawang malaking mga uri, ang [[Beta2-adrenergic agonist|β₂ agonists]] at [[anticholinergics]]; pareho itong umiiral sa mga anyo na matagalan at pansamantalang pagganap. Binabawasan ng mga ito ang kapos na paghinga, paghuni at limitasyon sa ehersisyo, na nagreresulta sa pinahusay na [[kalidad ng buhay]].<ref name=Lies2002>{{cite journal |author=Liesker JJ, Wijkstra PJ, Ten Hacken NH, Koëter GH, Postma DS, Kerstjens HA |title=A systematic review of the effects of bronchodilators on exercise capacity in patients with COPD |journal=Chest |volume=121 |issue=2 |pages=597–608 |date=February 2002 |pmid=11834677 |doi=10.1378/chest.121.2.597 |url=http://journal.publications.chestnet.org/article.aspx?articleid=1080303 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2015-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928003929/http://journal.publications.chestnet.org/article.aspx?articleid=1080303 |url-status=dead }}</ref> Hindi malinaw kung binabago nito ang pagpapatuloy ng sakit.<ref name=Lancet2012/> Sa mga mayroong katamtaman na sakit, inirerekomenda ang mga agent na short-acting sa [[Pro re nata|kung kailangan]] na batayan.<ref name=Lancet2012/> sa mga mayroong mas higit pang matinding sakit, inirerekomenda ang mga agent na short-acting.<ref name=Lancet2012/> Kung ang long-acting na mga bronchodilator ay hindi sapat ang nilalanghap na mga corticosteroid ay karaniwang idinadagdag.<ref name=Lancet2012/> Ang may pagsasaalang-alang sa mga agent na long-acting, ito ay hindi malinaw kung ang [[tiotropium]] (ang long-acting anticholinergic) o mga [[long-acting beta agonist]] (LABAs) ay mas mainam, at maaaring karapat-dapat na subukan ang bawat isa at ipagpatuloy ang mas mabuting gumagana.<ref name=Chong2012>{{cite journal | author = Chong J, Karner C, Poole P | title = Tiotropium versus long-acting beta-agonists for stable chronic obstructive pulmonary disease | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 9 | issue = | pages = CD009157 | year = 2012 | pmid = 22972134 | doi = 10.1002/14651858.CD009157.pub2 | editor1-last = Chong | editor1-first = Jimmy }}</ref> Ang parehong mga uri ng agent ay lumalabas na para bawasan ang panganib ng matinding mga paglala ng 15-25%.<ref name=Lancet2012/> Habang gamit pareho sa parehong oras ay maaaring maghandog na benepisyo, ang benepisyo na ito, kung mayroon, ay walang katiyakan na kahalagahan.<ref name=Karner2012>{{cite journal | author = Karner C, Cates CJ | title = Long-acting beta(2)-agonist in addition to tiotropium versus either tiotropium or long-acting beta(2)-agonist alone for chronic obstructive pulmonary disease | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 4 | issue = | pages = CD008989 | year = 2012 | pmid = 22513969 | doi = 10.1002/14651858.CD008989.pub2 | editor1-last = Karner | editor1-first = Charlotta }}</ref> <!--Mga beta agonist--> Mayroong maraming mga antagonist β₂ na magagamit kasama ang [[salbutamol]] (Ventolin) at [[terbutaline]].<ref name=GOLD2013Chp3/> Nagbibigay ang mga ito ng ilang ginhawa ng mga sintomas para sa apat hanggang anim na oras.<ref name=GOLD2013Chp3/> Ang mga antagonist na long-acting β₂ tuald ng [[salmeterol]] at [[formoterol]] ay kalimmitan ginagamit bilan maintenance therapy. Ang ilang ay pakiramdam ang ebidensiya ng benepisyo ay limitado<ref name=Cave2011>{{Cite journal | last1 = Cave | first1 = AC. | last2 = Hurst | first2 = MM. | title = The use of long acting β₂-agonists, alone or in combination with inhaled corticosteroids, in chronic obstructive pulmonary disease (COPD): a risk-benefit analysis | journal = Pharmacol Ther | volume = 130 | issue = 2 | pages = 114–43 |date=May 2011 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2010.12.008 | pmid = 21276815 }}</ref> habang ang iba ay pananaw ng benepisyo ay naitatag.<ref>{{cite journal|last=Spencer|first=S|author2=Karner, C |author3=Cates, CJ |author4= Evans, DJ |title=Inhaled corticosteroids versus long-acting beta(2)-agonists for chronic obstructive pulmonary disease|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=Dec 7, 2011|issue=12|pages=CD007033|pmid=22161409|doi=10.1002/14651858.CD007033.pub3|editor1-last=Spencer|editor1-first=Sally}}</ref><ref>{{cite journal|last=Wang|first=J|author2=Nie, B |author3=Xiong, W |author4= Xu, Y |title=Effect of long-acting beta-agonists on the frequency of COPD exacerbations: a meta-analysis|journal=Journal of clinical pharmacy and therapeutics|date=April 2012|volume=37|issue=2|pages=204–11|pmid=21740451|doi=10.1111/j.1365-2710.2011.01285.x}}</ref> Lumalabas na ligtas ang pangmatagalang gamit sa COPD<ref name=Decr2013>{{cite journal | author = Decramer ML, Hanania NA, Lötvall JO, Yawn BP | title = The safety of long-acting β2-agonists in the treatment of stable chronic obstructive pulmonary disease | journal = Int J Chron Obstruct Pulmon Dis | volume = 8 | issue = | pages = 53–64 | year = 2013 | pmid = 23378756 | pmc = 3558319 | doi = 10.2147/COPD.S39018 }}</ref> na may mga masamang epekto kasama ang [[tremor|panginginig]] at [[Palpitation|mga mabilis na pagtibok ng puso]].<ref name=Lancet2012/> Kapag ginamit kasama ng nilanghap na mga steroid itinataas ng mga ito ang panganib ng pneumonia.<ref name=Lancet2012/> Habang ang mga steroid at LABAs ay maaaring gumana nang mas mainam nang magkasama,<ref name=Cave2011/> hindi malinaw kung ang bahagyang benepisyo higitan ang mataas na panganib.<ref>{{cite journal|last=Nannini|first=LJ|author2=Lasserson, TJ |author3=Poole, P |title=Combined corticosteroid and long-acting beta(2)-agonist in one inhaler versus long-acting beta(2)-agonists for chronic obstructive pulmonary disease|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=Sep 12, 2012|volume=9|pages=CD006829|pmid=22972099|doi=10.1002/14651858.CD006829.pub2|editor1-last=Nannini|editor1-first=Luis Javier}}</ref> <!--Anticholinergics --> Mayroong dalawang pangunahing mga anticholinergic na ginagamit sa COPD, [[ipratropium]] at [[tiotropium]]. Ang ipratropium ay ang short-acting na agent habang ang tiotropium ay long-acting. Ang tiotropium ay kaugnay sa pagbaba ng mga paglala at pinabuting kalidad ng buhay,<ref name=Karner2012/> at ang tiotropium ay ibinibigay ang mga benepisyong ito na mas mabuti kaysa sa ipratropium.<ref>{{cite journal |author=Cheyne L, Irvin-Sellers MJ, White J |editor1-last=Cheyne |editor1-first=Leanne |title=Tiotropium versus ipratropium bromide for chronic obstructive pulmonary disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |date=Sep 16, 2013 |issue=9 |pages=CD009552 |doi=10.1002/14651858.CD009552.pub2 |pmid=24043433 |volume=9}}</ref> Hindi lumalabas na maaapektuhan ang bilang ng namamatay o ang pangkalahatang bilang ng pagkakaospital.<ref>{{cite journal|last=Karner|first=C|author2=Chong, J |author3=Poole, P |title=Tiotropium versus placebo for chronic obstructive pulmonary disease|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=Jul 11, 2012|volume=7|pages=CD009285|pmid=22786525|doi=10.1002/14651858.CD009285.pub2|editor1-last=Karner|editor1-first=Charlotta}}</ref> Ang mga anticholinergic ay maaaring magdulot ng mga sintomas ng tuyong balat at sa urinary tract.<ref name=Lancet2012/> Ang mga ito ay kaugnay rin sa mataas na panganib ng sakit sa puso at stroke.<ref name=Singh2008>{{cite journal | author = Singh S, Loke YK, Furberg CD | title = Inhaled anticholinergics and risk of major adverse cardiovascular events in patients with chronic obstructive pulmonary disease: a systematic review and meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_jama_2008-09-24_300_12/page/1438 | journal = JAMA | volume = 300 | issue = 12 | pages = 1439–50 |date=September 2008 | pmid = 18812535 | doi = 10.1001/jama.300.12.1439 }}</ref><ref name=Singh2013>{{cite journal | author = Singh S, Loke YK, Enright P, Furberg CD | title = Pro-arrhythmic and pro-ischaemic effects of inhaled anticholinergic medications | journal = Thorax | volume = 68 | issue = 1 | pages = 114–6 |date=January 2013 | pmid = 22764216 | doi = 10.1136/thoraxjnl-2011-201275 }}</ref> [[Aclidinium]], isa pang long acting agent na nanggaling sa merkado noong 2012, ay ginamit bilang alternatibo sa tiotropium.<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=P|title=Aclidinium bromide twice daily for the treatment of chronic obstructive pulmonary disease: a review.|journal=Advances in therapy|date=Apr 2013|volume=30|issue=4|pages=354–68|pmid=23553509|doi=10.1007/s12325-013-0019-2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Cazzola|first1=M|last2=Page|first2=CP|last3=Matera|first3=MG|title=Aclidinium bromide for the treatment of chronic obstructive pulmonary disease.|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=Jun 2013|volume=14|issue=9|pages=1205–14|pmid=23566013|doi=10.1517/14656566.2013.789021}}</ref> ===Corticosteroids=== Ang mga [[corticosteroid]] ay karaniwang ginagamit sa nilanghap na paraan ngunit maaari rin gamitin bilang tabletas para gamutin at iwasan ang matinding mga paglala. Habang ang mga nilalanghap na corticosteroids (inhaled corticosteroids) (ICS) ay walang ipinakikitang benepisyo para sa mga tao na may katamtaman na may COPD, binabawasan ng mga ito ang mga matinding paglala sa mga mayroong alinman na katamtaman o matinding sakit.<ref>{{cite journal |author=Gartlehner G, Hansen RA, Carson SS, Lohr KN |title=Efficacy and Safety of Inhaled Corticosteroids in Patients With COPD: A Systematic Review and Meta-Analysis of Health Outcomes |journal=Ann Fam Med |volume=4 |issue=3 |pages=253–62 |year=2006 |pmid=16735528 |pmc=1479432|doi=10.1370/afm.517 }}</ref> Kapag ginamit nang magkasama ng LABA pinabababa ng mga ito ang bilang ng namamatay nang higit pa sa alinman na ICS o LABA mismo.<ref name=Shaf2013>{{cite journal | author = Shafazand S | title = ACP Journal Club. Review: inhaled medications vary substantively in their effects on mortality in COPD | journal = Ann. Intern. Med. | volume = 158 | issue = 12 | pages = JC2 |date=June 2013 | pmid = 23778926 | doi = 10.7326/0003-4819-158-12-201306180-02002 }}</ref> Sa sarili nila walang epekto ang mga ito sa pangkalahatang isang taon na bilang ng namamatay at kaugnay sa mataas na mga bilang ng pneumonia.<ref name="Drummond08"/> Hindi malinaw kung naaapektuhan ng mga ito ang pagpapatuloy ng sakit.<ref name=Lancet2012/> Ang pangmatagalang paggamot kasma ang mga tabletas ng steroid ay kaugnay sa mahalagang mga hindi epekto.<ref name=GOLD2013Chp3/> ===Ibang gamot=== Ang pangmatagalang mga [[antibiyotiko]], lalo na ang mga mula sa uri ng [[macrolide]] tulad ng [[erythromycin]], ay binabawasan ang dalas ng mga paglala sa mga dalawa o mahigit sa isang tao.<ref name=Mammen2012>{{cite journal | author = Mammen MJ, Sethi S | title = Macrolide therapy for the prevention of acute exacerbations in chronic obstructive pulmonary disease | journal = Pol. Arch. Med. Wewn. | volume = 122 | issue = 1–2 | pages = 54–9 | year = 2012 | pmid = 22353707}}</ref><ref name=Harath2013>{{cite journal|last=Herath|first=SC|author2=Poole, P|title=Prophylactic antibiotic therapy for chronic obstructive pulmonary disease (COPD).|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=Nov 28, 2013|volume=11|pages=CD009764|pmid=24288145|doi=10.1002/14651858.CD009764.pub2}}</ref> Ang pagsasanay na ito ay maaaring sulit sa ilang mga lugar sa mundo.<ref>{{cite journal|last=Simoens|first=S|author2=Laekeman, G |author3=Decramer, M |title=Preventing COPD exacerbations with macrolides: a review and budget impact analysis|journal=Respiratory medicine|date=May 2013|volume=107|issue=5|pages=637–48|pmid=23352223|doi=10.1016/j.rmed.2012.12.019}}</ref> Kasama ang mga alalahanin sa [[paglaban sa antibiyotiko]] at mga problema sa pandinig sa [[azithromycin]].<ref name=Harath2013/> Ang [[Xanthine|Methylxanthines]] tulad ng [[theophylline]] ay karaniwang nagdudulot ng higit pang pinsala kaysa sa benepisyo at karaniwang hindi inirerekomenda,<ref name=Bar2003>{{cite journal |author=Barr RG, Rowe BH, Camargo CA |editor1-last=Barr |editor1-first=R Graham |title=Methylxanthines for exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=2 |pages=CD002168 |year=2003 |pmid=12804425 |doi=10.1002/14651858.CD002168 }}</ref> ngunit maaaring gamitin bilang second-line agent sa mga hindi kontrolado ng ibang mga hakbang.<ref name=GOLD2007/> Ang mga [[Mucolytic]] ay maaaring makatulong sa ibang mga tao na mayroong napakakapal na plema ngunit karaniwan hindi kailangan.<ref name=Mackay2012/> Ang mga[[gamot sa ubo]] ay hindi inirerekomenda.<ref name=GOLD2013Chp3/> ===Oxygen=== Ang [[Oxygen therapy|Supplemental oxygen]] ay inirerekomenda sa mga mayroong mababang antas ng oxygen kapag walang ginagawa (isang [[bahagyang presyon ng oxygen]] na mababa sa 50–55&nbsp;mmHg o mga oxygen saturation na mababa sa 88%).<ref name=GOLD2013Chp3>{{cite book |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |pages=19–30 |chapter=Therapeutic Options |chapterurl=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#36 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328053032/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#36 |url-status=dead }}</ref><ref name=Group2012/> Sa grupong ito ng mga tao pinabababa nito ang panganib ng [[pagpalya ng puso]] at kamatayan kung gagamitin ng 15&nbsp;oras kada araw<ref name=GOLD2013Chp3/><ref name=Group2012>{{cite journal|last=COPD Working|first=Group|title=Long-term oxygen therapy for patients with chronic obstructive pulmonary disease (COPD): an evidence-based analysis|journal=Ontario health technology assessment series|year=2012|volume=12|issue=7|pages=1–64|pmid=23074435|pmc=3384376}}</ref> at maaaring pabutihin ang kakayahan ng mga tao para mag-ehersisyo.<ref name=Brad2005>{{cite journal | author = Bradley JM, O'Neill B | title = Short-term ambulatory oxygen for chronic obstructive pulmonary disease | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = | issue = 4 | pages = CD004356 | year = 2005 | pmid = 16235359 | doi = 10.1002/14651858.CD004356.pub3| editor1-last = Bradley | editor1-first = Judy M }}</ref> Sa mga may normal o katamtamang mababang antas ng oxygen, ang karagdagang oxygen ay maaaring pabutihin ang kapos na paghinga.<ref name=Uron2011>{{cite journal | author = Uronis H, McCrory DC, Samsa G, Currow D, Abernethy A | title = Symptomatic oxygen for non-hypoxaemic chronic obstructive pulmonary disease | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 6 | pages = CD006429 | year = 2011 | pmid = 21678356 | doi = 10.1002/14651858.CD006429.pub2 | editor1-last = Abernethy | editor1-first = Amy }}</ref> Mayroong panganib ng mga sunog at kaunting benepisyo kapag ang mga naka-oxygen ay patuloy na maninigarilyo.<ref>{{cite book|last=Chapman|first=Stephen|title=Oxford handbook of respiratory medicine|year=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954516-2|page=707|url=http://books.google.ca/books?id=945lM1g_uQoC&pg=PA707|edition=2nd}}</ref> Sa sitwasyong ito inirerekomenda ng ilan ang pagtutol sa paggamit nito.<ref>{{cite book|last=Blackler|first=Laura|title=Managing chronic obstructive pulmonary disease|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, England|isbn=978-0-470-51798-7|page=49|url=http://books.google.ca/books?id=D5n6lqqxkNUC&pg=PA49}}</ref> Sa panahon ng matinding paglala, marami ang nangangailangan ng oxygen therapy; ang paggamit ng mataas na konsentrasyon ng oxygen nang walang pagsasaalang-alang sa mga oxygen saturation ng isang tao, ay maaaring humantong sa mataas na mga antas ng carbon dioxide at palalain ang mga kalalabasan.<ref>{{cite book|last=Jindal|first=Surinder K|title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease|year=2013|publisher=Jaypee Brothers Medical |isbn=978-93-5090-353-7|page=139|url=http://books.google.ca/books?id=PTgIAQAAQBAJ&pg=PA139}}</ref><ref name=BTS2008>{{cite journal|last=O'Driscoll|first=BR|last2=Howard |first2=LS |last3=Davison |first3=AG |author4=British Thoracic, Society|title=BTS guideline for emergency oxygen use in adult patients|journal=Thorax|date=October 2008|volume=63 |issue=Suppl 6|pages=vi1–68|pmid=18838559|doi=10.1136/thx.2008.102947}}</ref> Sa mga may mataas na panganib ng mga antas ng carbon dioxide, inirerekomenda ang oxygen saturation na 88–92%, habang sa mga walang ganitong panganib inirerekomenda ang 94-98%.<ref name=BTS2008/> === Pag-opera === Para sa mga mayroong matinding sakit ang pag-opera ay minsan nakakatulong at maaaring may kasamang [[pag-transplant ng baga]] o [[pag-opera para sa pagbawas ng dami ng baga]].<ref name=Lancet2012/> Ang pag-opera sa pagbawas ng dami ng baga ay may kasamang pag-alis ng mga bahagi ng baga na pinaka nasira ng emphysema na nagpapahintulot sa natitira, medyo magandang baga na mag-expand at gumana nang mabuti.<ref name=GOLD2013Chp3/> Ang [[pag-transplant ng baga]] ay minsan isinasagawa para sa napakatinding COPD, lalo na sa mga mas batang indibiduwal.<ref name=GOLD2013Chp3/> ===Mga paglala=== Ang mga matinding paglala ay karaniwang ginagamot sa pamamagitan ng pagdagdag ng paggamit ng mga bronchodilator na pansamantalang gagana.<ref name=Lancet2012/> Karaniwan kasama dito ang pinagsamang pansamantalang gagana na nilalangahap na beta agonist at anticholinergic.<ref name=GOLD2013Chp5/> Maaaring ibigay ang mga gamot na ito sa pamamagitan ng [[metered-dose inhaler]] kasama ang [[Asthma spacer|spacer]] o sa pamamagitan ng [[nebulizer]] na mukhang parehong mabisa.<ref name=GOLD2013Chp5/> Maaaring mas madali ang pag-nebulize para sa mga mas malala ang sakit.<ref name=GOLD2013Chp5/> Pinabubuti ng mga iniinom na corticosteroid ang tsansang gumaling at binabawasan ang pangkalahatang tagal ng mga sintomas.<ref name=Lancet2012/><ref name=GOLD2013Chp5/> Sa mga mayroong matinding paglala, pinabubuti ng mga antibiyotiko ang mga kalalabasan.<ref name=Vollen2012>{{cite journal |author=Vollenweider DJ, Jarrett H, Steurer-Stey CA, Garcia-Aymerich J, Puhan MA |editor1-last=Vollenweider |editor1-first=Daniela J|title=Antibiotics for exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease |journal=Cochrane Database Syst Rev|volume=12 |pages=CD010257 |year=2012 |pmid=23235687 |doi=10.1002/14651858.CD010257 }}</ref> Ang bilang ng ibat-ibang mga antibiyotiko ay maaaring gamitin kasama ang: [[amoxicillin]], [[doxycycline]] o [[azithromycin]]; hindi malinaw kung ang isa ay mas mainam kaysa sa iba pa.<ref name=Mackay2012/> Walang malinaw na ebidensiya para sa mga mayroong mas kaunting mga matinding kaso.<ref name=Vollen2012/> Ang [[non-invasive positive pressure ventilation]] sa mga mayroong matinding mataas na mga antas ng CO₂ ([[respiratory failure|type 2 na pagpalya sa paghinga]]) ay pinabababa ang probabilidad ng kamatayan mula sa o nangangailangan ng pagpasok sa intensive care para sa [[mekanikal na bentilasyon]].<ref name=Lancet2012/> Sa karagdagan, maaaring mayroong papel ang theophylline sa mga hindi tumutugon sa iba pang mga hakbang.<ref name=Lancet2012/> Mas kaunti sa 20% ng mga paglala ang nangangailangan ng pagkakaospital.<ref name=GOLD2013Chp5/> Sa mga walang acidosis mula sa pagpalya ng paghinga, ang [[pangangalaga sa tahanan]] ("pagkaospital sa tahanan") ay maaaring makatulong para maiwasan ang ilang mga pagapsok dito.<ref name=GOLD2013Chp5/><ref>{{cite journal|last=Jeppesen|first=E|author2=Brurberg, KG |author3=Vist, GE |author4=Wedzicha, JA |author5=Wright, JJ |author6=Greenstone, M |author7= Walters, JA |title=Hospital at home for acute exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease.|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=May 16, 2012|volume=5|pages=CD003573|pmid=22592692 | doi=10.1002/14651858.CD003573.pub2}}</ref> ==Kahihinatnan ng sakit== [[File:Chronic obstructive pulmonary disease world map - DALY - WHO2004.svg|250px|thumb|[[Inakmang taon ng buhay para sa kapansanan]] para sa sakit na chronic obstructive pulmonary kada 100,000&nbsp;naninirahan noong 2004.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2009 |work=World Health Organization |accessdate=Nov 11, 2009}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|≤110}} {{legend|#fff200|110–220}} {{legend|#ffdc00|220–330}} {{legend|#ffc600|330–440}} {{legend|#ffb000|440–550}} {{legend|#ff9a00|550–660}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|660–770}} {{legend|#ff6e00|770–880}} {{legend|#ff5800|880–990}} {{legend|#ff4200|990–1100}} {{legend|#ff2c00|1100–1350}} {{legend|#cb0000|≥1350}} {{Multicol-end}}]] Karaniwang dahan-dahang lumalala ang COPD sa katagalan at sa huli maaari itong magresulta sa pagkamatay. Humigit-kumulang 3% ng [[disability adjusted life years|lahat ng kapansanan]] ay may kaugnayan sa COPD.<ref name=DALY2012/> Ang bahagi ng kapansanan mula sa COPD ay bumababa sa buong mundo mula sa 1990 hanggang 2010 dahil sa pinabuting kalidad ng hangin sa loob, lalo na sa Asya.<ref name=DALY2012>{{cite journal | author = Murray CJ, Vos T, Lozano R, Naghavi M, Flaxman AD, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, et al. | title = Disability-adjusted life years (DALYs) for 291 diseases and injuries in 21 regions, 1990–2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2197 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2197–223 |date=December 2012 | pmid = 23245608 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61689-4 | displayauthors = 30 }}</ref> Ang pangkalahatang bilang ng mga taon na nabubuhay sa kapansanan mula sa COPD, gayunpaman, ay tumaas.<ref name=YLD2012>{{cite journal | author = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, et al. | title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990–2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–96 |date=December 2012 | pmid = 23245607 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61729-2 | url =https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163| displayauthors = 30 }}</ref> Ang bilang kung saan lumalala ang COPD ay nag-iiba sa pagkakaroon ng mga salik na humuhula sa hindi magandang kalalabasan kasama ang: matinding pagbara sa daloy ng hangin, kaunting kakayahan na mag-ehersisyo, kapos sa paghinga, lubhang kulang o sobra sa timbang, [[congestive heart failure]], patuloy na paninigarilyo, at malimit na mga paglala.<ref name=GOLD2007/> Ang mga pangmatagalang kinalalabasan sa COPD ay maaaring tantiyahin gamit ang [[BODE index]] na nagbibigay ng score na sero hanggang sampu depende sa FEV₁, [[body-mass index]], ang layo ng nilakad sa anim na minuto, at ang [[modified MRC dyspnea scale]].<ref>{{cite book|last=Medicine|first=prepared by the Department of Medicine, Washington University School of|title=The Washington manual general internal medicine subspecialty consult.|year=2009|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-9155-7|page=96|url=http://books.google.ca/books?id=ZptEP_hDrlwC&pg=PA96|edition=2nd }}</ref> Ang malaking pagbawas sa timbang ay isang masamang palatandaan.<ref name=Harr2012/> Ang mga resulta sa spirometry ay mabuti ring tagahula ng progreso ng sakit sa hinaharap ngunit hindi kasing inam ng BODE index.<ref name=Harr2012/><ref name=NICE2010P60/> ==Epidemiyolohiya== Sa buong daigdig, mula 2010, naapektuhan ng COPD ang halos 329&nbsp;milyong tao (4.8% ng populasyon) at bahagyang mas karaniwan sa kalalakihan kaysa sa kababaihan.<ref name=YLD2012/> Ito ay kumpara sa 64&nbsp;na milyong tao na naapektuhan noong 2004.<ref>{{cite web|title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) Fact sheet N°315|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs315/en/|publisher=WHO|date=November 2012}}</ref> Ang pagtaas sa mahihirap na bansa sa pagitan ng 1970 at 2000 ay pinaniniwalaang kaugnay sa tumataas na bilang ng paninigarilyo sa rehiyon na ito, nadadagdagang populasyon at tumatandang populasyon dahil sa kaunting mga pagkamatay mula sa iba pang dahilan tulad ng mga sakit na nakakahawa.<ref name=Lancet2012/> Ang ilang mahihirap na mga bansa ay nakitaan ng mataas na mga bilang, ang ilan ay mayroong nanatiling matatag at ilan ay nakitaan ng pagbaba sa paglaganap ng COPD.<ref name=Lancet2012/> Ang pandaigdigang bilang ay inaasahan na magpapatuloy na tumaas habang nananatiling karaniwan ang mga salik ng panganib at patuloy na pagtanda ng populasyon.<ref name=GOLD2013ChpX>{{cite book |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |pages=xiii-xv |nopp=yes |chapter=Introduction |url=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#14 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328053032/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#14 |url-status=dead }}</ref> Sa pagitan ng 1990 at 2010 ang bilang ng mga namamatay mula sa COPD ay bumaba nang bahagya mula sa 3.1&nbsp;milyon sa 2.9&nbsp;milyon.<ref name=Lozano2012>{{cite journal | author = Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, Abraham J, Adair T, Aggarwal R, et al.| title = Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2095–128 |date=December 2012 | pmid = 23245604 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61728-0 | url =https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095| displayauthors = 30 }}</ref> Sa pangkalahatan ito ay ang ika-apat na nangungunang dahilan ng kamatayan.<ref name=Lancet2012/> Sa ilang mga bansa, bumaba ang bilang ng namamatay sa kakalakihan ngunit tumaas sa kababaihan.<ref name=Ryc2012>{{cite journal | author = Rycroft CE, Heyes A, Lanza L, Becker K | title = Epidemiology of chronic obstructive pulmonary disease: a literature review | journal = Int J Chron Obstruct Pulmon Dis | volume = 7 | issue = | pages = 457–94 | year = 2012 | pmid = 22927753 | pmc = 3422122 | doi = 10.2147/COPD.S32330 }}</ref> Malamang ito ay dahil sa mga bilang ng paninigarilyo sa kababaihan at nagiging katulad sa kalalakihan.<ref name=Harr2012/> Mas karaniwan ang COPD sa mga matatanda;<ref name=GOLD2013Chp1/> naaapektuhan nito ang 34-200 sa 1000 matatanda kaysa sa 65&nbsp;taon, depende sa tinitingnan na populasyon.<ref name=GOLD2013Chp1/><ref name="Old2007"/> Sa Inglatera, ang tinatayang 0.84 na milyong tao (ng 50&nbsp;milyon) ay mayroong diyagnosis sa COPD; na isinasalin sa humigit-kumulang sa isang tao sa 59 na tumatanggap ng diyagnosis sa COPD sa ilang punto sa kanilang mga buhay. Sa karamihan sa salat sa lipunan at kabuhayan na mga bahagi ng bansa, isa sa 32 tao ay may diyagnosis na COPD, kumpara sa isa sa 98 sa mga pinakamayaman na lugar.<ref name="BJGPref">{{cite journal |author=Simpson CR, Hippisley-Cox J, Sheikh A| title= Trends in the epidemiology of chronic obstructive pulmonary disease in England: a national study of 51 804 patients | journal=Brit J Gen Pract |volume=60 |issue=576 |pages=483–8 |year=2010 |pmid=20594429 |pmc=2894402 |doi= 10.3399/bjgp10X514729}}</ref> Sa Estados Unidos humigit-kumulang na 6.3% ng populasyon ng nasa hustong gulang, na may kabuuang na humigit-kumulang na 15&nbsp;milyon tao, ay nasuring may COPD.<ref>{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease Among Adults — United States, 2011 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |date=Nov 23, 2012 |volume=61 |issue=46 |pages=938–43 |pmid=23169314 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6146a2.htm}}</ref> 25&nbsp;milyong tao ay maaaring mayroong COPD kung isasama ang mga kaso ng kasalukuyang hindi nasuri.<ref>{{cite web |title=Morbidity & Mortality: 2009 Chart Book on Cardiovascular, Lung, and Blood Diseases |publisher=National Heart, Lung, and Blood Institute |url=http://www.nhlbi.nih.gov/resources/docs/2009_ChartBook.pdf |format=PDF}}</ref> Noong 2011, mayroong humigit-kumulang na 730,000 na pagkakaospital sa Estados Unidos para sa COPD.<ref name=Tor2013>{{cite journal | author = Torio CM, Andrews RM | title = National Inpatient Hospital Costs: The Most Expensive Conditions by Payer, 2011: Statistical Brief #160 | journal = Healthcare Cost and Utilization Project (HCUP) Statistical Briefs | year = 2006 | pmid = 24199255 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb160.jsp | publisher = Agency for Health Care Policy and Research | access-date = 2015-06-20 | archive-date = 2017-03-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170314171958/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb160.jsp | url-status = dead }}</ref> ==Kasaysayan== [[File:Giambattista morgagni.gif|thumb|Si Giambattista Morgagni ang gumawa ng isa sa pinakaunang mga naitalang paglalarawan ng emphysema noong 1769]] Ang salitang "emphysema" ay nanggaling sa [[Greek language|Greek]] {{lang|el|ἐμφυσᾶν}} ''emphysan'' ibig sabihin "''papintugin''" –binubuo mismo ng ἐν ''en'', ibig sabihin "''sa''", at φυσᾶν ''physan'', ibig sabihin "''hininga, pagsabog''".<ref>{{cite web|title=Emphysema|url=http://dictionary.reference.com/browse/emphysema|work=Dictionary.com|accessdate=21 November 2013}}</ref> Ang salitang hindi gumagaling na bronchitis ay ginamit noong 1808<ref name=History1991>{{cite journal |doi=10.1159/000195969 |title=History of the Treatment of Chronic Bronchitis |year=1991 |last1=Ziment |first1=Irwin |journal=Respiration |volume=58 |issue=Suppl 1 |pages=37–42 |pmid=1925077}}</ref> habang ang salitang COPD ay pinaniniwalaan na unang ginamit noong 1965.<ref name=History2006/> Dati kilala ito sa maraming iba’t-ibang mga pangalan kasama ang: sakit na hindi gumagaling na pagbara sa bronchopulmonary, sakit na hindi gumagaling na pagbara sa paghinga, hindi gumagaling na pagbara sa daloy ng hangin, hindi gumagaling na limitasyon sa pagdaloy ng hangin, sakit na hindi gumagaling na may pagbara sa baga, hindi detalyadong hindi gumagaling na sakit sa baga, at kumalat na pagbara sa baga.<!-- <ref name=History2006/> --> Ang mga salitang hindi gumagaling na bronchitis at emphysema ay pormal na binigyang kalulugan noong 1959 sa [[Novartis|CIBA]] na panayam sa panauhin noong 1962 sa Komite ng [[American Thoracic Society]] sa mga Pamantayan ng Pagkilala sa Sakit.<ref name=History2006/> Kasama sa maagang paglalarawan ng malamang na emphysema ang: noong 1679 ni T. Bonet ng kondisyon ng "napakalaking mga baga" at noong 1769 ni [[Giovanni Morgagni]] na mga baga na "namamaga lalo na mula sa hangin".<ref name=History2006>{{cite journal |author=Petty TL |title=The history of COPD |journal=Int J Chron Obstruct Pulmon Dis |volume=1 |issue=1 |pages=3–14 |year=2006 |pmid=18046898 |pmc=2706597 |doi=10.2147/copd.2006.1.1.3}}</ref><ref name=Fish2008/> Noong 1721 ang unang mga pagguhit ng emphysema ay ginawa ni Ruysh.<ref name=Fish2008>{{cite book |first1=Joanne L. |last1=Wright |first2=Andrew |last2=Churg |chapter=Pathologic Features of Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Diagnostic Criteria and Differential Diagnosis |chapterurl=http://www.mhprofessional.com/downloads/products/0071457399/0071457399_chap40.pdf |pages=693–705 |editor1-first=Alfred |editor1-last=Fishman |editor2-first=Jack |editor2-last=Elias |editor3-first=Jay |editor3-last=Fishman |editor4-first=Michael |editor4-last=Grippi |editor5-first=Robert |editor5-last=Senior |editor6-first=Allan |editor6-last=Pack |year=2008 |title=Fishman's Pulmonary Diseases and Disorders |edition=4th |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-164109-8 |access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202744/http://www.mhprofessional.com/downloads/products/0071457399/0071457399_chap40.pdf |url-status=dead }}</ref> Sinundan ang mga ito ng mga litrato ni [[Matthew Baillie]] noong 1789 at mga paglalarawan ng nakakasirang katangian ng kondisyon.<!-- <ref name=History2006/> --> Noong 1814 ginamit ni [[Charles Badham (physician)|Charles Badham]] ang "catarrh" para ilarawan ang ubo at sobrang plema sa hindi gumagaling na bronchitis.<!-- <ref name=History2006/> --> Si [[René Laennec]], ang doktor na nag-imbento ng [[stethoscope]], ay ginamit ang salita na "emphysema" sa kanyang aklat na ''A Treatise on the Diseases of the Chest and of Mediate Auscultation'' (1837) para ilarawan ang mga baga na hindi umimpis nang binuksan niya ang dibdib sa panahon ng autopsya.<!-- <ref name=History2006/> --> Napansin niya na ang mga ito ay hindi umimpis gaya ng karaniwan dahil ang mga ito ay puno ng hangin at ang mga daanan ng hangin ay napuno ng plema.<!-- <ref name=History2006/> --> Noong 1842, naimbento ni [[John Hutchinson (sirhuano)|John Hutchinson]] ang [[spirometer]], kung saan pinahintulutan nito ang pagsukat sa [[mahalagang kapasidad]] ng mga baga.<!-- <ref name=History2006/> --> Gayunpaman, ang kanyang spirometer ay sinusukat lamang ang dami, hindi ang daloy ng hangin.<!-- <ref name=History2006/> --> Inilarawan nina Tiffeneau at Pinelli noong 1947 ang mga prinsipyo ng pagsusukat sa daloy ng hangin.<ref name=History2006/> Noong 1953, si Dr. George L. Waldbott, ang Amerikanong doktor sa mga alerhiya, ay unang inilarawan ang bagong sakit na kanyang pinangalanan na "karamdaman sa paghinga ng naninigarilyo" sa 1953 Journal of the American Medical Association. Ito ang unang ugnayan sa pagitan ng pananabako at sakit sa paghinga na hindi gumagaling.<ref>{{cite book|author1=George L. Waldbott|title=A struggle with Titans|date=1965|publisher=Carlton Press|page=6|url=http://books.google.com/books?id=hLRpAAAAMAAJ&q}}</ref> Ang mga maagang paggamot kasama ang bawang, cinnamon at [[ipecac]], bukod pa sa iba.<ref name=History1991/> Ang mga modernong paggamot ay nabuo sa panahon ng ikalawang bahagi ng ika-20 siglo.<!-- <ref name=History2005> --> Ang ebidensiyang sumusuporta sa paggamit ng mga steroid sa COPD ay inilathala sa huling mga 1950.<!-- <ref name=History2005> --> Ginamit ang mga bronchodilator noong mga 1960 kasunod ang may pag-asang pagsubok ng [[isoprenaline]].<!-- <ref name=History2005> --> Mga karagdagang bronchodilator, tulad ng salbutamol, ay binuo noong mga 1970, at ang paggamit ng LABAs na nagsimula noong mga kalagitnaan ng 1990.<ref name=History2005>{{cite journal |author=Fishman AP |title=One hundred years of chronic obstructive pulmonary disease |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2005-05-01_171_9/page/941 |journal=Am. J. Respir. Crit. Care Med. |volume=171 |issue=9 |pages=941–8|date=May 2005 |pmid=15849329 |doi=10.1164/rccm.200412-1685OE}}</ref> ==Lipunan at kultura== {{See also|COPD Awareness Month}} Tinutukoy ang COPD bilang "baga ng naninigarilyo".<ref>{{cite book|last=Yuh-Chin|first=T. Huang|title=A clinical guide to occupational and environmental lung diseases|publisher=Humana Press|location=[New York]|isbn=978-1-62703-149-3|page=266|url=http://books.google.ca/books?id=9bYbE87FbtMC&pg=PA266|date=2012-10-28}}</ref> Ang mga mayroong emphysema ay kinilala bilang "mga pasyenteng may kulay rosas na balat at nahihirapan huminga (pink puffer)" o "type A" dahil sa kanilang kalimitang kulay rosas na kutis, mabilis na bilang ng paghinga at mga nakatikom na bibig,<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Pink+Puffer |title=Pink Puffer - definition of Pink Puffer in the Medical dictionary - by the Free Online Medical Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|publisher=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |accessdate=2013-07-23}}</ref><ref name=Wein2013>{{cite book|last=Weinberger|first=Steven E.|title=Principles of pulmonary medicine|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-62703-149-3|page=165|url=http://books.google.ca/books?id=2F-DPG0c5IMC&pg=PT165|edition=6th|date=2013-05-08}}</ref> at ang mga tao na may hindi gumagaling na bronchitis ay tinukoy bilang "blue bloaters" o "type B" dahil sa malimit na [[cyanosis|maasula na kulay ng balat at labi]] mula sa mababang mga antas ng oxygen at ang kanilang sakong ay namamaga.<ref name=Wein2013/><ref>{{cite book|last=Des Jardins|first=Terry|title=Clinical Manifestations & Assessment of Respiratory Disease|year=2013|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-27749-5|page=176|url=http://books.google.ca/books?id=LVtPAQAAQBAJ&pg=PA170|edition=6th}}</ref> Ang salitang ito ay hindi na tinatanggap bilang nakakatulong dahil karamihan sa mga taong may COPD ay parehong mayroon nito.<ref name=Harr2012/><ref name=Wein2013/> Maraming mga sistema ng kalusugan ang mayroong kahirapan sa pagtiyak ng naaangkop na pagtukoy, pagkilala sa sakit at pangangalaga ng mga taong may COPD; Ang [[Department of Health (United Kingdom)|Kagawaran ng Kalusugan]] ng Brintanya ay kinilala ito bilang makaling problema para sa [[National Health Service (England)|National Health Service]] at ipinakilala ang partikular na estratehiya para pangasiwaan ang mga problemang ito.<ref>{{cite book |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/216139/dh_128428.pdf |title=An outcomes strategy for people with chronic obstructive pulmonary disease (COPD) and asthma in England |date=18 July 2011 |publisher=[[Department of Health (United Kingdom)|Department of Health]]|page=5|accessdate=27 November 2013}}</ref> ===Ekonomiya=== Sa buong mundo, mula 2010, ang COPD ay tinatayang magreresulta sa gastos ng ekonomiya na $2.1&nbsp;trilyon, kalahati kung saan nangyayari sa mahihirap na bansa.<ref name=Cost2013/> Sa kabuuang na ito ang tinatayang $1.9&nbsp;trilyon ay mga direktang halaga tulad ng medikal na pangangalaga,$0.2&nbsp;trilyon ay hindi direktang halaga tulad ng hindi pagpasok sa trabaho.<ref>{{cite book|last=Bloom|first=D|title=The Global Economic Burden of Noncommunicable Diseases|year=2011|publisher=World Economic Forum|page=24|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_Harvard_HE_GlobalEconomicBurdenNonCommunicableDiseases_2011.pdf}}</ref> Ito ay inaasahan na maging mahigit sa doble sa susunod na 20&nbsp;taon.<ref name=Cost2013/> Sa Europa, kumakatawan ang COPD sa 3% ng paggastos sa pangangalaga sa kalusugan.<ref name=GOLD2013Chp1/> Sa Estados Unidos, ang mga halaga ng sakit ay tinatayang $50&nbsp;bilyon, karamihan ay dahil sa paglala.<ref name=GOLD2013Chp1/> Ang COPD ay isa sa pinakamahal na mga kondisyon na nakita sa mga ospital sa Estados Unidos noong 2011, na may kabuuang halaga na halos $5.7 bilyon.<ref name=Tor2013/> ==Pananaliksik== {{See also|COPD: Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease}} Ang [[Infliximab]], isang antibody na pumipigil sa resistensiya, ay sinubukan sa COPD ngunit walang ebidensiya ng benepisyo sa posibilidad ng pinsala.<ref>{{cite book|last=Nici|first=Linda|title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Co-Morbidities and Systemic Consequences|year=2011|publisher=Springer|isbn=978-1-60761-673-3|page=78|url=http://books.google.ca/books?id=0CXcUnr-0eoC&pg=PA78}}</ref> Nagpapakita ng pag-asa ang [[Roflumilast]] sa pagbababa ng bilang ng mga paglala ngunit hindi lumalabas na binago ang kalidad ng buhay.<ref name=Lancet2012/> Ang bilang ng bagong agent na gumagana nang matagalan ay ginagawa pa.<ref name=Lancet2012/> Ang paggamot sa mga [[stem cell]] ay pinag-aaralan.<ref>{{cite journal|last=Inamdar|first=AC|author2=Inamdar, AA|title=Mesenchymal stem cell therapy in lung disorders: pathogenesis of lung diseases and mechanism of action of mesenchymal stem cell.|journal=Experimental lung research|date=Oct 2013|volume=39|issue=8|pages=315–27|pmid=23992090|doi=10.3109/01902148.2013.816803}}</ref> Habang karaniwang ligtas at may maaasahang datos mula sa hayop mayroong kaunting data sa mga tao noong 2014.<ref>{{cite journal|last=Conese|first=M|author2=Piro, D |author3=Carbone, A |author4=Castellani, S |author5= Di Gioia, S |title=Hematopoietic and mesenchymal stem cells for the treatment of chronic respiratory diseases: role of plasticity and heterogeneity.|journal=TheScientificWorldJournal|date=2014|volume=2014|pages=859817|pmid=24563632 |doi=10.1155/2014/859817 |pmc=3916026}}</ref> ==Ibang mga hayop== Maaaring mangyari ang sakit na hindi gumagaling na pagbara sa baga sa maraming ibang mga hayop at maaaaring mangyari mula sa pagkakalantad sa usok ng sigarilyo.<ref>{{cite book|last=Akers|first=R. Michael|title=Anatomy and Physiology of Domestic Animals|year=2008|publisher=Wiley|location=Arnes, AI|isbn=978-1-118-70115-7|page=852|url=http://books.google.ca/books?id=Ze6J2znDg38C&pg=PT852|author2=Denbow, D. Michael}}</ref><ref>{{cite journal|last=Wright|first=JL|author2=Churg, A|title=Animal models of cigarette smoke-induced COPD|journal=Chest|date=December 2002|volume=122|issue=6 Suppl|pages=301S–6S|pmid=12475805|doi=10.1378/chest.122.6_suppl.301S}}</ref> Karamihan sa sakit, gayunpaman, ay medyo katamtaman.<ref>{{cite journal|last=Churg|first=A|author2=Wright, JL|title=Animal models of cigarette smoke-induced chronic obstructive lung disease|journal=Contributions to microbiology|year=2007|volume=14|pages=113–25|pmid=17684336|doi=10.1159/000107058|series=Contributions to Microbiology|isbn=3-8055-8332-X}}</ref> Sa mga [[kabayo]] ito ay kilala bilang [[paulit-ulit na pagbara sa daaanan ng hangin]] at karaniwan dahil sa reaksyon sa alerhiya sa straw na naglalaman ng [[fungus]].<ref name=Marin2007>{{cite journal | author = Marinkovic D, Aleksic-Kovacevic S, Plamenac P | title = Cellular basis of chronic obstructive pulmonary disease in horses | journal = Int. Rev. Cytol. | volume = 257 | issue = | pages = 213–47 | year = 2007 | pmid = 17280899 | doi = 10.1016/S0074-7696(07)57006-3 | series = International Review of Cytology | isbn=978-0-12-373701-4 }}</ref> Karaniwang nakikita ang COPD sa mga matatandang aso.<ref name=Miller1989>{{cite journal | author = Miller MS, Tilley LP, Smith FW | title = Cardiopulmonary disease in the geriatric dog and cat | journal = Vet. Clin. North Am. Small Anim. Pract. | volume = 19 | issue = 1 | pages = 87–102 |date=January 1989 | pmid = 2646821 | doi = }}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist|2}} ==Karagdagang pagbabasa== *{{cite web |url=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease, Updated 2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |accessdate=November 29, 2013 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328053032/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf |url-status=dead }} *{{NICE|101|Chronic Obstructive Pulmonary Disease|June 2010|1-673}} *{{cite journal |doi=10.7326/0003-4819-155-3-201108020-00008 |title=Diagnosis and Management of Stable Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Clinical Practice Guideline Update from the American College of Physicians, American College of Chest Physicians, American Thoracic Society, and European Respiratory Society |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2011-08-02_155_3/page/178 |year=2011 |last1=Qaseem |first1=Amir |journal=Annals of Internal Medicine |volume=155 |issue=3 |pages=179–91 |pmid=21810710 |last2=Wilt |first2=TJ |last3=Weinberger |first3=SE |last4=Hanania |first4=NA |last5=Criner |first5=G |last6=Van Der Molen |first6=T |last7=Marciniuk |first7=DD |last8=Denberg |first8=T |last9=Schünemann |first9=H |last10=Wedzicha |first10=W |last11=MacDonald |first11=R |last12=Shekelle |first12=P |last13=American College Of |first13=Physicians |author14=American College of Chest Physicians |last15=American Thoracic |first15=Society |last16=European Respiratory |first16=Society}} == Mga panlabas na link == {{commons category|Chronic obstructive pulmonary disease}} *DMOZ: [http://www.dmoz.org/Health/Conditions_and_Diseases/Respiratory_Disorders/Chronic_Obstructive_Pulmonary_Disease/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225311/http://www.dmoz.org/Health/Conditions_and_Diseases/Respiratory_Disorders/Chronic_Obstructive_Pulmonary_Disease/ |date=2015-09-23 }} [[Kategorya:Mga sakit na may kaugnayan sa pagtanda]] [[Kategorya:Pulmonolohiya]] rmgz1j04y1jf3jjd0ef8xskv6snwb0q 0 241138 2212694 2008381 2026-06-22T17:33:50Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212694 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Pangalan = Sakit na Chagas | Image = Trypanosoma cruzi crithidia.jpeg | Caption = Photomicrograph of [[Giemsa]]-stained ''Trypanosoma cruzi'' | DiseasesDB = 13415 | ICD10 = {{ICD10|B|57||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|086}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001372 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 327 | MeshID = D014355 }} '''Ang Sakit na Chagas''' {{IPAc-en|ˈ|tʃ|ɑː|ɡ|ə|s}}, o '''American trypanosomiasis''', ay isang [[tropikal na sakit|tropikal]] [[na sakit na dulot ng parasite o parasito]] na dulot ng [[protozoa]]n ''[[Trypanosoma cruzi]]''.<ref name=WHO2013/> Ito ay kadalasang ihinahawa ng mga insektong kilala bilang [[kissing bugs]].<ref name=WHO2013/> Ang mga sintomas ay nagbabago sa paglala ng impeksiyon. Sa maagang bahagi ng sakit, ang mga sintomas ay karaniwang maaaring wala o mayroon o banayad at maaaring kasama ang: lagnat, pamamaga ng [[mga kulani o lymph nodes]], pananakit ng ulo, o pamamaga sa paligid ng kagat.<ref name=WHO2013/> Pagkalipas ng 8–12 na linggo, ang mga indibidwal ay hahantong sa matagalang bahagi ng sakit at ang 60–70% ay hindi kailanman magkakaroon ng mga karagdagang sintomas.<ref name=Rassi2010>{{cite journal |author=Rassi A, Rassi A, Marin-Neto JA |title=Chagas disease |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-17-23-2010_375_9723/page/n79 |journal=Lancet |volume=375 |issue=9723 |pages=1388–402 |date=April 2010 |pmid=20399979 |doi=10.1016/S0140-6736(10)60061-X}}</ref><ref name=Rassi2012>{{cite journal|last=Rassi A|first=Jr|author2=Rassi, A|author3=Marcondes de Rezende, J|title=American trypanosomiasis (Chagas disease).|url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2012-06_26_2/page/275|journal=Infectious disease clinics of North America|date=June 2012|volume=26|issue=2|pages=275–91|pmid=22632639|doi=10.1016/j.idc.2012.03.002}}</ref> Ang ibang 30 hanggang 40% ng mga tao ay nagkakaroon ng mga karagdagang sintomas pagkalipas ng 10 hanggang 30 taon mula sa unang impeksiyon.<ref name=Rassi2012/> Kasama na rito ang paglaki ng mga [[ventricles o lungaw sa loob ng puso]] sa 20 hanggang 30% na humahantong sa [[atake sa puso]].<ref name=WHO2013/> Ang [[megaesophagus|pamamaga ng esophagus o lalangan]] o ang [[megacolon|pamamaga ng colon]] ay maaari ring mangyari sa 10% ng mga tao.<ref name=WHO2013/> == Mga sanhi at pagtukoy ng sakit == Ang''T. cruzi'' ay karaniwang naihahawa sa mga tao at sa ibang hayop sa pamamagitan ng [[hematophagy|pagkakasipsip ng dugo]] ng "kissing bugs" na subfamily ng [[Triatominae]].<ref name=CDC>{{cite web|publisher=Centers for Disease Control (CDC) |url= http://www.cdc.gov/dpdx/trypanosomiasisAmerican/ |title=DPDx&nbsp;– Trypanosomiasis, American. Fact Sheet |accessdate=12 May 2010}}</ref> Ang mga insektong ito ay kilala sa mga ibang lokal na pangalan, pati na ang: ''vinchuca'' sa Argentina, Bolivia, Chile at Paraguay, ''barbeiro'' (ang [[barber surgeon|barber]]) sa Brazil, ''pito'' sa Colombia, ''chinche'' sa Central America, at ang ''chipo'' sa Venezuela. Ang sakit ay maaari ring maihawa sa pamamagitan ng [[pagsalin ng dugo]], [[pag-transplant ng organ]], pagkain ng pagkaing kontaminado ng parasito, at [[pagkakapasa sa anak o vertical transmission na|naihahawa ng ina sa di pa isinisilang na sanggol]].<ref name=WHO2013/> Ang maagang pagkakatukoy ng sakit ay sa pamamagitan ng pagkakakita ng parasito sa dugo sa pamamagitan ng microscope.<ref name=Rassi2012/> Ang pagkakatukoy ng matagalang sakit ay sa pamamagitan ng pagkakakita ng [[mga antibody]] para sa ''T. cruzi'' sa dugo.<ref name=Rassi2012/> == Pag-iwas at Paggamot == Ang pag-iwas ay karaniwang may kinalaman sa pagpuksa ng mga kissing bug at pag-iwas ng pagkagat ng mga ito.<ref name=WHO2013/> Ang ibang pang-iwas na pagsisikap ay kinabibilangan ng pag-screen ng dugong isasalin.<ref name=WHO2013/> Wala pang nagagawang bakuna hanggang noong 2013.<ref name=WHO2013/> Ang mga maaagang impeksiyon ay nagagamot pa sa pamamagitan ng [[benznidazole]]o[[nifurtimox]].<ref name=WHO2013/> Ang mga ito ay halos palaging nagagamot kung maaga itong maibigay, gayun pa man, ito ay hindi na gaanong mabisa habang tumatagal ang taong nagkakasakit ng Chagas.<ref name=WHO2013/> Kapag ginagamit sa mga matagal nang sakit, maaaring maantala o maiwasan ang pagkakaroon ng mga malalalang sintomas.<ref name=WHO2013/> Ang benznidazole at nifurtimox ay nagdudulot ng pansamantalang di kanais-nais na di inaasahang epekto ng gamot ng hanggang 40% ng mga tao<ref name=WHO2013/> kasama na dito ang mga sakit sa balat, pagkakaroon ng toxin sa utak, irritasyon ng digestive system o sistema ng pagtunaw ng pagkain.<ref name="Rassi2010"/><ref name=Bern>{{cite journal |author=Bern C, Montgomery SP, Herwaldt BL, et al.|title=Evaluation and treatment of chagas disease in the United States: a systematic review |journal=JAMA |volume=298 |issue=18 |pages=2171–81 |date=November 2007|pmid=18000201 |doi=10.1001/jama.298.18.2171}}</ref><ref name=Rassi2>{{cite journal|author=Rassi A, Dias JC, Marin-Neto JA, Rassi A |title=Challenges and opportunities for primary, secondary, and tertiary prevention of Chagas' disease |journal=Heart |volume=95|issue=7 |pages=524–34 |date=April 2009 |pmid=19131444 |doi=10.1136/hrt.2008.159624|url=http://heart.bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19131444}}</ref> == Pag-aaral Tungkol sa Epidemya == Tinatayang ang 7 hanggang 8 milyong tao, ang karamihan ay nasa [[Mexico]], [[Central America]] at [[South America]] ay may sakit na Chagas.<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Chagas disease (American trypanosomiasis) Fact sheet N°340|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs340/en/|work=World Health Organization|accessdate=23 February 2014|date=March 2013}}</ref> Ito ay naging sanhi ng 12,500 na pagkamatay sa bawat taon hanggang noong 2006.<ref name=Rassi2010/> Ang karamihan sa mga taong may ganitong sakit ay mga mararalita <ref name=Rassi2010/> at karamihan sa kanila ay hindi alam na sila ay nahawaan na ng impeksiyon.<ref>{{cite book|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|title=Encyclopedia of entomology|year=2008|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9781402062421|page=824|url=http://books.google.ca/books?id=i9ITMiiohVQC&pg=PA824|edition=2nd ed.}}</ref> Ang malaking bilang ng mga paglipat ng populasyon ang nagparami ng mga lugar na pakakakitaan ng mga kaso ng sakit na Chagas at kasama na ngayon ang mga bansa sa Europa at Estados Unidos.<ref name=WHO2013/> Nakikita rin sa mga lugar na ito ang pagtaas ng bilang sa paglipas ng mga taon hanggang noong 2014.<ref>{{cite journal|last=Bonney|first=KM|title=Chagas disease in the 21st Century: a public health success or an emerging threat?|journal=Parasite |date=2014|volume=21|pages=11|pmid=24626257|doi=10.1051/parasite/2014012|pmc=3952655}} {{open access}}</ref> Ang sakit ay unang inilarawan noong 1909 ni [[Carlos Chagas]] na siyang ipinangalan dito.<ref name=WHO2013/> Ito ay nakakaapekto sa mahigit sa 150 na ibang hayop.<ref name=Rassi2010/> ==Mga Reperensiya== <references /> [[Kategorya:Nakakahawang sakit]] ci1h090wh6q15avf8d0tka27ljchafg 828 241937 2212659 1489058 2026-06-22T14:00:31Z Jojit fb 38 2212659 Scribunto text/plain -- This module takes positional parameters as input and concatenates them with -- an optional separator. The final separator (the "conjunction") can be -- specified independently, enabling natural-language lists like -- "foo, bar, baz and qux". The starting parameter can also be specified. local compressSparseArray = require('Module:TableTools').compressSparseArray local p = {} function p._main(args) local dataPlural = args.dataPlural local separator = args.separator -- Decode (convert to Unicode) HTML escape sequences, such as "&#32;" for space. and mw.text.decode(args.separator) or '' local conjunction = args.conjunction and mw.text.decode(args.conjunction) or separator -- Discard values before the starting parameter. local start = tonumber(args.start) if start then for i = 1, start - 1 do args[i] = nil end end -- Discard named parameters. local values = compressSparseArray(args) local result = mw.text.listToText(values, separator, conjunction) if dataPlural and #values > 0 and (#separator > 0 or #conjunction > 0) then -- flag to [[Module:Detect singular]] whether this is a list with >1 element result = result..'<span style="display:none" data-plural="'..(#values > 1 and '1' or '0')..'"></span>' end return result end local function makeInvokeFunction(separator, conjunction, first) return function (frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {frameOnly = (frame.args.frameOnly or '') ~= ''}) args.separator = separator or args.separator args.conjunction = conjunction or args.conjunction args.first = first or args.first return p._main(args) end end p.main = makeInvokeFunction() p.br = makeInvokeFunction('<br />') p.comma = makeInvokeFunction(mw.message.new('comma-separator'):plain()) return p d3q6xup28j3xpu77wa8xwjjm6j0xizq 0 242710 2212684 2035705 2026-06-22T17:25:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212684 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease| Pangalan = Echinococcosis | Image = Echinococcus Life Cycle.svg | Caption = ''Echinococcus'' life cycle (click to enlarge) | ICD10 = {{ICD10|B|67||b|65}} | ICD9 = {{ICD9|122.4}}, {{ICD9|122}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 4048 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 629 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1046}} | MeshID = D004443 | }} '''Echinococcosis''', na tinatawag ring '''hydatid disease''', '''hydatidosis''', o '''echinococcal disease''', ay isang [[karamdamang dulot ng parasite]] na mga [[bulate]] ng ''[[Echinococcus]]'' type.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Ang mga tao ay maaaring magkaroon ng dalawang pangunahing uri ng karamdaman, cystic echinococcosis at [[alveolar echinococcosis]].<!-- <ref name=WHO2014/> --> May dalawang mas hindi masyadong karaniwan na uri, ang polycystic echinococcosis at unicystic echinococcosis.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Ang karamdaman ay madalas na nagsisimula nang walang sintomas at ito ay tatagal ng isang taon.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Angm ga sintomas at palatandaan na maaaring maganap ay depende sa kinaroroonan at laki ng mga cyst o bukol.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Alveolar na karamdaman ay karaniwang nagsisimula sa atay ngunit maaaring kakalat sa ibang bahagi ng katawan tulad ng baga at utak.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Kapag ang atay ang naapektuhan, ang maysakit ay maaaring makaranas ng [[pananakit sa tiyan]], pamamayat, at [[jaundice|paninilaw]].<!-- <ref name=WHO2014/> --> Ang karamdaman sa baga ay maaaring magdulot ng pananakit sa dibdib, [[hirap sa paghinga]] at ubo.<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Echinococcosis Fact sheet N°377|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs377/en/|work=World Health Organization|accessdate=19 March 2014|date=March 2014}}</ref> == Ang Sanhi== Ang karamdaman ay naikakalat kapag ang pagkain o tubig na nagtataglay ng mga itlog ng parasite ay nakain o sa pamamagitan ng malapitang kontak sa isang may naimpeksiyon na hayop.<ref name=WHO2014/> Ang mga itlog ay nailalabas sa dumi/tae ng mga hayop na kumakain ng karne na naimpeksiyon na ng parasite.<ref name=CDC2013>{{cite web|title=Echinococcosis [Echinococcus granulosus] [Echinococcus multilocularis] [Echinococcus oligarthrus] [Echinococcus vogeli]|url=http://www.cdc.gov/dpdx/echinococcosis/index.html|work=CDC|accessdate=20 March 2014|date=November 29, 2013}}</ref> Kasama sa mga karaniwang naiimpeksiyon na hayop ang mga: aso, fox at lobo.<ref name=CDC2013/> Para maipeksiyon ang mga hayop na ito, dapat nilang kainin ang mga [[laman -loob ]] ng isang hayop na may mga bukol na tulad ng mga tupa o daga.<ref name=CDC2013/> Ang uri ng karamdamang naihahahwa sa mga tao ay depende sa uri ng ''Echinococcus'' na sanhi ng impeksiyon.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Ang pagtukoy sa karamdaman ay karaniwang sa pamamagitan ng [[ultrasound]] pero ang [[computer tomography]] (CT) o [[magnetic resonance imaging]] (MRI) ay maaari ring gamitin.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Ang mga pagsusuri sa dugo para makita ang mga [[antibody]] laban sa parasite ay maaaring makatulong tulad ng [[biopsy]].<ref name=WHO2014/> == Pag-iwas at Paggamot == Prevention of cystic disease is by treating dogs that may carry the disease and vaccination of sheep.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Treatment is often difficult.<!-- <ref name=WHO2014/> --> The cystic disease may be drained through the skin followed by medication.<ref name=WHO2014/> Sometimes this type of disease is just watched.<ref name=CDCTx2013>{{cite web|title=Echinococcosis Treatment Information|url=http://www.cdc.gov/dpdx/echinococcosis/tx.html|work=CDC|accessdate=20 March 2014|date=November 29, 2013}}</ref> Ang uri ng alveolar ay madalas nangangailangan ng operasyon kasunod ng mga paggamot.<ref name=WHO2014/> Ang gamot na ipinanggagamot ay [[albendazole]] which may be needed for years.<ref name=WHO2014/><ref name=CDCTx2013/> The alveolar disease may result in death.<ref name=WHO2014/> == Pag-aaral ng Epidemiya == Ang karamdaman ay karaniwan nagaganap sa karamihan ng lugar sa mundo at kasalukuyan nakakaapekto sa humigit-kumulang isang milyong tao.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Sa mga ilang lugar sa South America, Africa, at Asya, ang hanggang 10% ng partikular na populasyon ay apektado na.<ref name=WHO2014/> Hanggang 2010, ito ay nagdulot na ng 1200 kamatayan na mas mababa kaysa sa 2000 noong 1990.<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> Ang gastos sa ekonomiya ng karamdaman ay tinatatayang humigit-kumulang na 3 bilyon USD sa isang taon.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Maaari rin itong makaapekto sa mga ibang hayop tulad ng mga baboy, baka at kabayo.<ref name=WHO2014/> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Sakit na dulot ng parasite]] 6y6wt3nppljr0wjvgo8kh75di79dbxj 0 244886 2212869 2208860 2026-06-22T19:24:55Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212869 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Man considering which of three labeled cups to choose while an opponent looks on.webp|thumb|Isang guhit ng lalaking nag-iisip kung alin sa tatlong basong may tatak ang pipiliin habang pinagmamasdan siya ng kalaban.]] Ang '''malayang kalooban''' ay karaniwang nauunawaan bilang kakayahan o kapasidad ng tao na (a) pumili sa pagitan ng iba't ibang posibleng hakbang o gawain,sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang,<ref name="Carus1910">{{cite book |last=Carus |first=Paul |url=https://archive.org/details/monist09instgoog |title=The Monist |date=1910 |publisher=Open Court Publishing Company |editor=Hegeler, Edward C. |volume=20 |location=Chicago |pages=369 |language=en |chapter=Person and personality |quote=To state it briefly, we define "free will" as a will unimpeded by any compulsion.}}</ref> (b) magkaroon ng kontrol sa kanilang mga kilos sa paraang kinakailangan para sa pananagutang [[Moralidad|moral]], o (c) maging pangunahing pinagmulan o tagapagpasimula ng kanilang mga kilos.<ref>Michael McKenna and Derk Pereboom, ''Free Will: A Contemporary Introduction'', Routledge, 2016. (sa Ingles)</ref><ref>Timothy O’Connor and Christopher Franklin, "[https://plato.stanford.edu/archives/win2022/entries/freewill/ Free Will]", in Edward N. Zalta & Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglamig ng 2022). (sa Ingles)</ref><ref>Kadri Vihvelin, "[https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/incompatibilism-arguments/ Arguments for Incompatibilism]", in Edward N. Zalta & Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglagas ng 2022). (sa Ingles)</ref> May iba't ibang teorya hinggil sa likas na katangian nito, at ang mga aspetong ito ay binibigyang-diin sa iba't ibang paraan batay sa tradisyong [[Pilosopiya|pampilosopiya]]. Kadalasang nakasentro ang mga pagtatalo sa kung paano at kung maaari bang umiral ang ganitong [[kalayaan]] kasabay ng pisikal na [[determinismo]], kaalamang dibino sa hinaharap, at iba pang mga hadlang. Malapit na kaugnay ng malayang kalooban ang mga konsepto ng pananagutang moral, karapat-dapat sa papuri o parusa, at iba pang mga paghatol na makatuwirang mailapat lamang sa mga kilos na malayang pinili. Kaugnay din ito ng mga konsepto ng payo, panghihikayat, pagmumuni-muni, at pagbabawal. Sa tradisyon, tanging ang mga kilos na ginawa nang may malayang kalooban ang itinuturing na karapat-dapat sa papuri o sisi. Ang tanong kung umiiral ba ang malayang kalooban, at ang mga implikasyon ng pag-iral o kawalan nito, ay kabilang sa mga pinakamatagal nang pinagtatalunang paksa sa pilosopiya. Ilan sa mga pilosopo at palaisip ay itinuturing ang malayang kalooban bilang kakayahang gumawa ng mga pasyang hindi tinutukoy o hinuhubog ng mga nakaraang pangyayari. Subalit, ipinapalagay ng determinismo na ang daigdig ay pinamumunuan ng mga ugnayang sanhi at bunga, kaya iisa lamang ang posibleng takbo ng mga pangyayari, isang pananaw na salungat sa libertariyanong modelo ng malayang kalooban.<ref name="Baumeister, R.F 2014. pp. 1-52">{{Cite book |last1=Baumeister |first1=Roy F. |title=Recent Research on Free Will |last2=Monroe |first2=Andrew E. |year=2014 |isbn=9780128002841 |series=Advances in Experimental Social Psychology |volume=50 |pages=1–52 |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-800284-1.00001-1}}</ref> Natukoy na ng [[sinaunang pilosopiyang Griyego]] ang isyung ito,<ref name="bobzien1998determinism">{{Cite book |last=Bobzien |first=Susanne |url=https://books.google.com/books?id=7kmTeOjHIqkC&pg=PR12 |title=Determinism and freedom in Stoic philosophy |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-823794-5 |language=en |quote="...Aristotle and Epictetus: In the latter authors it was the fact that nothing hindered us from doing or choosing something that made us have control over them. In Alexander's account, the terms are understood differently: what makes us have control over things is the fact that we are causally undetermined in our decision and thus can freely decide between doing/choosing or not doing/choosing them." |access-date=2015-12-09}}</ref> at nananatili itong pangunahing paksa ng mga pampilosopiyang pagtatalo hanggang sa kasalukuyan. Ang pananaw na nagsasabing hindi maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo ay tinatawag na ''inkompatibilismo'', at saklaw nito ang parehong metapisikal na libertariyanismo (ang paniniwalang mali ang determinismo at sa gayon, posibleng umiral ang malayang kalooban) at determinismong mahigpit o inkompatibilismong mahigpit (ang paniniwalang totoo ang determinismo at sa gayon, hindi posible ang malayang kalooban). Isa pang anyo ng inkompatibilismo ay ang ilusyonismo o inkompatibilismong mahigpit, na nagsasabing kapwa ang determinismo at hindi determinismong (kawalang-tiyak) pananaw ay hindi tugma sa malayang kalooban, at samakatuwid, hindi ito maaaring umiral anuman ang metapisikal na katotohanan ng determinismo. Sa kabaligtaran, ang mga kompatibilista ''ay'' naniniwalang maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo. Ang ilang pilosopong kompatibilista (tinatawag ding kompatibilistang mahigpit) ay naniniwalang ''kinakailangan'' ang determinismo mismo upang umiral ang malayang kalooban at ahensiya, dahil may kinalaman ang pagpili sa pagkiling sa isang kilos laban sa iba, na nangangailangan ng pag-unawa sa kung ''papaano'' magiging resulta ng mga pagpipilian.<ref name="Carnap">Isang argumento ni Rudolf Carnap na isinalarawan ni: {{cite book |author=C. James Goodwin |url=https://books.google.com/books?id=eNsVUGTMcDoC&pg=PA11 |title=Research In Psychology: Methods and Design |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-0-470-52278-3 |edition=6 |page=11 |language=en}}</ref><ref name="Bishop">{{cite book |author=Robert C Bishop |title=Visions of Discovery: New Light on Physics, Cosmology, and Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-88239-2 |editor=Raymond Y. Chiao |page=603 |chapter=§28.2: Compatibilism and incompatibilism |editor2=Marvin L. Cohen |editor3=Anthony J. Leggett |editor4=William D. Phillips |editor5=Charles L. Harper, Jr. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BhcpiZN2MOIC&pg=PA603}}</ref> Sa makabagong pilosopiya, ang mga kompatibilista ang bumubuo sa karamihan ng mga palaisip, at karaniwang itinuturing na isang maling usaping magkasalungat ang pagtatalo sa pagitan ng mga libertariyano at deterministang mahigpit hinggil sa malayang kalooban laban sa determinismo.<ref name="Richards">Tingnan, halimbawa, si {{cite book |author=Janet Richards |title=Human Nature After Darwin: A Philosophical Introduction |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-21243-4 |pages=142 ''ff'' |language=en |chapter=The root of the free will problem: kinds of non-existence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6KZ1NZmDGCEC&pg=PT152}}</ref> May iba't ibang kahulugan ng "malayang kalooban" ang bawat kompatibilista, at dahil dito, iba-iba rin ang itinuturing nilang mga hadlang na may kaugnayan sa isyung ito. Para sa mga klasikong kompatibilista, ang malayang kalooban ay walang iba kundi kalayaan sa pagkilos, at itinuturing na may malayang kalooban ang isang tao kung, sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang. Samantala, maraming makabagong kompatibilista ang tinitingnan ang malayang kalooban bilang sikolohikal na kapasidad, gaya ng kakayahang itutok ang sariling pag-uugali sa paraang tumutugon sa katuwiran o maaaring maparusahan. Mayroon pang ibang pananaw hinggil sa malayang kalooban, may kanya-kanyang diin at pag-aalala ang bawat isa, subalit may iisang pagkakatulad: ang paniniwalang hindi banta ang posibilidad ng pisikal na determinismo sa pag-iral ng malayang kalooban.<ref>{{cite book |last1=McKenna |first1=Michael |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2015/entries/compatibilism/ |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |last2=Coates |first2=D. Justin |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2015 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |language=en |chapter=Compatibilism |via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> == Kasaysayan ng malayang kalooban == Natukoy na ang suliranin ng malayang kalooban sa sinaunang [[panitikan]] ng pilosopiyang Griyego. Ang kaisipan ng kompatibilistang malayang kalooban ay iniuugnay kina [[Aristoteles]] ([[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon BK]]) at Epikteto ([[Unang dantaon|unang dantaon AD]]): "ang katotohanang walang hadlang sa atin upang gumawa o pumili ng isang bagay ang dahilan kung bakit may kontrol tayo rito."<ref name="bobzien1998determinism" /><ref>{{Cite journal |last=Bobzien |first=Susanne |date=2000 |title=Did Epicurus discover the free-will problem? |url=http://philpapers.org/rec/BOBDED |url-status=live |journal=Oxford Studies in Ancient Philosophy |language=en |pages=287–338 |doi=10.1093/oso/9780199242269.003.0008 |isbn=978-0-19-924226-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908224343/https://philpapers.org/rec/BOBDED |archive-date=2021-09-08 |access-date=2015-12-09}}</ref> Ayon kay Susanne Bobzien, marahil unang natukoy ang kaisipan ng inkompatibilistang malayang kalooban sa mga akda ni Alehandro ng Aprodisiyas ([[Ika-3 dantaon|ika-3]] [[Ika-3 dantaon|dantaon AD]]): "ang nagbibigay sa atin ng kakayahang kontrolin ang mga bagay ay ang katotohanang hindi itinakda ng mga sanhi ang ating pagpapasya; kaya't malaya nating mapagpapasiyahan kung gagawin o pipiliin natin ang isang bagay, o kung hindi natin ito gagawin o pipiliin." Ang katagang "malayang kalooban" (liberum arbitrium) ay ipinakilala sa pilosopiyang Kristiyano noong [[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon AD]]. Tradisyonal itong nangangahulugang (hanggang sa [[Panahon ng Kaliwanagan|panahon ng]] [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]]) ang kawalan ng pangangailangan sa kalooban ng tao,<ref>{{Cite book |last=Schopenhauer |first=A. |title=On the Freedom of the Will |year=1960 |url=https://archive.org/details/essayonfreedomof0000scho |language=en |chapter=What is freedom?}}</ref> kaya ang pahayag na "malaya ang kalooban" ay nangangahulugang "hindi kailangang maging ganoon ang kalooban." Ang kahingian o pananaw na ito ay tinanggap ng kapwa mga inkompatibilista at kompatibilista.<ref>Kaya lumitaw ang kaisipan ng kontingensiya bilang ganap na kabaligtaran ng pagkakaroon ng kailangan. Ibig sabihin, kapag ang isang bagay ay itinuturing na nakadepende o umaasa sa ibang bagay, ito ay kontingente at samakatuwid ay hindi kailangan o hindi sapilitan.</ref> == Pilosopiyang Silanganin == === Pilosopiyang Budista === Tinatanggap ng Budismo ang parehong kalayaan at determinismo (o mga kaisipang kahalintulad nito), subalit sa kabila ng pagtuon nito sa ahensiya ng tao, tinatanggihan nito ang konseptong Kanluranin ng isang ganap na ahente na nagmumula sa panlabas na pinagmulan.<ref name="Gier">Gier, Nicholas and Kjellberg, Paul. "[http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf Buddhism and the Freedom of the Will: Pali and Mahayanist Responses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809080408/http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf|date=2017-08-09}}" in Freedom and Determinism. Campbell, Joseph Keim; O'Rourke, Michael; and Shier, David. 2004. MIT Press (sa Ingles)</ref> Ayon kay [[Buda]], "Mayroong malayang pagkilos, mayroong kaparusahan, subalit hindi ko nakikita ang anumang ahente na lumilipat mula sa isang kalipunan ng mga panandaliang elemento patungo sa iba, maliban sa [ugnayan] ng mga elementong iyon."<ref name="Gier" /> Hindi naniniwala ang mga Budista sa ganap na malayang kalooban ni sa determinismo. Itinuturo nila ang isang doktrinang gitna, na tinatawag sa [[Wikang Sanskrito|Sanskrito]] na ''pratītyasamutpāda'', na karaniwang isinasalin bilang "magkaugnay na pinagmulan," "magkaugnay na paglitaw," o "paglitaw na may kondisyon." Itinuturo nito na isang kilos ang bawat bolisyon na may kondisyon bilang bunga ng [[kamangmangan]]. Sa isang bahagi, ipinapahiwatig nito na ang malayang kalooban ay likas na may kondisyon at sa gayon ay hindi ganap na "malaya" sa simula pa lamang. Kaugnay din ito ng teorya ng [[karma]] sa [[Budismo]]. Subalit, naiiba ang konsepto ng karma ng Budismo sa konsepto ng karma ng [[Hinduismo]]. Sa Budismo, ang ideya ng karma ay hindi ganap na deterministiko. Ang kaisipang Budista tungkol sa karma ay nakatuon sa ugnayan ng sanhi at bunga ng mga moral na kilos sa buhay na ito, samantalang sa Hinduismo, ang karma ay madalas na inuugnay sa pagtatakda ng kapalaran sa mga susunod na buhay. Itinuturo sa Budismo na ang paniniwala sa ganap na kalayaan sa pagpili (na ang tao ay lubos na malaya sa anumang pasya) ay maling pag-iisip, sapagkat itinatanggi nito ang realidad ng mga pangangailangang pisikal at kalagayan ng tao. Gayundin, maling paniwalaan na ang tao ay walang kakayahang pumili o na itinakda na ang kanyang [[kapalaran]]. Ang pagtanggi sa kalayaan ay katumbas ng pagtanggi sa pagsisikap ng mga Budista na umunlad sa moralidad, sa pamamagitan ng kakayahang malayang pumili ng mahabaging pagkilos. Ang ''pubbekatahetuvada'', o ang paniniwala na ang lahat ng [[kaligayahan]] at [[pagdurusa]] ay bunga lamang ng mga nagdaang kilos, ay itinuturing na maling pananaw ayon sa mga aral ng Budismo. Dahil tinatanggihan din ng mga Budista ang konsepto ng ahensiya, sarado rin sa kanila ang mga tradisyonal na estratehiya ng mga kompatibilista. Sa halip, ang estratehiyang pampilosopiya ng Budismo ay suriin ang metapisika ng kaugnayang sanhi at bunga. Noong sinaunang [[Indiya|Indya]], nagkaroon ng mga mainit na pagtatalo ukol sa kalikasan ng kaugnayang sanhi, kung saan ang mga [[Jain]], Nyaya, Samkhya, Cārvāka, at Budista ay may kanya-kanyang pananaw. Sa maraming paraan, ang paninindigang Budista ay mas malapit sa teorya ng kundisyonalidad (''idappaccayatā'') kaysa sa teorya ng kaugnayang sanhi, lalo na ayon sa pagpapaliwanag ni [[Nagarjuna|Nāgārjuna]] sa ''Mūlamadhyamakakārikā''.<ref name="Gier" /> === Pilosopiyang Hindu === Ang anim na ortodoksong paaralan ng pag-iisip (''āstika'') sa [[pilosopiyang Hindu]] ay hindi lubos na nagkakaisa sa usapin ng malayang kalooban. Halimbawa, para sa Samkhya, ang materya ay walang anumang kalayaan, at ang kamalayan ay walang kakayahang kontrolin ang pagkakasunod ng mga pangyayari sa [[materya]]. Ang tanging tunay na kalayaan (''kaivalya'') ay ang pagtatamo ng pagkaunawa sa ganap na pagkahiwalay ng materya at ng sarili.<ref name="koller">{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}</ref> Para naman sa paaralan ng Yoga, ang Īśvara lamang ang tunay na malaya, at ang hiwalay ang kalayaang ito sa lahat ng [[damdamin]], [[pag-iisip]], kilos, o kalooban, kaya’t hindi ito kalayaang may kinalaman sa kalooban. Ang [[metapisika]] ng Nyaya at Vaisheshika ay malinaw na nagpapahiwatig ng paniniwala sa determinismo, bagaman hindi ito hayagang nagpahayag tungkol sa determinismo o malayang kalooban.<ref name="koller2">{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}</ref> Nagbibigay naman ng pananaw mula sa tradisyong Vedantista si [[Swami Vivekananda]] tungkol sa malayang kalooban: {{quote|"Ang kalooban ay hindi malaya; ito ay isang kaganapang nakatali sa sanhi at bunga, subalit mayroong isang bagay sa likod ng kalooban na tunay na malaya."<ref name="viveka">[[Swami Vivekananda]] (1907) {{cite web |title=Sayings and utterances |url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104140451/http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm|language=en |archive-date=2011-01-04 |access-date=2010-11-21 |publisher=ramakrishnavivekananda.info}}</ref>}} {{quote|"Upang makamit ang kalayaan, kailangan nating lampasan ang mga hangganan ng sansinukob na ito; hindi ito matatagpuan dito."<ref>{{Cite web |last=VivekaVani |date=2020-12-23 |title=Freedom - Swami Vivekananda |url=https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116143346/https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |archive-date=2025-01-16 |access-date=2025-01-26 |website=VivekaVani |language=en-US}}</ref>}} Sa loob ng Vedanta, ipinahayag ni Madhvacharya na ang mga kaluluwa (o kamalayan) ay walang anumang malayang kalooban sapagkat itinakda ni Panginoong [[Vishnu]] ang lahat ng kanilang mga pagkilos.<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Deepak |title=An introduction to Mādhva Vedānta |url=https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6 |date=2003 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-0637-6 |series=Ashgate world philosophies series |location=Aldershot|language=en |pages=[https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6/page/80 80]}}</ref> == Pilosopiyang Kanluranin == Ang mga pangunahing tanong ay kung taglay ba natin ang kakayahang kontrolin ang ating mga kilos gaya ng ating nadarama, at kung gayon, anong uri o antas ng kontrol ang ating naipapatupad sa ating kusang-loob na pag-uugali. Ang mga sinaunang suliraning pampilosopiyang ito ay mas nauna pa kaysa sa mga unang [[stoiko]] sa [[Sinaunang Gresya|Gresya]] (halimbawa, si Krisipo), at may ilang makabagong pilosopo na hanggang ngayon ay nababahala sa kakulangan ng pag-unlad sa usaping ito sa loob ng maraming dantaon.<ref name="Nagel">{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&pg=PA112}}</ref><ref name="Nagel2">{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&pg=PA112}}</ref> Sa isang banda, taglay ng mga tao ang matinding damdamin ng kalayaan, ahensiya, at sariling pagpapasya, na nagdudulot ng likas na paniniwala sa malayang kalooban at pakiramdam ng sarili.<ref>{{cite book |author=Gregg D Caruso |url=https://books.google.com/books?id=TvvaM77QC44C&pg=PA8 |title=Free Will and Consciousness: A Determinist Account of the Illusion of Free Will |publisher=Lexington Books |year=2012 |isbn=978-0-7391-7136-3 |page=8 |language=en |quote=One of the strongest supports for the free choice thesis is the unmistakable intuition of virtually every human being that he is free to make the choices he does and that the deliberations leading to those choices are also free flowing..}}</ref><ref>{{cite book |author=Corliss Lamont |url=https://books.google.com/books?id=iWu4AAAAIAAJ&q=%22+the+unmistakable+intuition+of+virtually+every+human+being%22 |title=Freedom of choice affirmed |publisher=Beacon Press |year=1969 |isbn=9780826404763 |page=38 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, maaaring mali ang pakiramdam na ito ng pagkakaroon ng malayang kalooban.<ref name="Baumeister2">{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |pages=183, 190–93 |language=en |chapter=The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA183}}</ref><ref name="Clark">{{cite journal |author=TW Clark |year=1999 |title=Fear of mechanism: A compatibilist critique of ''The Volitional Brain''. |url=http://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=6 |issue=8–9 |pages=279–93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325010219/https://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |archive-date=2019-03-25 |access-date=2012-12-12 |quote=Feelings or intuitions ''per se'' never count as self-evident proof of anything.}} Banggit nina Shariff, Schooler & Vohs: ''The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will'' Makikita ang buong teksto ng linya [http://www.naturalism.org/fearof.htm dito] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505091649/http://naturalism.org/fearof.htm|date=2013-05-05}}.</ref> Mahirap ipagkasundo ang ebidensiyang intuwitibo na ang mga pasya ng kamalayan ay may sanhi o bisa, sa pananaw na ang pisikal na daigdig ay maaaring ipaliwanag nang ganap sa pamamagitan lamang ng mga [[batas pisikal]].<ref name="Velmans2002">{{cite journal |author=Max Velmans |year=2002 |title=How Could Conscious Experiences Affect Brains? |url=http://cogprints.org/2750/ |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=2–29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406052843/http://cogprints.org/2750/ |archive-date=2013-04-06 |access-date=2013-01-13}}</ref> Ang tunggalian sa pagitan ng kalayaang intuwitibo at ng mga batas ng kalikasan ay lumilitaw kapag iginigiit ang alinman sa pagsasara ng sanhi (''causal closure'') o pisikal na determinismo (determinismong nomolohikal). Sa pagsasara ng sanhi, walang pisikal na pangyayari ang may pinagmulan sa labas ng larangan ng pisikal; at sa pisikal na determinismo, ang hinaharap ay ganap na tinutukoy ng mga naunang pangyayari (sanhi at bunga). Ang palaisipan ng pagpapagkasundo sa "malayang kalooban" sa isang deterministikong [[uniberso]] ay tinatawag na ''problema ng malayang kalooban'' o minsan ay tinutukoy bilang ''pagkalito ng determinismo''.<ref name="WJames">{{cite book |author=William James |title=The Will to believe, and other essays in popular philosophy |publisher=Longmans, Green |year=1896 |pages=145 ''ff'' |language=en |chapter=The dilemma of determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y2Tw28d-85wC&pg=PA145}}</ref> Nagbubunga rin ang pagkalito na ito ng moral na pag-aalinlangan: kung paano ipagkakaloob ang [[pananagutan]] sa mga kilos kung ang mga ito ay ganap na sanhi ng mga nakaraang pangyayari.<ref name="Bargh">{{cite web |author=John A Bargh |date=2007-11-16 |title=Free will is un-natural |url=http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903230023/http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |archive-date=2012-09-03 |access-date=2012-08-21 |language=en |quote=Are behaviors, judgments, and other higher mental processes the product of free conscious choices, as influenced by internal psychological states (motives, preferences, ''etc.''), or are those higher mental processes determined by those states?}} Matatagpuan din kay {{cite book |author=John A Bargh |title=Are We Free? Psychology and Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor=John Baer |pages=128 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 7: Free will is un-natural |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA128}}</ref><ref name="Russell">{{cite book |author=Paul Russell |title=Freedom and Moral Sentiment: Hume's Way of Naturalizing Responsibility |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-515290-6 |page=14 |language=en |chapter=Chapter 1: Logic, "liberty", and the metaphysics of responsibility |quote=...the well-known dilemma of determinism. One horn of this dilemma is the argument that if an action was caused or necessitated, then it could not have been done freely, and hence the agent is not responsible for it. The other horn is the argument that if the action was not caused, then it is inexplicable and random, and thus it cannot be attributed to the agent, and hence, again, the agent cannot be responsible for it.... Whether we affirm or deny necessity and determinism, it is impossible to make any coherent sense of moral freedom and responsibility. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cxUfOoGQaPwC&pg=PA14}}</ref> Ipinapalagay ng mga kompatibilista na ang realidad ng isip ay hindi sa sarili nito sanhi o may likas na bisa.<ref name="Shariff">{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |page=193 |language=en |chapter=Chapter 9: The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA193}}</ref><ref name="VelmansM">{{cite book |author=Max Velmans |url=https://books.google.com/books?id=JGYfMiVd8lQC&pg=PA11 |title=Understanding Consciousness |publisher=Taylor & Francis |year=2009 |isbn=978-0-415-42515-5 |edition=2 |page=11 |language=en}}</ref> Tinugunan ng mga klasikong kompatibilista ang pag-aalinlangan ng malayang kalooban sa pamamagitan ng [[Pangangatwiran|pangangatwirang]] umiiral ang kalayaan hangga't ang mga tao ay hindi pinipigilan o pinipuwersa mula sa labas.<ref name="strawson">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Free will. In E. Craig (Ed.) |encyclopedia=Routledge encyclopedia of philosophy |publisher=Routledge |location=London |url=http://www.rep.routledge.com/article/V014SECT1 |access-date=12 Disyembre 2012 |last=Strawson |first=Galen |orig-year=1998 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826083716/http://rep.routledge.com/article/V014SECT1 |archive-date=26 Agosto 2012 |url-status=dead}}</ref> Itinatangi naman ng mga makabagong kompatibilista ang kalayaan ng kalooban sa kalayaan ng pagkilos, ibig sabihin, ang kalayaan sa pagpili ay hiwalay sa kalayaan na ''isagawa'' ito.<ref name="OConnor">{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=2013-01-15 |date=Okt 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=2021-03-14 |author=O'Connor, Timothy |url-status=live}}</ref> Dahil sa likas na karanasan ng tao ng pagkakaroon ng malayang kalooban, naniniwala ang ilang makabagong kompatibilista na kailangang isaalang-alang ang intuwitibong pananaw na ito.<ref name="Greene">{{cite book |author1=Joshua Greene |title=Oxford Handbook of Neuroethics |author2=Jonathan Cohen |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-162091-1 |editor1=Judy Illes |language=en |chapter=For the law, neuroscience changes nothing and everything |quote=Free will, compatibilists argue, is here to stay, and the challenge for science is to figure out exactly how it works and not to peddle silly arguments that deny the undeniable (Dennett 2003) |editor2=Barbara J. Sahakian}} na tumutukoy sa puna sa mga eksperimento ni Libet sa pamamagitan ni {{cite journal |author=DC Dennett |year=2003 |title=The self as a responding and responsible artifact |url=http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |url-status=live |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=1001 |issue=1 |pages=39–50 |bibcode=2003NYASA1001...39D |doi=10.1196/annals.1279.003 |pmid=14625354 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109234957/http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |archive-date=2009-11-09 |s2cid=46156580}}</ref><ref name="Freeman1">{{cite book |author=Walter J. Freeman |url=https://books.google.com/books?id=BLxUytGDQesC&pg=PA5 |title=How Brains Make Up Their Minds |publisher=Columbia University Press |year=2000 |isbn=978-0-231-12008-1 |page=5 |language=en |quote=Instead of postulating a universal law of causality and then having to deny the possibility of choice, we start with the premise that freedom of choice exists, and then we seek to explain causality as a property of brains.}}</ref> Madalas nilang iugnay ang kalayaan ng kalooban sa kakayahang gumawa ng makatwirang pasya. Iba namang pananaw ang taglay ng mga inkompatibilista, na nagsasabing kung deterministiko ang daigdig, kung gayon ang ating pakiramdam na tayo'y malayang pumipili ng kilos ay isa lamang ilusyon. Ang metapisikal na libertaryanismo ay isang uri ng inkompatibilismo na nag-aangkin na mali ang determinismo at posible ang malayang kalooban (na kahit ilang tao man lamang ay tunay na may kalayaan ng kalooban).<ref name="stanfordcompatibilism">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglamig |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> Ang pananaw na ito ay kaugnay ng mga di-materyalistang pananaw,<ref name="Baumeister2" /> kabilang ang tradisyonal na duwalismo at ang mga modelong sumusuporta sa mga mas minimal na batayan, tulad ng kakayahang sadyang pigilan ang isang kilos o labanan ang isang pagnanais.<ref name="Libet 2003">{{Cite journal |last=Libet |first=Benjamin |year=2003 |title=Can Conscious Experience affect brain Activity? |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=10 |issue=12 |pages=24–28 |citeseerx=10.1.1.5.2852}}</ref><ref name="RKane1">{{Cite book |last=Kane |first=Robert |title=Four Views on Free Will (Libertarianism) |author2=John Martin Fischer |author3=Derk Pereboom |author4=Manuel Vargas |publisher=Blackwell Publishing |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |location=Oxford |page=39 |language=en}}</ref> Gayunman, kahit sa harap ng pisikal na di-determinismo, may mga argumento laban sa libertaryanismo sapagkat mahirap tukuyin kung saan nagmumula ang pananagutan (ang pinagmulan ng "malayang" mga desisyong walang sanhi). Ang malayang kalooban dito ay pangunahing tinatalakay kaugnay ng pisikal na determinismo sa mahigpit na pakahulugan ng determinismong nomolohikal, bagaman may iba pang mga anyo ng determinismo na may kinalaman din sa malayang kalooban.<ref name="stanfordincompatibilismarguments">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, hinahamon ng [[Lohika|lohikal]] at [[Teolohiya|teolohikal]] na determinismo ang metapisikal na libertaryanismo sa mga ideya ng [[tadhana]] at kapalaran, samantalang ang [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Kultura|kultural]], at [[Sikolohiya|sikolohikal]] na determinismo ay nag-ambag sa paghubog ng mga modelo ng kompatibilismo. Maaaring mabuo pa ang magkahiwalay na uri ng kompatibilismo at inkompatibilismo upang katawanin ang mga ito.<ref name="stanfordforeknowledge">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Foreknowledge and Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge |access-date=2012-12-21 |last=Zagzebski |first=Linda |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225122113/https://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge/ |archive-date=2021-02-25 |url-status=live}} Tingnan din: {{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> === Inkompatibilismo === Ang inkompatibilismo ay ang pananaw na ang malayang kalooban at determinismo ay lohikong magkasalungat, at na ang pangunahing tanong kung mayroon o wala ang tao ng malayang kalooban ay kung ang kaniyang mga kilos ay itinakda o hindi. Ang mga tinatawag na "deterministang mahigpit," gaya nina d'Holbach, ay yaong mga inkompatibilista na tumatanggap sa determinismo at itinatanggi ang malayang kalooban. Sa kabilang panig, ang mga "metapisikal na libertaryano," gaya nina Tomas Reid, Peter van Inwagen, at Robert Kane, ay mga inkompatibilista na tumatanggap sa malayang kalooban at itinatanggi ang determinismo, sa paniniwalang may anyo ng hindi-pagtatakda (indeterminismo) na totoo.<ref name="Wagen">{{Cite book |last=van Invagen |first=P. |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=0-19-824924-1 |location=Oxford |language=en}}</ref> Mayroon ding tinatawag na inkompatibilistang mahigpit, na nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi tugma sa parehong determinismo at indeterminismo.<ref name="Derk1">{{cite book |author=Pereboom, D. |url=https://books.google.com/books?id=9sKZ1rAO2BwC |title=Living without Free Will |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-79198-4 |language=en}}</ref> Ang tradisyonal na mga argumento para sa inkompatibilismo ay nakabatay sa tinatawag na "intuwitibong patibong": kung ang tao ay gaya ng mga mekanikal na bagay na itinakda ang kilos, gaya ng [[laruan]] na pinapaikot, bola sa [[bilyar]], papet, o [[Robotika|robot]], kung gayon ay wala tayong tunay na malayang kalooban.<ref name="Wagen" /><ref>{{cite journal |last1=Fischer |first1=J.M. |year=1983 |title=Incompatibilism |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=121–37 |doi=10.1007/BF01112527}}</ref> Tinanggihan ito ng mga kompatibilista gaya ni Daniel Dennett, sapagkat kahit na may pagkakahawig ang tao sa mga bagay na ito, maaari pa ring totoo at makatwirang tayo ay naiiba sa kanila sa mahahalagang paraan.<ref name="DD1">{{cite book |author=Dennett, D. |url=https://books.google.com/books?id=P4NtNzOKxycC |title=Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting |publisher=Bradford Books |year=1984 |isbn=978-0-262-54042-1 |language=en}}</ref> Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay ang tinatawag na "kadena ng sanhi." Mahalaga ang inkompatibilismo sa idealistang teorya ng malayang kalooban. Karamihan sa mga inkompatibilista ay tumatanggi sa ideya na ang kalayaan sa pagkilos ay basta sadyang gawi lamang. Sa halip, ipinipilit nila na ang tunay na malayang kalooban ay nangangahulugang ang isang tao mismo ang "pinagmulan" o "pinagmumulan" ng kaniyang mga kilos. Dapat siyang maging ''causa sui'' (sanhi ng sarili), ayon sa tradisyonal na katawagan. Ang pananagutan sa sariling mga pagpili ay nangangahulugang siya ang unang sanhi ng mga ito, kung saan ang "unang sanhi" ay walang sinusundan na sanhi. Kung gayon, kung ang isang tao ay may malayang kalooban, siya ang tunay na pinagmulan ng kaniyang mga kilos. Subalit kung totoo ang determinismo, ang lahat ng pagpili ng tao ay dulot ng mga pangyayari at katotohanang wala siya sa kontrol. Kaya, kung lahat ng kaniyang ginagawa ay nakabatay sa mga bagay na wala sa kaniyang kapangyarihan, hindi siya maaaring maging pinagmulan ng sariling mga kilos. Samakatuwid, wala siyang malayang kalooban.<ref>{{Cite book |last=Kane |first=R. |title=The Significance of Free Will |url=https://archive.org/details/significanceoffr0000kane |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=0-19-512656-4 |location=Oxford |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Campbell |first=C.A. |title=On Selfhood and Godhood |publisher=George Allen and Unwin |year=2004 |isbn=0-415-29624-2 |location=London |language=en |orig-year=1957}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sartre |first=J.P. |title=Being and Nothingness |publisher=Washington Square Press |year=1943 |edition=muling paglilimbag noong 1993 |location=New York |language=en}} Sartre also provides a psychological version of the argument by claiming that if man's actions are not his own, he would be in ''bad faith''.</ref> Ang ganitong argumento ay hinamon din ng iba't ibang pilosopong kompatibilista.<ref>{{Cite book |last=Fischer |first=R.M. |title=The Metaphysics of Free Will |url=https://archive.org/details/metaphysicsoffre0000fisc |publisher=Blackwell |year=1994 |location=Oxford |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bok |first=H. |title=Freedom and Responsibility |url=https://archive.org/details/isbn_069101566 |publisher=Princeton University Press |year=1998 |isbn=0-691-01566-X |location=Princeton |language=en}}</ref> Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay binuo ni Carl Ginet noong dekada 1960, na tinawag na ''argumentong bunga'' (''consequence argument'').<ref>{{Cite book |last=Ginet |first=Carl |title=Freedom and Determinisim |url=https://archive.org/details/freedomdetermini0000lehr_j2x2 |publisher=Random House |year=1966 |editor-last=Lehrer |editor-first=Keith |pages=87–104 |language=en |chapter=Might We Have No Choice}}</ref><ref name="Ving">{{Cite book |last1=van Inwagen |first1=P. |title=Metaphysics: The Big Questions |last2=Zimmerman |first2=D. |publisher=Blackwell |year=1998 |location=Oxford |language=en}}</ref> Sa payak na anyo, sinasabi nito: kung totoo ang determinismo, wala tayong kontrol sa mga pangyayari ng nakaraan na tumukoy sa ating kasalukuyang kalagayan, at wala rin tayong kontrol sa mga batas ng kalikasan. Dahil dito, wala rin tayong kontrol sa mga ibinubungang hinatnan ng mga ito. Kung ang ating mga kasalukuyang kilos at pasiya ay kinakailangang bunga ng nakaraan at ng mga batas ng kalikasan, kung gayon wala tayong kontrol sa mga ito, at samakatwid, wala tayong malayang kalooban. Binanggit ni Peter van Inwagen na may anyo na rin ng argumentong ito si C.D. Broad noong dekada 1930.<ref>{{Citation |last=Inwagen |first=P. |title=How to think about free will |url=http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911064556/http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |at=p. 15 |language=en |archive-date=2008-09-11}}</ref> Ang kahirapan ng argumentong ito para sa ilang kompatibilista ay nasa katotohanang ipinapahiwatig nitong di-posibleng makapamili ang tao nang iba kaysa sa ginawa niya. Halimbawa, kung si Juana ay isang kompatibilista at kakaupo lang sa sopa, kailangan niyang tanggapin na maaari sanang nanatili siyang nakatayo kung ginusto niya. Subalit ayon sa argumentong bunga, kung siya ay nanatiling nakatayo, makagagawa siya ng kontradiksiyon, lalabag sa batas ng kalikasan, o babaguhin ang nakaraan. Kaya, ayon kina Ginet at van Inwagen, napipilitan ang mga kompatibilista na tanggapin ang pagkakaroon ng "di-kapanipaniwalang kakayahan." Isa sa mga tugon sa argumentong ito ay nagsasabing malabo ang paggamit ng mga ideya ng kakayahan at pangangailangan, o na ang "malayang kalooban" na tila ginagamit sa pagpili ay isang ilusyon lamang at matagal nang naganap ang pagpili bago pa ito napag-isipan. Ayon naman kay David Lewis, ang mga kompatibilista ay tapat lamang sa kakayahang gumawa ng ibang bagay kung naganap sa nakaraan ang ibang mga pangyayari.<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=D. |year=2008 |title=Are We Free to Break the Laws? |journal=Theoria |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=113–21 |doi=10.1111/j.1755-2567.1981.tb00473.x |s2cid=170811962}}</ref> Ginamit ang titik na T para sa "totoo," M para sa "mali," at ? para sa "hindi tiyak," at mula rito ay may siyam na posisyon hinggil sa ugnayan ng determinismo at malayang kalooban na binubuo ng kahit anuman sa dalawa o tatlong posibilidad nito. {| class="wikitable" |+ Talaan ni Galen Strawson<ref name="Strawson">{{cite book |author=Strawson, Galen |url=https://archive.org/details/freedombelief00stra |title=Freedom and belief |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-924750-9 |edition=Binago |page=[https://archive.org/details/freedombelief00stra/page/n66 6] |language=en |url-access=limited}}</ref> | ! scope="col" |1 ! scope="col" |2 ! scope="col" |3 ! scope="col" |4 ! scope="col" |5 ! scope="col" |6 ! scope="col" |7 ! scope="col" |8 ! scope="col" |9 |- ! scope="row" |Determinismo ''D'' |T |M |T |M |T |M |? |? |? |- ! scope="row" |Malayang kalooban ''MK'' |M |T |T |M |? |? |M |T |? |- |} Maaaring pumuwesto ang inkompatibilismo sa alinman sa mga posisyon maliban sa (5), (8), o (3) — ang (3) ay tumutukoy sa ''malambot na determinismo''. Ang (1) ay ''determinismong mahigpit'', at ang (2) ay ''libertaryanismo''. Ang (1) ay nagsasabing kung totoo ang determinismo, hindi totoo ang malayang kalooban; samantalang ang (2) ay nagsasabing kung totoo ang malayang kalooban, hindi totoo ang determinismo. Ang (9) ay tinatawag na ''inkompatibilismong mahigpit'' kung itinuturing na parehong may pagdududa ang dalawang konsepto. Ang kompatibilismo naman ay maaaring umupo sa alinman sa siyam na posisyon, dahil walang [[Lohika|lohikong]] salungatan sa pagitan ng determinismo at malayang kalooban, at maaaring totoo o hindi totoo ang alinman sa mga ito. Gayunman, sa pinakakaraniwang gamit, tinutukoy ng kompatibilismo ang paniniwalang totoo ang ilang anyo ng determinismo at mayroon pa ring anyo ng malayang kalooban, ang posisyon (3).<ref name="FischerFour2009">{{cite book |author=Fischer, John Martin |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3486-6 |pages=44 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 2: Compatibilism}}</ref> [[File:Toppledominos.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toppledominos.jpg|thumb|Ang galaw ng isang [[Domino (laro)|dominong]] bato ay ganap na itinatakda ng mga batas ng [[pisika]].]] Ayon kay Alex Rosenberg, maaaring ihalintulad ang determinismong pisikal sa kilos ng mga domino sa pagkakatumba. Kung ang [[utak]] ay isa lamang komplikadong pisikal na bagay na sakop ng mga batas ng pisika, kung gayon ang nangyayari sa ating isip ay itinakda at tinukoy ng mga nagdaang pangyayari tulad ng pagtumba ng isang domino sa kasunod nito.<ref name="Rosenberg">{{cite book |author=Alex Rosenberg |url=https://books.google.com/books?id=OenUbcvgoi4C&pg=PA8 |title=Philosophy Of Science: A Contemporary Introduction |publisher=Psychology Press |year=2005 |isbn=978-0-415-34317-6 |edition=2 |page=8 |language=en}}</ref> Gayunman, pinagtatalunan pa rin ang determinismong pisikal sa mga makabagong pagpapaliwanag ng [[mekaniks na kwantum]], na bagaman hindi tuwirang nagpapahiwatig ng ganap na hindi-pagtatakda sa kalikasan, nagpapakita ng hangganan sa katiyakan ng pagsukat sa ilalim ng prinsipyo ng kawalang-katiyakan.<ref name="Bohr1">{{cite web |author=Niels Bohr |title=The Atomic Theory and the Fundamental Principles underlying the Description of Nature; ''Based on a lecture to the Scandinavian Meeting of Natural Scientists and published in Danish in Fysisk Tidsskrift in 1929. First published in English in 1934 by Cambridge University Press.'' |url=http://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417041839/https://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |archive-date=2021-04-17 |access-date=2012-09-14 |work=The Information Philosopher, dedicated to the new information philosophy |publisher=Robert O. Doyle, publisher |language=en |quote=... any observation necessitates an interference with the course of the phenomena, which is of such a nature that it deprives us of the foundation underlying the causal mode of description.}}</ref> Ang kaugnayan ng mga ganitong posibleng di-tiyak na pangyayari sa malayang kalooban ay patuloy na pinagdedebatehan,<ref name="Bohr">{{cite book |author=Niels Bohr |title=Nature |year=1999 |isbn=978-0-444-89972-9 |volume=131 |pages=457–459 |language=en |chapter=Light and Life |bibcode=1933Natur.131..457B |doi=10.1038/131457a0 |quote=For instance, it is impossible, from our standpoint, to attach an unambiguous meaning to the view sometimes expressed that the probability of the occurrence of certain atomic processes in the body might be under the direct influence of the will. In fact, according to the generalized interpretation of the psycho-physical parallelism, the freedom of the will must be considered a feature of conscious life that corresponds to functions of the organism that not only evade a causal mechanical description, but resist even a physical analysis carried to the extent required for an unambiguous application of the statistical laws of atomic mechanics. Without entering into metaphysical speculations, I may perhaps add that an analysis of the very concept of explanation would, naturally, begin and end with a renunciation as to explaining our own conscious activity. |orig-date=Abril 1, 1933 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4RStj6dJDSgC&pg=PA28 |issue=3309 |s2cid=4080545}} Full text on line at [http://www23.us.archive.org/stream/AtomicPhysicsHumanKnowledge/Bohr-AtomicPhysicsHumanKnowledge_djvu.txt us.archive.org].</ref> kahit na gamitin ang teorya ng kaguluhan (''chaos theory'') upang palakihin ang epekto ng mga mikroskopikong pangyayaring ito.<ref name="RKane1" /><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=E.R. |author2=MacGregor, R.J. |year=2006 |title=On Indeterminism, Chaos, and Small Number Particle Systems in the Brain |url=http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |url-status=live |journal=Journal of Integrative Neuroscience |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=223–47 |citeseerx=10.1.1.361.7065 |doi=10.1142/S0219635206001112 |pmid=16783870 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608034826/http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |archive-date=2011-06-08}}</ref> Nasa mga sumusunod ang pagsusuri ng mga posisyong ito nang mas masuri.<ref name="Strawson" /> ==== Determinismong mahigpit ==== [[Talaksan:FreeWillTaxonomy4 (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiyang pananaw hinggil sa malayang kalooban at determinismo.]] Maaaring hatiin ang determinismo sa tatlong uri: determinismong sanhi, determinismong lohikal, at determinismong [[Teolohiya|teolohikal]].<ref name="Parkinson2012">{{cite encyclopaedia |year=2012 |title=determinism |encyclopedia=Encyclopaedia of Philosophy |publisher=Taylor & Francis |url=https://books.google.com/books?id=IqbJnEYKpW4C |access-date=26 December 2012 |pages=891–92 |language=en |isbn=978-0-415-00323-0 |author=G.H.R. Parkinson}}</ref> Kaugnay ng bawat isa sa mga kahulugang ito ay lumilitaw ang iba't ibang suliranin hinggil sa malayang kalooban.<ref name="Viv">{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}</ref> Ang determinismong mahigpit ay ang paniniwalang totoo ang determinismo at hindi ito magkatugma sa malayang kalooban, kaya't hindi umiiral ang malayang kalooban. Bagaman karaniwang tumutukoy ang determinismong mahigpit sa determinismong nomolohikal (tingnan ang ''determinismong sanhi'' sa ibaba), maaari rin nitong isama ang lahat ng anyo ng determinismong nagtatakda sa hinaharap nang ganap.<ref name="VanArragon2010">{{cite book |author=Raymond J. VanArragon |url=https://books.google.com/books?id=JyTohO1AMzwC |title=Key Terms in Philosophy of Religion |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1-4411-3867-5 |page=21 |language=en |access-date=22 December 2012}}</ref> Kabilang sa mga kaugnay na anyo ng determinismo ang mga sumusunod: * Determinismong sanhi ** Ang pananaw na ang lahat ng bagay ay may sanhi mula sa mga naunang kalagayan, kaya't 'di maaaring mangyari ang kung ano pang iba.<ref name="stanfordmoralresponsibility">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Moral Responsibility |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal |access-date=2012-12-24 |last=Eshleman |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130131654/https://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal/ |archive-date=2022-11-30 |url-status=live}}</ref> Sa pinakakaraniwang anyo nito, ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), ang mga pangyayaring magaganap ay kinakailangan ng mga nagdaang at kasalukuyang pangyayari na pinagsama sa mga batas ng kalikasan. Madalas itong inilalarawan sa pamamagitan ng ''eksperimentong-isip'' (''thought experiment'') ng demonyo ni [[Laplace]]. Isipin ang isang nilalang na alam ang lahat ng katotohanan hinggil sa nakaraan at kasalukuyan, gayundin ang lahat ng batas ng kalikasan na gumagabay sa [[sansinukob]]. Kung tiyak ang mga batas ng kalikasan, magagamit ng nilalang na ito ang kaalamang iyon upang makita ang hinaharap hanggang sa pinakamaliit na detalye nito.<ref>{{cite journal |last1=Suppes |first1=P. |year=1993 |title=The Transcendental Character of Determinism |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=18 |pages=242–57 |doi=10.1111/j.1475-4975.1993.tb00266.x |s2cid=14586058}}</ref><ref name="determinism">Ang pananaw ng ''determinismong siyentipiko'' ay mababakas kay [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]]: "''We ought to regard the present state of the universe as the effect of its antecedent state.''" Para sa karagdagan diskusyon, tingnan si {{cite book |author=John T Roberts |title=The Philosophy of Science: An Encyclopedia. N–Z, Indeks, Volume 1 |publisher=Psychology Press |year=2006 |isbn=978-0-415-93927-0 |editor=Sahotra Sarkar |pages=197 ''ff'' |language=en |chapter=Determinism |editor2=Jessica Pfeifer |editor3=Justin Garson |chapter-url=https://books.google.com/books?id=od68ge7aF6wC&pg=PA198}}</ref> * Determinismong lohikal ** Ang pananaw na lahat ng pahayag, maging tungkol ito sa nakaraan, kasalukuyan, o hinaharap, ay alinman sa totoo o mali. Ang suliranin sa malayang kalooban sa kontekstong ito ay kung paano magiging malaya ang mga pagpili kung ang gagawin ng isang tao sa hinaharap ay nakatakda na bilang totoo o mali sa kasalukuyan.<ref name="Viv" /> * Determinismong teolohikal ** Ang paniniwalang nakatakda na ang hinaharap, alinman dahil sa isang diyos na lumikha na nagtakda o nakaaalam ng magiging kalalabasan nito nang pauna.<ref name="FischerGod1989">{{Cite book |last=Fischer |first=John Martin |title=God, Foreknowledge and Freedom |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-ACD-558 |publisher=Stanford University Press |year=1989 |isbn=1-55786-857-3 |location=Stanford, CA |language=en}}</ref><ref name="Watt">{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac & Co |year=1948 |location=London |language=en}}</ref> Ang suliranin ng malayang kalooban dito ay kung paano magiging malaya ang ating mga gawa kung may isang nilalang na itinakda na ang mga ito para sa atin, o kung ang mga ito ay naitatag na sa panahon. Ang iba pang mga anyo ng determinismo ay mas may kaugnayan sa kompatibilismo, tulad ng determinismong [[Biyolohiya|biyolohikal]], ang paniniwalang ang lahat ng [[asal]], [[paniniwala]], at pagnanais ay itinatakda ng ating namamanang katangian at [[Biyokimika|biyokimikal]] na kalikasan, na naaapektuhan ng parehong gene at kapaligiran; gayundin ang determinismong kultural at determinismong sikolohikal.<ref name="Viv2">{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}</ref> Ang mga kombinasyon at pagsasanib ng mga tesis na determinista, tulad ng determinismong biyo-pangkapaligiran, ay higit pang karaniwan. May mga mungkahing hindi kailangang panatilihin ng determinismong mahigpit ang ganap na determinismo, at maaaring mas angkop ang isang malapit dito, gaya ng tinatawag na determinismong sapat.<ref name="stanfordincompatibilismarguments2">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}</ref> Sa kabila nito, humina ang kasikatan ng determinismong mahigpit sa kasalukuyan dahil sa mga siyentipikong pahiwatig na hindi totoo ang determinismo, subalit nananatili ang [[diwa]] ng posisyong ito sa pamamagitan ng inkompatibilismong mahigpit.<ref name="stanfordcompatibilism2">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> ==== Libertaryanismong metapisikal ==== [[Talaksan:FreewillConceptsBasedUponPhilosophyOfMindCausationViews (tl).svg|thumb|Iba't ibang kahulugan ng malayang kalooban ang iminungkahi para sa Libertaryanismong Metapisikal (sanhing ahente o substansiya,<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> mga pananaw na nakasentro sa ahente,<ref name="Kane2005">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at teorya ng pagsisikap ng kalooban<ref name="RKane1" />), kasama ng mga halimbawa ng iba pang karaniwang posisyon hinggil sa malayang kalooban tulad ng Kompatibilismo,<ref name="Velmans2002" /> Determinismong Mahigpit,<ref>Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, ''System of Nature; or, the Laws of the Moral and Physical World'' (London, 1797), Bol. 1, p. 92 (sa Ingles)</ref> at Inkompatibilismong Mahigpit.<ref name="Derk1" /> Ang mga pulang bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang mental, ang mga bughaw na bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang pisikal, at ang mga palaso ay naglalarawan ng ugnayang sanhi.|389x389px]] Isa sa mga uri ng inkompatibilismo, ang libertaryanismong metapisikal ay pinanghahawakan ang isang pananaw ng malayang kalooban na nangangailangan na ang isang ahente ay may kakayahang pumili ng mahigit sa isang posibleng hakbang sa ilalim ng isang tiyak na kalagayan.<ref name="Georgiev-2021">{{cite journal |author=Danko D. Georgiev |year=2021 |title=Quantum propensities in the brain cortex and free will |journal=Biosystems |language=en |volume=208 |issue= |arxiv=2107.06572 |bibcode=2021BiSys.20804474G |doi=10.1016/j.biosystems.2021.104474 |issn=0303-2647 |pmid=34242745 |quote=Free will is the capacity of conscious agents to choose a future course of action among several available physical alternatives. |article-number=104474 |s2cid=235785726}}</ref> Ang mga pananaw hinggil sa libertaryanismo ay nahahati sa hindi-pisikal na mga teorya at sa pisikal o naturalistikong mga teorya. Itinataguyod ng mga hindi-pisikal na teorya na ang mga pangyayaring nagaganap sa utak na humahantong sa pagsasagawa ng mga kilos ay hindi ganap na maipapaliwanag sa pamamagitan ng pisika, kaya’t ipinapalagay nila na ang daigdig ay hindi lubusang saklaw ng mga batas ng pisika. Kabilang dito ang [[Dualismo|dualistang]] interaksyonismo, na nag-aangkin na may di-pisikal na isip, kalooban, o kaluluwa na nakalalampas sa mga sanhi ng pisikal na kalikasan. Ipinapalagay ng determinismong pisikal na iisa lamang ang posibleng hinaharap, kaya't hindi ito katugma ng libertaryanismong malayang kalooban. Bilang bunga ng inkompatibilismo, ang mga paliwanag ng libertaryanismong metapisikal na hindi isinasantabi ang pisikalismo ay nangangailangan ng indeterminismong pisikal, gaya ng [[Probabilistiko|probabilistikong]] pag-uugali ng mga subatomikong [[partikula]] — isang teoryang hindi pa nalalaman ng mga naunang manunulat hinggil sa malayang kalooban. Maaaring uriin ang mga teoryang inkompatibilista batay sa uri ng ''indeterminismo'' na kanilang isinasagawa: mga pangyayaring walang sanhi, mga pangyayaring sanhi sa paraang hindi-deterministiko, at mga pangyayaring sanhi ng ahente o substansiya.<ref name="stanfordincompatibilismtheories">{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Incompatibilist (Nondeterministic) Theories of Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories |access-date=2012-12-27 |last=Randolph |first=Clarke |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208233501/https://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories/ |archive-date=2024-02-08 |url-status=live}}</ref> ==== Mga teoryang di-sanhi ==== Ang mga di-sanhing paliwanag ng inkompatibilistang malayang kalooban ay hindi nangangailangan na ang isang malayang kilos ay dulot ng isang ahente o pisikal na pangyayari. Umaasa ang mga ito sa isang daigdig na hindi lubusang saklaw ng sanhi at bunga, o sa indeterminismong pisikal. Madalas nilang igiit na bawat sinasadyang kilos ay nangangailangan ng isang pagpili o bolisyon — isang kusang pagnanais o pagsisikap ng ahente (halimbawa, ang prosesong [[kognitibo]] sa pag-angat ng sariling [[kamay]]).<ref name="LumerNannini2007">{{cite book |author1=Christoph Lumer |url=https://books.google.com/books?id=4LzldxvSk4kC |title=Intentionality, Deliberation and Autonomy: The Action-Theoretic Basis of Practical Philosophy |author2=Sandro Nannini |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |year=2007 |isbn=978-0-7546-6058-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="McCann1998">{{cite book |author=Hugh McCann |url=https://archive.org/details/worksofagencyonh00mcca_0 |title=The Works of Agency: On Human Action, Will, and Freedom |publisher=Cornell University Press |year=1998 |isbn=978-0-8014-8583-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref> Ang mga ganitong sinasadyang kilos ay binibigyang-kahulugan bilang mga malalayang kilos. Gayunman, iminungkahi ng ilan na ang ganitong mga pagkilos ay hindi talaga nagpapakita ng kontrol sa anumang bagay. Ayon sa mga di-sanhing pananaw, ang sanhi ng isang ahente ay hindi maaaring suriin bilang sanhi ng mga kalagayang mental o mga pangyayari gaya ng pagnanais, paniniwala, o [[intensiyon]], kundi ito'y isang usapin ng kusang-loob at [[pagkamalikhain]]. Ang paggamit ng intensiyon sa mga sinasadyang kilos ay hindi ang mismong nagtatakda ng kanilang kalayaan — bagkus, ang mga sinasadyang kilos ay kusang nalilikha. Ang "pakiramdam ng pagkilos" sa ilang sinasadyang kilos ay hindi "bumubuo ng aktibong pagkilos na iyon, o ng paggamit ng aktibong kontrol ng ahente", kundi "maaari itong dulot ng direktang pagpapasigla sa utak ng isang tao, kahit walang kaukulang pagnanais o intensiyon mula sa taong iyon."<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> Isa pang tanong na ibinubunsod ng ganitong hindi-sanhing teorya ay kung paano nakikilos ang isang ahente batay sa katuwiran kung ang mga sinasadyang kilos na ito ay kusang-loob. Ang ilan sa mga di-sanhing paliwanag ay gumagamit ng panpsikismo, ang teoryang nagsasaad na may katangian ng isip na taglay ang lahat ng partikula, at sumasaklaw ito sa buong uniberso, maging sa mga [[may-buhay]] at walang-buhay na bagay. ==== Mga teoryang sanhing-pangyayari ==== Ang mga paliwanag na sanhing-pangyayari tungkol sa inkompatibilistang kalayaan ng kalooban ay karaniwang nakabatay sa mga pisikalistang modelo ng isipan (tulad ng sa mga kompatibilista), subalit ipinapalagay nila ang pisikal na hindi-tiyak o indeterminismo, kung saan sinasabing ang ilang hindi-tiyak na pangyayari ay sanhi ng ahente. Ilang paliwanag na sanhing-pangyayari ng kalayaan ng kalooban ang nalikha, na tinutukoy dito bilang ''indeterminismong deliberatibo'', ''nakasentrong pagpapaliwanag'', at ''teorya ng pagsisikap ng kalooban''.<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> Ang unang dalawang paliwanag ay hindi nangangailangan na ang kalayaan ng kalooban ay pangunahing bahagi ng sansinukob. Ang karaniwang kawalang-tiyakan ay ginagamit upang magbigay ng "puwang" na pinaniniwalaang kailangan ng mga libertaryo. Isang karaniwang pagtutol sa mga paliwanag na sanhing-pangyayari ay na maaaring sirain ng hindi-tiyakan ang ugnayan ng sanhi at epekto at mabawasan ang kontrol ng ahente sa halip na mapalakas ito (kaugnay ng suliranin ng pinagmulan). Isa pang pagtutol ay kung ang ganitong hindi-tiyakan ay talagang makapagdaragdag ng halaga sa pagpapasya kumpara sa mayroon na sa isang deterministikong daigdig. Ipinapahayag ng ''indeterminismong deliberatibo'' na ang indeterminismo ay nakapaloob lamang sa maagang yugto ng proseso ng [[pagpapasya]].<ref name="Ekstrom2000">{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Ekstrom20002">{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Layunin nitong magbigay ng hindi-tiyak na hanay ng mga posibilidad na mapagpipilian, nang hindi nagdudulot ng ''suwerte'' o walang-basehang pagpili. Ang proseso ng pagpili ay deterministiko, bagaman maaaring nakabatay sa mga naunang kagustuhang naitatag sa parehong paraan. Binanggit ang deliberatibong hindi-tiyak nina Daniel Dennett<ref name="Dennett1981">{{cite book |author=Daniel Clement Dennett |url=https://books.google.com/books?id=_xwObaAZEwoC |title=Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology |publisher=MIT Press |year=1981 |isbn=978-0-262-54037-7 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at John Martin Fischer.<ref name="L. PetersonFischer1995">{{cite journal |last1=L. Peterson |first1=Michael |last2=Fischer |first2=John Martin |year=1995 |title=Libertarianism and Avoidability: A Reply to Widerker |journal=Faith and Philosophy |language=en |volume=12 |pages=119–25 |doi=10.5840/faithphil199512123 |issn=0739-7046 |doi-access=free}}</ref> Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang ahente ay hindi maaaring magkaroon ng ganap na pag-aari ng kanyang mga pasya (o mga kagustuhang ginamit sa pagpapasya) nang higit pa kaysa sa modelo ng kompatibilismo. Ipinapanukala ng mga ''nakasentrong pagpapaliwanag'' na sa anumang pasya sa pagitan ng dalawang posibilidad, isasaalang-alang ang lakas ng [[dahilan]] sa bawat opsyon, subalit may posibilidad pa ring piliin ang mas mahina.<ref name="Kane2005" /><ref name="Kane20052">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Balaguer1999">{{cite journal |author=Mark Balaguer |year=1999 |title=Libertarianism as a Scientifically Reputable View |url=https://archive.org/details/sim_philosophical-studies_1999-02_93_2/page/188 |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=93 |issue=2 |pages=189–211 |doi=10.1023/a:1004218827363 |s2cid=169483672}}</ref><ref name="Nozick1981">{{cite book |author=Robert Nozick |url=https://archive.org/details/isbn_9780674664791 |title=Philosophical Explanations |publisher=Harvard University Press |year=1981 |isbn=978-0-674-66479-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Sorabji1980">{{cite book |author=Richard Sorabji |url=https://books.google.com/books?id=-8tmAAAACAAJ |title=Necessity, Cause, and Blame: Perspectives on Aristotle's Theory |publisher=Duckworth |year=1980 |isbn=978-0-7156-1549-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Inwagen1983">{{cite book |author=Peter Van Inwagen |url=https://books.google.com/books?id=of1sJaUSdcYC |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=978-0-19-824924-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Wiggins1973">{{cite book |author=Ted Honderich |url=https://books.google.com/books?id=_qY9AAAAIAAJ |title=Essays on Freedom of Action:Towards a Reasonable Libertarianism |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1973 |isbn=978-0-7100-7392-1 |pages=33–61 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Searle2001">{{cite book |author=John R. Searle |url=https://books.google.com/books?id=7GnfkbarMHsC |title=Rationality in Action |publisher=MIT Press |year=2001 |isbn=978-0-262-69282-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang mga pasya ay lantad na iniiwan sa [[pagkakataon]], kaya’t hindi maaaring italaga ang pinagmulan o pananagutan sa anumang pasya. Ang ''teorya ng pagsisikap ng kalooban'' ay may kaugnayan sa papel ng lakas-ng-loob sa pagpapasya. Ipinapalagay nito na ang hindi-tiyak ng mga proseso ng bolisyon ng ahente ay maaaring tumugma sa hindi-tiyak ng ilang pisikal na pangyayari—at ang mga kinalabasan ng mga ito ay maaaring ituring na sanhi ng ahente. Nakabuo ng mga modelo ng bolisyon kung saan ito ay tinitingnang isang uri ng masalimuot na proseso na may elementong pisikal na hindi-tiyak. Isang halimbawa nito ang kay Robert Kane, na nagpalagay na "sa bawat kaso, ang hindi-tiyakan ay gumaganap bilang hadlang o balakid sa pagtupad ng isa sa kanyang mga layunin—isang hadlang o balakid sa loob ng kanyang kalooban na dapat mapagtagumpayan sa pamamagitan ng pagsisikap."<ref name="RKane1" /> Ayon kay Robert Kane, ang gayong "pinakamataas na pananagutan" ay isang kailangang kondisyon para sa kalayaan ng kalooban.<ref name="Kane1996">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=hhuyeYKsWAkC |title=The Significance of Free Will |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510550-6 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Isang mahalagang salik sa ganitong teorya ay na hindi maaaring ibaba ang ahente sa antas ng mga pisikal na pangyayari sa utak; sa halip, ang mga proseso ng pag-iisip ay nagbibigay ng kasinghalagang paliwanag sa pagtukoy ng kinalabasan gaya ng kanilang mga pisikal na proseso. Bagaman noong panahong iyon ang [[Mekaniks na kwantum|mekaniks]] [[Mekaniks na kwantum|na kwantum]] (at indeterminismong pisikal) ay nasa unang yugto pa lamang ng pagtanggap, sinabi ni [[C. S. Lewis|C.S. Lewis]] sa kanyang aklat na ''Miracles: A Preliminary Study'' ang lohikong posibilidad na kung mapatutunayang hindi-tiyak ang pisikal na daigdig, ito ay maaaring magsilbing lagusan upang ilarawan ang pagkilos ng isang hindi-pisikal na nilalang sa pisikal na realidad.<ref name="CSLewis1">{{Cite book |author=Lewis, C.S. |url=https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 |title=Miracles |publisher=HarperCollins |year=1999 |isbn=978-0-688-17369-2 |page=[https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 24] |language=en |orig-year=1947}}</ref> Ang mga hindi-tiyak na pisikal na modelo (lalo na yaong may kinalaman sa hindi-tiyak ng kwantum) ay nagpapakilala ng mga di-inaasahang pangyayari sa antas [[Atomo|atomiko]] o subatomiko. Ang mga pangyayaring ito ay maaaring makaapekto sa aktibidad ng utak, at maaaring magbigay-daan sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban kung ang nakikitang hindi-tiyak ng ilang proseso ng isipan (halimbawa, ang pansariling persepsyon ng kontrol sa mulat na bolisyon) ay tumutugma sa nakapailalim na hindi-tiyak ng pisikal na kaayusan. Gayunman, ang ugnayang ito ay nangangailangan ng mapag-udyok na papel sa mga [[probabilidad]] na kaduda-duda,<ref name="quantum">{{cite book |author=Kane, Robert |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |page=9 |language=en |chapter=Libertarianism |quote=It would seem that undetermined events in the brain or body would occur ''spontaneously'' and would be more likely to ''undermine'' our freedom rather than ''enhance'' it.}}</ref> at malayo pa sa napapatunayan na ang aktibidad ng utak na responsable sa kilos ng tao ay maaaring maapektuhan ng gayong mga pangyayari. Bukod dito, ang mga hindi-magkasundong modelong ito ay nakasalalay sa ugnayan ng kilos at mulat na bolisyon, gaya ng pinag-aaralan sa [[neurosiyensiya]] ng kalayaan ng kalooban. Malinaw na ang [[pagmamasid]] ay maaaring makagambala sa kinalabasan ng mismong pagmamasid, kaya't nalilimitahan ang ating kakayahang matukoy ang sanhi-at-bunga.<ref name="Bohr1" /> Gayunman, iminungkahi ni [[Niels Bohr]], isa sa mga pangunahing tagapagtatag ng teoryang kwantum, na walang ugnayang maaaring maitakda sa pagitan ng hindi-tiyak ng kalikasan at kalayaan ng kalooban.<ref name="Bohr" /> ==== Mga teoryang ahente o sanhing-sustansiya ==== Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya tungkol sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban ay nakasalig sa dualismong sustansiya sa kanilang paglalarawan ng [[Isip|isipan]]. Ipinapalagay na ang ahente ay may kapangyarihang makialam sa pisikal na daigdig.<ref name="Chisholm2004">{{cite book |author=Roderick M. Chisholm |url=https://books.google.com/books?id=2x2I93Ui9i4C |title=Person And Object: A Metaphysical Study |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29593-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="larke1996">{{cite journal |author=Randolph Clarke |year=1996 |title=Agent Causation and Event Causation in the Production of Free Action |journal=Philosophical Topics |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=19–48 |doi=10.5840/philtopics19962427}}</ref><ref name="Donagan1987">{{cite book |author=Alan Donagan |url=https://books.google.com/books?id=7Zc9AAAAIAAJ |title=Choice: The Essential Element in Human Action |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1987 |isbn=978-0-7102-1168-2 |language=en |access-date=27 December 2012}}</ref><ref name="OConner2002">{{cite book |author=Timothy O'Connor |url=https://books.google.com/books?id=AeGC8k8xAOwC |title=Oxford Hb Of Free Will:Libertarian Views: Dualist and Agent-Causal Theories |publisher=Oxford Handbooks Online |year=2005 |isbn=978-0-19-517854-8 |editor=Robert Kane |pages=337–355 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Rowe1991">{{cite book |author=William L. Rowe |url=https://archive.org/details/thomasreidonfree00rowe |title=Thomas Reid on Freedom and Morality |publisher=Cornell University Press |year=1991 |isbn=978-0-8014-2557-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Taylor1966">{{cite book |author=Richard Taylor |url=https://books.google.com/books?id=ImgYAAAAIAAJ |title=Action and purpose |publisher=Prentice-Hall |year=1966 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Thorp1980">{{cite book |author=John Thorp |url=https://archive.org/details/freewilldefencea0000thor |title=Free will: a defence against neurophysiological determinism |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1980 |isbn=9780710005656 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Zimmerman1984">{{cite book |author=Michael J. Zimmerman |url=https://books.google.com/books?id=BUMwAAAAYAAJ |title=An essay on human action |publisher=P. Lang |year=1984 |isbn=978-0-8204-0122-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya ay iminungkahi nina George Berkeley<ref name="BerkeleyDancy1998">{{cite book |author1=George Berkeley |url=https://books.google.com/books?id=cu7WAAAAMAAJ |title=A treatise concerning the principles of human knowledge |author2=Jonathan Dancy |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-875160-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at Thomas Reid.<ref name="Reid2012">{{cite book |author=Thomas Reid |url=https://books.google.com/books?id=UdYxuQAACAAJ |title=Essays on the Active Powers of the Human Mind; An Inquiry Into the Human Mind on the Principles of Common Sense; And an Essay on Quantity |date=2012 |publisher=HardPress |isbn=978-1-4077-2950-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Kinakailangan na ang sanhi ng ahente ay hindi bunga ng mga naunang pangyayari. Kinakailangan din na ang pagdulot ng ahente sa nasabing pangyayari ay hindi rin sanhi ng mga naunang pangyayari. Ilang suliranin ang natukoy sa ganitong pananaw. Una, mahirap matukoy ang dahilan sa anumang pagpili ng ahente, na nagmumungkahi na maaaring ito ay sapalaran o bunga ng pagkakataon (nang walang batayang pinagmumulan ng malayang pasya). Ikalawa, pinagtatanungan kung ang mga pisikal na pangyayari ay maaaring sanhi ng isang panlabas na sustansiya o isipan, isang karaniwang suliranin na kaugnay ng dualismong interaksyonista. ==== Inkompatibilismong mahigpit ==== Ang inkompatibilismong mahigpit ay ang ideya na ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral, mapa-deterministiko man ang mundo o hindi. Ipinagtanggol ni Derk Pereboom ang inkompatibilismong mahigpit, na tinukoy ang iba't ibang posisyon kung saan hindi mahalaga ang malayang kalooban sa indeterminismo/determinismo, kabilang ang mga sumusunod:<ref name="Derk1" /> # Determinismo (D) ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong malayang kalooban (MK), subalit sa katotohanan, wala talaga tayong F. # D ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong MK, subalit sa katotohanan hindi natin alam kung mayroon tayong F. # D ay totoo, at mayroon tayong MK. # D ay totoo, mayroon tayong MK, at MK ay nangangahulugang D. # D ay hindi napatunayan, subalit mayroon tayong MK. # D ay hindi totoo, mayroon tayong MK, at magkakaroon pa rin tayo ng MK kahit na totoo ang D. # D ay hindi totoo, wala tayong MK, subalit ang MK ay tugma sa D. Tinatawag ni Pereboom ang posisyon 3 at 4 na ''determinismong maluwag'', posisyon 1 bilang isang anyo ng ''determinismong mahigpit'', posisyon 6 bilang isang anyo ng ''libertariyanismong klasiko'', at anumang posisyon na may MK bilang ''kompatibilismo''. Itinanggi ni [[John Locke]] na may kabuluhan ang pariralang "malayang kalooban" (ihambing sateolohikal na walang-kognitibismo, isang katulad na pananaw sa pag-iral ng [[Diyos]]). Ayon sa kanya, hindi mahalaga ang katotohanan ng determinismo. Naniniwala siya na ang pangunahing katangian ng kusang kilos ay ang kakayahan ng isang indibidwal na ''ipagpaliban'' ang isang desisyon nang sapat na oras upang pag-isipan o suriin ang mga kahihinatnan ng isang pagpili: "...ang kalooban sa katotohanan, ay walang ibig sabihin kundi kapangyarihan, o kakayahan, na pumili o magpabor."<ref>Locke, J. (1689). ''An Essay Concerning Human Understanding'' (1998, ed). Book II, Chap. XXI, Sec. 17. Penguin Classics, Toronto. (sa Ingles)</ref> Sang-ayon ang makabagong pilosopo na si Galen Strawson kay Locke na ang katotohanan o kamalian ng determinismo ay hindi mahalaga sa suliranin.<ref name="GStraw">Strawson, G. (1998, 2004). "Free will". In E. Craig (ed.), ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. London: Routledge. Nakuha noong Agosto 17, 2006, [http://www.rep.routledge.com/article/V014 ((online))] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825055350/http://www.rep.routledge.com/article/V014|date=2007-08-25}} (sa Ingles)</ref> Pinagtatalunan niya na ang ideya ng malayang kalooban ay humahantong sa walang katapusang pag-urong at kaya [[walang saysay]]. Ayon kay Strawson, kung ang isang tao ay responsable sa kanyang ginagawa sa isang sitwasyon, dapat ay responsable rin siya sa paraan ng kanyang kaisipan sa ilang aspeto. Subalit imposible na maging responsable sa paraan ng kanyang kaisipan sa anumang aspeto. Ito ay dahil upang maging responsable sa isang sitwasyon S, dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S⁻¹''. Upang maging responsable sa paraan ng iyong sarili sa ''S⁻¹'', dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S⁻²'', at iba pa. Sa isang punto sa kadena, dapat ay may naganap na kilos ng pinagmumulan bagong kadena ng sanhi. Subalit imposible ito. Hindi maaaring likhain ng tao ang kanyang sarili o ang kanyang mga mental na estado mula sa wala. Ipinapahiwatig ng argumentong ito na ang malayang kalooban mismo ay katawa-tawa, subalit hindi na hindi tugma na ito sa determinismo. Tinatawag ni Strawson ang kanyang pananaw bilang "pessimismo," subalit maaari itong iklasipika bilang inkompatibilismong mahigpit.<ref name="GStraw" /> ===== Determinismong sanhi ===== Ang determinismong sanhi ay ang konsepto na nakatali ang mga pangyayari sa isang tiyak na konteksto sa sanhi sa paraan na ang anumang kalagayan (ng isang bagay o pangyayari) ay ganap na tinutukoy ng mga naunang kalagayan. Ipinapahayag ng determinismong sanhi na may tuloy-tuloy na kadena ng mga nakaraang pangyayari na umaabot pabalik sa pinagmulan ng uniberso. Naniniwala ang mga tagapagtaguyod ng determinismong sanhi na walang bagay na walang sanhi o kusang nilikha. Ang pinaka-karaniwang anyo ng determinismong sanhi ay ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), na ang nakaraan at kasalukuyan ay ganap at kinakailangang nagtatakda ng hinaharap ayon sa mahigpit na mga batas ng kalikasan, kung saan ang bawat pangyayari ay hindi maiiwasang resulta ng mga nakaraang pangyayari. Ang mekanikang kuwantum ay nagdudulot ng seryosong hamon sa pananaw na ito. Patuloy ang pangunahing pagtatalo kung ang pisikal na uniberso ay tunay na deterministiko. Bagaman hindi maaaring gamitin ang [[Pamamaraang makaagham|metodong siyentipiko]] upang ganap na ipawalang-bisa ang indeterminismo sa konteksto ng paglabag sa pagsasara ng sanhi, maaari itong gamitin upang tukuyin ang indeterminismo sa batas ng kalikasan. Sa kasalukuyan, ang mga interpretasyon ng mekanikang kuwantum ay parehong deterministiko at indeterministiko, at ito ay patuloy na sinusuri sa pamamagitan ng mga [[eksperimento]].<ref name="GroblacherPaterek2007">{{cite journal |last1=Groblacher |first1=Simon |last2=Paterek |first2=Tomasz |last3=Kaltenbaek |first3=Rainer |last4=Brukner |first4=Caslav |last5=Zukowski |first5=Marek |last6=Aspelmeyer |first6=Markus |last7=Zeilinger |first7=Anton |year=2007 |title=An experimental test of non-local realism |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-19_446_7138/page/870 |journal=Nature |language=en |volume=446 |issue=7138 |pages=871–75 |arxiv=0704.2529 |bibcode=2007Natur.446..871G |doi=10.1038/nature05677 |issn=0028-0836 |pmid=17443179 |s2cid=4412358}}</ref> ===== Tadhana at kapalaran ===== {{Pangunahin|Kapalaran}} Ang tadhana o kapalaran ay isang paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari. Maaaring isipin ito bilang paunang itinakdang hinaharap, maging sa pangkalahatan o para sa isang indibiduwal. Isa itong konsepto batay sa paniniwala na may nakatakdang natural na kaayusan sa [[kosmos]]. Bagaman madalas na magkapalit ang paggamit ng mga salitang "kapalaran" at "tadhana," may magkakaibang kahulugan ang mga ito. Ang kapalaran ay karaniwang nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, at kung saan wala tayong kontrol. Kaugnay ito ng determinismo, subalit hindi nito sinasabi ang anumang tiyak tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring italaga ng labas. Ang tadhana naman ay kaugnay din ng determinismo, subalit hindi rin naglalabas ng tiyak na pahayag tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring itinakda na mangyari. Ang tadhana ay nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, subalitf hindi nito awtomatikong nagtatakda kung paano ang landas na iyon ay naitatag (hal., hindi ito direktang sumasalungat sa inkompatibilistang malayang kalooban). Kung umiiral ang malayang kalooban, maaari itong maging mekanismo kung paano napipili ang itinakdang kinalabasan (itinakda upang kumatawan sa tadhana).<ref name="Blackwell2011">{{cite book |author=Ben C. Blackwell |url=https://books.google.com/books?id=WDZxSq9nx4IC |title=Christosis: Pauline Soteriology in Light of Deification in Irenaeus and Cyril of Alexandria |publisher=Mohr Siebeck |year=2011 |isbn=978-3-16-151672-6 |page=50 |language=en |access-date=8 Disyembre 2012}}</ref> ===== Determinismong lohikal ===== Ang talakayan tungkol sa tadhana ay hindi nangangailangan ng pagkakaroon ng [[sobrenatural]] na kapangyarihan. Ang lohikal na determinismo o determinasyon ay ang ideya na lahat ng proposisyon, maging tungkol sa [[nakaraan]], [[kasalukuyan]], o [[hinaharap]], ay alinman sa totoo o mali. Lumilikha ito ng natatanging problema para sa malayang kalooban dahil ang mga proposisyon tungkol sa hinaharap ay may katotohanan na sa kasalukuyan (ibig sabihin, ito ay itinakda na bilang totoo o mali), at tinutukoy bilang problema ng mga hinaharap na nakadepende. ===== Omnisiyensiya ===== Ang Omnisiyensiya o kamalayan sa lahat ng bagay ay ang kakayahang malaman ang lahat ng maaaring malaman (kasama rito ang lahat ng hinaharap na pangyayari), at karaniwang itinuturing na katangian ng isang diyos na lumikha. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng tadhana. Ilang [[manunulat]] ang nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral kasama ng [[kamalayan]] sa lahat ng bagay. Isang argumento ang nagsasabing ang isang omniscient na lumikha ay hindi lamang nagpapahiwatig ng tadhana kundi ng isang uri ng mataas na antas ng predeterminismo tulad ng mahigpit na teolohikal na determinismo o predestinasyon – na itinakda na nila ang lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna. Sa ganitong kaso, kahit na ang isang indibiduwal ay maaaring magkaroon ng impluwensya sa kanilang mababang antas na pisikal na sistema, ang kanilang mga pagpili tungkol dito ay hindi na kanila, tulad ng sa libertaryanong malayang kalooban. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay ginagamit bilang argumento ng hindi pagkakatugma ng mga katangian para sa pag-iral ng Diyos, kilala bilang argumento mula sa malayang kalooban, at malapit na kaugnay ng iba pang ganitong argumento, halimbawa ang hindi pagkakatugma ng kapangyarihan ng Diyos sa pagiging mabuting lumikha (ibig sabihin, kung alam ng diyos kung ano ang pipiliin nila, responsable siya sa pagpapaabot sa pagpili nito). ===== Predeterminismo ===== Ang predeterminismo ay ang ideya na ang lahat ng pangyayari ay itinakda nang pauna.<ref name="McKewan">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Predeterminism |encyclopedia=Encyclopedia of Time: Science, Philosophy, Theology, & Culture |publisher=SAGE Publications |last=McKewan |first=Jaclyn |editor=H. James Birx" |pages=1035–36 |language=en |doi=10.4135/9781412963961.n191 |isbn=978-1-4129-4164-8 |chapter=Evolution, Chemical}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |date=2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904051839/http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |archive-date=Setyembre 4, 2012 |url-status=dead}}. See also {{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=Collins |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |access-date=20 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408100159/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |archive-date=8 April 2013 |url-status=live}}</ref> Ang predeterminismo ay pilosopiya na nagsasabing lahat ng pangyayari sa [[kasaysayan]], nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap, ay naitakda na o alam na (ng Diyos, tadhana, o iba pang puwersa), kabilang ang mga gawaing pantao. Karaniwan, ang predeterminismo ay tinutukoy na ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa (o walang kinalaman sa) mga kinalabasan ng paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari, at ang tadhana ng isang tao ay itinakda nang panlabas (hal., eksklusibo ng isang diyos na lumikha). Ang konsepto ng predeterminismo ay madalas na ipinapaliwanag gamit ang determinismong sanhi, na nagpapahiwatig na may tuloy-tuloy na kadena ng mga naunang pangyayari mula sa simula ng uniberso. Sa kaso ng predeterminismo, ang kadena ng mga pangyayaring ito ay paunang itinakda, at ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa mga kinalabasan ng paunang itinakdang kadena. Maaari rin itong tukuyin bilang partikular na uri ng determinismo.<ref name="McKewan" /><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 September 2009 <!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --> |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}</ref> Maaari rin itong gamitin nang magkasingkahulugan sa determinismong sanhi – sa konteksto ng kakayahan nitong tukuyin ang mga pangyayaring hinaharap.<ref name="McKewan" /><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 Setyembre 2009 <!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --> |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}</ref> Sa kabila nito, ang predeterminismo ay madalas na itinuturing na hiwalay sa determinismong sanhi.<ref name="McKewan" /><ref>Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Hooft, G. |year=2001 |title=How does god play dice? (Pre-)determinism at the Planck scale |journal=harvard.edu |language=en |arxiv=hep-th/0104219 |bibcode=2001hep.th....4219T |quote=Predeterminism is here defined by the assumption that the experimenter's 'free will' in deciding what to measure (such as his choice to measure the x- or the y-component of an electron's spin), is in fact limited by deterministic laws, hence not free at all}}, at {{cite journal |author=Sukumar, CV |year=1996 |title=A new paradigm for science and architecture |journal=City |language=en |volume=1 |issue=1–2 |pages=181–83 |bibcode=1996City....1..181S |doi=10.1080/13604819608900044 |quote=Quantum Theory provided a beautiful description of the behaviour of isolated atoms and nuclei and small aggregates of elementary particles. Modern science recognized that predisposition rather than predeterminism is what is widely prevalent in nature.}}</ref> Ang katawagang predeterminismo ay madalas ding gamitin sa konteksto ng biyolohiya at [[Pagmamana ng katangian|pagmamana]], kung saan ito ay kumakatawan sa isang uri ng determinismong biyolohikal.<ref>{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Merriam-Webster Dictionary |publisher=Merriam-Webster, Incorporated |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050806/http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |archive-date=3 Abril 2013 |url-status=live}} Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Ormond, A.T. |year=1894 |title=Freedom and psycho-genesis |url=https://zenodo.org/record/1429090 |journal=Psychological Review |language=en |volume=1 |issue=3 |pages=217–29 |doi=10.1037/h0065249 |quote=The problem of predeterminism is one that involves the factors of heredity and environment, and the point to be debated here is the relation of the present self that chooses to these predetermining agencies}}, at {{cite journal |author=Garris, M.D. |display-authors=etal |year=1992 |title=A Platform for Evolving Genetic Automata for Text Segmentation (GNATS) |journal=Science of Artificial Neural Networks |language=en |volume=1710 |pages=714–24 |bibcode=1992SPIE.1710..714G |doi=10.1117/12.140132 |quote=However, predeterminism is not completely avoided. If the codes within the genotype are not designed properly, then the organisms being evolved will be fundamentally handicapped. |s2cid=62639035}}</ref> Ang katagang predeterminismo ay hindi lamang nangangahulugang pagtukoy ng lahat ng pangyayari, kundi ang paunang at sinasadyang may malay na pagtukoy sa lahat ng pangyayari (samakatuwid, ginagawa ito, marahil, ng isang may malay na nilalang). Habang ang determinismo ay karaniwang tumutukoy sa naturalistang maipaliwanag na sanhi ng mga pangyayari, ang predeterminismo ay sa kahulugan nito ay nagpapahiwatig ng isang tao o isang "may-ari" na kumokontrol o nagpaplano sa sanhi ng mga pangyayari bago ito mangyari at marahil naninirahan sa labas ng natural na unibersong sanhi. Ang predestinasyon ay nagsasaad na isang lubos na makapangyarihang nilalang ay tunay na nagtakda ng lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna, at ito ay isang kilalang doktrina ng mga [[John Calvin|Calvinista]] sa [[teolohiyang Kristiyano]]. Ang [[predestinasyon]] ay madalas ituring bilang isang anyo ng mahigpit na teolohikal na determinismo. Dahil dito, ang predeterminismo ay inihahambing sa fatalismo.<ref>{{cite journal |author=Sherman, H. |year=1981 |title=Marx and determinism |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-issues_1981-03_15_1/page/60 |journal=Journal of Economic Issues |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/00213624.1981.11503814 |jstor=4224996 |quote=Many religions of the world have considered that the path of history is predetermined by God or Fate. On this basis, many believe that what will happen will happen, and they accept their destiny with fatalism.}}</ref> Ang fatalismo ay ang ideya na lahat ay itinakdang mangyari, kaya ang mga tao ay walang kontrol sa kanilang hinaharap. ==== Determinismong teolohikal ==== Ang determinismong teolohikal ay isang anyo ng determinismo na nagsasaad na lahat ng pangyayaring nagaganap ay itinakda na o itinadhana na mangyari ng isang [[Monoteismo|monoteistikong]] diyos, o kaya naman, nakatakdang maganap batay sa Kanyang pagiging lubos na nakaaalam ng lahat ng bagay (omnisiyensya). May dalawang uri ng determinismong teolohikal, na tinutukoy dito bilang malakas at mahina.<ref name="JordanTate2004">{{cite book |author1=Anne Lockyer Jordan |url=https://books.google.com/books?id=uBVuNip8qjkC |title=Philosophy of Religion for A Level OCR Edition |author2=Anne Lockyer Jordan Neil Lockyer Edwin Tate |author3=Neil Lockyer |author4=Edwin Tate |publisher=Nelson Thornes |year=2004 |isbn=978-0-7487-8078-5 |page=211 |language=en |access-date=22 Disyembre 2012}}</ref> * Ang una, ang malakas na determinismong teolohikal, ay nakabatay sa konsepto ng isang diyos na manlilikha na nagtatakda ng lahat ng pangyayari sa kasaysayan: "ang bawat bagay na nagaganap ay itinadhana ng isang diyos na lubos na makapangyarihan at nakaaalam ng lahat."<ref name="Iannone2001">{{cite book |author=A. Pabl Iannone |title=Dictionary of World Philosophy |publisher=Taylor & Francis |year=2001 |isbn=978-0-415-17995-9 |page=194 |language=en |chapter=determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBmBO3vpE4C}}</ref> * Ang pangalawa, ang mahinang determinismong teolohikal, ay nakabatay naman sa konsepto ng banal na kaalaman sa hinaharap – "dahil ang pagkaalam ng Diyos ay ganap at walang pagkakamali, ang mga bagay na alam Niya tungkol sa hinaharap ay tiyak na mangyayari; samakatuwid, ang hinaharap ay nakatakda na."<ref name="Huyssteen2003">{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}</ref> May ilang bahagyang pagkakaiba sa ganitong pagkakahati. May ilan na nagsasabing ang determinismong teolohikal ay nangangailangan ng ganap na pagtatalaga ng lahat ng kaganapan at kinalabasan ng Diyos (ibig sabihin, hindi nila itinuturing ang mahinang bersyon bilang determinismong teolohikal maliban kung itinatanggi rin ang malayang pagpapasya), o kaya, hindi nila itinuturing na determinismong teolohikal ang mahinang bersyon.<ref name="VanArragon2010" /> Maaari ring ituring ang determinismong teolohikal bilang isang anyo ng determinismong sanhi, kung saan ang mga naunang kalagayan ay ang likas na katangian at kalooban ng Diyos.<ref name="stanfordmoralresponsibility" /> Kaugnay ng malayang pagpapasya at ng pag-uuri ng kompatibilismo o inkompatibilismong teolohikal, ang determinismong teolohikal ay ang [[tesis]] na umiiral ang Diyos at mayroon Siyang hindi nagkakamaling kaalaman sa lahat ng totoong proposisyon, kabilang ang mga proposisyon tungkol sa ating mga gagawing aksyon sa hinaharap; ito ang pinakasimpleng depinisyon na sumasaklaw sa lahat ng anyo ng determinismong teolohikal.<ref name="stanfordincompatibilismarguments" /> [[Talaksan:TheologicalDeterminismXFreeWill (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiya na paninindigan hinggil sa malayang kalooban at determinismong teolohikal.<ref name="stanfordforeknowledge" />]] May iba't ibang implikasyon ang determinismong teolohikal para sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa interpretasyong pampilosopiya. * Ang malakas na determinismong teolohikal ay hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya at isang anyo ito ng matigas na determinismong teolohikal (na katumbas ng tinatawag na ''fatalismong teolohikal''). Ipinapalagay nito na hindi umiiral ang malayang pagpapasya at ang Diyos ay may ganap na kontrol sa mga kilos ng tao. Ang matigas na determinismong teolohikal ay may kahalintulad na implikasyon sa matigas na determinismo, bagaman hindi nito kinakailangang pawalang-bisa ang kompatibilistang malayang pagpapasya.<ref name="stanfordforeknowledge" /> Isang anyo ito ng inkompatibilismong teolohikal. * Samantala, ang mahinang determinismong teolohikal ay maaaring maging tugma o hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa pampilosopiya na [[pagpapaliwanag]] ng pagkaalam ng Diyos. Dahil dito, maaari itong ituring na isang anyo ng matigas na determinismong teolohikal (fatalismong teolohikal) o malambot na determinismong teolohikal, isang terminong ginagamit para sa kalinawan. Ipinapalagay ng malambot na determinismong teolohikal na ang mga tao ay may kalayaang pumili ng kanilang mga aksyon; alam lamang ng Diyos kung ano ang kanilang pipiliin bago pa ito mangyari, subalit hindi Niya binabago ang kinalabasan. Ang pamamahala ng Diyos ay "kompatible" sa kusang-loob na pagpili. Ang malambot na determinismong teolohikal ay kilala rin bilang kompatibilismong teolohikal. Ang pagtanggi sa determinismong teolohikal (o sa banal na kaalaman sa hinaharap) ay itinuturing namang inkompatibilismong teolohikal, na kaugnay ng mas pangkalahatang talakayan tungkol sa malayang pagpapasya.<ref name="stanfordforeknowledge" /> Ang pangunahing argumento para sa fatalismong teolohikal sa kaso ng mahinang determinismong teolohikal ay ganito: # Ipagpalagay na umiiral ang banal na kaalaman sa hinaharap o ang pagkaalam ng Diyos sa lahat ng bagay. # Ang hindi nagkakamaling kaalaman sa hinaharap ay nagpapahiwatig ng tadhana (tiyak na alam na kung ano ang gagawin ng isang tao). # Ang tadhana ay nag-aalis ng posibilidad ng alternatibo (hindi maaaring kumilos nang iba). # Samakatwid, hindi tugma ito sa metapisikal na malayang pagpapasya. Madalas tanggapin ang argumentong ito bilang batayan ng inkompatibilismong teolohikal, na nagtatanggi alinman sa malayang pagpapasya o sa banal na kaalaman ng Diyos, at dahil dito, pati na rin sa determinismong teolohikal. Sa kabilang dako, kailangang hanapan ng tugon ito ng kompatibilismong teolohikal. Kabilang sa mga tugon ng mga kompatibilistang teolohikal ang sumusunod: * Pagtanggi sa pagkakaroon ng katotohanang halaga (''truth value'') ng mga pangyayaring panghinaharap, bagaman nagreresulta ito sa pagtanggi rin sa banal na kaalaman at samakatuwid sa determinismong teolohikal. * Pagpapatibay ng pagkakaiba ng hindi-nakabatay sa oras na kaalaman (''space-time independence''), isang pananaw na isinusulong halimbawa nina Boecio,<ref name="Huyssteen20032">{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}</ref> [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]],<ref>{{cite book |author=Aquinas, St. Thomas |title=Summa Theologica |year=1923 |language=la |chapter=Ia, q. 14, art 13. |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126741}} </ref> at C.S. Lewis.<ref>{{cite book |author=C.S. Lewis |title=Mere Christianity |publisher=Touchstone:New York |year=1980 |page=149 |language=en}}</ref> * Pagtanggi sa Prinsipyo ng Alternatibong mga Posibilidad: "Kung hindi mo maaaring gawin ang kabaligtaran ng iyong ginawa, hindi ka malayang kumilos." Halimbawa, maaaring magkaroon ang isang tagamasid na tao ng [[makina]] na kayang tuklasin kung ano ang mangyayari sa hinaharap, subalit ang pag-iral o paggamit ng makinang ito ay walang impluwensiya sa kinalabasan ng mga pangyayari.<ref name="zagzebski1991">{{cite book |author=Linda Trinkaus Zagzebski |title=The Dilemma of Freedom and Foreknowledge |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510763-0 |language=en |chapter=kabanata 6, seksyon 2.1 |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0v9nLMBtGYcC}}</ref> Sa kahulugan ng kompatibilismo at inkompatibilismo, madalas hindi pinaghihiwalay ng mga sanggunian ang determinismong pisikal at ang mas mataas na antas ng determinismo (tulad ng predeterminismo o determinismong teolohikal). Dahil dito, ang matigas na determinismo kaugnay ng determinismong teolohikal ay maaaring uriin bilang matigas na inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal (kung walang pahayag tungkol sa panloob na sanhi o determinismo ng sansinukob), o kahit bilang kompatibilismo (kung ang kalayaan mula sa determinismo ay hindi itinuturing na kailangan para sa malayang pagpapasya). Sa parehong prinsipyo, maaaring uriin ang metapisikal na libertariyanismo (isang anyo ng inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal) bilang kompatibilismo kaugnay ng determinismong teolohikal (kung ipinapalagay na ang mga malayang kaganapan ay itinakda na mangyari subalit hindi "itinadhana "o tinukoy ng Diyos ang kinalabasan ng mga ito). Kung tatanggapin naman ang matigas na determinismong teolohikal (kung ipagpapalagay na ang mga kinalabasan ay itinadhana mismo ng Diyos), kung gayon ay hindi na posible ang metapisikal na libertariyanismo at kakailanganin itong muling uriin (bilang matigas na inkompatibilismo, dahil ang sansinukob ay nananatiling itinuturing na hindi deterministiko – bagaman teknikal na tama pa rin ang pagtukoy dito bilang matigas na determinismo).<ref name="VanArragon2010" /> ==== Problema ng isip at katawan ==== Ang ideya ng malayang pagpapasya ay isang aspekto ng problema ng isip at katawan, ibig sabihin, ang pagtalakay sa ugnayan ng isip (halimbawa, kamalayan, [[alaala]], at paghatol) at [[Katawan ng tao|katawan]] (halimbawa, utak ng tao at [[sistemang nerbiyos]]). Ang mga pampilosopiyang modelo ng isip ay hinahati sa mga pisikal at di-pisikal na pagpapaliwanag. Ang duwalismong Cartesiyano ay naniniwalang ang isip ay isang di-pisikal na substansiya, ang luklukan ng kamalayan at [[talino]], at hindi ito kapareho ng mga pisikal na kalagayan ng utak o katawan. Iminumungkahi nito na bagaman nagkakaroon ng ugnayan ang dalawang daigdig (ang isip at ang katawan), ang bawat isa ay may ilang antas ng kasarinlan. Sa ilalim ng duwalismong Cartesiyano, ang panlabas na isip ay responsable sa pagkilos ng katawan, bagaman madalas ang di-malay na aktibidad ng utak ay dulot ng mga panlabas na pangyayari (halimbawa, ang agarang reaksyon kapag napaso).<ref name="Peruzzi">Tingnan ang halimbawa: {{cite book |author=Sandro Nannini |title=Mind and Causality |publisher=John Benjamins Publishing |year=2004 |isbn=978-1-58811-475-4 |editor=Alberto Peruzzi |pages=69 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 5: Mental causation and intentionality in a mind naturalizing theory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zYEPifPTQK4C&pg=PA75}}</ref> Ipinapalagay ng duwalismong Cartesiyano na ang pisikal na daigdig ay hindi deterministiko&nbsp;– at na ang panlabas na isip ay may kontrol sa ilang pisikal na kaganapan, na nagbibigay ng paliwanag para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Mula rito, umusbong ang isang anyo na tinatawag na duwalismong interaksiyonalista, na nagmumungkahi ng dalawang-paraang interaksyon: na may ilang pisikal na kaganapan na sanhi ng mga gawaing mental, at may ilang gawaing mental na sanhi ng mga pisikal na kaganapan. Isa sa mga makabagong pananaw hinggil sa posibleng paghihiwalay ng isip at katawan ay ang pormulasyong "tatlong daigdig" ni [[Karl Popper]].<ref name="Popper">{{cite book |author=Karl Raimund Popper |title=All Life is Problem Solving |publisher=Psychology Press |year=1999 |isbn=978-0-415-17486-2 |edition=1 panayam binigay sa Mannheim, 8 Mayo 1972 |pages=23 ''ff'' |language=en |chapter=Notes of a realist on the body-mind problem |quote=The body-mind relationship...includes the problem of man's position in the physical world...'World 1'. The world of conscious human processes I shall call 'World 2', and the world of the objective creations of the human mind I shall call 'World 3'. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Pa3cZYwdq28C&pg=PA23}}</ref> Ang duwalismong Cartesiyano at ang tatlong daigdig ni Popper ay dalawang anyo ng tinatawag na plurarlismong [[Epistemolohiya|epistemolohikal]], ang paniniwalang kailangan ng iba't ibang pamamaraang epistemolohikal upang ganap na mailarawan ang daigdig. Kabilang sa iba pang anyo ng plurarlismong epistemolohikal ang paralelismong sikopisikal at epiphenomenalismo. Sa pananaw na ito, ang problema ng isip at katawan ay hindi maibababa o maipapaliwanag lamang gamit ang mga konsepto ng [[likas na agham]]. Ang kasalungat na pananaw naman ay tinatawag na pisikalismo. Ang pisikalismo ay isang teoryang pampilosopiya na nagsasaad na ang lahat ng umiiral ay hindi hihigit sa mga pisikal nitong katangian, na walang mga di-pisikal na substansiya (halimbawa, mga isipan na ganap na hiwalay sa katawan). Maaaring reduktibo o di-reduktibo ang pisikalismo. Ang reduktibong pisikalismo ay nakabatay sa ideya na ang lahat ng bagay sa daigdig ay maaaring maibalik o maipaliwanag sa pinakapayak nitong pisikal o materyal na batayan. Sa kabilang dako, ang di-reduktibong pisikalismo ay nagsasaad na ang mga katangiang mental ay bumubuo ng hiwalay na [[Ontolohiya|ontolohikal]] na kategorya mula sa mga katangiang pisikal, na ang mga kalagayang mental (gaya ng ''qualia'') ay hindi maaaring ibaba sa mga kalagayang pisikal. Bagaman maaaring isipin na magkaibang uri ang mga kalagayang mental at mga kalagayang neorolohikal, hindi nito awtomatikong inaalis ang posibilidad na may korelasyon sa pagitan ng mga ito. Sa isa sa mga ganitong pormulasyon, ang anomalyang monismo, ang mga kaganapang mental ay ''supervene'' o umaasa sa mga kaganapang pisikal, na inilalarawan ang paglitaw ng mga katangiang mental na kaugnay ng mga katangiang pisikal&nbsp;– nagpapahiwatig ng kaugnayang sanhi (''causal reducibility''). Dahil dito, madalas uriin ang di-reduktibong pisikalismo bilang isang anyo ng duwalismong katangian sa halip na monismo, bagaman may mga anyo ng duwalismong katangian na hindi sumasang-ayon sa kaugnayang sanhi ng mga kalagayang mental. Ang inkompatibilismo ay nangangailangan ng pagkakaiba sa pagitan ng mental at pisikal, bilang komentaryo sa hindi pagkakatugma ng deterministikong pisikal na realidad at ng karanasang may malayang pagpapasya. Bilang dagdag, ang libertariyanismong metapisikal ay kailangang magpahayag ng impluwensiya sa pisikal na realidad; at kung ang isip ang may pananagutan sa impluwensiyang ito (sa halip na basta walang-piling sistema), dapat itong naiiba sa katawan upang magawa ito. Parehong duwalismong substansiya at duwalismong katangian ang nag-aalok ng ganitong pagkakaiba, at yaong mga bersyong hindi ganap na walang epekto sa pisikal na daigdig (halimbawa, ''duwalismong interaksiyonalista'' at ''di-reduktibong pisikalismo'') ay nagbibigay ng teoretikal na batayan para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Napuna na hanggang ngayon, hindi pa nalulutas ng mga batas ng pisika ang tinatawag na mahigpit na suliranin ng kamalayan:<ref name="Kalat">Tingnan {{cite encyclopedia |title=The hard problem of consciousness |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |access-date=2015-04-27 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420211306/http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |archive-date=2015-04-20 |author=Josh Weisberg |url-status=live}} o {{cite encyclopedia |title=Consciousness: §9.9 Non-physical theories |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition) |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=Abril 27, 2015 |date=Ene 14, 2014 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227132808/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |archive-date=Disyembre 27, 2021 |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |author=Robert Van Gulick |chapter=Consciousness |url-status=live}}</ref> "Ang paglutas sa mahigpit na suliranin ng kamalayan ay kinabibilangan ng pagtukoy kung paano nagdudulot ng mga karanasan ang mga prosesong [[pisyolohikal]] tulad ng pagdaloy ng mga [[Ion|iono]] sa lamad ng nerbiyos." Ayon sa ilan, "na malapit na kaugnay ng mahigpit na problema ng kamalayan, ang mahigpit na problema ng malayang pagpapasya ay ang ubod ng isyung kamalayan at kalayaan: nakaaapekto ba talaga ang malay na pagpapasya sa materyal na daigdig?"<ref name="Baumeister2" /> Subalit, ayon naman sa iba, "ang kamalayan ay may higit na maliit na papel sa buhay ng tao kaysa sa karaniwang paniniwala ng [[Kalinangang Kanluranin|kulturang Kanluranin]]."<ref name="illusion">Banggit mula kay {{cite book |author=Tor Nørretranders |title=The user illusion: Cutting consciousness down to size |url=https://archive.org/details/userillusioncutt00nr |publisher=Penguin Books |year=1998 |isbn=978-0-14-023012-3 |edition=1 salin ni Jonathan Sydenham ng ''Maerk verden'' noong 1991 |page=ix |language=en |chapter=Paunang Salita}}</ref> === Kompatibilismo === [[File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|thumb|Isang klasikong kompatibalista si [[Thomas Hobbes]]]] Ipinapanatili ng mga kompatibilista na ang determinismo ay maaaring umayon sa malayang kalooban. Naniniwala sila na ang kalayaan ay maaaring umiral o mawala sa isang sitwasyon dahil sa mga dahilan na walang kinalaman sa metapisika. Halimbawa, ang mga [[hukuman]] ay nagbibigay ng hatol kung ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang malayang kalooban sa ilang mga kalagayan nang hindi dinadala ang usaping metapisikal. Katulad nito, ang kalayaang [[pampolitika]] ay isang di-metapisikal na kaisipan.<ref>{{cite journal |last1=Rawls |first1=John |date=1985 |title=Justice as Fairness: Political not Metaphysical |url=https://www.jstor.org/stable/2265349 |journal=Philosophy & Public Affairs |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=223–251 |issn=0048-3915 |jstor=2265349 |access-date=4 Disyembre 2023}}</ref> Gayundin, may ilang kompatibilista na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kalayaang kumilos ayon sa mga itinakdang motibo nang walang hadlang mula sa ibang tao, gaya ni [[Aristoteles]] sa kanyang ''Etikang Nikomakea''<ref>{{Cite book |last=Meyer |first=Susan Sauve |title=Aristotle on Moral Responsibility |year=2012 |location=Oxford |language=en}}</ref> at ng [[Stoiko]] na si Crisipo.<ref>Bobzien, Susanne, ''Freedom and Determinism in Stoic Philosophy'', Oxford 1998, Chapter 6. (sa Ingles)</ref> Sa kabaligtaran, ang mga inkompatibilista ay nakatuon sa isang uri ng "metapisikal na malayang kalooban" na ayon sa mga kompatibilista ay hindi pa kailanman malinaw na nailarawan. Ipinagtatanggol ng mga kompatibilista na hindi mahalaga kung umiiral man ang determinismo; bagaman hindi sila nagkakaisa kung ano nga ba ang tunay na mahalaga. Upang maging isang kompatibilista, hindi kailangang manindigan sa isang tiyak na kahulugan ng malayang kalooban, na ang kailangan lamang ay itanggi na ang determinismo ay salungat dito.<ref name="CompSEP">{{Cite encyclopedia |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |access-date=2006-08-16 |date=2004 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-araw 200 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034626/http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |archive-date=2016-04-14 |last1=McKenna |first1=Michael |url-status=live}}</ref> Bagaman may iba't ibang hadlang sa paggamit ng sariling mga pagpili, hindi nangangahulugang ang malayang kalooban ay kalayaan sa pagkilos. Ang kalayaan sa pagpili (ang kalayaang pumili ng sariling kalooban) ay lohikong hiwalay sa kalayaan sa pagsasakatuparan ng pagpiling iyon (kalayaang isagawa ang sariling kalooban),<ref name="OConner2002" /> bagaman hindi lahat ng manunulat ay kinikilala ang pagkakaibang ito. Gayunman, may ilang pilosopo na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kawalan ng mga hadlang. Ang ilang "makabagong kompatibilista" gaya nina Harry Frankfurt at Daniel Dennett, ay nagsasabing ang malayang kalooban ay simpleng kakayahang pumili nang malaya batay sa mga limitasyong mayroon ang isang tao. Sa ibang salita, maaaring manatiling malaya ang mga pagpili ng isang taong pinipilit kung ang ganitong pamimilit ay umaayon sa kanyang sariling mga layunin at pagnanasa.<ref name="DD1" /><ref name="Frankfurt">{{cite journal |last1=Frankfurt |first1=H. |year=1971 |title=Freedom of the Will and the Concept of the Person |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy_1971-01-14_68_1/page/4 |journal=Journal of Philosophy |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=5–20 |doi=10.2307/2024717 |jstor=2024717}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang kawalan ng pisikal na hadlang ==== Karamihan sa mga "klasikong kompatibilista," gaya ni [[Thomas Hobbes]], ay nagsasabing ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang kalooban lamang kung ito ang ninanasa niyang gawin, at kung maaari rin niyang piliing huwag gawin iyon ''kung nanaisin niya''. Iniuugnay minsan ni Hobbes ang ganitong uri ng kalayaang kompatibilista sa bawat indibiduwal at hindi sa isang abstraktong konsepto ng ''kalooban'', sa pagsasabing, halimbawa, na: {{quote|"Walang kalayaang maipapataw sa kalooban, [[pagnanasa]], o hilig, kundi sa mismong tao; na ang kalayaang ito ay nasusukat sa kawalan ng anumang hadlang sa paggawa ng bagay na kanyang kinalolooban, ninanasa, o hinahangad gawin." ''("No liberty can be inferred to the will, desire, or inclination, but the liberty of the man; which consisteth in this, that he finds no stop, in doing what he has the will, desire, or inclination to doe. [sic]")''<ref name="Hobbes">Hobbes, T. (1651) ''Leviathan'' [http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm Chapter XXI.: "Of the liberty of subjects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716194058/http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm|date=2019-07-16}} (edisyong 1968). London: Penguin Books. (sa Ingles)</ref>}} Sa pagpapaliwanag ng mahalagang kundisyong ito, isinulat ni [[David Hume]] na: {{quote|"Ang ganitong kalayaang hipotetikal ay karaniwang ipinagkakaloob sa sinumang hindi bilanggo at nakagapos sa tanikala." ''("This hypothetical liberty is universally allowed to belong to every one who is not a prisoner and in chains.")''<ref name="Hume">Hume, D. (1740). ''A Treatise of Human Nature'' Section VIII.: "[http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm Of liberty and necessity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718142116/http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm|date=2019-07-18}}" (edisyong 1967). [[Oxford University Press]], Oxford. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)</ref>}} Katulad nito, ipinahayag ni [[Voltaire]] sa kanyang ''Dictionnaire philosophique'' na: {{quote|"Ang kalayaan, kung gayon, ay walang iba kundi ang kapangyarihang gawin ang ninanasa ng isa." ''("Liberty then is only and can be only the power to do what one will.")''}} Tinanong pa niya, "Nais mo bang ang lahat ay mangyari ayon sa kapritso ng isang milyong bulag na pagnanasa?" ''("Would you have everything at the pleasure of a million blind caprices?")'' Para sa kanya, ang malayang kalooban o kalayaan ay: {{quote|"Walang iba kundi ang kapangyarihang kumilos; ano ang kapangyarihang ito? Bunga ito ng pagkakabuo at kasalukuyang kalagayan ng ating mga katawan." ''("Only the power of acting; what is this power? It is the effect of the constitution and present state of our organs.")''}} Ipinagtanggol din ni Christian List ang kompatibilismo. Ginawa niya ang pagkakaiba sa pagitan ng "pisikal na posibilidad" at "ahensyal na posibilidad", at pinagtibay niyang ang malayang kalooban ay isang kaganapang umiiral sa mas mataas na antas, katulad ng pagkakaroon ng ahensiya at intensyonalidad, sa halip na isang pangyayaring pisikal.<ref>{{cite journal |last1=List |first1=Christian |date=2014 |title=Free Will, Determinism, and the Possibility of Doing Otherwise |url=https://philpapers.org/rec/LISFWD |journal=Noûs |language=en |publisher=Wiley |volume=48 |issue= |pages=156–178 |doi=10.1111/nous.12019 |access-date=1 Hulyo 2025}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang kalagayang sikolohikal ==== Kadalasang itinuturing ng kompatibilismo na ang isang tao ay malaya dahil sa kanyang katuwiran. May ilang paliwanag tungkol sa malayang kalooban na nakatuon sa panloob na sanhi ng isipan kaugnay ng mas mataas na antas ng pagproseso sa utak&nbsp;– ang ugnayan ng mulat (''conscious'') at di-mulat (''unconscious'') na mga gawain ng utak.<ref name="Baumeister">{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor1=Ezequiel Morsella |edition=Volume 2 of Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=The nonconscious forms of self-regulation may follow different causal principles and do not rely on the same resources as the conscious and effortful ones. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&pg=PA487}}</ref> Gayundin, may ilang makabagong kompatibilista sa larangan ng [[sikolohiya]] na nagsikap buhayin muli ang tradisyonal na pagtalakay tungkol sa tunggalian ng malayang kalooban at ang pagbuo ng pagkatao o [[Karakter ng tao|karakter]].<ref name="Baumeister0">{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor=Ezequiel Morsella |edition=2 Bolyum ng Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=Yet perhaps not all conscious volition is an illusion. Our findings suggest that the traditional folk notions of willpower and character strength have some legitimate basis in genuine phenomena. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&pg=PA487}}</ref> Ang malayang kalooban ng kompatibilismo ay iniuugnay din sa likas na pakiramdam ng tao na siya ay may ahensya, kung saan kailangang maniwala ang isang indibiduwal na ahente siya upang makakilos at makabuo ng teorya ng isipan.<ref name="Smilansky20002">{{cite book |author=Smilansky |first=Saul |url=https://books.google.com/books?id=uPUTQq7CUfwC |title=Free Will and Illusion |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-825018-0 |page=96 |language=en |access-date=6 Pebrero 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gallagher |first1=S. |year=2000 |title=Philosophical conceptions of the self: implications for cognitive science |journal=Trends in Cognitive Sciences |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.1016/s1364-6613(99)01417-5 |pmid=10637618 |s2cid=451912}}</ref> Ang kaisipan ng mga antas ng pagpapasiya ay iniharap sa ibang paraan ni Frankfurt.<ref name="Frankfurt" /> Ipinagtanggol niya ang isang bersiyon ng kompatibilismo na tinawag niyang "hirarkikal na ugnayan" (''hierarchical mesh''). Ang ideya ay maaaring magkaroon ang isang indibiduwal ng magkakasalungat na pagnanasa sa unang-antas at magkaroon din ng pagnanais hinggil sa mga unang pagnanasang iyon (isang ikalawang-antas na pagnanais), upang isa sa mga ito ang manaig sa iba. Ang kalooban ng isang tao ay nakikilala sa kanyang mabisang unang-antas na pagnanais, ibig sabihin, yaong kanyang isinasagawa, at ang kaloobang ito ay malaya kung ito rin ang pagnanais na nais niyang pairalin, ibig sabihin, naging mabisa ang kanyang ikalawang-antas na pagnanais. Halimbawa, mayroong ''mga walang-pakialam na [[Adiksiyon sa gamot|adik]]'' (''wanton addicts''), ''mga adik na labag sa sariling kalooban'' (''unwilling addicts''), at mga kusang-loob na adik (''willing addicts''). Ang tatlong pangkat ay maaaring magkaroon ng magkakasalungat na unang-antas na pagnanais na gustuhin at ayawin ang paggamit ng [[Bawal na gamot|gamot]] na kanilang kinahuhumalingan. Ang unang pangkat, ang mga walang-pakialam na adik, ay walang ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot. Ang ikalawang pangkat, ang mga adik na labag sa sariling kalooban, ay may ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot, samantalang ang ikatlong pangkat, ang mga kusang-loob na adik, ay may ikalawang-antas na pagnanais na gamitin ito. Ayon kay Frankfurt, ang mga kasapi ng unang pangkat ay walang tunay na kalooban at sa gayon ay hindi na matatawag na mga tao. Ang mga kasapi ng ikalawang pangkat ay malayang nagnanais na huwag gumamit ng gamot, subalit napipigilan ang kanilang kalooban ng kanilang pagkagumon. Samantala, ang mga kasapi ng ikatlong pangkat ay kusang-loob na gumagamit ng gamot na kanilang kinahuhumalingan. Maaaring umabot sa maraming antas ang teorya ni Frankfurt. Gayunman, itinuro ng mga kritiko na walang katiyakan na hindi lilitaw ang mga tunggalian kahit sa mas matataas na antas ng pagnanais at kagustuhan.<ref>{{Cite book |last=Watson |first=D. |title=Free Will |url=https://archive.org/details/freewill0000unse_k1j4 |publisher=Oxford University Press |year=1982 |location=New York |language=en}}</ref> Ipinupunto rin ng iba na hindi sapat ang paliwanag ni Frankfurt kung paano nagkakatugma ang mga antas sa loob ng naturang hirarkikal na ugnayan.<ref>{{Cite book |last1=Fischer |first1=John Martin |title=Responsibility and Control: An Essay on Moral Responsibility |url=https://archive.org/details/responsibilityco0000fisc |last2=Ravizza |first2=Mark |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |location=Cambridge |language=en}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang kawalang-kahulaan ==== Sa akdang ''Elbow Room'', inilahad ni Dennett ang isang argumento para sa isang kompatibilistang teorya ng malayang kalooban, na higit pa niyang pinalawig sa aklat na ''Freedom Evolves''.<ref name="DD2">Dennett, D. (2003) ''Freedom Evolves''. Viking Books. {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles)</ref> Ang pangunahing pangangatwiran ay ganito: kung aalisin ang Diyos, isang lubos na makapangyarihang demonyo, at iba pang katulad na posibilidad, kung gayon, dahil sa kaguluhan (''chaos'') at sa epistemikong hangganan ng kasiguruhan ng ating kaalaman sa kasalukuyang kalagayan ng daigdig, ang hinaharap ay hindi tiyak o malinaw para sa lahat ng nilalang na may hangganan. Ang tanging malinaw na mga bagay ay ang mga "inaasahan". Ang kakayahang kumilos nang "naiiba" ay may saysay lamang kapag tumutukoy sa mga inaasahang ito, at hindi sa isang hindi alam o hindi malalamang hinaharap. Ayon kay Dennett, dahil may kakayahan ang mga indibiduwal na kumilos nang iba sa inaasahan ng sinuman, maaaring umiral ang malayang kalooban.<ref name="DD2" /> Ayon naman sa mga inkompatibilista, ang problema sa ganitong pananaw ay maaaring tayo ay mga "awtomata na tumutugon sa mga [[Estimulasyon|estimulo]] sa ating [[kapaligiran]] sa mahuhulang paraan." Samakatuwid, lahat ng ating mga kilos ay kontrolado ng mga puwersang nasa labas ng ating sarili, o ng pagkakataon lamang.<ref name="Kaney">Kane, R. ''The Oxford Handbook to Free Will''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-513336-6}}. (sa Ingles)</ref> May mga mas masalimuot na pagsusuri tungkol sa kompatibilistang malayang kalooban na inilahad, gayundin ang iba pang mga kritika rito.<ref name="stanfordcompatibilism2" /> Sa pilosopiya ng teorya ng pagpapasya, isang pangunahing tanong ang lumilitaw: Mula sa pananaw ng mga [[Estadistika|estadistikal]] na kinalabasan, hanggang saan may kakayahan ang mga pagpili ng isang may malay na nilalang na maimpluwensyahan ang hinaharap? Ang kabalintunaang Newcomb (''Newcomb’s paradox'') at iba pang mga suliraning pampilosopiya ay naglalatag ng mga tanong tungkol sa malayang kalooban at sa mga mahuhulang bunga ng mga pasya. ==== Pisikal na isipan ==== Ang mga kompatibilistang modelo ng malayang kalooban ay madalas na itinuturing na ang mga ugnayang deterministiko ay maaaring matuklasan sa pisikal na daigdig (kabilang ang utak). Ang kognitibong naturalismo<ref name="naturalism">Isang susing eksponente ng pananaw na ito si Willard van Orman Quine. Tingnan {{cite encyclopedia |title=Willard van Orman Quine |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglagas ng 2010) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2010/entries/quine/ |date=Abr 30, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |author=Hylton, Peter}}</ref> ay isang pisikalistang paraan sa pag-aaral ng katalinuhan at kamalayan ng tao kung saan ang isipan ay itinuturing na bahagi lamang ng kalikasan, marahil isang katangian lamang ng mga napakakomplikadong sistemang may kakayahang magprograma ng sarili (halimbawa, mga ''neural network'' o ugnayang ugat-nerbiyos at mga kognitibong robot). Dahil dito, kailangang pag-aralan ito gamit ang mga paraang [[Empirikal na ebidensya|empirikal]] ng agham, gaya ng mga agham na pang-asal at pangkognitibo (ibig sabihin, neurosiyensya at [[sikolohiyang pangkognitibo]]).<ref name="Peruzzi" /><ref name="physicalism">Isang masusing talaan ng mga maingat na pagbubukod tungkol sa paggamit ng emperikal na agham sa mga usaping ito ay makikita kay {{cite encyclopedia |title=Physicalism: §12 – Physicalism and the physicalist world picture |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglags ng 2009) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |access-date=Agosto 26, 2012 |date=Set 9, 2009 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202071047/http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |archive-date=Disyembre 2, 2013 |author=Stoljar, Daniel |url-status=live}}</ref> Binibigyang-diin ng kognitibong naturalismo ang papel ng mga agham ukol sa ugat o istrukturang nerbiyos. Ang pangkalahatang [[kalusugan]] ng utak, pagkalulong sa mga sangkap, [[depresyon]], at iba’t ibang [[Karamdaman|karamdamang]] pangkatauhan ay malinaw na nakaaapekto sa gawaing pangkaisipan, at mahalaga rin ang kanilang impluwensiya sa ''bolisyon'' (kakayahang pumili).<ref name="Baumeister" /> Halimbawa, maaaring maranasan ng isang taong lulong sa bisyo ang malay na pagnanais na makawala sa kanyang pagkalulong subalit hindi ito magawa. Sa gayong kalagayan, ang "kalooban" ay nahiwalay sa kalayaan upang kumilos. Ang sitwasyong ito ay may kaugnayan sa hindi normal na produksiyon at distribusyon ng [[dopamina]] sa utak.<ref name="Volkow">{{cite book |author1=Nora D Volkow |title=Science In Medicine: The JCI Textbook Of Molecular Medicine |author2=Joanna S Fowler |author3=Gene-Jack Wang |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2007 |isbn=978-0-7637-5083-1 |editor1=Andrew R Marks |pages=1061 ''ff'' |language=en |chapter=The addicted human brain: insights from imaging studies |editor2=Ushma S Neill |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ykvt1S9n8V0C&pg=PA1061}}</ref> Ang neurosiyensya ng malayang kalooban ay nagtatakda ng mga limitasyon sa parehong mga pananaw ng kompatibilista at inkompatibilista hinggil sa malayang kalooban. Ang mga kompatibilistang modelo ay nananatiling tapat sa mga modelo ng isipan kung saan ang gawaing pangkaisipan (tulad ng pagninilay o deliberasyon) ay maaaring mabawasan o maipaliwanag bilang gawaing pisikal nang walang pagbabago sa pisikal na kinalabasan. Bagaman ang kompatibilismo ay karaniwang iniuugnay (o hindi bababa sa, katugma) sa pisikalismo, may ilang kompatibilistang modelo na naglalarawan sa mga natural na pangyayaring deterministiko ng deliberasyon sa utak mula sa pananaw ng unang panauhan ng malay na ahente na gumagawa ng deliberasyon.<ref name="Baumeister2" /> Ang ganitong paraan ay itinuturing na isang anyo ng duwalismong pagkakakilanlan (''identity dualism''). May inilalarawang paliwanag kung "paano maaaring makaapekto ang malay na karanasan sa utak," kung saan "ang karanasan ng malay na malayang kalooban ay ang pananaw ng unang-panauhan (''first person'') sa pagpili ng mga ugat-nerbiyos na kaugnayan."<ref name="Baumeister2" /> ==== Di-naturalismo ==== Ang mga alternatibo sa mahigpit na naturalistang pisika, tulad ng duwalismong isip–katawan na nagpapalagay ng isang isip o kaluluwa na umiiral nang hiwalay sa katawan habang nakararanas, nag-iisip, malayang pumipili, at bilang resulta ng kumikilos nang may sariling kapangyarihan sa katawan, ay kinabibilangan ng parehong tradisyonal na metapisikang panrelihiyon at ng mga hindi karaniwang bagong kaisipang kompatibilista.<ref name="mnn">{{cite web |last1=Ridge |first1=Michael |date=3 Pebrero 2014 |title=Moral Non-Naturalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224195405/https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |archive-date=24 Pebrero 2024 |access-date=3 Hunyo 2019 |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kaayon din ng awtonomiya at [[Charles Darwin|Darwinismo]],<ref>{{cite journal |last1=Lemos |first1=John |date=2002 |title=Evolution and Free Will: A Defense of Darwinian Non–naturalism |url=https://archive.org/details/sim_metaphilosophy_2002-07_33_4/page/468 |journal=Metaphilosophy |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=468–482 |doi=10.1111/1467-9973.00240 |issn=1467-9973}}</ref> pinahihintulutan ng mga ito ang malayang pagkilos ng tao batay sa mga praktikal na dahilan sa loob ng mga batas ng pisika.<ref>{{cite journal |last1=Nida-Rümelin |first1=Julian |date=1 Enero 2019 |title=The Reasons Account of Free Will A Libertarian-Compatibilist Hybrid |journal=Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie |language=en |volume=105 |issue=1 |pages=3–10 |doi=10.25162/arsp-2019-0001 |s2cid=155641763}}</ref> Bagaman hindi na gaanong popular sa mga pilosopo ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], ang kompatibilismong di-naturalistang ay matatagpuan pa rin sa karamihan, kung hindi man sa halos lahat, ng mga [[relihiyon]].<ref>{{cite book |last1=Stump |first1=Eleonore |title=Faith, Freedom, and Rationality |url=https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse |date=1996 |publisher=Rowman and Littlefield |editor1-last=Howard-Snyder |editor1-first=Daniel |location=Lanham, MD |pages=[https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse/page/72 73]–88 |language=en |chapter=Libertarian Freedom and the Principle of Alternative Possibilities |editor2-last=Jordan |editor2-first=Jeff}}</ref> === Iba pang mga pananaw === May ilang pilosopo na ang mga pananaw ay mahirap uriin bilang alinman sa kompatibilista o inkompatibilista, determinista o libertaryano. Halimbawa, pinuna ni [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] ang karaniwang mga konsepto ng malayang kalooban—na iginigiit na hindi matatakasan ang mga epekto ng tadhana—habang kasabay nito'y pinupuna rin ang determinismo at kompatibilismo. Isinulat niya ang tungkol sa ''amor fati'' — "ang pagmamahal sa sariling tadhana." Ipinaglalaban ni Ted Honderich na "ang determinismo ay totoo, samantalang parehong mali ang kompatibilismo at inkompatibilismo," at ang tunay na suliranin ay nasa ibang dako. Pinaninindigan niya na totoo ang determinismo sapagkat ang mga penomenong kwantiko ay hindi mga pangyayari o bagay na maaaring matagpuan sa [[espasyo at panahon]], kundi mga abstraktong entidad. Dagdag pa rito, kahit pa ituring na mga pangyayaring nagaganap sa antas-mikro, tila wala itong kaugnayan sa kung paano umiiral ang daigdig sa antas-makroskopiko. Ipinagtatanggol niya na mali ang inkompatibilismo dahil kahit pa totoo ang indeterminismo, hindi pa rin maibigay ng mga inkompatibilista ang sapat na paliwanag tungkol sa pinagmulan (orihinalidad), at tila imposibleng maibigay nila ito. Tinatanggihan naman niya ang kompatibilismo sapagkat, gaya ng inkompatibilismo, nagpapalagay ito ng iisa at pangunahing kahulugan ng kalayaan. Sa katotohanan, may dalawang konsepto ng kalayaan: kusang aksyon at pagkamula (orihinasiyon). Kinakailangan ang dalawang ito upang maipaliwanag ang kalayaan ng kalooban at pananagutang moral. Parehong banta sa kalayaang ito ang determinismo at indeterminismo. Ang talikuran ang dalawang konseptong ito ng kalayaan ay katumbas ng pagtalikod sa pananagutang moral. Sa isang panig ay naroon ang ating mga [[intuwisyon]] (kutob o pakiramdam); sa kabila naman ay naroon ang mga katotohanang siyentipiko. Ang "bagong" suliranin ay kung paano paglulunasan ang tunggaliang ito.<ref>{{Cite book |last=Honderich |first=T. |title=The Free Will Handbook |publisher=Oxford University Press |year=2001 |editor-last=Kane |editor-first=Robert |language=en |chapter=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False and the Real Problem}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang ilusyon ==== [[File:Spinoza.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spinoza.jpg|thumb|Inisip ni [[Baruch Spinoza]] na walang malayang kalooban.]] {{quote|"Tinuturuan tayo ng karanasan, hindi gaanong malinaw kaysa ng katuwiran, na naniniwala ang mga tao na malaya sila, sapagkat may kamalayan sila sa kanilang mga kilos, datapuwa't walang kamalayan sa mga sanhi kung saan itinakda ang mga kilos na iyon." ("''Experience teaches us no less clearly than reason, that men believe themselves free, simply because they are conscious of their actions, and unconscious of the causes whereby those actions are determined.''") Baruch Spinoza, ''Etika''<ref>{{Cite book |last=de Spinoza |first=Benedict |title=The Ethics |date=2008 |publisher=Bertrams Print On Demand |isbn=978-1-4209-3114-3 |language=en}}</ref>}} Tinalakay ni [[David Hume]] ang posibilidad na ang buong pagtatalo hinggil sa malayang kalooban ay walang iba kundi isang usaping "pasalita" lamang. Iminungkahi niyang ito ay maaaring ipaliwanag bilang isang maling damdamin o tila karanasang [[Sistemang pandama|pandama]] (isang ''velleity''), na kaakibat ng marami nating kilos kapag isinasagawa natin ang mga ito. Sa pagninilay-nilay, natatanto na kailangang mangyari ang mga ito at itinakda na mula sa simula pa lamang.<ref>Hume, D. (1765). ''An Enquiry Concerning Human Understanding'', Indianapolis: Hacket Publishing Co. Second edition. 1993. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)</ref> Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon ay walang kalayaan ng kalooban, datapuwa't ang kalooban bilang ''noumenon'' ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pangangailangan (''causality'') at sa gayon, malaya. Ayon kay Schopenhauer, ang mga kilos ng tao, bilang mga penomenon, ay nasasailalim sa prinsipyo ng sapat na dahilan at samakatuwid, saklaw ng pangangailangan. Kaya iginiit niya na ang mga tao ay walang malayang kalooban sa karaniwang pagkaunawa. Gayunman, ang kalooban (ang paghahangad, pagnanais, at pagpupunyagi), bilang ''noumenon'' na nasa likod ng mundong makikita, ay walang pinagmulan: ibig sabihin, hindi ito nasasailalim sa panahon, espasyo, at sanhi (ang mga anyong namumuno sa mundo ng anyo). Kaya, ang kalooban mismo, sa labas ng anyo, ay malaya. [[File:Schopenhauer_by_Jules_Lunteschütz.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schopenhauer_by_Jules_Luntesch%C3%BCtz.jpg|thumb|Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon (mga nagaganap na bagay) ay walang kalayaan ng kalooban, subalit ang kalooban bilang noumenon (di-nakikitang diwa o pinakapinagmulan ng realidad) ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pagkakailangan (''causality'' o sanhi-at-bunga) at sa gayon ay malaya.]] Tinalakay ni Schopenhauer ang palaisipan ng malayang kalooban at moral na pananagutan sa ''Die Welt als Wille und Vorstellung'' (''Ang Mundo bilang Kalooban at Representasyon''), Aklat II, Seksiyon 23: {{quote|"Subalit hindi napapansin ang katotohanan na ang indibiduwal, ang tao, ay hindi ang kalooban bilang bagay-sa-kanyang-sarili, kundi ang penomenon ng kalooban; kaya tinutukoy siya at nakapasok sa anyo ng penomenon, ang prinsipyo ng sapat na dahilan. Dahil dito, nagkakaroon tayo ng kagila-gilalas na katotohanan na itinuturing ng bawat isa ang kaniyang sarili na ''[[a priori]]'' na tunay na malaya, maging sa kanyang mga indibiduwal na kilos, at iniisip na maaari niyang anumang oras baguhin ang kanyang paraan ng pamumuhay... Subalit ''[[a posteriori]]'', sa pamamagitan ng karanasan, nadidiskubre niyang hindi siya malaya, kundi saklaw ng pangangailangan; na sa kabila ng lahat ng kanyang mga pasiya at pagninilay, hindi niya mabago ang kanyang asal, at mula sa simula hanggang sa wakas ng kanyang buhay, kailangan niyang akuin ang parehong pagkataong kanyang kinamumuhian, at sa wari'y kailangang gampanan hanggang huli ang papel na pinili niya para sa sarili." ("''But the fact is overlooked that the individual, the person, is not will as thing-in-itself,but is ''phenomenon'' of the will, is as such determined, and has entered the form of the phenomenon, the principle of sufficient reason. Hence we get the strange fact that everyone considers himself to be ''a priori'' quite free, even in his individual actions, and imagines he can at any moment enter upon a different way of life... But ''a posteriori'' through experience, he finds to his astonishment that he is not free, but liable to necessity; that notwithstanding all his resolutions and reflections he does not change his conduct, and that from the beginning to the end of his life he must bear the same character that he himself condemns, and, as it were, must play to the end the part he has taken upon himself.''")<ref>Schopenhauer, Arthur. ''The World as Will and Representation'', Vol. 1., trans. E. F. J. Payne, p. 113-114 (sa Ingles)</ref>}} Pinalawig pa ni Schopenhauer ang paksa sa Aklat IV ng parehong akda at nang mas malalim pa sa kanyang sanaysay na ''Ueber die Freiheit des Willens'' (''Sa Kalayaan ng Kalooban''). Sa akdang iyon, sinabi niya: {{quote|"Magagawa mo ang iyong nais, subalit sa anumang sandali ng iyong buhay, maaari ka lamang ''magnasa'' ng isang tiyak na bagay, at ganap na wala nang iba pa." ("''You can do what you will, but in any given moment of your life you can will only one definite thing and absolutely nothing other than that one thing.''") <ref>[[Schopenhauer]], Arthur, ''On the Freedom of the Will'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}} (sa Ingles)</ref>}} ==== Malayang kalooban bilang "imahinasyong moral" ==== Si Rudolf Steiner, na nakipagtulungan sa paggawa ng ganap na edisyon ng mga akda ni Arthur Schopenhauer,<ref>{{cite web |last=Steiner |first=Rudolf |title=Arthur Schopenhauers sämtliche Werke in zwölf Bänden. Mit Einleitung von Dr. Rudolf Steiner, Stuttgart: Verlag der J.G. Cotta'schen Buchhandlung Nachfolger, o.J. (1894–96) |url=http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006113213/http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |archive-date=2018-10-06 |access-date=2007-08-02 |language=de}}</ref> ay sumulat ng ''The Philosophy of Freedom'' (''Ang Pilosopiya ng Kalayaan''), na nakatuon sa suliranin ng malayang kalooban. Sa simula, hinati ni Steiner (1861–1925) ang kalayaan sa dalawang aspeto: ''kalayaan sa pag-iisip'' at ''kalayaan sa pagkilos''. Sa gayon, ang mga nasusupil at di-nasusupil na aspeto ng pagpapasya ay nagiging lohikal na magkahiwalay, gaya ng binigyang-diin sa panimula. Ang ganitong paghiwalay ng kalooban mula sa pagkilos ay may napakahabang kasaysayan, na maaaring matunton hanggang sa [[Estoisismo]] at sa mga aral ni Crisipo (279–206 BK), na naghati sa mga panlabas na sanhi bago ang kilos (''external antecedent causes'') at sa panloob na disposisyong tumatanggap ng sanhi (''internal disposition receiving this cause'').<ref name="Chrysippus">{{cite book |author=Keimpe Algra |title=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-25028-3 |page=529 |language=en |chapter=Chapter VI: The Chyrsippean notion of fate: soft determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9lRD6feR3hEC&pg=PA529}}</ref> Pagkatapos ay ipinagtanggol ni Steiner na ang panloob na kalayaan ay nakakamit kapag pinagsama natin ang ating mga pandamang impresyon, na sumasalamin sa panlabas na anyo ng daigdig, sa ating mga kaisipan, na nagbibigay ng pagkakaugnay sa mga impresyong ito at sa gayon ay naghahayag sa atin ng isang mauunawaang daigdig. Bagaman kinikilala niya ang maraming impluwensya sa ating mga pagpili, itinuro niya na hindi nito inaalis ang kalayaan maliban na lamang kung hindi natin ito nakikilala. Pinagtitibay naman ni Steiner na ang panlabas na kalayaan ay natatamo sa pamamagitan ng pagpuno ng ''imahinasyong moral'' sa ating mga gawa. Ang salitang "moral" sa pagkakataong ito ay tumutukoy sa mga kilos na may kusang pagpapasya, samantalang ang tumutukoy ang "imahinasyon" sa kakayahan ng isipan na [[Paglalarawan|magsalarawan]] ng mga kalagayang hindi pa umiiral. Ang dalawang tungkuling ito ay kapwa kinakailangang kondisyon ng kalayaan. Layunin ni Steiner na ipakita na ang dalawang aspeto ng panloob at panlabas na kalayaan ay mahigpit na magkaugnay, at na ang tunay na kalayaan ay nakakamtan lamang kapag pinag-isa ang mga ito.<ref>Steiner, R. (1964). Rudolf Steiner Press, London, 1964, 1970, 1972, 1979, 230 pp., sinalin mula sa ika-12 edisyong Aleman noong 1962 ni Michael Wilson. [http://www.rsarchive.org/Books/GA004/ ((online))] (sa Ingles)</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang pragmatikong kapaki-pakinabang na konsepto ==== Ang mga pananaw ni William James ay may halong pag-aalinlangan. Bagaman naniniwala siya sa malayang kalooban batay sa "[[Etika|etikal]] na dahilan," hindi siya naniniwala na mayroong ebidensiya nito sa siyentipikong batayan, at maging ang kaniyang sariling [[pagmumuni]] ay hindi ito sinusuportahan. Sa huli, pinanindigan niyang ang suliranin ng malayang kalooban ay isang metapisikal na usapin at, dahil dito, hindi ito malulutas ng [[agham]]. Higit pa rito, hindi niya tinanggap ang inkompatibilismo sa anyo nitong binuo ng iba; hindi siya naniwala na ang kawalang-tiyak ng mga kilos ng tao ay isang kinakailangan upang magkaroon ng moral na pananagutan. Sa kaniyang akdang ''Pragmatism'', isinulat niya na "ang likas na damdamin at kapakinabangan ay sapat na mapagkakatiwalaan upang ipagpatuloy ang [[Lipunan|panlipunang]] gawain ng pagpaparusa at pagpupuri," anuman ang mga teoryang metapisikal.<ref name="JW" /> Naniniwala siya na ang indeterminismo ay mahalaga bilang isang "doktrina ng pag-aliw" sapagkat nagbibigay ito ng pananaw na kahit na maaaring masama sa maraming paraan ang daigdig, maaari pa rin itong mapabuti sa pamamagitan ng mga gawa ng indibidwal. Ipinanig niya na ang determinismo ay humahadlang sa meliorismo&nbsp;– ang paniniwalang ang pag-unlad ay isang tunay na konseptong nagdudulot ng pagpapabuti sa daigdig.<ref name="JW">James, W. (1907) ''Pragmatism'' (edisyong 1979). Cambridge, MA: Harvard University Press (sa Ingles)</ref> ==== Malayang kalooban at mga pananaw sa sanhi at bunga ==== Noong 1739, sa kaniyang ''A Treatise of Human Nature'' (''Isang Tratado ng Kalikasang Pantao''), hinarap ni David Hume ang usapin ng malayang kalooban sa pamamagitan ng konsepto ng sanhi at bunga (''causality''). Ayon sa kaniya, ang sanhi at bunga ay isang konseptong pang-isip na ginagamit upang ipaliwanag ang paulit-ulit na ugnayan ng mga pangyayari. Kailangan umanong siyasatin nang mas malalim ang ugnayan sa pagitan ng mga ''bagay na regular na sumusunod'' sa isa't isa (mga paglalarawan ng pagkakaugnay-ugnay sa kalikasan) at ng mga bagay na ''nagdudulot'' ng iba pang bagay (ang mga sanhi o dahilan ng pangyayari).<ref name="Kane">{{cite book |author=Robert Kane |title=The significance of free will |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-512656-3 |edition=Paperback |page=226 |language=en |chapter=Notes to pages 74–81, note 22 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dBlXH3FtwJIC&pg=PA226}}</ref> Ayon kay Hume, ang "pagiging sanhi" (''causation'') ay mahina ang pundasyon: {{quote|"Kapag napagtanto nating ang 'A ay dapat magbunga ng B' ay walang iba kundi ang 'Dahil sa kanilang palagiang pagkakaugnay, tayo ay sikolohikal na natitiyak na susunod si B kay A,' kung gayon ay mayroon tayong napakahinang pananaw ng pangangailangan." ("''Once we realise that 'A must bring about B' is tantamount merely to 'Due to their constant conjunction, we are psychologically certain that B will follow A,' then we are left with a very weak notion of necessity.''") <ref name="Lorkowski">{{cite encyclopedia |title=David Hume: Causation |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |access-date=December 18, 2013 |date=Nobyembre 7, 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113014702/http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |archive-date=Nobyembre 13, 2013 |author=CM Lorkowski |url-status=live}}</ref>}} Ang ganitong pananaw na empirisista ay madalas pinasinungalingan sa pamamagitan ng mga pagtatangka na patunayan ang tinatawag na ''apriority'' ng batas ng sanhi (ibig sabihin, ito ay nauna sa lahat ng karanasan at nakaugat sa pagkakabuo ng nakikitang daigdig), gaya ng: * Ang patunay ni [[Immanuel Kant|Kant]] sa ''Critique of Pure Reason'' (''Kritika ng Dalisay na Katwiran''), na tumutukoy sa panahon at sa pagkakasunud-sunod ng mga sanhi at bunga.<ref>Ipinahayag ni Kant na upang ang buhay ng tao ay hindi maging isang "panaginip" (isang walang-hugis o guni-guning pagsasama-sama ng mga sandali), kailangang masunod sa isang tuntunin ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari, kung ang pangyayaring A ay nauna o kasunod ng B. Ang pagkakaroon ng nakatakdang kaayusan ay nagpapahiwatig ng pag-iral ng ilang kailangang kondisyon at sanhi, o mga sapat na batayan (ang tinatawag na sapat na dahilan ay ang pagsasakto ng lahat ng kailangang kondisyon). Kung walang itinatag na kaugnayang sanhi at bunga, maging sa kamalayan ng paksa o sa panlabas na daigdig, ang pagdaloy ng panahon ay magiging imposible, sapagkat ito ay likas na may direksiyon. Tingnan ang [[wikisource:Critique of Pure Reason/Volume 1/Division 1#B._Second_Analogy._Principle_of_the_Succession_of_Time_According_to_the_Law_of_Causality._All_changes_take_place_according_to_the_law_of_the_connection_of_Cause_and_Effect.|teksto ng patunay online]]</ref> * Ang patunay ni Schopenhauer sa ungkol sa ''Apat na Anyong-Ugat ng Prinsipyo ng Sapat na Dahilan'' (''Ueber die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde''), na tumutukoy sa tinatawag na [[Intelektuwalisasyon|intelektuwalidad]] ng mga representasyon — sa ibang salita, sa mga bagay at ''qualia'' na nakikilala ng mga pandama.<ref>Si Schopenhauer, na ipinagpatuloy at pinasimple ang sistema ni Kant, ay nagsabing (batay, bukod sa iba pa, sa mga ilusyon sa paningin at sa "paunang pagproseso") ang talino o maging ang utak ang siyang lumilikha ng imahe ng daigdig mula sa ibang bagay, sa pamamagitan ng ''pagbibigay-kahulugan mula sa mga epekto, halimbawa, mga optikal, tungo sa mga nararapat na sanhi'', gaya ng mga kongkretong pisikal na bagay. Sa kanyang mga akda, ang talino ay mahigpit na kaugnay ng pagkilala at pag-uugnay ng mga sanhi at bunga, na may pagkakahawig sa makabagong pananaw tungkol sa korteks serebral at sa pagbuo ng mga asosasyon. Dahil dito, ipinahiwatig ng pagka-intelektuwal ng lahat ng persepsyon na ang ugnayang sanhi at bunga ay nakaugat sa daigdig, na nauuna at nagbibigay-daan sa karanasan. Tingnan ang [[wikisource:Page:On the Fourfold Root, and On the Will in Nature.djvu/90|teksto ng kanyang patunay online]]</ref> Noong dekada 1780, iminungkahi ni Immanuel Kant na, sa pinakamababa, ang ating mga proseso ng pagpapasiya na may moral na implikasyon ay nasa labas ng saklaw ng pang-araw-araw na sanhi at bunga, at nasa labas ng mga batas na gumagabay sa mga materyal na bagay.<ref name="Hill">{{cite book |author=R Kevin Hill |title=Nietzsche's Critiques: The Kantian Foundations of His Thought |publisher=Clarendon Press |year=2003 |isbn=978-0-19-928552-5 |edition=Paperback |pages=196–201 |language=en |chapter=Chapter 7: The critique of morality: The three pillars of Kantian ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Y1CHkFRdYD4C&pg=PA196}}</ref> {{quote|"May malinaw na pagkakaiba sa pagitan ng mga moral na paghuhusga at ng mga paghuhusga ng katunayan... Ang mga moral na paghuhusga... ay dapat na mga ''a priori'' na paghuhusga." ("''There is a sharp difference between moral judgments and judgments of fact... Moral judgments... must be a priori judgments.''")<ref name="Paton">{{cite book |author=Herbert James Paton |title=The Categorical Imperative: A Study in Kant's Moral Philosophy |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1971 |isbn=978-0-8122-1023-1 |page=20 |language=en |chapter=§2 Moral judgements are ''a priori'' |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8Y7RS1cM9KUC&pg=PA20}}</ref>}} Ipinakilala naman ni Freeman ang tinatawag niyang "ugnayang nagpapabalik ng sanhi at bunga" (''circular causality'') upang "pahintulutan ang ambag ng sariling organisasyon ng dinamika," ang "pagbuo ng mga makroskopikong dinamika ng populasyon na humuhubog sa mga padron ng gawain ng mga indibidwal na kalahok," na maaaring ilapat sa "mga ugnayan sa pagitan ng mga [[neuron]] at mga masang neural... at sa pagitan ng gumaganang hayop at ng kaniyang kapaligiran."<ref name="Freeman">{{cite book |author=Freeman, Walter J. |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=88 |language=en |chapter=Consciousness, intentionality and causality |quote=Circular causality departs so strongly from the classical tenets of necessity, invariance, and precise temporal order that the only reason to call it that is to satisfy the human habitual need for causes.... The very strong appeal of agency to explain events may come from the subjective experience of cause and effect that develops early in human life, before the acquisition of language...the question I raise here is whether brains share this property with other material objects in the world. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA88}}</ref> Sa pananaw na ito, ang isip at mga tungkuling neurolohikal ay mahigpit na magkaugnay sa isang kalagayan kung saan ang tugon pabalik o ''feedback'' sa pagitan ng mga sama-samang gawain (isip) at ng mga indibiduwal na subsistema (halimbawa, mga neuron at kanilang mga [[sinapse]]) ay magkatuwang na nagtatakda ng kilos ng pareho. ==== Malayang kalooban ayon kay Tomas de Aquino ==== [[Talaksan:Thomas Aquinas by Carlo Crivelli.png|thumb|Ipinahayag ni [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', ''kalooban'', at ''mga damdamin''.]] Itinuturing ng pilosopong nabuhay noong [[Ika-13 dantaon|ika-13]] [[Ika-13 dantaon|dantaon]] na si [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang mga tao ay paunang naiprograma (sa pamamagitan ng pagiging tao) upang hanapin ang ilang mga layunin, subalit may kakayahang pumili ng iba't ibang daan upang makamit ang mga layuning ito (ang ating Aristoteliko telos). Ang kaniyang pananaw ay iniuugnay kapwa sa kompatibilismo at libertariyanismo.<ref>{{Cite journal |last=Staley |first=Kevin M. |date=2005 |title=Aquinas: Compatibilist or Libertarian |url=http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |url-status=dead |journal=The Saint Anselm Journal |language=en |volume=2 |issue=2 |page=74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221073832/http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |archive-date=2015-12-21 |access-date=2015-12-09}}</ref><ref>{{Cite thesis|last=Hartung|first=Christopher|title=Thomas Aquinas on Free Will|access-date=2015-12-09|date=Mayo 2013|publisher=University of Delaware|url=http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|type=Thesis|archive-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105020330/http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|url-status=live|language=en}}</ref> Sa pagharap sa mga pagpili, ipinahayag ni Aquino na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', [[Kalooban|''kalooban'']], at ''mga damdamin''. Ang kalooban ay "ang pangunahing tagapagpagalaw ng lahat ng kapangyarihan ng kaluluwa... at ito rin ang mabisa o epektibong sanhi ng pagkilos ng katawan."<ref name="Stump">Matatagpuan ang isang talakayan tungkol sa mga tungkulin ng kalooban, talino, at mga pagnanasa sa mga aral ni Tomas de Aquino kay {{cite book |author=Stump, Eleonore |title=Aquinas, ''Arguments of the philosophers series'' |publisher=Routledge (Psychology Press) |year=2003 |isbn=978-0-415-02960-5 |pages=278 ''ff'' |language=en |chapter=Intellect and will |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1GvL3eKhoM8C&pg=PA278}}</ref> Nahahati ang pagpili sa limang yugto:<ref name="OConnor0">{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |publisher=The Metaphysics Research Lab Center for the Study of Language and Information, Stanford University |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=Setyembre 25, 2012 |date=Oktubre 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=Marso 14, 2021 |quote=Philosophers who distinguish ''freedom of action'' and ''freedom of will'' do so because our success in carrying out our ends depends in part on factors wholly beyond our control. Furthermore, there are always external constraints on the range of options we can meaningfully try to undertake. As the presence or absence of these conditions and constraints are not (usually) our responsibility, it is plausible that the central loci of our responsibility are our choices, or "willings". |author=Timothy O'Connor |url-status=live}}</ref> # pagninilay ng intelekto kung kanais-nais ang isang layunin, # pagninilay ng intelekto sa mga paraan upang makamit ang layunin, # ang kalooban ay nagkakaroon ng hangaring tuparin ang layunin, # magkasamang pinagpapasiyahan ng kalooban at intelekto ang pagpili ng paraan, at # ang kalooban ay pumipili ng pagsasakatuparan. Papasok ang malayang kalooban sa ganitong paraan: ito ay isang kapangyarihang nauukol sa pagnanasa (''appetitive power''), na hindi kapangyarihang pangkaisipan ng intelekto (ang salitang "pagnanasa" sa depinisyon ni Aquino ay "sumasaklaw sa lahat ng anyo ng panloob na paghilig").<ref>{{cite web |date=1907 |title=Catholic Encyclopedia: Appetite |url=http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020120819/http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |archive-date=2012-10-20 |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}</ref> Ipinahayag niya na ang paghatol ay "nagwawakas at nagtatapos sa pagpapayo. Ang pagpapayo ay nagwawakas, una, sa paghatol ng katuwiran; ikalawa, sa pagtanggap ng pagnanasa [na siyang malayang kalooban]."<ref>{{cite web |title=Summa Theologica: Free-will (Prima Pars, Q. 83) |url=http://www.newadvent.org/summa/1083.htm |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}</ref> Isang kompatibilistang interpretasyon sa pananaw ni Aquino ay ipinagtatanggol sa ganitong paraan: "Ang malayang kalooban ay sanhi ng sarili nitong pagkilos, sapagkat sa pamamagitan ng kaniyang malayang kalooban ay ginagalaw ng tao ang sarili upang kumilos. Subalit hindi kailangang ang isang bagay na malaya ay siya ring unang sanhi ng sarili nito, gaya ng hindi kailangang ang isang sanhi ng iba ay siyang unang sanhi. Samakatuwid, ang Diyos ang unang sanhi, na siyang gumagalaw sa mga sanhi maging yaong likas at kusang-loob. At kung paanong sa paggabay Niya sa mga likas na sanhi ay hindi Niya hinahadlangan ang pagiging likas ng kanilang mga kilos, gayon din, sa paggabay Niya sa mga kusang-loob na sanhi ay hindi Niya inaalis ang pagiging kusang-loob ng kanilang mga kilos. Sa halip, Siya mismo ang sanhi ng bagay na ito sa kanila, sapagkat Siya ay kumikilos sa bawat nilalang ayon sa likas nitong kalikasan."<ref>Thomas Aquinas, ''Summa Theologiae'', Q83 A1. (sa [[Wikang Latin|Latin]])</ref><ref>Ang karagdagang talakayan tungkol sa teoryang ito ng pagiging magkatugma (''compatibilism'') ay matatagpuan sa ''Summa contra gentiles'' ni Tomas de Aquino, Aklat III hinggil sa ''Providence'', kabanata 88–91 (260–267), kung saan ipinapalagay na ang lahat ng bagay ay may sanhi, at muli't muling tinutukoy nang detalyado pati na rin ang bawat indibiduwal na pagpili ng tao, atbp., maging sa pamamagitan ng pagtutol sa mga kabaligtarang pananaw. [http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88 Narito ang teksto ng ''Summa'' online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123185058/http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88|date=2017-11-23}} Upang maiwasan, kahit sa kaisipan man lamang, ang ganap na pag-alis sa tao ng anumang pananagutan, kanyang binanggit ang ''contingency'' o pagkakataon ng lahat ng nagaganap, ibig sabihin, ang kawalan ng tuwirang pangangailangan mula sa Diyos pagdating sa isang tiyak na (''"contingent''") gawa. Ang isang karaniwang pagpili ay hindi itinalaga nang hiwalay upang maging ganoon ng Diyos; sinabi ni Santo Tomas na ang pagpili ay hindi kinakailangan, subalit sa katunayan ay nangangahulugan iyon na ito ay ''tuwirang'' kaugnay ng Diyos at ng batas ng kalikasan (bilang isang natatanging pangyayari na maaaring hindi naganap sa ibang mga kalagayan), at ''kinakailangan'' naman kaugnay ng tuwirang naunang sanhi nito sa kalooban at talino. (Ang pagkakataon o nagkataong pangyayari ay maging sa kasalukuyang teorya ng kaguluhan [''chaos''] ay nakikita bilang isang bagay na likas na maunawaan, kung saan maaaring ipakita na ang mga lalong umuunlad na produkto sa ebolusyon ng isang uniberso o, sa mas payak na halimbawa, ng isang awtomasyon, ay magulo o hindi matiyak [''chaotic''] kaugnay ng mga prinsipyo nito.)</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang seudo-problema ==== Sa kasaysayan, karamihan sa mga pampilosopiya na pagsisikap upang lutasin ang suliranin ay nakatuon sa masusing pagsusuri ng mga kahulugan at kalabuan ng mga salitang tinutukoy ng "malaya," "kalayaan," "kalooban," "pagpili," at iba pa. Ang paglalagom sa "malayang kalooban" ay madalas umiinog sa kahulugan ng mga katagang tulad ng "kakayahang kumilos nang iba" o "ibang mga posibilidad." Ang pagbibigay-diin sa mga salita ay nag-udyok sa ilang pilosopo na sabihing ang suliranin ay sa salita lamang at kaya isang seudo-problema.<ref name="Deery">{{cite book |author1=Paul Russell |title=The Philosophy of Free Will: Essential Readings from the Contemporary Debates |author2=Oisin Deery |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-973339-2 |page=5 |language=en |chapter=I. The free will problem – real or illusory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CLyi7nmzr28C&pg=PA5}}</ref> Bilang tugon, ipinunto naman ng iba ang kasalimuotan ng proseso ng pagpapasiya at ang kahalagahan ng mga maliliit na pagkakaiba sa mga terminolohiya.<ref>{{cite journal |last1=May |first1=Joshua |date=Marso 6, 2014 |title=On the very concept of free will |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11229-014-0426-1 |journal=Synthese |language=en |volume=191 |issue=12 |pages=2849–2866 |doi=10.1007/s11229-014-0426-1 |access-date=Hulyo 3, 2025}}</ref> == Pamamaraang maagham == === Pisikang kuwantum === Ang makabagong [[agham]] ay pinaghalong mga deterministiko at istokastikong teorya.<ref>{{Cite book |last1=Boniolo |first1=G. |title=Filosofia della Scienza |last2=Vidali |first2=P. |publisher=Mondadori |year=1999 |isbn=88-424-9359-7 |location=Milan |language=en}}</ref> Sa ngayon, hindi pa kayang sagutin ng mga umiiral na teoryang pisikal kung totoo ngang deterministiko ang mundo, sapagkat malayo pa ito sa tinatawag na teorya ng lahat ng bagay at bukas pa sa iba't ibang pagpapakahulugan.<ref name="stanfordcausaldeterminism">{{cite encyclopedia |title=Causal Determinism |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |access-date=2008-11-01 |last=Hoefer |first=Carl |date=2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509131853/http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |archive-date=2008-05-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Vedral |first=Vlatko |date=2006-11-18 |title=Is the Universe Deterministic? |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_november-18-24-2006_192_2578/page/52 |journal=New Scientist |language=en |volume=192 |issue=2578 |pages=52–55 |doi=10.1016/S0262-4079(06)61122-6 |quote=Physics is simply unable to resolve the question of free will, although, if anything, it probably leans towards determinism.}}</ref> Kung ipagpapalagay na tama ang isang hindi deterministikong pagbasa ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kuwantum]], maaari pa ring tutulan na ang ganitong kawalang-determinismo ay, sa praktikal na pananaw, nakapaloob lamang sa mikroskopikong mga penomenon.<ref>{{cite web |author=Honderich, E. |title=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False, and the Real Problem |url=http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123002505/http://ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |archive-date=2009-01-23 |access-date=2010-11-21 |publisher=Ucl.ac.uk |language=en}}</ref> Isang mas mahalagang tanong kung pinahihintulutan ba ng kawalang-determinismo ng mekanikang kuwantum ang tradisyonal na ideya ng malayang kalooban (na nakabatay sa persepsiyon ng pagkakaroon nito). Kung ang kilos ng isang tao ay bunga lamang ng ganap na sapalarang kuwantum (''quantum randomness''), walang impluwensiya ang mga prosesong mental, gaya ng bolisyon o kusang-pasiya, sa mga [[Probabilistiko|probabilistikong]] kinalabasan.<ref name="RKane1" /> Ayon sa maraming pagpapakahulugan, ang kawalang-determinismo ay nagbibigay-daan sa pag-iral ng malayang kalooban,<ref>{{Cite web |title=The Quantum Physics of Free Will |url=https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527203507/https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |archive-date=2023-05-27 |access-date=2018-04-14 |website=Scientific American |language=en}}</ref> samantalang ang iba naman ay nagsasabing kabaligtaran nito (sapagkat ang kilos ay hindi kontrolado ng pisikal na nilalang na nag-aangkin ng nasabing kalayaan).<ref>{{cite web |date=25 August 2000 |title=Infidels. "Metaphysical Freedom" |url=http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110225026/http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |archive-date=2009-01-10 |access-date=2010-11-21 |publisher=Infidels.org |language=en}}</ref> === Henetika === Gaya ng mga [[Pisika|pisiko]], madalas ding tinatalakay ng mga [[biyologo]] ang mga tanong na may kinalaman sa malayang kalooban. Isa sa mga pinakainit na pagtatalo sa biyolohiya ay ang "kalikasan laban sa paghubog" (''nature versus nurture''), na tumatalakay sa kaukulang bigat ng [[henetika]] at biyolohiya kumpara sa [[kultura]] at kapaligiran sa paghubog ng [[ugali]] ng tao.<ref name="Pin">{{Cite book |last=Pinel |first=P.J. |title=Biopsychology |url=https://archive.org/details/biopsychology0000pine_w3x8 |publisher=Prentice Hall Inc. |year=1990 |isbn=88-15-07174-1 |language=en}}</ref> Ayon sa pananaw ng maraming [[Pananaliksik|mananaliksik]], maaaring ipaliwanag ang maraming asal ng tao sa pamamagitan ng kanyang utak, mga [[Hene (biyolohiya)|hene]], at kasaysayang [[Ebolusyon|ebolusyonaryo]].<ref>{{Cite book |last1=DeFries |first1=J.C. |title=Behavioral Genetics |last2=McGuffin |first2=P. |last3=McClearn |first3=G.E. |last4=Plomin |first4=R. |publisher=W.H. Freeman and Company |year=2000 |edition=4th |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Morris |first=D. |title=The Naked Ape |publisher=McGraw-Hill |year=1967 |isbn=0-385-33430-3 |location=New York |language=en}}</ref><ref name="Dawk">{{Cite book |last=Dawkins |first=R. |title=The Selfish Gene |publisher=Oxford University Press |year=1976 |isbn=88-04-39318-1 |location=Oxford |language=en}}</ref> Nagbubunsod naman ang ganitong pananaw ng pangamba na baka hindi na maging makatuwiran ang pananagutan ng tao sa kanyang mga gawa. Ayon kay Steven Pinker, maling akala ang pangamba sa determinismo sa konteksto ng "henetika" at "ebolusyon"; ito raw ay isang pagkakalito ng ''pagpapaliwanag'' sa ''pagpapawalang-sala''. Hindi kailangan na ang asal ay walang sanhi upang magkaroon ng pananagutan, basta't tumutugon ito sa papuri at sisi.<ref name="Pink">{{Cite book |last=Pinker |first=S. |title=The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature' |publisher=Penguin |year=2002 |isbn=0-14-200334-4 |location=London |page=179 |language=en}}</ref> Bukod dito, hindi rin tiyak na ang determinasyong pangkapaligiran ay mas kaunti ang banta sa malayang kalooban kaysa sa determinasyong henetiko.<ref name="Lew">{{Cite book |last=Lewontin |first=R. |title=It Ain't Necessarily So: The Dream of the Human Genome and other Illusions |publisher=NYREV Inc. |year=2000 |isbn=88-420-6418-1 |location=New York |language=en}}</ref> === Neurosiyensiya at neuropilosopiya === Naging posible na ngayon ang pag-aral sa buhay na utak, at nagagawa na ng mga mananaliksik na obserbahan mismo ang proseso ng pagpapasya nito. Isang makasaysayang eksperimento sa larangang ito ang isinagawa ni Benjamin Libet noong dekada 1980, kung saan hiniling niya sa bawat kalahok na pumili ng isang walang-piling sandali upang igalaw ang kanilang pulso habang sinusukat niya ang kaukulang aktibidad sa kanilang utak; partikular ang pagbuo ng elektrikal na senyas na tinatawag na potensyal ng kahandaan (''Bereitschaftspotential'' sa [[Wikang Aleman|Aleman]]), na unang natuklasan nina Kornhuber at Deecke noong 1965.<ref>Kornhuber & Deecke, 1965. Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale. Pflügers Arch 284: 1–17. (sa Aleman)</ref> Bagaman alam na noon pa na ang potensyal ng kahandaan ay karaniwang nauuna sa aktwal na kilos, tinanong ni Libet kung maaari itong maitala bago pa man maramdaman ng kalahok ang malay na intensiyon na gumalaw. Upang matukoy kung kailan nila naramdaman ang intensiyon, pinapanood niya sila sa [[orasan]]; matapos gumalaw, isinasabi ng kalahok kung anong oras nila unang naramdaman ang intensiyon. Tinawag itong oras na W ni Libet.<ref name="LGW">{{cite journal |last1=Libet |first1=Benjamin |last2=Gleason |first2=Curtis A. |last3=Wright |first3=Elwood W. |last4=Pearl |first4=Dennis K. |year=1983 |title=Time of Conscious Intention to Act in Relation to Onset of Cerebral Activity (Readiness-Potential) |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273}}</ref> Natuklasan ni Libet na ang ''walang-malay'' na aktibidad ng utak na nauugnay sa potensyal ng kahandaan ay nagsisimula mga kalahating [[segundo]] bago pa man magkaroon ng kamalayan ang tao sa intensiyon niyang gumalaw.<ref name="LGW" /><ref>{{cite journal |last1=Libet |first1=B. |year=1985 |title=Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_1985-12_8_4/page/528 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=8 |issue=4 |pages=529–66 |doi=10.1017/S0140525X00044903 |s2cid=6965339}}</ref> Ipinapakita ng mga pag-aaral na ito tungkol sa ugnayan ng oras sa pagitan ng mga kilos at ng malay na desisyon ang papel ng utak sa pag-unawa sa malayang kalooban. Lumalabas na ang pagpapahayag ng kalahok ng intensiyong gumalaw ay nangyayari lamang ''matapos'' simulan ng utak ang aksyon, na nagdudulot sa ilan ng paniniwalang ang desisyon ay nagaganap sa walang-malay na bahagi ng utak bago pa ang malay na pagnanais. Para sa ilan, nangangahulugan ito na ang malayang kalooban ay ilusyon lamang. Ang una sa mga eksperimento ay nag-ulat na nakapagtala ng aktibidad ang utak na may kaugnayan sa pagkilos ng mga 0.2 segundo bago magsimula ang aktuwal na galaw.<ref name="Libet">{{cite journal |author=Benjamin Libet |display-authors=etal |year=1983 |title=Time of conscious intention to act in relation to onset of cerebral activity (readiness-potential) |url=http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |url-status=dead |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526054605/http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |archive-date=2013-05-26}}</ref> Gayunman, natuklasan din ng mga may-akda na ang kamalayan sa pagkilos ay ''nauuna'' sa aktibidad ng kalamnan na nagsasagawa ng galaw; ang buong prosesong nagreresulta sa pagkilos ay binubuo ng higit pang mga hakbang kaysa sa simpleng pagsisimula lamang ng aktibidad ng utak. Tila masalimuot ang implikasyon ng mga resultang ito sa mga konsepto ng malayang kalooban.<ref name="Strother">{{cite journal |author1=Lars Strother |author2=Sukhvinder Singh Obhi |year=2009 |title=The conscious experience of action and intention |url=http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |url-status=dead |journal=Exp Brain Res |language=en |volume=198 |issue=4 |pages=535–39 |doi=10.1007/s00221-009-1946-7 |pmid=19641911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217013640/http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |archive-date=2014-12-17 |s2cid=43567513}}</ref><ref name="Rosenbaum">Maikling talakayan tungkol sa mga posibleng pagpapakahulugan sa mga resultang ito ay matatagpuan kay {{cite book |author=David A. Rosenbaum |url=https://books.google.com/books?id=MsFmds_ACBwC&pg=PA86 |title=Human Motor Control |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374226-1 |edition=2 |page=86 |language=en}}</ref> May ilan ding nagsasabing masyadong makitid ang paglalagay ng isyu ng malayang kalooban sa konteksto ng kontrol ng galaw (''motor control''),<ref>{{Cite journal |last=Lavazza |first=Andrea |date=2016 |title=Free Will and Neuroscience: From Explaining Freedom Away to New Ways of Operationalizing and Measuring It |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4887467/ |journal=Frontiers in Human Neuroscience |language=en |volume=10 |pages=262 |doi=10.3389/fnhum.2016.00262 |issn=1662-5161 |pmc=4887467 |pmid=27313524}}</ref> dahil ang mga kilos-galaw ay nagaganap sa napakaikling panahon at kadalasang hindi namamalayan. Ayon sa kanila, "ang malayang kalooban ay hindi maaaring ipaloob sa pagitan ng 150–350 millisegundo; ito ay pangmatagalang kababalaghan",<ref name="Gallagher">{{cite book |author=Gallagher, Shaun |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor=Susan Pockett |pages=119–21 |language=en |chapter=Chapter 6: Where's the action? Epiphenomenalism and the problem of free will |editor2=William P. Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA119}}</ref> at isang mas mataas na antas ng aktibidad na hindi lubos na maipapaliwanag sa pamamagitan lamang ng neural o aktibidad [[Pangkalamnang sistema|pangkalamnan]]. Patuloy pa ring pinagtatalunan kung ano talaga ang ipinahihiwatig ng mga eksperimento sa oras hinggil sa malayang kalooban. Ilan sa mga sumunod na pag-aaral ay nagtangkang: * patunayan ang mga orihinal na natuklasan ni Libet, * ipakita na maging ang pag-bawi o pagsansala sa isang kilos ("''veto''") ay maaaring magsimula sa walang-malay na antas, * ipaliwanag ang mga estruktura ng utak na kasangkot, at * bumuo ng mga modelo na naglilinaw sa ugnayan ng malay na intensiyon at aktwal na pagkilos. Bagaman ginagamit ang mga resulta ni Libet<ref>{{Cite book |last=Wegner |first=D. |title=The Illusion of Conscious Will |url=https://archive.org/details/illusionofconsci0000wegn |publisher=MIT Press |year=2002 |location=Cambridge, MA |language=en}}</ref> upang suportahan ang epipenomenalismo, naniniwala siya na may "pagbeto ng may malay" pa rin ang mga tao dahil hindi lahat ng potensyal ng kahandaan ay humahantong sa pagkilos. Sa ''Freedom Evolves'', tinutulan ni Daniel Dennett ang konklusyong "walang malayang kalooban," sapagkat ito ay nakabatay sa mga maling palagay tungkol sa lokasyon ng kamalayan at sa interpretasyon ng mga resulta ni Libet. Ipinunto naman nina Kornhuber at Deecke na ang kawalan ng malay na kalooban sa unang bahagi ng potensyal ng kahandaan (tinatawag na BP1) ay hindi nangangahulugang hindi umiiral ang malayang kalooban, sapagkat maging ang mga walang-malay na hangarin ay maaaring malaya at hindi deterministiko. Ayon sa kanila, taglay ng tao ang kamag-anak na kalayaan, isang kalayaang maaaring tumaas o bumaba depende sa mga sinasadyang pagpili na kinasasangkutan ng parehong malay at walang-malay (panensepalikong) na proseso.<ref>Kornhuber & Deecke, 2012. ''The will and its brain – an appraisal of reasoned free will''. University Press of America, Lanham, MD, {{ISBN|978-0-7618-5862-1}}. (sa Ingles)</ref> May ilan namang nagsasabing ang mga datos tulad ng potensyal ng kahandaan ay nagpapahina mismo sa epipenomenalismo, dahil nakasalalay ang mga eksperimento sa kakayahan ng kalahok na may malay na iulat kung kailan nangyari ang isang karanasang pangkamalayan, isang kakayahang tila salungat sa pananaw ni Thomas Huxley, na nagsabing ang kamalayan ay "lubusang walang kapangyarihan… gaya ng sipol ng [[singaw]] ng [[tren]] na walang impluwensya sa galaw ng [[makina]] nito."<ref name="Flanagan1992">{{cite book |last=Flanagan |first=O.J. |url=https://books.google.com/books?id=yFOqQgAACAAJ |title=Consciousness Reconsidered |publisher=MIT Press |year=1992 |isbn=978-0-262-56077-1 |series=Bradford Books |page=131 |language=en |lccn=lc92010057}}</ref> Tinuligsa rin nina Adrian G. Guggisberg at Annaïs Mottaz ang mga naturang konklusyon.<ref>{{cite journal |last1=Guggisberg |first1=AG |last2=Mottaz |first2=A |year=2013 |title=Timing and awareness of movement decisions: does consciousness really come too late? |journal=Front Hum Neurosci |language=en |volume=7 |pages=385 |doi=10.3389/fnhum.2013.00385 |pmc=3746176 |pmid=23966921 |doi-access=free}}</ref> Ipinakita ng isang pag-aaral nina Aaron Schurger at mga kasamahan (sa ''Proceedings of the National Academy of Sciences'')<ref>{{cite journal |last1=Schurger |first1=Aaron |last2=Sitt |first2=Jacobo D. |last3=Dehaene |first3=Stanislas |date=16 Oktubre 2012 |title=An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement |journal=PNAS |language=en |volume=109 |issue=42 |pages=16776–77 |bibcode=2012PNAS..109E2904S |doi=10.1073/pnas.1210467109 |pmc=3479453 |pmid=22869750 |doi-access=free}}</ref> na maaaring mali ang mga palagay tungkol sa sanhi ng potensyal ng kahandaan at ng tinatawag na ''pre-movement buildup'' o pag-ipon bago ang paggalaw ng aktibidad neural, kaya, nagdudulot ito ng pagdududa sa mga interpretasyon ng mga pag-aaral nina Libet<ref name="LGW" /> at Fried.<ref name="Fried">{{cite journal |last1=Fried |first1=Itzhak |last2=Mukamel |first2=Roy |last3=Kreiman |first3=Gabriel |year=2011 |title=Internally Generated Preactivation of Single Neurons in Human Medial Frontal Cortex Predicts Volition |journal=Neuron |language=en |volume=69 |issue=3 |pages=548–62 |doi=10.1016/j.neuron.2010.11.045 |pmc=3052770 |pmid=21315264}}</ref> Samantala, natuklasan din sa ibang pag-aaral na kapag sinadya ang mga desisyon, hindi lumilitaw ang mga maagang palatandaan ng pagpili na karaniwang nakikita sa mga arbitraryo o hindi-sinadyang desisyon.<ref>{{Cite journal |last1=Maoz |first1=Uri |last2=Yaffe |first2=Gideon |last3=Koch |first3=Christof |last4=Mudrik |first4=Liad |date=2019-02-28 |title=Neural precursors of decisions that matter—an ERP study of deliberate and arbitrary choice |journal=eLife |language=en |volume=8 |doi=10.7554/elife.39787 |pmc=6809608 |pmid=31642807 |doi-access=free |article-number=e39787}}</ref> Halimbawa, ang mga taong may sindromeng Tourette at mga kaugnay na sindrome ng tik (o ''tics'') ay gumagawa ng mga kilos at pagbigkas na hindi nila sinasadya (tinatawag na tik), kahit na mas gusto nilang huwag gawin iyon lalo na kung hindi ito naaangkop sa lipunan. Ang mga tik ay inilalarawan bilang bahagyang boluntaryo o ''di-boluntaryo'',<ref name="TSADef">Tourette Syndrome Association. [https://web.archive.org/web/20050322170245/http://www.tsa-usa.org/research/definitions.html Definitions and Classification of Tic Disorders.]. Nakuha noong 19 Agosto 2006. (sa Ingles)</ref> sapagkat hindi sila ganap na ''hindi sinasadya'': madalas silang maranasan bilang isang ''kusang'' tugon sa isang hindi kanais-nais na pakiramdam o paunang pagnanasa. Ang mga tik ay itinuturing na hindi mapigilan at sa bandang huli ay kailangang mailabas.<ref name="TSADef" /> Minsan, nagagawang pigilan ng mga taong may sindromeng Tourette ang kanilang mga tik sa maikling panahon, subalit madalas itong nauuwi sa mas malakas na pagbugso ng mga tik pagkatapos. Ang kontrol na naipapatupad (mula sa ilang segundo hanggang ilang oras) ay maaaring pansamantala lamang at nagdudulot ng mas matindi pang pagpapakita ng tik sa bandang huli.<ref name="Zinner">{{cite journal |last1=Zinner |first1=S.H. |year=2000 |title=Tourette disorder |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics-in-review_2000-11_21_11/page/372 |journal=Pediatrics in Review |language=en |volume=21 |issue=11 |pages=372–83 |doi=10.1542/pir.21-11-372 |pmid=11077021 |s2cid=7774922}}</ref> Sa sindrome ng banyagang kamay (''alien hand syndrome''), ang apektadong bahagi ng katawan ng tao ay gumagawa ng mga kilos na hindi sinasadya at wala sa kalooban ng tao. Ipinapakita ng apektadong kamay o bahagi ng katawan na tila mayroon itong "sariling kagustuhan." Ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan (''sense of agency'') ay hindi sabay na lumilitaw sa aktuwal na pagkilos, kahit na nananatili pa rin ang pakiramdam ng pag-aari (''sense of ownership'') sa bahagi ng katawan. Ang penomenong ito ay kaugnay ng kapansanan sa paunang motor na mekanismo (''premotor mechanism'') na makikita sa pamamagitan ng potensyal ng kahandaan, isang senyas na maaaring masukat sa anit ilang daang milisegundo bago maganap ang isang kusang pagkilos. Sa pamamagitan ng pagpapaandar na ''functional magnetic resonance imaging'' o fMRI na may espesyal na pagsusuri sa dimensyong temporal ng ugnayang utak (''cortical network'') na kaugnay ng kusang pagkilos sa tao, natuklasan ang isang sunod-sunod na proseso ng pag-aktibo mula sa unahan patungong likuran: nagsisimula ito sa karagdagang bahagi ng motor sa loob ng [[Harapang lobo|harap na umbok]] (''frontal lobe''), nagpapatuloy sa pangunahing bahagi ng motor (''primary motor cortex''), at pagkatapos ay sa paryetal na umbok (''parietal cortex'').<ref name="Kayser">{{cite journal |last1=Kayser |first1=A.S. |last2=Sun |first2=F.T. |last3=D'Esposito |first3=M. |year=2009 |title=A comparison of Granger causality and coherency in fMRI-based analysis of the motor system |journal=Human Brain Mapping |language=en |volume=30 |issue=11 |pages=3475–94 |doi=10.1002/hbm.20771 |pmc=2767459 |pmid=19387980}}</ref> Dahil dito, lumilitaw na ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan ay karaniwang umuusbong kasabay ng maayos na pagkakasunod ng pag-aktibo ng mga bahaging ito, kabilang ang mga kaugnay na paunang motor na korteks (''premotor association cortices'') at ang pangunahing korteks ng motor. Partikular, ang karagdagang kompleks ng motor (''supplementary motor complex'') sa loob ng harap na umbok ay tila umaaktibo bago pa ang pangunahing korteks ng motor, marahil bilang bahagi ng paghahandang proseso bago ang pagkilos. Sa isang kamakailang pag-aaral gamit ang fMRI, natuklasang ang mga banyagang pagkilos (''alien movements'') ay may kaugnayan sa halos hiwalay na pag-aktibo ng pangunahing korteks ng motor na nasa kabaligtarang bahagi ng utak ng banyagang kamay, samantalang ang mga kusang pagkilos ng parehong bahagi ng katawan ay nagpapakita ng likas na pag-aktibo ng korteks ng kaugnay na motor na kasangkot sa paunang proseso ng motor (''premotor process'').<ref name="Assal">{{cite journal |last1=Assal |first1=F. |last2=Schwartz |first2=S. |last3=Vuilleumier |first3=P. |year=2007 |title=Moving with or without will: Functional neural correlates of alien hand syndrome |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_2007-09_62_3/page/300 |journal=Annals of Neurology |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=301–06 |doi=10.1002/ana.21173 |pmid=17638304 |s2cid=14180577}}</ref> Ayon sa klinikal na depinisyon, ang sindrome ng banyagang kamay ay nangangahulugang "ang pakiramdam na ang isang bahagi ng katawan ay banyaga o ''may sarili nitong kagustuhan'', kasabay ng nakikitang di-boluntaryong paggalaw" (mula sa orihinal na diin).<ref name="Doody">{{cite journal |last1=Doody |first1=RS |last2=Jankovic |first2=J. |year=1992 |title=The alien hand and related signs |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=55 |issue=9 |pages=806–10 |doi=10.1136/jnnp.55.9.806 |pmc=1015106 |pmid=1402972}}</ref> Madalas na nagaganap ang sindromang ito dahil sa pinsala sa kalabigkisan ng katawan (''corpus callosum''), alinman sa pagkakaputol nito bilang lunas sa matinding [[epilepsiya]] o dahil sa atake sa utak (''[[stroke]]''). Ayon sa karaniwang paliwanag sa neurolohiya, ang sinasabing "kagustuhan" na nararanasan ng nagsasalitang kaliwang hemispero ay hindi tumutugma sa mga kilos na isinasagawa ng hindi nagsasalitang kanang hemispero, kaya nagpapahiwatig ito na maaaring may kanya-kanyang pakiramdam ng kagustuhan ang dalawang hemispero ng utak.<ref name="Scepkowski">{{cite journal |last1=Scepkowski |first1=L.A. |last2=Cronin-Golomb |first2=A. |year=2003 |title=The alien hand: cases, categorizations, and anatomical correlates |journal=Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews |language=en |volume=2 |issue=4 |pages=261–77 |doi=10.1177/1534582303260119 |pmid=15006289}}</ref><ref name="Bundick">{{cite journal |last1=Bundick |first1=T. |last2=Spinella |first2=M. |year=2000 |title=Subjective experience, involuntary movement, and posterior alien hand syndrome |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=83–85 |doi=10.1136/jnnp.68.1.83 |pmc=1760620 |pmid=10601408}}</ref> Bukod dito, isa sa pinakamahalagang (unang-antas) sintomas ng [[iskisoprenya]] ay ang maling akala ng pasyente na siya ay kontrolado ng isang panlabas na puwersa.<ref name="Schneider">{{Cite book |last=Schneider |first=K. |title=Clinical Psychopathology |url=https://archive.org/details/clinicalpsychopa0000schn |publisher=Grune and Stratton |year=1959 |location=New York |language=en}}</ref> Minsan, sinasabi ng mga taong may iskisoprenya na bagaman sila ay kumikilos sa mundo, hindi nila matandaan na sinimulan nila ang mga partikular na kilos na iyon. Inihahambing ito minsan sa pagiging parang robot na pinapatakbo ng iba. Bagaman hindi pa malinaw ang eksaktong mekanismo ng iskisoprenya, isang tanyag na [[palaisipan]] ang nagsasabing nagkakaroon ng pagkasira sa mga sistema ng utak na nagtatambal ng mga utos ng pagkilos (''motor commands'') at ng tugong natatanggap mula sa katawan (''feedback''), na tinatawag na sariling pakiramdam ng galaw (''proprioception''), na nagreresulta sa mga [[halusinasyon]] at maling akala ng pagkakaroon ng kontrol mula sa labas.<ref name="frith">{{cite journal |last1=Frith |first1=CD |last2=Blakemore |first2=S |last3=Wolpert |first3=DM |year=2000 |title=Explaining the symptoms of schizophrenia: abnormalities in the awareness of action |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_2000-03_31_2-3/page/357 |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=31 |issue=2–3 |pages=357–63 |doi=10.1016/S0165-0173(99)00052-1 |pmid=10719163 |s2cid=206021496}}</ref> === Sikolohiyang eksperimental === Ang mga ambag ng sikolohiyang eksperimental sa pagtalakay ng malayang kalooban ay pangunahing nagmula sa gawa ng sikolohistang panlipunan na si Daniel Wegner hinggil sa may malay na kalooban (''conscious will''). Sa kanyang aklat na ''The Illusion of Conscious Will'',<ref name=":0">{{Cite book |last=Wegener |first=Daniel Merton |url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |title=The Illusion of Conscious Will |publisher=MIT Press |year=2002 |isbn=978-0-262-23222-7 |language=en |access-date=2018-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |archive-date=2018-12-12 |url-status=dead}}</ref> buod ni Wegner ang mga karanasang maka-empirikal na, ayon sa kanya, ay sumusuporta sa pananaw na ang pakiramdam ng tao na siyang kumokontrol na may malay sa kanyang mga kilos ay isang ilusyon lamang. Ipinapakita rin ni Wegner na maaaring baguhin (o manipulahin) ang persepsyon ng tao hinggil sa pagkakaroon ng may malay na pagkontrol. Napansin ni Wegner na karaniwang ipinapalagay ng tao na ang isang pangyayari ay sanhi ng isa pang pangyayari kapag natutugunan ang dalawang kundisyon: # Ang unang pangyayari ay kaagad na sinusundan ng ikalawang pangyayari, at # Ang unang pangyayari ay ayon o tugma sa pagiging sanhi ng ikalawang pangyayari. Halimbawa, kung makarinig ang isang tao ng pagsabog at makakita siya ng puno na bumagsak, ipagpapalagay niyang ang pagsabog ang dahilan ng pagbagsak ng puno. Subalit kung naganap ang pagsabog pagkatapos bumagsak ang puno (hindi natugunan ang unang kundisyon), o kung sa halip na pagsabog ay [[tunog]] ng [[telepono]] ang narinig (hindi natugunan ang ikalawa), hindi niya ipagpapalagay na alinman sa dalawang tunog ang sanhi ng pagbagsak ng [[puno]]. Inilapat ni Wegner ang prinsipyong ito sa kung paano iniisip ng mga tao ang tungkol sa kanilang may malay na kalooban. Kadalasan, nararanasan ng tao ang isang pag-iisip na tumutugma sa isang kilos, at pagkatapos ay napapansin niyang ginagawa niya ang kilos na iyon. Dahil dito, ipinapalagay niyang ang kanyang iniisip ang nagdulot ng nasabing kilos. Gayunman, napatunayan ni Wegner na maaari niyang manipulahin ang mga pag-iisip at pag-uugali ng tao upang ito ay sumunod o sumalungat sa dalawang kundisyon ng pagkaka-ugnay ng sanhi at bunga.<ref name=":0" /><ref>{{cite journal |last1=Wegner |first1=D.M. |last2=Wheatley |first2=T. |year=1999 |title=Apparent mental causation: sources of the experience of will |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1999-07_54_7/page/480 |journal=American Psychologist |language=en |volume=54 |issue=7 |pages=480–91 |citeseerx=10.1.1.188.8271 |doi=10.1037/0003-066X.54.7.480 |pmid=10424155}}</ref> Sa pamamagitan ng ganitong mga eksperimento, naipakita ni Wegner na madalas maranasan ng tao ang may malay na kalooban sa mga kilos na hindi naman talaga niya pinasimulan&nbsp;– at sa kabilang banda, maaari ring maranasan ng tao ang kawalan ng kalooban sa mga kilos na totoo niyang ginawa. Halimbawa, kapag naipakilala sa isang kalahok ang [[impormasyon]] tungkol sa isang resulta bago ang kilos, tumataas ang posibilidad na mali niyang paniwalaan na siya ang sanhi nito.<ref>{{Cite journal |last1=Aarts |first1=H. |last2=Custers |first2=R. |last3=Wegner |first3=D. |year=2005 |title=On the inference of personal authorship: enhancing experienced agency by priming effect information. |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=439–58 |doi=10.1016/j.concog.2004.11.001 |pmid=16091264 |s2cid=13991023}}</ref> Ipinahihiwatig ng ganitong mga pag-aaral na ang persepsyon ng may malay na kalooban (na tinawag ni Wegner bilang "emosyon ng pagiging may-akda") ay hindi tuwirang nakakabit sa aktuwal na pagsasagawa ng kilos, kundi binubuo mula sa iba't ibang palatandaan sa pamamagitan ng masalimuot na proseso ng pag-iisip, na tinawag niyang ''authorship processing'' o pagpoproseso ng pagka-may-akda. Bagaman itinuturing ng ilan ang mga resulta nito bilang pagsalungat sa ideya ng malayang kalooban, maraming sikolohista<ref>{{cite journal |last=Kihlstrom |first=John |year=2004 |title=An unwarrantable impertinence |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2004-10_27_5/page/666 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=27 |issue=5 |pages=666–67 |doi=10.1017/S0140525X04300154 |s2cid=144699878}}</ref><ref>{{cite book |author1=John Baer |url=http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=James C. Kaufman |author3=Roy F. Baumeister |publisher=Oxford University Press. |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |location=New York |pages=155–80 |language=en |access-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310133623/http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |archive-date=2015-03-10 |url-status=live}}</ref> at pilosopo<ref>{{cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |year=2002 |title=When consciousness matters: a critical review of Daniel Wegner's The illusion of conscious will |url=http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |url-status=dead |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=527–41 |doi=10.1080/0951508021000042049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813113509/http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |archive-date=2011-08-13 |s2cid=16949962}}</ref><ref name="Power">{{cite book |last=Mele |first=Alfred R. |url=http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |title=Effective Intentions: The Power of Conscious Will |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-538426-0 |location=US |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113052610/http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |archive-date=2011-11-13 |url-status=dead}}</ref> ang kumukontra sa teorya ni Wegner. Iminungkahi naman ni Emily Pronin na ang kumikiling na karanasan ng malayang kalooban ay pinalalakas ng tinatawag na ilusyon ng [[introspeksiyon]], ang hilig ng tao na magtiwala sa sariling pagninilay subalit hindi magtiwala sa pagninilay ng iba. Ipinapahiwatig ng teoryang ito na mas madali para sa mga tao na iuugnay ang malayang kalooban sa kanilang sarili kaysa sa iba. Napatunayan ito sa tatlong [[eksperimento]] nina Pronin at Kugler. Kapag tinanong ang mga [[estudyante]] tungkol sa mga desisyon nila at ng kanilang mga kasama sa [[Silid-aralan|silid]], itinuturing nilang mas hindi mahulaan ang sariling mga pasya. Sa mga kawani sa [[Restoran|restawran]], inilalarawan nila ang mga kasamahan bilang mas deterministiko (kaunting pagpipilian sa hinaharap) kaysa sa sarili nila. Kapag tinanong kung anong salik ang may pinakamalaking impluwensiya sa kilos, itinuturing nilang hangarin at layunin ang pinakamahalaga sa sarili nilang kilos, subalit ugali o personalidad naman para sa iba.<ref>{{Cite book |last=Pronin |first=Emily |title=Advances in Experimental Social Psychology, Vol. 41 |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374472-2 |editor=Mark P. Zanna |volume=41 |pages=42–43 |language=en |chapter=The Introspection Illusion |doi=10.1016/S0065-2601(08)00401-2}}</ref> Gayunman, may mga babala sa pag-aaral tungkol sa kamalayan ng tao sa mga pangkaisipang pangyayari, dahil ang introspeksiyon mismo ay maaaring baguhin ang karanasan.<ref name="Pockett">{{cite book |author=Susan Pockett |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=19 |language=en |chapter=The neuroscience of movement |quote=...it is important to be clear about exactly what experience one wants one's subjects to introspect. Of course, explaining to subjects exactly what the experimenter wants them to experience can bring its own problems–...instructions to attend to a particular internally generated experience can easily alter both the timing and the content of that experience and even whether or not it is consciously experienced at all. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA19}}</ref> Anuman ang katotohanan ng paniniwala sa malayang kalooban, makabuluhang maunawaan kung saan nagmula ang ideyang ito. Isa sa mga ambag ay ang ''randomness'' o kawalang-tiyak.<ref>{{cite journal |last1=Ebert |first1=J.P. |last2=Wegner |first2=D.M. |year=2011 |title=March 1). Mistaking randomness for free will |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/9029778/1/Ebert%2c%20J.%20P.%2c%20and%20D.%20M.%20Wegner.%20Mistaking%20randomness%20for%20free%20will.%20Consciousness%20and%20Cognition%2020%20%282011%29%20965-971.pdf |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=965–71 |doi=10.1016/j.concog.2010.12.012 |pmid=21367624 |s2cid=19502601}}</ref> Bagaman hindi lamang ito ang salik, napatunayan na minsan ay napagkakamalan ng tao ang kawalang-tiyak bilang malayang kalooban dahil sa kawalang-ayusan nito, kapwa sa sarili at sa iba. Isa pang ambag ay ang pagpili.<ref>{{cite journal |last1=Feldman |first1=G. |last2=Baumeister |first2=R.F. |last3=Wong |first3=K.F. |year=2014 |title=Hulyo 30). Free will is about choosing: The link between choice and the belief in free will |journal=Journal of Experimental Social Psychology |language=en |volume=55 |pages=239–45 |doi=10.1016/j.jesp.2014.07.012}}</ref> Ipinakita ng mga pag-aaral na tumataas ang paniniwala ng tao sa malayang kalooban kapag ipinapakita sa kanya ang isang simpleng antas ng pagpili. Mahalaga ang espesipikong dami ng pagpipilian, sapagkat kung masyadong kakaunti o masyadong marami, maaaring bumaba ang paniniwala. Malamang din na ang ugnayan sa pagitan ng antas ng pagpili at persepsyon ng malayang kalooban ay dalawang direksyon. Posible ring ang pagnanais ng tao sa pagkontrol o iba pang motibasyunal na salik ay gumaganap bilang ikatlong [[baryable]]. === Paniniwala sa malayang kalooban === Mula pa noong hindi bababa sa 1959,<ref name="Nettler1959">{{cite journal |last1=Nettler |first1=Gwynn |date=Hunyo 1959 |title=Cruelty, Dignity, and Determinism |url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1959-06_24_3/page/n80 |journal=American Sociological Review |language=en |volume=24 |issue=3 |pages=375–384 |doi=10.2307/2089386 |jstor=2089386}}</ref> ang paniniwala ng mga indibiduwal sa malayang kalooban ay sinusuri na kaugnay ng mga katangian sa asal panlipunan. Sa pangkalahatan, ang konsepto ng malayang kalooban na pinag-aralan sa kontekstong ito ay yaong nasa anyong inkompatibilista, o mas partikular, ang anyong libertariyano, na nangangahulugang kalayaan mula sa determinismo. ==== Paniniwala ng mga tao ==== Tinalakay sa mga pananaliksik kung likas bang kumakapit ang mga tao sa isang inkompatibilistang modelo ng malayang kalooban. Natuklasan ni Eddy Nahmias na ang inkompatibilismo ay hindi likas na intuwitibo&nbsp;– hindi ito sinusunod, sapagkat hindi binubuwag ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan (batay sa isang empirikal na pag-aaral ng mga tugon ng mga tao sa mga moral na dilema sa ilalim ng isang deterministikong modelo ng realidad).<ref>{{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=Stephen G Morris |author3=Thomas Nadelhoffer |author4=Jason Turner |date=2006-07-01 |title=Is Incompatibilism Intuitive? |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-and-phenomenological-research_2006-07_73_1/page/28 |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=73 |issue=1 |pages=28–53 |citeseerx=10.1.1.364.1083 |doi=10.1111/j.1933-1592.2006.tb00603.x |issn=1933-1592}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Samantala, natuklasan naman ni Edward Cokely na ang inkompatibilismo ay intuwitibo&nbsp;– na likas itong sinusunod, sapagkat binubuwag nga ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan sa pangkalahatan.<ref>{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |author3=Thomas Nadelhoffer |date=2009-02-01 |title=Natural Compatibilism versus Natural Incompatibilism: Back to the Drawing Board |journal=Mind & Language |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=1–23 |doi=10.1111/j.1468-0017.2008.01351.x |issn=1468-0017}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Iminungkahi nina Joshua Knobe at Shaun Nichols na maaaring intuwitibo o hindi ang inkompatibilismo, at pangkalahatang nakasalalay ito sa situwasyon; kung ang isang [[krimen]] ay nagpapasiklab ng [[emosyonal]] na tugon&nbsp;– gaya halimbawa kung may pananakit ng kapwa tao.<ref>{{Cite journal |last=Nichols |first=Shaun |author2=Joshua Knobe |date=2007-12-01 |title=Moral Responsibility and Determinism: The Cognitive Science of Folk Intuitions |url=https://archive.org/details/sim_nous_2007-12_41_4/page/663 |journal=Noûs |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=663–85 |citeseerx=10.1.1.175.1091 |doi=10.1111/j.1468-0068.2007.00666.x}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Natuklasan din nila na ang paniniwala sa malayang kalooban ay isang unibersal na kultural na kaganapan, at karamihan ng mga kalahok ay nagsabing (a) hindi deterministiko ang ating uniberso at (b) hindi tugma ang moral na pananagutan sa determinismo.<ref>{{Cite journal |last=Sarkissian |first=HAGOP |author2=Amita Chatterjee |author3=Felipe de Brigard |author4=Joshua Knobe |author5=Shaun Nichols |author6=Smita Sirker |date=2010-06-01 |title=Is Belief in Free Will a Cultural Universal? |url=https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |url-status=live |journal=Mind & Language |language=en |volume=25 |issue=3 |pages=346–58 |doi=10.1111/j.1468-0017.2010.01393.x |issn=1468-0017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815171439/https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |archive-date=2022-08-15 |access-date=2022-07-09 |s2cid=18837686}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Ipinakikita ng mga pag-aaral na hindi palagian ang paniniwala ng mga tao sa malayang kalooban. Natuklasan nina Emily Pronin at Matthew Kugler na naniniwala ang mga tao na sila ay may higit na malayang kalooban kaysa sa iba.<ref>{{Cite journal |last=Pronin |first=Emily |author2=Matthew B. Kugler |date=2010-12-28 |title=People believe they have more free will than others |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=107 |issue=52 |pages=22469–74 |bibcode=2010PNAS..10722469P |doi=10.1073/pnas.1012046108 |pmc=3012523 |pmid=21149703 |doi-access=free}}</ref> Ipinakita rin ng mga pag-aaral ang ugnayan sa pagitan ng posibilidad ng pagtanggap sa deterministikong modelo ng pag-iisip at ng uri ng personalidad. Halimbawa, natuklasan nina Adam Feltz at Edward Cokely na ang mga taong may personalidad na ekstoberte ay mas malamang na ihiwalay ang paniniwala sa determinismo mula sa paniniwala sa moral na pananagutan.<ref>{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |date=March 2009 |title=Do judgments about freedom and responsibility depend on who you are? Personality differences in intuitions about compatibilism and incompatibilism |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=18 |issue=1 |pages=342–50 |doi=10.1016/j.concog.2008.08.001 |issn=1053-8100 |pmid=18805023 |s2cid=16953908}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Sinuri nina Roy Baumeister at ng kanyang mga kasamahan ang mga pag-aaral hinggil sa mga sikolohikal na epekto ng paniniwala (o kawalan ng paniniwala) sa malayang kalooban, at natuklasan nilang karamihan sa mga tao ay naniniwala sa isang uri ng "simpleng kompatibilistikong malayang kalooban."<ref name="BAC">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R. |last2=Crescioni |first2=A.W. |last3=Alquist |first3=J. |year=2009 |title=Free will as advanced action control for human social life and culture |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=1–11 |doi=10.1007/s12152-010-9058-4 |s2cid=143223154}}</ref><ref>Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)</ref> Natuklasan din ng mga mananaliksik na itinuturing ng mga tao na "mas malaya" ang mga kilos kapag kinapapalooban ito ng pagsalungat sa panlabas na [[puwersa]], [[pagpaplano]], o paggawa ng mga kilos na tila sapalaran.<ref>Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)</ref> Gayunman, maaaring hindi talaga posible ang huling pag-uugali na "sapalaran" (o ''random''); kapag sinubukan ng mga kalahok na gumawa ng mga kilos nang sapalaran (gaya ng pagbuo ng mga walang-piling numero), lumilitaw sa kanilang mga kilos ang maraming padron.<ref>Bar-Hillel, M. 2007. Randomness is too important to trust to chance. Presented at the 2007 Summer Institute in Informed Patient Choice, Dartmouth Medical School, NH (sa Ingles)</ref><ref>{{cite journal |last1=Wagenaar |first1=W.A. |year=1972 |title=Generation of random sequences by human subjects: A critical survey of literature |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1972-01_77_1/page/64 |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=77 |pages=65–72 |citeseerx=10.1.1.211.9085 |doi=10.1037/h0032060}}</ref> ==== Sa mga pilosopo ==== Ayon sa isang bagong surbey noong 2020, ang kompatibilismo ay isang tanyag na pananaw sa hanay ng mga dalubhasa sa pilosopiya (59.2%). Ang paniniwala sa libertariyanismo ay umabot sa 18.8%, samantalang ang kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay 11.2%.<ref>{{cite web |date=November 2021 |title=What Philosophers Believe: Results from the 2020 PhilPapers Survey |url=https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029044946/https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |archive-date=2023-10-29 |access-date=2022-09-03 |language=en}}</ref> ==== Sa mga biyolohistang ebolusyonaryo ==== Ayon sa isang surbey noong 2007, 79 porsiyento ng mga biyolohistang ebolusyonaryo ang nagsabing naniniwala sila sa malayang kalooban, 14 porsiyento ang pumili ng kawalan ng malayang kalooban, at 7 porsiyento ang hindi sumagot sa tanong.<ref>Gregory W. Graffin and William B. Provine, "Evolution, Religion, and Free Will," American Scientist 95 (Hulyo–Agosto 2007), 294–97; results of Cornell Evolution Project survey, http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617222104/http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf|date=2016-06-17}} (sa Ingles)</ref> ==== Mga epekto ng paniniwala mismo ==== Natuklasan nina Baumeister at ng kanyang mga kasamahan na ang pagpukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay tila nagdudulot ng iba't ibang negatibong epekto. Tinukoy ng mga may-akda sa kanilang papel na ang paniniwala sa determinismo ang sanhi ng mga negatibong epektong iyon.<ref name="BAC" /> Natuklasan ni Kathleen Vohs na yaong mga nabawasan ang paniniwala sa malayang kalooban ay mas malamang na mandaya.<ref name="Vohs&Sschooler2008">{{cite journal |last1=Vohs |first1=K.D. |last2=Schooler |first2=J.W. |year=2008 |title=The value of believing in free will: Encouraging a belief in determinism increases cheating |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2008-01_19_1/page/48 |journal=Psychological Science |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=49–54 |doi=10.1111/j.1467-9280.2008.02045.x |pmid=18181791 |s2cid=2643260}}</ref> Sa isang pag-aaral ni Roy Baumeister, matapos basahin ng mga kalahok ang isang artikulong tumututol sa malayang kalooban, mas malamang silang [[magsinungaling]] hinggil sa kanilang resulta sa isang pagsusulit na may gantimpalang [[salapi]].<ref name="Baumeister 2009">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R.F. |last2=Masicampo |first2=E.J. |last3=DeWall |first3=C.N. |year=2009 |title=Prosocial benefits of feeling free: Disbelief in free will increases aggression and reduces helpfulness |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2009-02_35_2/page/260 |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=260–68 |doi=10.1177/0146167208327217 |pmid=19141628 |s2cid=16010829}}</ref> Ang pagpukaw ng pagtanggi sa malayang kalooban ay iniuugnay din sa pagtaas ng [[agresyon]] at pagbawas ng pagtulong sa kapwa.<ref name="Baumeister 2009" /> Gayunman, bagaman ipinahiwatig ng mga unang pag-aaral na ang paniniwala sa malayang kalooban ay may kaugnayan sa mas moral na pag-uugali, ipinakita ng mas bagong mga pag-aaral (kabilang ang malalaking mga replikasyon sa maraming lugar) na may salungat na mga resulta, karaniwang walang ugnayan sa pagitan ng paniniwala sa malayang kalooban at asal moral, na nagdudulot ng pagdududa sa mga unang konklusyon.<ref>{{cite journal |last1=Monroe |first1=Andrew E. |last2=Brady |first2=Garrett L. |last3=Malle |first3=Bertram F. |date=21 Setyembre 2016 |title=This Isn't the Free Will Worth Looking For |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=191–199 |doi=10.1177/1948550616667616 |s2cid=152011660}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Crone |first1=Damien L. |last2=Levy |first2=Neil L. |date=28 Hunyo 2018 |title=Are Free Will Believers Nicer People? (Four Studies Suggest Not) |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=10 |issue=5 |pages=612–619 |doi=10.1177/1948550618780732 |pmc=6542011 |pmid=31249653 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Caspar |first1=Emilie A. |last2=Vuillaume |first2=Laurène |last3=Magalhães De Saldanha da Gama |first3=Pedro A. |last4=Cleeremans |first4=Axel |date=17 Enero 2017 |title=The Influence of (Dis)belief in Free Will on Immoral Behavior |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |pages=20 |doi=10.3389/FPSYG.2017.00020 |pmc=5239816 |pmid=28144228 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nadelhoffer |first1=Thomas |last2=Shepard |first2=Jason |last3=Crone |first3=Damien L. |last4=Everett |first4=Jim A.C. |last5=Earp |first5=Brian D. |last6=Levy |first6=Neil |date=Oktubre 2020 |title=Does encouraging a belief in determinism increase cheating? Reconsidering the value of believing in free will |url=https://philarchive.org/rec/NADDEA |journal=Cognition |language=en |volume=203 |doi=10.1016/j.cognition.2020.104342 |pmid=32593841 |article-number=104342 |s2cid=220057834}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buttrick |first1=Nicholas R. |last2=Aczel |first2=Balazs |last3=Aeschbach |first3=Lena F. |last4=Bakos |first4=Bence E. |last5=Brühlmann |first5=Florian |last6=Claypool |first6=Heather M. |last7=Hüffmeier |first7=Joachim |last8=Kovacs |first8=Marton |last9=Schuepfer |first9=Kurt |last10=Szecsi |first10=Peter |last11=Szuts |first11=Attila |date=Setyembre 2020 |title=Many Labs 5: Registered Replication of Vohs and Schooler (2008), Experiment 1 |journal=Advances in Methods and Practices in Psychological Science |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=429–438 |doi=10.1177/2515245920917931 |doi-access=free |last12=Szöke |first12=Orsolya |last13=Thomae |first13=Manuela |last14=Torka |first14=Ann-Kathrin |last15=Walker |first15=Ryan J. |last16=Wood |first16=Michael J. |s2cid=227095775}}</ref> {{Quotebox|align=right|width=40%|quoted=1|quote=''An alternative explanation builds on the idea that subjects tend to confuse determinism with fatalism... What happens then when agents' self-efficacy is undermined? It is not that their basic desires and drives are defeated. It is rather, I suggest, that they become skeptical that they can control those desires; and in the face of that skepticism, they fail to apply the effort that is needed even to try. If they were tempted to behave badly, then coming to believe in fatalism makes them less likely to resist that temptation.'' ("Isang alternatibong paliwanag ang nakabatay sa ideya na may tendensiya ang mga kalahok na ikalito ang determinismo sa fatalismo… Ano ang nangyayari kapag napahina ang sariling epektibidad ng mga ahente? Hindi nito ibig sabihin na natalo ang kanilang mga pangunahing pagnanasa at hangarin. Sa halip, iminumungkahi ko, nagiging mapanuri sila sa kanilang kakayahang kontrolin ang mga pagnanasa; at sa harap ng ganitong pag-aalinlangan, nabibigo silang ilapat ang kinakailangang pagsisikap kahit para subukan lamang. Kung sila ay naaakit na kumilos nang masama, ang paniniwala sa fatalismo ay nagiging dahilan upang mas mababa ang kanilang tsansang labanan ang tukso.")|source=—Richard Holton<ref name=Holton/>}}Bukod dito, pinagtatalunan kung ang mga natuklasang eksperimental na ito ay talagang bunga ng mga manipulasyon sa paniniwala sa malayang kalooban.<ref name="Holton">{{cite journal |last1=Holton |first1=Richard |year=2011 |title=Response to 'Free Will as Advanced Action Control for Human Social Life and Culture' by Roy F. Baumeister, A. William Crescioni and Jessica L. Alquist |url=https://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/71223/1/Holton_Baumeister.commentary.pdf |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=13–16 |doi=10.1007/s12152-009-9046-8 |hdl-access=free |hdl=1721.1/71223 |s2cid=143687015}}</ref> Una sa lahat, maaaring tumukoy ang malayang kalooban sa alinman sa libertariyano (indeterministikong) malayang kalooban o sa kompatibilistikong (deterministikong) malayang kalooban. Ang pagpapabasa sa mga kalahok ng mga artikulong basta-basta "sumasalungat sa malayang kalooban” ay malamang na hindi nagpapalalim ng kanilang pagkaunawa sa determinismo, o sa kompatibilistikong malayang kalooban na pinahihintulutan pa rin nito.<ref name="Holton" /> Sa madaling sabi, ang mga manipulasyong eksperimental na kunwaring "nagpapukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban" ay maaaring sa katunayan ay nagbubunga ng paniniwala sa fatalismo, na maaaring magpaliwanag sa mga naunang natuklasan.<ref name="Holton" /><ref>{{cite journal |last1=Miles |first1=J.B. |year=2011 |title='Irresponsible and a Disservice': The integrity of social psychology turns on the free will dilemma |journal=British Journal of Social Psychology |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=205–18 |doi=10.1111/j.2044-8309.2011.02077.x |pmc=3757306 |pmid=22074173 |doi-access=free}}</ref> Upang masuri ang mga epekto ng paniniwala sa determinismo, iminungkahi na sa mga susunod na pag-aaral ay dapat ipaliwanag ang determinismo at kompatibilismo sa halip na basta atakihin ang paniniwala sa malayang kalooban.<ref name="Holton" /><ref>May ilang pag-aaral na isinagawa na nagpapakita na matindi ang reaksyon ng mga tao depende sa kung paano inilalarawan ang determinismong mental, lalo na kapag iniuugnay ito sa moral na pananagutan. Napansin ni Eddy Nahmias na kapag inilalarawan ang kilos ng tao batay sa kanilang paniniwala at pagnanasa, mas malamang na ihiwalay nila ang determinismong mental sa moral na pananagutan. Tingnan: {{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=D. Justin Coates |author3=Trevor Kvaran |date=2007-09-01 |title=Free Will, Moral Responsibility, and Mechanism: Experiments on Folk Intuitions |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=214–42 |doi=10.1111/j.1475-4975.2007.00158.x |issn=1475-4975 |s2cid=15648622}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Napansin din nina Baumeister at mga kasamahan na ang mga kalahok na hindi naniniwala sa malayang kalooban ay hindi gaanong mahusay sa pag-iisip na kontrapaktuwal.<ref name="BAC" /> Nakababahala ito sapagkat ang ganitong pag-iisip ("Kung iba ang ginawa ko...") ay mahalaga sa pagkatuto mula sa sariling mga pasiya, kabilang yaong nakasakit sa iba.<ref>{{cite journal |last1=Epstude |first1=K. |last2=Roese |first2=N. J. |year=2008 |title=The Functional Theory of Counterfactual Thinking |journal=Personality and Social Psychology Review |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=168–192 |doi=10.1177/1088868308316091 |pmc=2408534 |pmid=18453477}}</ref> Muli, hindi ito nangangahulugang ang paniniwala sa determinismo ang may [[kasalanan]]; ito ang mga resulta na maaaring inaasahan mula sa pagtaas ng paniniwala sa [[fatalismo]].<ref name="Holton" /> Sa kahalintulad na paraan, natuklasan ni Tyler Stillman na ang paniniwala sa malayang kalooban ay nakapaghuhula ng mas mabuting pagganap sa [[trabaho]].<ref>{{Cite journal |last=Stillman |first=Tyler F. |author2=Roy F. Baumeister |author3=Kathleen D. Vohs |author4=Nathaniel M. Lambert |author5=Frank D. Fincham |author6=Lauren E. Brewer |date=2010-01-01 |title=Personal Philosophy and Personnel Achievement: Belief in Free Will Predicts Better Job Performance |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=43–50 |doi=10.1177/1948550609351600 |s2cid=3023336}}</ref> == Sa teolohiya == === Kristiyanismo === [[File:Antonio_Rodríguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antonio_Rodr%C3%ADguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|Ang pananaw ni [[Agustin ng Hipona|Agustin]] sa kalayaan ng kalooban at predestinasyon ay nagkaroon ng malaking impluwensya sa teolohiyang Kristiyano.|273x273px]] Ang mga konsepto ng kalayaan ng kalooban at [[predestinasyon]] ay malalim na pinagtatalunan sa hanay ng mga [[Kristiyano]]. Ang kalayaan ng kalooban sa Kristiyanong kahulugan ay ang kakayahang pumili sa pagitan ng mabuti at masama. Sa mga [[Katoliko]], may mga sumusunod sa Tomismo, na inangkin mula sa itinuro ni Tomas de Aquino sa ''Summa Theologica''. Mayroon ding ilan na sumusunod sa Molinismo, na itinatag ng [[Pari|paring]] [[Heswita]] na si Luis de Molina. Sa hanay ng mga [[Protestantismo|Protestanteng]] Kristiyano, mayroon Arminianismo, na pangunahing sinusunod ng mga Simbahang [[Metodista]] at inilahad ni [[Teologo|teologong]] [[Olandes]] na si Jacobus Arminius; at mayroon ding Calvinismo na sinusunod ng karamihan sa [[Repormang Protestante|Narepormang]] tradisyon, na inilahad ng [[Pransiya|Pranses]] na teologong Nareporma na si [[John Calvin]]. Malaki ang impluwensya kay John Calvin ng mga pananaw ni [[Agustin ng Hipona]] sa predestinasyon, na inilathala sa kanyang akdang ''On the Predestination of the Saints'' (Sa Predestinasyon ng mga [[Santo]]). Tila, may katulad na pananaw si [[Martin Luther]] sa predestinasyon ayon sa Calvinismo sa kanyang ''On the Bondage of the Will'' (Tungkol sa Pagkaalipin ng Kalooban), kaya tinatanggihan ang kalayaan ng kalooban. Sa pagtutol sa mga pananaw nina Calvin at Luther, idineklara ng [[Konsilyo ng Trento]] ng [[Simbahang Katolikong Romano|Simbahang Katolika]] na: {{quote|"Ang malayang kalooban ng tao, na pinagalaw at pinukaw ng Diyos, ay maaaring makipagtulungan sa Diyos sa pamamagitan ng pahintulot nito, at kaya nito ay maihahanda at maiuugnay ang sarili upang makamit ang biyaya ng katuwiran. Maaaring labanan ng kalooban ang biyaya kung ito ang pipiliin. Hindi ito tulad ng walang-buhay na bagay, na nananatiling ganap na pasibo. Bagaman pinahina at nabawasan ng pagkakasala ni [[Adan]], ang malayang kalooban ay hindi pa rin nawasak sa [[lahi]]." ("''The free will of man, moved and excited by God, can by its consent co-operate with God, Who excites and invites its action; and that it can thereby dispose and prepare itself to obtain the grace of justification. The will can resist grace if it chooses. It is not like a lifeless thing, which remains purely passive. Weakened and diminished by Adam's fall, free will is yet not destroyed in the race.''") — Sess. VI, cap. i at v}} Itinuro ni John Wesley, ama ng tradisyong Metodista, na ang tao, sa pamamagitan ng biyayang nauna (''prevenient grace''), ay may malayang kalooban kung saan maaari nilang piliin ang Diyos at gumawa ng mabubuting gawa, na may layuning makamit ang perpektong Kristiyano.<ref name="TGC2021">{{cite news |title=The Battle of the Will, Part 4: John Wesley and Jonathan Edwards |language=English |newspaper=The Gospel Coalition |url=https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |url-status=live |access-date=6 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015041/https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |archive-date=6 Agosto 2021}}</ref> Sa pagpapanatili ng sinergismo (paniniwala na nakikipagtulungan ang Diyos at tao sa [[Kaligtasan (relihiyon)|kaligtasan]]), itinuturo ng Metodismo na: {{quote|"Ang ating Panginoong Jesucristo ay namatay para sa lahat ng tao upang maaabot ang kaligtasan sa bawat tao na pumapasok sa mundo. Kung ang tao ay hindi naligtas, ang pagkukulang ay sa kanya mismo, na nagmumula sa kanyang sariling pag-ayaw na makamtan ang kaligtasang iniaalok sa kanya. ([[Ebanghelyo ni Juan|Juan]] 1:9; [[Unang Sulat sa mga taga-Tesalonica|I Tesalonica]] 5:9; [[Sulat kay Tito|Tito]] 2:11-12)." ("''Our Lord Jesus Christ did so die for all men as to make salvation attainable by every man that cometh into the world. If men are not saved that fault is entirely their own, lying solely in their own unwillingness to obtain the salvation offered to them. (John 1:9; I Thess. 5:9; Titus 2:11-12).''")<ref name="IMC1986">{{cite book |title=Discipline of the Immanuel Missionary Church |date=1986 |publisher=Immanuel Missionary Church |location=Shoals, [[Indiana]] |page=7 |language=English}}</ref>}} Tinalakay ni [[Apostol Pablo]] ang Predestinasyon sa ilang Kanyang Sulat: {{quote|''"Sapagkat ang mga nakilala niya nang una pa ay itinalaga naman niya na maging katulad sa larawan ng kanyang Anak, upang siya ang maging panganay sa maraming magkakapatid; at yaong mga itinalaga niya ay kanya namang tinawag at ang mga tinawag niya ay itinuring niyang ganap; at ang mga itinuring na ganap ay niluwalhati din naman niya."'' — [[Sulat sa mga taga-Roma|Roma]] 8:29–30}} {{quote|''"Tayo'y itinalaga sa pagkukupkop upang maging kanyang mga anak sa pamamagitan ni Jesu-Cristo, ayon sa kabutihan ng kanyang kalooban."'' — [[Sulat sa mga taga-Efeso|Efeso]] 1:5}} Mayroon ding pagbanggit ng moral na kalayaan sa mga tinatawag ngayong '[[Deuterokanoniko|Deuterokanonical]]' na akda na ginagamit ng [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|Simbahang Ortodokso]] at Katolika. Sa [[Sirac]] 15 sinasabi: {{quote|''"Huwag mong sisihin ang Panginoon dahil sa iyong kasalanan, hindi niya gagawin ang kanyang kinamumuhian. Huwag mong sabihing iniligaw ka niya. Hindi niya kailangan ang tulong ng mga imbi sa pagsasakatuparan ng kanyang mga panukala. Namumuhi ang Panginoon sa lahat ng uri ng kasalanan; ang may paggalang sa kanya ay hindi naaakit ng anumang uri ng kabuktutan. Sa pasimula pa, nang lalangin niya ang tao, ginawa na niya itong malaya na pumili ng kanyang nais. Kung gusto mo, masusunod mo ang utos ng Panginoon, ikaw ang magpapasya kung magiging tapat ka sa kanya o hindi. Naglagay siya sa harapan mo ng tubig at ng apoy, kunin mo ang iyong magustuhan. Makakapili ka ng alinman sa dalawa: buhay o kamatayan, ang iyong mapili ang siya mong patutunguhan. Dakila ang Karunungan at kapangyarihan ng Panginoon; nakikita niya ang lahat ng bagay. Nalalaman niya ang lahat ng ginagawa ng bawat tao, at kinakalinga niya ang mga may takot sa kanya. Kailanma'y wala siyang inutusang magpakasama, o pinahintulutang magkasala."'' — Ben Sira 15:11-20}} Ang tiyak na kahulugan ng mga talatang ito ay pinagtalunan ng mga teologo sa Kristiyanismo sa buong kasaysayan. Sa makabagong panahon, ang mga teologo ng Simbahang Romano Katoliko ay karaniwang yumayakap sa kaisipan ng malayang kalooban, subalit sa pangkalahatan, hindi ito itinuturing na umiiral nang hiwalay o salungat sa grasya. Ayon sa Simbahang Romano Katoliko, "Sa Diyos, ang lahat ng sandali ng panahon ay kasalukuyan sa kanilang kagyat na anyo. Kaya, kapag itinatag Niya ang Kanyang walang hanggang plano ng 'predestinasyon,' isinasama Niya rito ang malayang tugon ng bawat tao sa Kanyang grasya."<ref>Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko, seksyon 600</ref> Itinataguyod ng Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko na "Ang kalayaan ay ang kapangyarihang nakaugat sa katuwiran at kalooban."<ref>{{cite web |title=1731 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> Dagdag pa rito, "Nilikha ng Diyos ang tao bilang isang makatuwirang nilalang, na iginagawad sa kanya ang dangal ng pagiging isang persona na makapagsisimula at makapagpapatnubay ng kanyang sariling mga gawa. Ipinagkaloob ng Diyos na ang tao ay 'maiwan sa kamay ng sarili niyang payo,' upang siya, ayon sa sariling kagustuhan, ay hanapin ang kanyang Lumikha at malayang makamit ang ganap at pinagpalang kasakdalan sa pamamagitan ng pagkapit sa Kanya."<ref>{{cite web |title=1730 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> Nagtatapos ang seksiyon sa pagtalakay sa gampanin ng grasya: "Sa pamamagitan ng paggawa ng grasya, tinuturuan tayo ng [[Espiritu Santo]] sa espirituwal na kalayaan upang tayo'y maging mga malayang katuwang sa Kanyang gawain sa Simbahan at sa sanlibutan."<ref>{{cite web |title=1742 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> ==== Pananaw ng mga akademiko ==== Ang pinagkaisahang pananaw ng mga iskolar na nakatuon sa pag-aaral ng malayang kalooban sa [[Sinaunang panahon|sinaunang daigdig]] ay na ang [[Bibliya]] ay hindi tahasang tumatalakay sa malayang kalooban.<ref name="tomblackson.com">{{cite book |last1=Frede |first1=Michael |url=https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |title=A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought |publisher=University of California Press |year=2011 |isbn=978-0-520-26848-7 |editor-last1=Long |editor-first1=A.A. |publication-place=Berkeley |page=103 |language=en |chapter=7. An Early Christian View on a Free Will: Origen |quote=The answer to the first question seems relatively easy. The Christians got their notion of a free will from Platonism and, most of all, from Stoicism. |access-date=2022-12-03 |editor-last2=Sedley |editor-first2=David |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128025814/https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |archive-date=2022-01-28 |url-status=dead}}</ref><ref name="k643">{{cite book |last=Linjamaa |first=Paul |url=https://brill.com/display/book/9789004407763/BP000012.xml |title=The Ethics of The Tripartite Tractate (NHC I, 5): A Study of Determinism and Early Christian Philosophy of Ethics |date=7 Hunyo 2019 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-40775-6 |page=119 |language=en |doi=10.1163/9789004407763_005 |quote=The notion of free will is not discussed explicitly in the New and Old Testament. Nor are the technical terms used associated with the discourse on free will.}}</ref><ref name="p295">{{cite book |last=Karamanolis |first=George |url=https://books.google.com/books?id=91cmEAAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Philosophy of Early Christianity |publisher=Taylor & Francis |year=2021 |isbn=978-0-429-62823-8 |series=Ancient Philosophies |volume=4 |page=unpaginated |language=en |quote=Scripture not only lacks a discussion of all the important issues in this area but also lacks the relevant terminology, which early Christians employ in their writings. |access-date=28 June 2024}}</ref> Ayon sa nangungunang iskolar sa paksang ito hinggil sa malayang kalooban noong sinaunang panahon, si Michael Frede, napansin niya na "ang kalayaan at malayang kalooban ay hindi matatagpuan alinman sa [[Septuagint|Septuaginta]] o sa [[Bagong Tipan]] at marahil ay nagmula sa mga Kristiyano sa pamamagitan ng Estoisismo."<ref>{{Cite journal |title=Review of: A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought. Sather Classical Lectures 68 |url=https://bmcr.brynmawr.edu/2011/2011.10.24/ |journal=Bryn Mawr Classical Review |language=en}}</ref> Isinulat ni Frede na hindi niya natagpuan sa Bagong Tipan o sa Griyegong [[Lumang Tipan]] ang wika ng malayang kalooban, ni ang anumang palagay hinggil dito.<ref name="tomblackson.com" /> Ayon kay Frede, tiyak na binuo ng mga ama ng unang Simbahan ang kanilang [[doktrina]] ng malayang kalooban mula sa mga [[pagano]].<ref name="tomblackson.com" /> Isa pang iskolar mula sa Oxford, si Dr. Alister McGrath, ay lubos na sumasang-ayon kay Frede: "Ang terminong 'malayang kalooban' ay hindi makikita sa Bibliya, kundi nagmula sa Estoisismo. Ipinakilala ito sa Kristiyanismong Kanluranin ng teologong si Tertuliano noong [[Ika-2 dantaon|ikalawang]] [[Ika-2 dantaon|dantaon]]."<ref>Alister McGrath, Christian Theology, 351. (sa Ingles)</ref> Samantala, ayon sa dalubhasa sa mga sulat ni San Pablo na si Troels Engberg-Pedersen, "Matibay na pinaniniwalaan ni Pablo ang banal na pagtatakda (''divine determination'') bilang isang likas na bahagi ng kabuuang pagkaunawa niya sa Diyos."<ref>Troels Engberg-Pedersen, ''Fate, Providence and Free Will: Philosophy and Religion in Dialogue in the Early Imperial Age'' (2020) (sa Ingles)</ref> === '''Hudaismo''' === [[File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|thumb|188x188px|''Bas-relief'' ni Maimonides sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Kapulungan ng mga Kinatawan ng]] [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Estados Unidos]]]] Sa kaisipang [[Mga Hudyo|Hudyo]], ang konsepto ng "malayang kalooban" ({{Langx|he|בחירה חפשית|translit=bechirah chofshit}}; {{Lang|he|בחירה}}, {{Transliteration|he|bechirah}}) ay pansaligan. Ang pinakamaikling paglalahad ay mula kay [[Maimonides]], sa dalawang bahaging paliwanag, kung saan tinukoy ang kalayaan ng kalooban ng tao bilang bahagi ng disenyo ng Diyos sa sansinukob: # Ipinaliwanag ni Maimonides<ref>Rambam Teshuvah 5:4 (sa Ebreo)</ref> na dapat may malayang kalooban ang tao (lalo na sa pagpili sa mabuti o masama), sapagkat kung wala ito, magiging walang kahulugan ang mga kautusan ng mga [[propeta]], hindi kailangan ang [[Torah]] at ''Mitzvot'' ("mga utos"), at hindi maisasakatuparan ang katarungan. # Kasabay nito, kinikilala ni Maimonides&nbsp;– at iba pang palaisip&nbsp;– ang paradoksong lilitaw batay sa (i) kinikilala ng Hudaismo ang kabuuang kaalaman ng Diyos, at (ii) ang likas na katangian ng Banal na probidensya ayon sa [[Hudaismo]]. (Sa katunayan, ang problema ay maaaring sumalubong sa iba pang isyu sa [[pilosopiyang Hudyo]].) === Islam === Sa [[Islam]], ang isyung teolohikal ay karaniwang hindi kung paano pagsasamahin ang malayang kalooban sa kaalaman ng Diyos, kundi sa ''jabr'' ng Diyos, o banal na kapangyarihan ng utos. Bumuo si al-Ash'ari ng anyo ng kompatibilismi na tinatawag na "akwisisyon" o "dalawahang-ahensya", kung saan parehong pinagtibay ang malayang kalooban ng tao at ''jabr'' ng Diyos, na naging pundasyon ng dominanteng posisyon ng Ash'ari.<ref>{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac & Co. |year=1948 |location=London |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wolfson |first=Harry |title=The Philosophy of Kalam |url=https://archive.org/details/philosophyofkala0000wolf |publisher=Harvard University Press |year=1976 |language=en}}</ref> Sa [[Shia Islam]], ang pag-unawa ng Ash'ari sa mas mataas na balanse patungo sa predestinasyon ay kinukwestiyon ng karamihan sa mga teologo.<ref>{{cite web |title=Man and His Destiny |url=http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415173216/http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |archive-date=2012-04-15 |access-date=2010-11-21 |publisher=Al-islam.org |language=en}}</ref> Ang malayang kalooban, ayon sa doktrina ng Islam, ay pangunahing batayan ng pananagutan ng tao sa kanyang mga aksyon sa buong buhay. Ang mga aksyon na ginawa sa pamamagitan ng malayang kalooban ay binibilang sa Araw ng Paghuhukom sapagkat sariling kilos ito ng tao; gayunpaman, ang malayang kalooban ay nagaganap sa pahintulot ng Diyos.<ref>{{cite book |last=Tosun |first=Ender |url=http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |title=Guide to Understanding Islam |year=2012 |isbn=978-605-63198-1-5 |location=Istanbul |page=209 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528093600/http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |archive-date=2013-05-28 |url-status=live}}</ref> Sa kabaligtaran, ang Mu'tazila, kilala bilang paaralang rasyonalista ng Islam, ay may pananaw na kabaligtaran ng Ash'arite at iba pang teolohiya ng Islam sa pagtingin sa malayang kalooban at katarungan ng Diyos.<ref>{{Cite web |title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |archive-date=2024-08-03 |access-date=2024-12-18 |website=www.rep.routledge.com |language=en}}</ref> Dahil may doktrina ang Mu'tazila na nagbibigay-diin sa katarunang ng Diyos (''<nowiki/>'Adl'').<ref>{{Cite book |last=al-Asadābādī |first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad |url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ |title=Sharḥ al-uṣūl al-khamsah |date=1965 |publisher=Maktabat wahbah |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220041523/https://books.google.co.id/books/about/Sharh_al_usul_al_khamsah.html%3Fid%3D_PilAQAACAAJ%26redir_esc%3Dy |archive-date=December 20, 2024 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mu'tazilah {{!}} History, Doctrine, & Meaning {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |archive-date=2018-06-21 |access-date=2024-12-18 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Para sa Mu'tazila, ang tao mismo ang lumilikha ng kanilang kalooban at kilos, kaya ang aksyon at kilos ng tao ay hindi tadhana lamang na pinapatnubayan ng Diyos at hindi kinakailangang may pahintulot ng Diyos. Sa Mu'tazila, ang tao mismo ay naglalapat ng malayang kalooban sa kanilang aksyon at pag-uugali sa pamamagitan ng utak at [[Sistemang nerbiyos|sistema ng nerbiyos]].<ref>{{Cite journal |last=Seyithan |first=C. A. N. |date=2021 |title=An Anatomic and Physiologic Analysis of the Discussions on the Locus of Human Power Among the Schools of Kalām |url=https://philpapers.org/rec/SEYAAA |url-status=live |journal=Kader |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=631–644 |doi=10.18317/kaderdergi.971440 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219192534/https://philpapers.org/rec/SEYAAA |archive-date=2024-12-19 |access-date=2024-12-18 |doi-access=free}}</ref><ref>Cengiz, Yunus, [https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf “Two Competing Approaches in the Mu‘tazilite View of the Human Being: The Traditions of Abu al-Hudhayl and al-Nazzam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240815054102/https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf|date=2024-08-15}}, Nazariyat Journal for the History of Islamic Philosophy and Sciences 4/2 (Mayo 2018): 57-7 (sa Ingles)</ref> Sa ganitong paraan, ginagarantiya nito ang katarungan ng Diyos sa paghuhukom sa bawat tao sa Araw ng Paghuhukom.<ref>{{Cite journal |last=Allison |first=George |title=Between Justice and Judgment: An Analysis of Free Will in Mu'tazilism |url=https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |url-status=dead |journal=Arizona State University Library |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123161116/https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |archive-date=2025-01-23 |access-date=2024-12-18}}</ref> === Iba pa === Ipinahayag ng pilosopong si [[Søren Kierkegaard]] na ang banal na pagkamakapangyarihan sa lahat ay hindi maaaring ihiwalay sa kabutihang banal. Bilang isang tunay na makapangyarihan at mabuting nilalang, maaaring likhain ng Diyos ang mga nilalang na may tunay na kalayaan laban sa Kanya. Higit pa rito, kusang gagawin ito ng Diyos sapagkat "ang pinakadakilang kabutihan… na maaaring gawin para sa isang nilalang, na higit sa anumang bagay na maaaring gawin para rito, ay ang maging tunay na malaya."<ref>Kierkegaard, Søren. (1848) ''Journals and Papers'', vol. III. Muling nilimbag sa Indiana University Press, Bloomington, 1967–78. (sa Ingles)</ref> Ang pagtatanggol sa kalayaan ng kalooban ni Alvin Plantinga ay isang makabagong pagpapalawig ng paksang ito, na nagpapakita kung paanong ang Diyos, kalayaan ng kalooban, at kasamaan ay maaaring magkatugma.<ref>Mackie, J.L. (1955) "Evil and Omnipotence", ''Mind'', new series, vol. 64, pp. 200–12. (sa Ingles)</ref> May ilang pilosopo na sumusunod kay [[William ng Ockham]] sa paniniwalang ang pangangailangan at posibilidad ay natutukoy ayon sa isang tiyak na sandali ng panahon at sa isang takdang kalagayang empirikal. Dahil dito, ang isang bagay na posibleng mangyari ayon sa pananaw ng isang tagamasid ay maaaring ituring na kinakailangan mula sa pananaw ng isang may ganap na kaalaman (omnisiyente).<ref name="ockham">Ockham, William. Predestination, God's Knowledge, and Future Contingents, maagang ika-14 dantao, salin nina Marilyn McCord Adams at Norman Kretzmann 1982, Hackett, esp pp. 46–47 (sa Ingles)</ref> Mayroon ding mga pilosopong sumusunod kay [[Philo|Philo ng Alejandria]], isang pilosopong kilala sa kanyang antroposentrismo, sa paniniwalang ang kalayaan ng kalooban ay katangian ng kaluluwa ng tao, kaya ang mga hayop na hindi tao ay walang ganitong kalayaan.<ref>H.A. Wolfson, ''Philo'', 1947 Harvard University Press; Religious Philosophy, 1961 Harvard University Press; and "St. Augustine and the Pelagian Controversy" sa Pilosopiyang Panrelihiyon (sa Ingles)</ref> == Mga sanggunian == === Mga sipi === {{Reflist}} === Bibliograpiya === * Hawking, Stephen, and Mlodinow, Leonard, ''The Grand Design'', New York, Bantam Books, 2010. (sa INgles) * Horst, Steven (2011), [https://web.archive.org/web/20150427115321/http://www.themontrealreview.com/2009/Freedom-and-the-laws-of-nature.php ''Laws, Mind, and Free Will.''] (MIT Press) {{ISBN|0-262-01525-0}} (sa Ingles) * [https://web.archive.org/web/20171011231645/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=41 Sri Aurobindo about freedom and free will](PDF) (sa Ingles) * {{cite journal|last1=Cave|first1=Stephen|title=There's No Such Thing as Free Will|journal=The Atlantic|date=Hunyo 2016|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2016/06/theres-no-such-thing-as-free-will/480750/|language=en}} == Karagdagang pagbabasa == {{div col}} * Dennett, Daniel C. (2003). ''Freedom Evolves''. New York: Viking Press {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles) * Epstein J.M. (1999). ''Agent Based Models and Generative Social Science.'' Complexity, IV (5). (sa Ingles) * Gazzaniga, M. & Steven, M.S. (2004) Free Will in the 21st Century: A Discussion of Neuroscience and Law, in Garland, B. (pat.) ''Neuroscience and the Law: Brain, Mind and the Scales of Justice'', New York: Dana Press, {{ISBN|1-932594-04-3}}, pp.&nbsp;51–70. (sa Ingles) * Gleick, James, "The Fate of Free Will" (review of Kevin J. Mitchell, ''Free Agents: How Evolution Gave Us Free Will'', Princeton University Press, 2023, 333 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXXI, no. 1 (18 Enero 2024), pp. 27–28, 30. (sa Ingles) "Agency is what distinguishes us from machines. For biological creatures, [[reason]] and purpose come from acting in the world and experiencing the consequences. [[Artificial intelligence]]s – disembodied, strangers to blood, sweat, and tears – have no occasion for that." (p. 30.) * {{cite journal | last1 = Goodenough | first1 = O.R. | year = 2004 | title = Responsibility and punishment | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B | volume = 359 | issue = 1451| pages = 1805–09 | doi = 10.1098/rstb.2004.1548 | pmid = 15590621 | pmc = 1693460 |language=en}} * {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 1982 | title = Consciousness: An Afterthought | url = http://cogprints.org/1570/ | journal = Cognition and Brain Theory | volume = 5 | pages = 29–47|language=en }} * {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 2001 | title = No Easy Way Out | url = http://cogprints.org/1624/ | journal = The Sciences | volume = 41 | issue = 2| pages = 36–42 | doi = 10.1002/j.2326-1951.2001.tb03561.x | url-access = subscription |language=en}} * Harnad, Stevan (2009) The Explanatory Gap #''[http://philpapers.org/ PhilPapers]'' (sa Ingles) * Harris, Sam. 2012. ''Free Will''. Free Press. {{ISBN|978-1-4516-8340-0}} (sa Ingles) * Hofstadter, Douglas. (2007) ''I Am A Strange Loop.'' Basic Books. {{ISBN|978-0-465-03078-1}} (sa Ingles) * Kane, Robert (1998). ''The Significance of Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-512656-4}} (sa Ingles) * Lawhead, William F. (2005). ''The Philosophical Journey: An Interactive Approach.'' McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages {{ISBN|0-07-296355-7}}. (sa Ingles) * Libet, Benjamin; Anthony Freeman; and Keith Sutherland, mga pat. (1999). ''The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will''. Exeter, UK: Imprint Academic. Mga [[sanaysay]] ng mga siyentipiko at pilosopo. (sa Ingles) * Muhm, Myriam (2004). Abolito il libero arbitrio&nbsp;– Colloquio con Wolf Singer. ''L'Espresso'' 19.08.2004 [https://web.archive.org/web/20060516090209/http://www.larchivio.org/xoom/myriam-singer.htm larchivio.org] (sa Ingles) * Nowak A., Vallacher R.R., Tesser A., Borkowski W. (2000). Society of Self: The emergence of collective properties in self-structure. ''Psychological Review.'' 107 (sa Ingles) * Riskin, Jessica, "Turtles All the Way Up" (pagsusuri ni Robert M. Sapolsky, ''Determined: A Science of Life Without Free Will'', Penguin Press, 2023, 511 pp.), ''The New York Review of Books'', bol. LXXII, blg. 2 (13 Pebrero 2025), pp. 23–25. The reviewer, Riskin, writes: "[[Science]] can't prove there's no free will [Sapolsky's thesis is that there is no free will] because the question of free will is not a scientific question but a philosophical one. To misrepresent it as a scientific question is a prime example of scientism – of extending the claims of science beyond its bounds." (p. 25.) (sa Ingles) * {{Cite book |last=Sapolsky |first=Robert M. |title=Determined: A Science of Life Without Free Will |url=https://archive.org/details/determinedscienc0000sapo |publisher=Penguin Press |location=New York |year=2023 |isbn=978-0-5255-6097-5|language=en}} * [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer, Arthur]] (1839). ''On the Freedom of the Will.'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}}. (sa Ingles) * {{cite book | last=Stapp | first=Henry P. | title=Quantum theory and free will : how mental intentions translate into bodily actions | publication-place=Cham, Switzerland |publisher=Springer| date=2017 | isbn=978-3-319-58301-3 | oclc=991595874 | language=en}}}} * Tosun, Ender (2020). [http://www.islamicinformationcenter.info/fwp.pdf Free Will Under the Light of the Quran], {{ISBN|978-605-63198-2-2}} (sa Ingles) * Van Inwagen, Peter (1986). ''An Essay on Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-824924-1}}. (sa Ingles) * Velmans, Max (2003) ''How Could Conscious Experiences Affect Brains?'' Exeter: Imprint Academic {{ISBN|0-907845-39-8}}. (sa Ingles) * Dick Swaab, Wij Zijn Ons Brein, Publishing Centre, 2010. {{ISBN|978-90-254-3522-6}} (sa Ingles) * {{Cite book|url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|title=The Illusion of Conscious Will|last=Wegener|first=Daniel Merton|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=978-0-262-23222-7|access-date=2018-12-12|archive-date=2018-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|url-status=dead|language=en}} * Williams, Clifford (1980). ''Free Will and Determinism: A Dialogue''. Indianapolis: Hackett Publishing Company (sa Ingles) * John Baer, James C. Kaufman, Roy F. Baumeister (2008). ''Are We Free? Psychology and Free Will''. Oxford University Press, New York {{ISBN|0-19-518963-9}} (sa Ingles) * George Musser, "Is the Cosmos Random? ([[Albert Einstein|Einstein]]'s assertion that God does not play dice with the universe has been misinterpreted)", ''Scientific American'', bol. 313, blg. 3 (Setyembre 2015), pp.&nbsp;88–93. (sa Ingles) {{div col end}} == Mga panlabas na link == * {{Cite SEP|freewill|Free Will|Timothy O’Connor, Christopher Franklin}} * {{Cite IEP|url-id=freewill|title=Free Will|author=Kevin Timpe}} * {{Cite IEP|url-id=freewi-m|title=FMedieval Theories of Free Will|author=Colleen McClusky}} * {{Commons category-inline|Free will|Malayang kalooban}} * {{Wikiquote-inline|Free will|Malayang kalooban}} {{Philosophy topics}} {{authority control}} [[Kategorya:Teolohiya]] [[Kategorya:Etika]] [[Kategorya:Kausalidad]] [[Kategorya:Malayang kalooban]] [[Kategorya:Metapisika]] [[Kategorya:Pilosopiya ng relihiyon]] [[Kategorya:Pilosopiya ng buhay]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] j5csmg0c82sja2mvinqf3baenth0q05 0 245731 2212666 1515223 2026-06-22T17:10:30Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212666 wikitext text/x-wiki {{Drugbox | Verifiedfields = changed | verifiedrevid = 447562958 | image = <!--Mga datos ng Bakuna--> | type = vaccine | target = [[Mga Beke]] | vaccine_type = attenuated <!--Mga Clinical na Datos --> | tradename = | MedlinePlus = a601176 | pregnancy_AU = <!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --> | pregnancy_US = <!-- A / B / C / D / X --> | pregnancy_category = | legal_AU = <!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 o Hindi Nakalista--> | legal_CA = <!-- Nakalista I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> | legal_UK = <!-- GSL, P, POM, CD, or Class A, B, C --> | legal_US = <!-- OTC / Rx-lamang / Listahan I, II, III, IV, V --> | legal_status = | routes_of_administration = <!--Mga Mapagkakakilanlan--> | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = NA | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|??}} | CAS_number = | ATC_prefix = J07 | ATC_suffix = BE01 | PubChem = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = <!--Mga Kemikal na Datos--> }} Ang '''Mga Bakuna sa Beke''' ay ligtas na pang-iwas sa mga [[beke]].<!-- <ref name=WHO2007/> --> Kapag iniiniksiyon sa marami, binabawasan ng mga ito ang mga kumplikasyon sa dami ng populasyon.<ref name=WHO2007>{{cite journal|title=Mumps virus vaccines.|journal=Weekly epidemiological record|date=16 Feb 2007|volume=82|issue=7|pages=49-60|pmid=17304707|url=http://www.who.int/wer/2007/wer8207.pdf?ua=1}}</ref> Ang bisa kapag ang 90% ng isang populasyon ay binakunahan ay tinatayang 85%.<ref name=Hviid2008>{{cite journal | author = Hviid A, Rubin S, Mühlemann K | title = Mumps | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-15-21-2008_371_9616/page/932 | journal = [[Ang Lancet]] | volume = 371 | issue = 9616 | pages = 932–44 | date = March 2008 | pmid = 18342688 | doi = 10.1016/S0140-6736(08)60419-5 }}</ref> Kinakailangan ang dalawang dosis para sa pangmatagalang pang-iwas.<!-- <ref name=WHO2007/> --> Ang inisyal na dosis ay inirerekomenda sa pagitan ng edad na 12 hanggang 18 buwang gulang.<!-- <ref name=WHO2007/> --> Ang ikalawang dosis ay kinakailangan para sa pangmatagalang pag-iwas.<ref name=WHO2007/> Ang paggamit pagkatapos ng pagkakalantad sa mga [[tinatablan pa]] ay maaaring kapakipakinabang.<ref name=Pink2012/> ''Basahin din ang: [[Bakunang MMRV]]'' == Kaligtasan == Ang mga bakuna sa beke ay napakaligtas at ang mga di inaasahang di kanais-nais na epekto ng gamot ay karaniwang bahagya.<ref name=WHO2007/><ref name=Pink2012/> Maaaring magdulot ito ng bahagyang pananakit at pamamaga sa pinag-iniksiyunan at bahagyang lagnat.<!-- <ref name=WHO2007/> --> Bihira ang mas malalaking di inaasahang di kanais-nais na epekto ng gamot.<ref name=WHO2007/> Ang katibayan ay ang hindi sapat para maiugnay ang bakuna sa mga kumplikasyon tulad ng mga epekto sa nerbiyo.<ref name=Pink2012/> Hindi dapat iiniksiyon ang bakuna sa mga taong [[nagdadalantao]] o may malubhang [[immunosuppression]].<ref name=WHO2007/> Ang mga hindi magandang kinahinatnan sa mga anak ng mga inang nakatanggap ng bakuna sa panahon ng pagdadalantao; gayun pa man, ito ay hindi naidokumento.<ref name=WHO2007/><ref name=Pink2012/> Kahit na ang bakuna ay ginawa sa mga selyula ng manok, okey pa rin itong ibigay sa mga may mga [[ allergy sa itlog]].<ref name=Pink2012/> ==Paggamit== Karamihan ng [[mauunlad na mundo]] at marami sa mga bansa sa [[umuunlad na mundo]] ang nagsasama nito sa kanilang mga immunisasyong programa na madalas ay kasama ng [[bakuna sa tigdas|tigdas]] at [[bakuna sa tigdas-hangin ]] na kilala bilang [[MMR ]]ay mayroon rin.<ref name=WHO2007/> Ang pormulasyon kasama ang mga naunang tatlo at ang [[bakuna sa bulutong-tubig]] na kilala bilang [[MMRV]] ay mayroon rin.<ref name=Pink2012/> Hanggang nitong 2005, ang 110 na bansa ay nabigyang ng bakuna sa ganitong paraan.<!-- <ref name=WHO2007/> --> Sa mga lugar kung saan ang malawakang pagbabakuna ay isinasagawa, nagresulta ito sa mahigit sa 90% na pagbaba ng bilang ng sakit.<!-- <ref name=WHO2007/> --> Ang halos kalahating bilyong dosis ng isang klase ng bakuna ang naibigay na.<ref name=WHO2007/> == Kasaysayan, lipunan at kultura == Ang bakuna sa beke ay unang nabigyan ng lisensiya noong 1948; gayun pa man mayroon itong maikling bisa lamang.<ref name=Pink2012>{{cite book|last1=Atkinson|first1=William|title=Mumps Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|date=May 2012|publisher=Public Health Foundation|isbn=9780983263135|pages=Chapter 14|edition=12|url=http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/mumps.html}}</ref> Ang pinahusay na mga bakuna ay nagsimulang ibenta noong 1960s.<!-- <ref name=WHO2007/> --> Kahit na ang naunang bakuna ay [[di aktibong bakuna|Di aktibong ]] ang mga kasunod na mga paghahanda ay buhay na mga virus na mga pinahina.<ref name=WHO2007/> Ito ay nasa [[World Health Organization's List of Essential Medicines (Listahan ng mga Mahahalagang Gamot ng World Health Organization)]], ang pinakamahalagang medikasyong kailangan sa isang panguhaning [[sistemang pangkalusugan]].<ref>{{cite web|title=WHO Model List of EssentialMedicines|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/93142/1/EML_18_eng.pdf?ua=1|work=World Health Organization|accessdate=22 April 2014|date=October 2013}}</ref> May mga ilang iba't ibang uri na ginagamit hanggang noong 2007.<ref name=WHO2007/> ==Mga Sanggunian== <references /> s153uzlcjq6fm8t34svm3dmmw1lo1oj 0 249508 2212797 2144262 2026-06-22T18:41:40Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212797 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:University_of_Nebraska-Lincoln,_Hamilton_Hall.jpg|thumb|Bulwagang Hamilton]] [[Talaksan:International_Quilt_Study_Center_&_Museum_Lincoln_NE.jpg|thumb|International Quilt Study Center and Museum]] Ang '''Unibersidad ng Nebraska–Lincoln''', madalas na tinutukoy bilang '''Nebraska''', '''UNL''' o '''NU''', ay isang [[Estados Unidos|Amerikano]]<nowiki/>ng pampublikong unibersidad sa pananaliksik na matatagpuan sa [[Lincoln, Nebraska|Lincoln, estado ng Nebraska]], [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite web|url=http://classifications.carnegiefoundation.org/lookup_listings/view_institution.php?unit_id=181464|title=Carnegie Classifications – University of Nebraska|publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching|accessdate=Setyembre 6, 2010}}</ref> Ito ay ang pinakamatandang pamantasang pampamahalaan at ang pinakamalaki sa Unibersidad ng Nebraska Sistema. Ang lehislatura ng estado ay naggawad ng tsarter sa unibersidad noong 1869 bilang isang land-grant university sa ilalim ng 1862 Morrill Act, dalawang taon pagkatapos na maisali ang Nebraska sa Estados Unidos. Sa pagsisimula ng ika-20 siglo, nagsimulang palawakin ng unibersidad ang makabuluhang pagrekrut ng mga propesor upang magturo sa mga bagong tatag na mga propesyonal na mga kolehiyo habang gumagawa rin ng mga makabagong pananaliksik sa agham na pang-agrikultura. Ang "metodong Nebraska" sa pag-aaral ekolohikal ay binuo sa mga panahong ito at naglatag ng pundasyon para sa pananaliksik sa ekolohiyang teoretikal para sa natitirang bahagi ng ika-20 siglo.<ref>{{Cite journal|last=Vandervoort|first=Frances|year=1999|title=A Green Centennial|url=https://archive.org/details/sim_american-biology-teacher_november-december-1999_61_9/page/n9|journal=The American Biology Teacher|publisher=University of California|volume=61|issue=9|pages=648–659|jstor=4450796|doi=10.2307/4450796}}</ref><ref>{{Cite book|last=Merchant|first=Carolyn|title=The Columbia Guide to American Environmental History|url=https://books.google.com/?id=bcdo0qlS0awC|accessdate=Setyembre 9, 2010|year=2005|publisher=Columbia University Press|location=Manhattan, NY|isbn=978-0-231-11233-8|pages=163–164|chapter=Chapter 9: The Rise of Ecology 1890–1990}}</ref> Ang pamantasan ay organisado sa walong kolehiyo sa dalawang campus sa Lincoln na may higit sa 100 mga gusali para sa instruksyon at reserch.<ref>{{Cite web|url=http://historicbuildings.unl.edu/overview.html|title=UNL Historic Buildings – Historical Overview|year=2005|publisher=University of Nebraska–Lincoln|accessdate=Setyembre 5, 2010|location=Lincoln, NE}}</ref> ==== Mga fakultad at paaralan ==== Ang unibersidad ngayon ay may siyam na mga fakultad na nag-aalok ng higit sa 150 mga undergradwadong meyjor, 20 pre-propesyonal na mga programa, 100 gradwadong mga programa at mga 275 mga programa ng pag-aaral.<ref name="org">{{Cite web|url=http://www.unl.edu/ucomm/depts/|title=UNL &#124; Colleges and Departments A-C|publisher=Unl.edu|date=2009-07-23|accessdate=2012-05-20|archive-date=2009-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090526213236/http://www.unl.edu/ucomm/depts/|url-status=dead}}</ref> * Kolehiyo ng Agham Pang-Agrikultura at Likas-Yaman * Kolehiyo ng Arkitektura * Kolehiyo ng Sining at Agham * Kolehiyo ng Pangangasiwang Pangnegosyo * Kolehiyo ng Edukasyon at Agham Pantao * Kolehiyo ng Inhinyeriya * Hixson-Lied Kolehiyo ng Pino at Performatibong Sining * Kolehiyo ng Peyodismo at Komunikasyong Pangmadla * Kolehiyo ng Batas == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} {{coord|format=dms|display=title}} [[Kategorya:Flagship na unibersidad sa Estados Unidos]] cgzulgeiendmybtwcdwk95ertcr3qfy 0 263233 2212857 2204074 2026-06-22T19:17:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212857 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Elasmobranchii | fossil_range = | image = Great White Shark (14730719119).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Malaking puting pating]] | fossil_range = {{Fossil range|Givetian|Recent}} | taxon = Elasmobranchii | authority = [[Charles Lucien Jules Laurent Bonaparte|Bonaparte]], 1838 | subdivision_ranks = Order | subdivision = * [[Heterodontiformes]] * [[Orectolobiformes]] * [[Lamniformes]] * [[Carcharhiniformes]] * [[Hexanchiformes]] * [[Squaliformes]] * [[Squatiniformes]] * [[Pristiophoriformes]] }} Ang '''Elasmobranchii''' ({{IPAc-en|ᵻ|ˌ|l|æ|z|m|ə|ˈ|b|r|æ|ŋ|k|i|aɪ}}{{refn|{{MerriamWebsterDictionary|Elasmobranch}}}}) ay isang subklase ng [[Chondrichthyes]] o cartilaginous na isda, kabilang ang mga [[pating]] (superorder Selachii) at ang mga ray, skate, at sawfish (superorder [[Batoidea]]). Ang mga miyembro ng subklase na ito ay nailalarawan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng lima hanggang pitong pares ng mga cleft ng gill na nag-iisa nang isa-isa sa mga panlabas, matibay na palikpik ng palikpik at mga maliliit na mga paltok sa balat. Ang mga ngipin ay nasa ilang serye; Ang pang-itaas na panga ay hindi pinagsama sa cranium, at ang mas mababang panga ay nakalagay sa itaas. Ang mga detalye ng ito ng panga anatom ay nag-iiba sa pagitan ng species, at tumutulong na makilala ang iba't ibang clasmobranch clades. Ang pelvic fins sa mga lalaki ay binago upang lumikha ng claspers para sa paglipat ng tamud. Walang swimming pantog, sa halip ang mga isda ay nagpapanatili ng buoyancy na may malaking livers mayaman sa langis. Hindi malinaw ang kahulugan ng clade patungkol sa mga fossil chondrichthyan. Itinuturing ito ng ilang may-akda bilang katumbas ng Neoselachii (ang clade ng crown group kabilang ang mga modernong pating, ray, at lahat ng iba pa mga inapo ng kanilang huling ninuno). Ginagamit ng ibang mga may-akda ang pangalang Elasmobranchii para sa isang mas malawak na grupo ng lahat ng chondrichthyan na nakabatay sa sangay na mas malapit na nauugnay sa mga modernong pating at pagi kaysa sa Holocephali (ang clade na naglalaman ng mga chimaera at ang kanilang mga nabubuhay na kamag-anak).<ref>{{Cite journal |last=Maisey |first=J. G. |date=2012-03-21 |title=What is an ‘elasmobranch’? The impact of palaeontology in understanding elasmobranch phylogeny and evolution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8649.2012.03245.x |journal=Journal of Fish Biology |language=en |volume=80 |issue=5 |pages=918–951 |doi=10.1111/j.1095-8649.2012.03245.x |issn=0022-1112}}</ref> Kabilang sa mahahalagang extinct na grupo ng elasmobranchs sensu lato ang mga hybodont (Orden Hybodontiformes), xenacanths (orden Xenacanthformes) at Ctenacanthiformes. Ang mga ito ay madalas ding tinutukoy bilang "pating". Ang pangalang Elasmobranchii ay nagmula sa mga salitang [[Sinaunang Griyego]] na {{Transliteration|grc|elasmo-}} ("plate") at {{Transliteration|grc|bránchia}} ("hasang"), tumutukoy sa malapad at patag na hasang na katangian ng mga isdang ito. ==Paglalarawan== Ang mga miyembro ng subclass na Elasmobranchii ay walang [[mga pantog panglangoy]], lima hanggang pitong pares ng [[hasang]] na mga bitak na bumubukas nang paisa-isa sa labas, matitigas na [[dorsal fin]], at maliliit na [[placoid scale]]. Ang mga ngipin ay nasa ilang serye; ang itaas na panga ay hindi nakadikit sa bao, at ang ibabang panga ay nakaugnay sa itaas na panga. Ang mga umiiral na elasmobranch ay nagpapakita ng ilang arketipal na suspensyon ng panga: amphistyly, orbitostyly, hyostyly, at euhyostyly. Sa amphistyly, ang palatoquadrate ay may postorbital articulation kasama ang chondrocranium kung saan pangunahing sinuspinde ito ng mga ligament sa anterior na bahagi. Ang hyoid ay nakikipag-ugnayan sa mandibular arch sa posterior, ngunit tila kakaunti lamang ang suporta nito sa itaas at ibabang panga. Sa orbitostyly, ang prosesong orbital ay nakabitin sa dingding ng orbital at ang hyoid ang nagbibigay ng karamihan ng suportang suspensory. Sa kabaligtaran, ang hyostyly ay nagsasangkot ng isang ethmoid articulation sa pagitan ng itaas na panga at ng cranium., habang ang hyoid ay malamang na nagbibigay ng mas maraming suporta sa panga kumpara sa mga anterior ligament. Panghuli, sa euhyostyly, kilala rin bilang tunay na hyostyly, Ang mga mandibular cartilage ay walang ligamentous na koneksyon sa cranium. Sa halip, ang mga hyomandibular cartilage ang tanging paraan ng suporta sa panga, habang ang mga elementong ceratohyal at basihyal ay nakaugnay sa ibabang panga, ngunit nakahiwalay sa iba pang bahagi ng hyoid.<ref>{{cite journal |doi=10.1002/jmor.10342 |pmid=15880740 |title=Morpolohiya at ebolusyon ng suspensyon ng panga sa mga lamniform shark |journal=Journal of Morphology |volume=265 |issue=1 |pages=102–19 |year=2005 |last1=Wilga |first1=C.D. |s2cid=45227734 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1093/icb/icm029 |pmid=21672820 |title=Ebolusyon at ekolohiya ng pagpapakain sa mga elasmobranch |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=47 |issue=1 |pages=55–69 |year=2007 |last1=Wilga |first1=C. D. |last2=Motta |first2=P. J. |last3=Sanford |first3=C. P. |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilga |first1=Cheryl A.D. |year=2008 |title=Evolutionary divergence in the feeding mechanism of fishes |journal=Acta Geologica Polonica |volume=58 |issue=2 |pages=113–20 |url=https://geojournals.pgi.gov.pl/agp/article/view/9981 |access-date=2017-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819031736/https://geojournals.pgi.gov.pl/agp/article/view/9981 |archive-date=2018-08-19 |url-status=live }}</ref> Ang mga mata ay may [[tapetum lucidum]]. Ang panloob na gilid ng bawat palikpik sa balakang ng lalaking isda ay may uka upang bumuo ng isang [[clasper]] para sa paghahatid ng [[tamud]]. Ang mga isdang ito ay malawak na ipinamamahagi sa mga tubig na [[tropikal]] at [[katamtaman]].<ref>{{cite book | last = Bigelow| first = Henry B. | author-link = Henry Bryant Bigelow|author2=Schroeder, William C.| title = Fishes of the Western North Atlantic | publisher = Sears Foundation for Marine Research, Yale University | year = 1948 | pages = 64–65 | asin = B000J0D9X6}}</ref> Maraming isda ang nagpapanatili ng buoyancy gamit ang [[swim bladder]]s. Gayunpaman, ang mga elasmobranch ay walang mga pantog panglangoy, at sa halip ay nagpapanatili ng buoyancy na may malalaking atay na puno ng langis.<ref>Oguri, M (1990) [http://spo.nwr.noaa.gov/tr90opt.pdf "A review of selected physiological characteristics unique to elasmobranchs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218135249/http://spo.nwr.noaa.gov/tr90opt.pdf |date=2013-02-18 }} In: ''Elasmobranchs as living resources: advances in the biology, ecology, systematics and the status of the fisheries'', eds. J. H. L. Pratt, S. H. Gruber and T. Taniuchi, US Department of Commerce, NOAA technical report NMFS 90, pp.49–54.</ref> Ang nakaimbak na langis na ito ay maaari ring magsilbing sustansya kapag kakaunti ang pagkain.<ref name=Hoenig1990>Hoenig, J.M. and Gruber, S.H. (1990) [http://spo.nwr.noaa.gov/tr90opt.pdf "Life-history patterns in the elasmobranchs: implications for fisheries management"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218135249/http://spo.nwr.noaa.gov/tr90opt.pdf |date=2013-02-18 }} In: ''Elasmobranchs as living resources: advances in the biology, ecology, systematics and the status of the fisheries'', eds. J. H. L. Pratt, S. H. Gruber and T. Taniuchi, US Department of Commerce, NOAA technical report NMFS 90, pp.1–16.</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0025315400038017 |title=The density of elasmobranchs |journal=Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom |volume=49 |issue=4 |page=913 |year=2009 |last1=Bone |first1=Q. |last2=Roberts |first2=B. L. |s2cid=85871565 }}</ref> ==Kasaysayan ng ebolusyon== {{Tingnan din|Ebolusyon ng isda}} Ang pinakamatandang malinaw na [[kabuuang grupo]] elasmobranch, ang ''[[Phoebodus]],'' ay may pinakamaagang mga tala nito sa Gitnang [[Devonian]] (huling [[Givetian]]), mga 383 milyong taon na ang nakalilipas.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Frey |first1=Linda |last2=Coates |first2=Michael |last3=Ginter |first3=Michał |last4=Hairapetian |first4=Vachik |last5=Rücklin |first5=Martin |last6=Jerjen |first6=Iwan |last7=Klug |first7=Christian |date=2019-10-09 |title=Ang sinaunang elasmobranch na Phoebodus: mga ugnayang pilohenetiko, ekomorpolohiya at isang bagong takdang panahon para sa ebolusyon ng pating |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=286 |issue=1912 |article-number=20191336 |doi=10.1098/rspb.2019.1336 |issn=0962-8452 |pmc=6790773 |pmid=31575362}}</ref> Ilang mahahalagang grupo ng kabuuang grupo ng mga elasmobranch, kabilang ang [[Ctenacanthiformes]] at [[Hybodontiformes]], ay lumitaw na sa pinakabagong Devonian ([[Famennian]]).<ref>Schultze, H.-P., Bullecks, J., Soar, L. K., & Hagadorn, J. (2021). Mga isdang Devonian mula sa Dyer Formation ng Colorado at ang paglitaw ng mga fauna ng Carboniferous sa Famennian. Sa A. Pradel, J. S. S. Denton, at P. Janvier (Mga Patnugot), Mga Sinaunang Isda at ang Kanilang mga Nabubuhay na Kamag-anak: isang Pagpupugay kay John G. Maisey (mga pahina 247–256.). Verlag Dr. Friedrich Pfeil.</ref> Noong [[Carboniferous]], ang ilang ctenacanth ay lalaki sa laki na kapantay ng modernong malaking puting pating na may mga katawan sa rehiyon na {{Convert|7|m|ft}} ang haba.<ref>{{Cite journal |last1=Maisey |first1=John G. |last2=Bronson |first2=Allison W. |last3=Williams |first3=Robert R. |last4=McKinzie |first4=Mark |date=2017-05-04 |title=Isang 'supershark' mula sa Pennsylvania mula sa Texas |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02724634.2017.1325369 |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |language=en |volume=37 |issue=3 |article-number=e1325369 |doi=10.1080/02724634.2017.1325369 |bibcode=2017JVPal..37E5369M |s2cid=134127771 |issn=0272-4634|url-access=subscription }}</ref> Noong panahong Carboniferous at [[Permian]], ang [[Xenacanthida|xenacanths]] ay sagana sa parehong kapaligirang tubig-tabang at dagat, at patuloy na iiral hanggang sa [[Triassic]] na may nabawasang pagkakaiba-iba.<ref>{{Cite journal |last1=Pauliv |first1=Victor E. |last2=Martinelli |first2=Agustín G. |last3=Francischini |first3=Heitor |last4=Dentzien-Dias |first4=Paula |last5=Soares |first5=Marina B. |last6=Schultz |first6=Cesar L. |last7=Ribeiro |first7=Ana M. |date=December 2017 |title=Ang unang uri ng Kanlurang Gondwanan ng Triodus Jordan 1849: Isang bagong Xenacanthiformes (Chondrichthyes) mula sa huling bahagi ng Paleozoic ng Katimugang Brazil |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0895981117302614 |journal=Journal of South American Earth Sciences |language=en |volume=80 |pages=482–493 |doi=10.1016/j.jsames.2017.09.007|bibcode=2017JSAES..80..482P |url-access=subscription }}</ref> Nakamit ng mga hybodont ang mataas na pagkakaiba-iba pagsapit ng Permian,<ref>{{Cite journal |last1=Koot |first1=Martha B. |last2=Cuny |first2=Gilles |last3=Tintori |first3=Andrea |last4=Twitchett |first4=Richard J. |date=March 2013 |title=Isang bagong magkakaibang fauna ng pating mula sa Wordian (Gitnang Permian) Khuff Formation sa loob ng Haushi-Huqf area, Sultanato ng Oman |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4983.2012.01199.x |journal=Palaeontology |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=303–343 |doi=10.1111/j.1475-4983.2012.01199.x |bibcode=2013Palgy..56..303K |s2cid=86428264 |issn=0031-0239|url-access=subscription }}</ref> at magiging dominanteng grupo ng mga elasmobranch noong Triassic at Maagang [[Jurassic]]. Ang mga Hybodont ay malawakang matatagpuan sa parehong kapaligirang dagat at tubig-tabang.<ref name="Rees, J. A. N. 2008, p. 117–147">Rees, J. A. N., and Underwood, C. J., 2008, Hybodont sharks of the English Bathonian and Callovian (Middle Jurassic): Palaeontology, v. 51, no. 1, p. 117–147.</ref> Bagama't ang Neoselachii/Elasmobranchi ''[[sensu stricto]]'' (ang grupo ng mga modernong pating at pagi) ay lumitaw na noong panahon ng Triassic, Mababa lamang ang kanilang pagkakaiba-iba sa panahong ito at nagsimula lamang silang malawakang mag-iba-iba mula sa Maagang Jurassic pataas, nang lumitaw ang mga modernong orden ng mga pating at mga pagi.<ref>{{Cite journal |last=Underwood |first=Charlie J. |date=March 2006 |title=Pag-iba-iba ng Neoselachii (Chondrichthyes) noong Panahong Jurassic at Cretaceous |url=https://www.bioone.org/doi/abs/10.1666/04069.1 |journal=Paleobiology |language=en |volume=32 |issue=2 |pages=215–235 |bibcode=2006Pbio...32..215U |doi=10.1666/04069.1 |issn=0094-8373 |s2cid=86232401|url-access=subscription }}</ref> This kasabay ng pagbaba ng mga hybodont, na naging maliliit na bahagi ng mga kapaligirang pandagat noong Huling Panahong Jurassic ngunit mananatiling karaniwan sa mga kapaligirang tubig-tabang hanggang sa [[Kretasiko]].<ref>{{Cite journal |last1=Rees |first1=Jan |last2=Underwood |first2=Charlie J. |date=January 2008 |title=Hybodont Sharks of the English Bathonian and Callovian (Middle Jurassic) |journal=Palaeontology |language=en |volume=51 |issue=1 |pages=117–147 |doi=10.1111/j.1475-4983.2007.00737.x |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2008Palgy..51..117R }}</ref> Ang pinakabatang labi ng mga hybodont ay mula pa noong pinakadulo ng Cretaceous.<ref>{{Cite journal |last1=Carrillo-Briceño |first1=Jorge D. |last2=Cadena |first2=Edwin A. |last3=Dececchi |first3=Alex T. |last4=Larson |first4=Hans C. E. |last5=Du |first5=Trina Y. |date=2016-01-01 |title=First record of a hybodont shark (Chondrichthyes: Hybodontiformes) from the Lower Cretaceous of Colombia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23766808.2016.1191749 |journal=Neotropical Biodiversity |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=81–86 |doi=10.1080/23766808.2016.1191749 |bibcode=2016NeBio...2...81C |issn=2376-6808}}</ref> ==Taxonomy== Ang Elasmobranchii ay unang nilikha noong 1838 ni [[Charles Lucien Bonaparte]]. Ang orihinal na kahulugan ni Bonaparte ng Elasmobranchii ay epektibong magkapareho sa modernong [[Chondrichthyes]], at nakabatay sa arkitektura ng hasang na ibinahagi ng lahat ng 3 nabubuhay na pangunahing grupo ng isdang may kartilago. Noong ika-20 siglo, naging pamantayan ang pagbubukod ng [[Chimaera|chimaeras]] mula sa Elasmobranchii.; kasama ang pagsasama ng maraming fossil chondrichthyans sa loob ng grupo. Ang kahulugan ng Elasmobranchii ay napapailalim sa maraming kalituhan patungkol sa mga fossil na chondrichthyan. Iminungkahi ni Maisey (2012) na ang Elasmobranchii ay dapat gamitin lamang para sa huling karaniwang ninuno ng mga modernong pating at pagi, isang grupo na dating pinangalanang Neoselachii ni Compagno (1977). Ginamit ng ibang mga kamakailang may-akda ang Elasmobranchii sa malawak na kahulugan upang maisama ang lahat ng chondrichthyan na mas malapit na nauugnay sa mga modernong pating at pagi kaysa sa mga chimaera.<ref name=":0" /> Kasama sa [[kabuuang grupo]] ng Elasmobranchii ang [[Taxonomic rank|cohort]] na si Euselachii Hay, 1902, na nagpapangkat sa mga Hybodontiformes at ilang iba pang mga extinct chondrichthyans kasama ang Elasmobrachii ''sensu stricto''/Neoselachii, maliban sa mas primitibong kabuuang grupo ng mga elasmobranch, na sinusuportahan ng ilang magkakaparehong katangiang morpolohikal ng kalansay<ref>{{Cite journal |last=Maisey |first=John G. |date=March 2011 |title=The braincase of the Middle Triassic shark Acronemus tuberculatus (Bassani, 1886) |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4983.2011.01035.x |journal=Palaeontology |language=en |volume=54 |issue=2 |pages=417–428 |doi=10.1111/j.1475-4983.2011.01035.x |bibcode=2011Palgy..54..417M |s2cid=140697673 |issn=0031-0239|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Coates |first1=Michael I. |last2=Tietjen |first2=Kristen |date=March 2017 |title=The neurocranium of the Lower Carboniferous shark Tristychius arcuatus (Agassiz, ) |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1755691018000130/type/journal_article |journal=Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh |language=en |volume=108 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1017/S1755691018000130 |bibcode=2017EESTR.108...19C |s2cid=135297534 |issn=1755-6910|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Villalobos-Segura |first1=Eduardo |last2=Stumpf |first2=Sebastian |last3=Türtscher |first3=Julia |last4=Jambura |first4=Patrick |last5=Begat |first5=Arnaud |last6=López-Romero |first6=Faviel |last7=Fischer |first7=Jan |last8=Kriwet |first8=Jürgen |date=2023-03-08 |title=A Synoptic Review of the Cartilaginous Fishes (Chondrichthyes: Holocephali, Elasmobranchii) from the Upper Jurassic Konservat-Lagerstätten of Southern Germany: Taxonomy, Diversity, and Faunal Relationships |journal=Diversity |language=en |volume=15 |issue=3 |page=386 |doi=10.3390/d15030386 |doi-access=free |issn=1424-2818 |pmc=7614348 |pmid=36950327|bibcode=2023Diver..15..386V }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Luccisano |first1=Vincent |last2=Rambert-Natsuaki |first2=Mizuki |last3=Cuny |first3=Gilles |last4=Amiot |first4=Romain |last5=Pouillon |first5=Jean-Marc |last6=Pradel |first6=Alan |date=2021-12-02 |title=Phylogenetic implications of the systematic reassessment of Xenacanthiformes and 'Ctenacanthiformes' (Chondrichthyes) neurocrania from the Carboniferous–Permian Autun Basin (France) |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14772019.2022.2073279 |journal=Journal of Systematic Palaeontology |language=en |volume=19 |issue=23 |pages=1623–1642 |doi=10.1080/14772019.2022.2073279 |bibcode=2021JSPal..19.1623L |issn=1477-2019|url-access=subscription }}</ref> *[[Total group|Buong grupo]] Elasmobranchii **†Orden [[Phoebodontiformes]] **†Orden [[Squatinactis|Squatinactiformes]] **†Orden [[Xenacanthiformes]] **†Orden [[Ctenacanthiformes]] **†Orden [[Jalodontiformes]] **†''[[Bandringa]]'' **Infraklase Euselachii ***†Orden [[Hybodontiformes]] ***†Pamilya [[Protacrodontidae]] ***†Pamilya Tristychiidae ****''[[Tristychius]]'' ****''[[Acronemus]]'' ***†''[[Artiodus]]'' ***Dibisyon '''Neoselachii (Elasmobranchii''' ''sensu stricto''''')''' ****†Pamilya [[Anachronistidae]] ****†Orden[[Synechodontiformes]] (''incertae sedis'') ****Subdibisyon [[shark|Selachii]] (Selachimorpha) (mga modernong pating) *****Superorden [[Galeomorphi]] ******Orden [[Heterodontiformes]] (bullhead sharks) ******Orden[[Orectolobiformes]] (carpet sharks) ******Orden[[Lamniformes]] (mackerel sharks) ******Orden [[Carcharhiniformes]] (ground sharks) *****Superorden [[Squalomorphi]] ******Orden [[Echinorhiniformes]] (bramble sharks)<ref>{{Cite book |last1=Ebert |first1=David A. |title=Sharks of the world: a complete guide |last2=Fowler |first2=Sarah |last3=Dando |first3=Marc |date=2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20599-1 |location=Princeton}}</ref><ref>{{Cite web |title=WoRMS - World Register of Marine Species - Echinorhiniformes |url=https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1517433 |access-date=2022-01-04}}</ref> ******Order [[Hexanchiformes]] (frilled and cow sharks) ******Order [[Squaliformes]] (dogfish sharks) ******†Family [[Protospinax|Protospinacidae]] ******Order [[Squatiniformes]] (angel sharks) ******Order [[Pristiophoriformes]] (sawsharks) ****Subdivision [[Batoidea]] (rays, skates, and sawfish) *****Order [[Torpediniformes]] (electric rays) *****Order [[Rhinopristiformes]] (sawfishes, guitar fishes, wedgefishes and relatives) *****Order [[Rajiformes]] (skates and relatives) *****Order [[Myliobatiformes]] (stingrays and relatives) The 5th edition of Fishes of the World sets out the following classification of the Elasmobranchs:<ref name = Nelson5>{{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=Fishes of the World |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |page=56 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522 |oclc=951899884 |ol=25909650M |doi=10.1002/9781119174844}}</ref> *Infraclass Elasmobranchii **Division Selachii (sharks) ***Superorder Galeomorphi ****†Order Synechodontiformes ****Order Heterodontiformes ****Order Orectolobiformes *****Suborder Parascyllioidei *****Suborder Orectoloboidei ****Order Lamniformes ****Order Carcharhiniformes ***Superorder Squalomorphi ****Series Hexanchida *****Order Hexanchiformes ****Series Squalida *****Order Squaliformes ****Series Squatinida *****†Order Protospinaciformes *****Order Echinorhiniformes *****Order Squatiniformes *****Order Pristiophoriformes **Division Batomorphi (rays) ***Order Torpediniformes ***Order Rajiformes ***Order Pristiformes ***Order Myliobatiformes ****Suborder Platyrhinoidei ****Suborder Myliobatoidei Iminumungkahi ng mga kamakailang pag-aaral sa molekula na ang Batoidea ay hindi nagmula sa mga selachian gaya ng naunang inaakala. Instead, ang mga skate at ray ay isang monophyletic superorder sa loob ng Elasmobranchii na may parehong ninuno sa mga selachian.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.ympev.2003.07.010 |pmid=15019621 |title=Phylogeny of elasmobranchs based on LSU and SSU ribosomal RNA genes |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2004-04_31_1/page/214 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=31 |issue=1 |pages=214–24 |year=2004 |last1=Winchell |first1=Christopher J |last2=Martin |first2=Andrew P |last3=Mallatt |first3=Jon |bibcode=2004MolPE..31..214W }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/S1055-7903(02)00333-0 |pmid=12565032 |title=Molecular phylogenetic evidence refuting the hypothesis of Batoidea (rays and skates) as derived sharks |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2003-02_26_2/page/215 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=26 |issue=2 |pages=215–21 |year=2003 |last1=Douady |first1=Christophe J. |last2=Dosay |first2=Miné |last3=Shivji |first3=Mahmood S. |last4=Stanhope |first4=Michael J. |bibcode=2003MolPE..26..215D }}</ref> {{stub}} [[kategorya:Elasmobranchii|*]] l4chfxmxkhtrol48il66h7c22iam9nn 0 270023 2212770 1875710 2026-06-22T18:26:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212770 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Pebrero 2021}} {{Infobox scientist|name=Robert C. Kennicutt, Jr|birth_date={{birth date and age|1951|09|04}}<ref>{{cite web | url = http://www.debretts.com/people/biographies/browse/k/25459/Robert%20Charles+KENNICUTT.aspx | title = Robert Charles KENNICUTT | publisher = Debretts | accessdate = 25 January 2013}}</ref>|birth_place=[[Baltimore, MD]]|nationality=[[United States]]|field=[[Astronomy]]|work_institution=[[Institute of Astronomy, Cambridge]]|alma_mater=[[Rensselaer Polytechnic Institute]]<br />[[University of Washington]]|prizes={{no wrap|[[Dannie Heineman Prize for Astrophysics]] {{small|(2007)}}<br/>[[Gruber Prize in Cosmology]] {{small|(2009)}}}}}}<span>Si </span>'''Robert Charles Kennicutt, Jr.''' [[Fellow of the Royal Society|FRS]] ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] [[astronomo]]. Siya ang [[Plumian Professor of Astronomy and Experimental Philosophy|Plumian Professor of Astronomy]] sa [[Institute of Astronomy, Cambridge|Institute ng Astronomy]] sa [[Unibersidad ng Cambridge|University of Cambridge]]. Siya ay dating Editor-in-Chief ng [[Astrophysical Journal]] (1999-2006). Ang kanyang mga interes sa pananaliksik ang estruktura at ebolusyon ng [[Galaksiya|galaxy]] at [[Star formation|pagbuo ng bituin]] sa mga [[Galaksiya|galaxy]].<ref>{{Cite web |title=Homepage of Robert Kennicutt |url=http://www.ast.cam.ac.uk/~robk/ |access-date=2017-09-01 |archive-date=2018-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131164206/http://www.ast.cam.ac.uk/~robk/ |url-status=dead }}</ref> Natanggap niya ang kanyang [[bachelor's degree]] sa [[pisika]] mula sa [[Rensselaer Polytechnic Institute]] noong 1973. Siya ay naging [[graduate student]] sa [[astronomiya]] sa [[Unibersidad ng Washington|University of Washington]], dito natanggap niya ang kanyang [[MasterChef Pinoy Edition|master's degree]] noong 1976 at ang kanyang [[Ph.D.]] noong 1978. Iginawad sa kanya ang [[Dannie Heineman Prize for Astrophysics]] noong 2007 sa ng [[American Astronomical Society]]. Kasama niyang nagwagi ng 2009 [[Gruber Prize in Cosmology]] sina [[Wendy Freedman]] ng [[Carnegie Institution of Washington]] at [[Jeremy Mould]] ng University of Melbourne School of Physics, para sa kanilang pamumuno sa tiyak na pagsukat ng halaga ng konstante ng proporsiyonalidad sa [[Hubble's Law|Batas ni Hubble]]. Siya ay naging fellow ng [[American Academy of Arts and Sciences]] noong 2001 at itinalagang isang [[Fellow of the Royal Society]] noong 2011. Binuo ni Kennicutt ang isang bersyon ng [[Kennicutt–Schmidt law|batas Kennicutt–Schmidt]], ang empirikong ugnayan ng gas density sa star formation rate (SFR) sa isang rehiyon. == Pananaliksik == === Spitzer Infrared Nearby Galaxies Survey === Si Kennicutt ang punong-imbestigador para sa [[Spitzer Infrared Nearby Galaxies Survey]] (SINGS), isang legacy project na gumagawa ng isang multiwavelength survey sa 75 kalapit na galaxy gamit ng [[Spitzer Space Telescope]].<ref name="kennicuttetal2003">{{Cite journal|author=R. C. Kennicutt, Jr.|author2=L. Armus|author3=G. Bendo|author4=D. Calzetti|author5=D. A. Dale|author6=B. T. Draine|author7=C. W. Engelbracht|author8=K. D. Gordon|author9=A. D. Grauer|date=2003|title=SINGS: The SIRTF Nearby Galaxies Survey|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-society-of-the-pacific-publications_2003-08_115_810/page/928|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=115|issue=810|pages=928–952|arxiv=astro-ph/0305437|bibcode=2003PASP..115..928K|doi=10.1086/376941}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1951]] [[Kategorya:Mga astronomo mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] c83jdd0hn5p9csyosxz8btaup80fyke 0 272230 2212800 2144968 2026-06-22T18:43:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212800 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Klasismo}} [[Talaksan:David-Oath_of_the_Horatii-1784.jpg|thumb| [[Jacques-Louis David]], ''Oath of Horatii'', 1784, isang ikono ng Neoklasisismo sa [[pagpipinta]]]] Ang '''klasisismo''', sa [[sining]], ay karaniwang tumutukoy sa mataas na pagtingin sa isang klasikal na panahon, klasikal na [[sinaunang panahon]] sa Kanluraning tradisyon, bilang pagtatakda ng mga pamantayan para sa panlasa na hinahangad na tularan ng mga klasiko. Sa pinakadalisay nitong anyo, ang klasisismo ay isang [[estetika]] na saloobin na nakadepende sa mga prinsipyong nakabatay sa kultura, sining at panitikan ng [[sinaunang Gresya]] at [[Sinaunang Roma|Roma]], na may diin sa anyo, pagiging payak, [[proporsyon]], kalinawan ng istraktura, pagiging perpekto, pinipigilang damdamin, pati na rin ang tahasang apela sa diwa.<ref>{{Cite book |last=Caves |first=R. W. |title=Encyclopedia of the City |publisher=Routledge |year=2004 |pages=112 |language=en}}</ref> Karaniwang hinahangad ng sining ng klasisismo na maging pormal at pigil: ng ''Discobolus'', naobserba ni Sir Kenneth Clark, "kung tututol tayo sa kanyang pagpigil at kompresyon, tumututol lang tayo sa klasikong sining. Isang marahas na diin o isang biglaang pagbilis ng ritmikong paggalaw. sisira sana ang mga katangiang iyon ng balanse at pagkakumpleto kung saan napanatili nito hanggang sa kasalukuyang siglo ang posisyon ng awtoridad nito sa pinaghihigpitang pondo ng mga biswal na imahe."<ref>Clark, ''The Nude: A Study in Ideal Form'' 1956:242 (sa Ingles)</ref> Nagpapahiwatig ang klasisismo, gaya ng nabanggit ni Clark, ng isang kanon ng malawak na tinatanggap na mga ulirang anyo, maging sa kanong [[Kanluranin]] na kanyang sinusuri sa ''The Nude'' (1956). Isang puwersa ang klasisismo na kadalasang mayroon sa Europa pagkatapos ng [[medyebal]] at mga tradisyong naimpluwensya ng [[Europa]]; gayunpaman, nadama ang ilang mga panahon mismo na higit na konektado sa mga klasikal na ideyal kaysa sa iba, partikular na ang [[Panahon ng Kaliwanagan]],<ref>{{Cite journal |last=Walters |first=Kerry |date=Setyembre 2011 |title=JOURNAL ARTICLE Review |url=https://archive.org/details/sim_church-history_2011-09_80_3/page/691 |journal=Church History |language=en |volume=80 |issue=3 |pages=691–693 |doi=10.1017/S0009640711000990 |jstor=41240671}}</ref> nang ang Neoklasisismo ay isang mahalagang kilusan sa [[sining biswal]]. == Pangkalahatang termino == Ang klasisismo ay isang partikular na kaurian ng pilosopiya, na inihahayag ang sarili sa [[panitikan]], [[arkitektura]], sining, at musika, na mayroong pinagmumulang Sinaunang Griyego at Romano at isang diin sa [[lipunan]]. Partikular itong ipinahayag sa Neoklasisismo<ref>{{Cite journal |last=Johnson |first=James William |date=1969 |title=What Was Neo-Classicism? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_1969-11_9_1/page/49 |journal=Journal of British Studies |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=49–70 |doi=10.1086/385580 |jstor=175167}}</ref> ng [[Panahon ng Kaliwanagan]]. == Sa teatro == [[Talaksan:Molière_-_Nicolas_Mignard_(1658).jpg|thumb| Si [[Molière]] sa klasikal na pananamit, ni Nicolas Mignard, 1658.]] Nabuo ang klasisismo sa [[Tanghalan|teatro]] noong ika-17 dantaon ng mga manunulat ng dulang Pranses mula sa kung ano ang kanilang hinuhusgahan bilang mga tuntunin ng klasikal na teatrong Griyego, kabilang ang mga "Klasikong pagkakaisa" ng oras, lugar at pagkilos, na matatagpuan sa ''Poetics'' (Poetiko) ni [[Aristoteles|Aristotele]]. Ang mga halimbawa ng mga klasikong manunulat ng dula ay sina Pierre Corneille, Jean Racine at [[Molière]]. Sa panahon ng [[Romantisismo]], si [[William Shakespeare|Shakespeare]], na hindi umayon sa alinman sa mga klasikal na tuntunin, ay naging tuon ng argumentong Pranses sa kanila, kung saan nagtagumpay ang mga Romantika; kabilang si [[Victor Hugo]] sa mga unang manunulat ng dulang Pranses na lumabag sa mga kombensyong ito.<ref>{{Cite journal |last=NASH |first=SUZANNE |date=2006 |title=Casting Hugo into History |url=https://archive.org/details/nineteenth-century-french-studies_fall-2006_35_1/page/189 |journal=Nineteenth-Century French Studies |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=189–205 |issn=0146-7891 |jstor=23538386}}</ref> == Sa panitikan == Ang klasisismong [[Panitikan|pampanitikan]] ay nakakuha ng inspirasyon mula sa mga katangian ng [[proporsyon]] ng mga pangunahing gawa ng sinaunang panitikang Griyego at Latin.<ref name="Baldick">{{Cite encyclopedia |year=2015 |title=The Oxford Dictionary of Literary Terms |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198715443.001.0001/acref-9780198715443 |author-link=Chris Baldick |edition=ika-4 na |language=en |format=Bersyong Online |isbn=9780191783234}}</ref><ref name="Greene">{{Cite encyclopedia |year=2012 |title=The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |url={{Google books|id=uKiC6IeFR2UC|plainurl=y|page=|keywords=|text=}} |editor-last=Greene |editor-first=Roland |edition=ika-4 na reb. |language=en |isbn=978-0-691-15491-6}}</ref> Ang ika-17–18 na mga dantaon na mahalagang mga manunulat na klasiko (pangunahin, mga manunulat ng dulan at makata) ay kinabibilangan nina Pierre Corneille, Jean Racine, John Dryden, William Wycherley, William Congreve, [[Jonathan Swift]], Joseph Addison, Alexander Pope, [[Voltaire]], Carlo Goldoni, at Friedrich Klopstock Gottlieb == Sa arkitektura == [[Talaksan:Villa_Rotonda_front.jpg|right|thumb| Villa Rotonda, Palladio, 1591]] Ang klasisismo sa arkitektura ay nabuo sa panahon ng [[Renasimyentong Italyano]], lalo na sa mga kasulatan at disenyo ni Leon Battista Alberti at ang gawain ni Filippo Brunelleschi.<ref>{{Cite web |last=Department of European Paintings |date=Oktubre 2002 |title=Architecture in Renaissance Italy |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/itar/hd_itar.htm |access-date=2019-10-28 |website=www.metmuseum.org |language=en}}</ref> Binibigyang-diin nito ang simetriya, proporsyon, [[heometriya]] at ang regularidad ng mga bahagi tulad ng ipinakita sa arkitektura ng Klasikong sinaunang panahon at, sa partikular, ang [[Sinaunang arkitekturang Romano|arkitektura ng Sinaunang Roma]], kung saan maraming mga halimbawa ang nanatili. == Sa sining == Ang pagpipinta<ref>{{Cite journal |last=Larsen |first=Michael |date=Marso 1978 |title=Italian Renaissance Painting by John Hale |journal=Journal of the Royal Society of Arts |language=en |volume=126 |issue=5260 |pages=243–244 |jstor=41372753}}</ref> at [[Panlililok|eskulturang]] Renasimyentong Italyano ay minarkahan ng kanilang pagpanibago ng mga klasikong anyo, tema at paksa. Noong ika-15 dantaon, mahalaga si Leon Battista Alberti sa pagteteoriya ng marami sa mga ideya para sa pagpipinta na naisagawa bilang produkto sa ''[[Paaralan ng Atenas]]'' ni [[Rafael Sanzio|Rafael]] sa panahon ng Mataas na Renasimyento. Nagpatuloy ang mga tema na hindi putol sa karamihan hanggang noong ika-17 dantaon, nang ang mga artista tulad nina [[Nicolas Poussin]] at Charles Le Brun ay kumakatawan sa mas mahigpit na klasisismo. Tulad ng mga ideya sa pagka-klasiko ng Italyano noong ika-15 at ika-16 na dantaon, kumalat ito sa Europa noong kalagitnaan hanggang huling bahagi ng ika-17 dantaon. == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga kilusan sa sining]] e623vyzlbia0ozezv5jhrmk6ul6a6t1 0 275812 2212716 2193173 2026-06-22T17:50:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212716 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = {{fossil_range|37|0|Gitnang [[Eoseno]] – kasalukuyan}} | image = Feldmaus Microtus arvalis.jpg | image_caption = Karaniwang vole (''[[Microtus arvalis]]'') | taxon = Muroidea | authority = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811 | subdivision_ranks = Mga pamilya | subdivision = [[Platacanthomyidae]]<br> [[Spalacidae]]<br> [[Calomyscidae]]<br> [[Nesomyidae]]<br> [[Cricetidae]]<br> [[Muridae]] '''kapatid:''' [[Dipodoidea]] }} Ang '''Muroidea''' ay isang malaking superpamilya ng mga [[rodentia]], kabilang ang mga [[bubuwit]], [[daga]], vole, [[hamster]], leming, gerbil, at maraming pang ibang kamag-anak. Bagaman, nagmula ang Muroidea sa [[Eurasya]],<ref>{{Cite journal |last1=D'elía |first1=G. |last2=González |first2=E.M. |last3=Pardiñas |first3=U.F.J. |date=2003 |title=Phylogenetic analysis of sigmodontine rodents (Muroidea), with special reference to the akodont genus Deltamys |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1616504704700919 |journal=Mammalian Biology |language=en |volume=68 |issue=6 |pages=351–364 |doi=10.1078/1616-5047-00104|hdl=11336/102889 |hdl-access=free|language=en }}</ref> sinasakop nila ang malawak na iba't ibang panirahan sa bawat [[lupalop]] maliban sa [[Antartika]]. Nilagay ng ilang awtoridad ang lahat ng kasapi ng grupo na ito sa isang nag-iisang pamilya, ang [[Muridae]], dahil sa kahirapan sa pagtukoy sa mga [[subpamilya]] na may kaugnayan sa isa't isa. Marami sa mga pamilya sa loob ng subpamilyang Muroidea ay mayroong mas maraming baryasyon sa pagitan ng iba't ibang klado.<ref>{{Cite journal |last1=Alhajeri |first1=Bader H. |last2=Steppan |first2=Scott J. |date=Setyembre 2018 |title=Disparity and Evolutionary Rate Do Not Explain Diversity Patterns in Muroid Rodents (Rodentia: Muroidea) |url=http://link.springer.com/10.1007/s11692-018-9453-z |journal=Evolutionary Biology |language=en |volume=45 |issue=3 |pages=324–344 |doi=10.1007/s11692-018-9453-z |s2cid=255342087 |issn=0071-3260|language=en}}</ref> Isang posibleng eksplanasyon para sa mga baryasyon sa mga rodentia ay dahil sa lokasyon ng mga rodensyang ito; ang mga pagbabago na ito ay maaring dahil sa radyasyon<ref>{{Cite journal |last1=Jansa |first1=Sharon A. |last2=Giarla |first2=Thomas C. |last3=Lim |first3=Burton K. |date=2009-10-15 |title=The Phylogenetic Position of the Rodent Genus Typhlomys and the Geographic Origin of Muroidea |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2009-10_90_5/page/1082 |journal=Journal of Mammalogy |language=en |volume=90 |issue=5 |pages=1083–1094 |doi=10.1644/08-MAMM-A-318.1 |issn=0022-2372|doi-access=free }}</ref> o ang kabuuang kapaligiran na nilapatan o pinagmulan<ref>{{Cite journal |last1=Jansa |first1=Sharon A. |last2=Giarla |first2=Thomas C. |last3=Lim |first3=Burton K. |date=2009-10-15 |title=The Phylogenetic Position of the Rodent Genus Typhlomys and the Geographic Origin of Muroidea |journal=Journal of Mammalogy |language=en |volume=90 |issue=5 |pages=1083–1094 |doi=10.1644/08-MAMM-A-318.1 |issn=0022-2372|doi-access=free |language=en}}</ref> nila. Binatay ang sumunod na [[taksonomiya]] sa kamakailang lubos na sinuportang [[pilohenya]]ng [[molekula]]r.<ref>{{Cite journal | last1 = Steppan | first1 = S. | last2 = Adkins | first2 = R. | last3 = Anderson | first3 = J. | doi = 10.1080/10635150490468701 | title = Phylogeny and Divergence-Date Estimates of Rapid Radiations in Muroid Rodents Based on Multiple Nuclear Genes | url = https://archive.org/details/sim_systematic-biology_2004-08_53_4/page/533 | journal = Systematic Biology | volume = 53 | issue = 4 | pages = 533–553 | year = 2004 | pmid = 15371245|language=en}}</ref> Inuuri ang mga muroid sa anim na pamilya, 19 subpamilya, at mga 280 [[henera]], at hindi bababa sa 1,750 [[espesye]]. ==Taksonomiya== *Pamilya [[Platacanthomyidae]] (''spiny dormouse'' at ''pygmy dormice'') *Pamilya [[Spalacidae]] (mga muroid na posoryal) **Subpamilya [[Myospalacinae]] (mga zokor) **Subpamilya [[Rhizomyinae]] (mga dagang kawayan at dagang ugat) **Subpamilya [[Spalacinae]] (bulag na dagang mole) *Klado [[Eumuroida]] – mga tipikal na muroid **Pamilya [[Calomyscidae]] ***Subpamilya [[Calomyscinae]] (mga hamster na parang bubuwit) **Pamilya [[Nesomyidae]] ***Subpamilya [[Cricetomyinae]] (mga bubuwit at dagang may supot) ***Subpamilya [[Dendromurinae]] (bubuwit na umaakyat na Aprikano, bubuwit na gerbil, bubuwit na mataba at bubuwit gubat) ***Subpamilya [[Mystromyinae]] (dagang may puting buntot) ***Subpamilya [[Nesomyinae]] (bubuwit at dagang Malagasi) ***Subpamilya [[Petromyscinae]] (bubuwit bato at umaakyat na bubuwit lati) **Pamilya [[Cricetidae]] ***Subpamilya [[Arvicolinae]] (mga vole, leming at muskrat) ***Subpamilya [[Cricetinae]] (mga tunay na [[hamster]]) ***Subpamilya [[Neotominae]] (mga daga at bubuwit sa Hilagang Amerika) ***Subpamilya [[Sigmodontinae]] (mga daga at bubuwit sa [[Bagong Mundo]]) ***Subpamilya [[Tylomyinae]] (mga dagang bispera at dagang umaakyat) **Pamilya [[Muridae]] ***Subpamilya [[Deomyinae]] (dagang matinik, bubuwit na sinuklay ang balahibo at ''link rat'') ***Subpamilya [[Gerbillinae]] (mga gerbil, jird at dagang buhangin) ***Subpamilya [[Leimacomyinae]] (Bubuwit na Togo) ***Subpamilya [[Lophiomyinae]] (dagang krestado) ***Subpamilya [[Murinae]] (mga [[daga]] at [[bubuwit]] ng [[Lumang Mundo]] kabilang ang mga dagang vlei) ==Pilohenya== Kinikilala ang limang pangunahing klado nina Jansa & Weksler (2004).<ref name="JansaWeksler2004"/> *Pamilya '''[[Spalacidae]]''': [[Spalacinae]], [[Myospalacinae]], at [[Rhizomyinae]] (mga espesyang posoryal ng [[Lumang Mundo]]) *Pamilya '''[[Calomyscidae]]''': [[Calomyscinae]] ([[Asia|Asya]]) *Pamilya '''[[Nesomyidae]]''': [[Petromyscinae]], [[Mystromyinae]], [[Cricetomyinae]], [[Nesomyinae]], at gitnang mga ''dendromurine'' ([[Africa|Aprika]] at [[Madagascar]]) *Pamilya '''[[Muridae]]''': [[Murinae]], [[Otomyinae]], [[Gerbillinae]], [[Acomyinae]], at [[Lophiomyinae]] (Lumang Mundo) *Pamilya '''[[Cricetidae]]''': [[Sigmodontinae]], [[Arvicolinae]], at [[Cricetinae]] (Bagong Mundo) Magkasama, binubuo ng Muroidea at ang kapatid na pangkat nitong [[Dipodoidea]] ang suborden na [[Myomorpha]]. Ang sumunod na [[pilohenya]] ng higit sa 70 Muroidea na henera, batay sa pilohenetikng molekular na pagsusuri ng [[hene]]ng ''Interphotoreceptor Retinoid Binding Protein'' (IRBP), ay mula kina Jansa & Weksler (2004: 264).<ref name="JansaWeksler2004">{{Cite journal | doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.002 | last1 = Jansa | first1 = S.A. | last2 = Weksler | first2 = M. | title = Phylogeny of muroid rodents: relationships within and among major lineages as determined by IRBP gene sequences | url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2004-04_31_1/page/256 | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 31 | issue = 1 | pages = 256–276 | year = 2004 | pmid = 15019624|language=en}}</ref> Bagaman hindi sinuri ang [[Platacanthomyidae]] nina Jansa & Weksler (2004), isang pag-aaral nina Fabre et al. noong 2012<ref name="Fabre">{{Cite journal|last=Fabre |year=2012 |title= A glimpse on the pattern of rodent diversification: a phylogenetic approach'' |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=12 |pages=88 |display-authors=etal|doi=10.1186/1471-2148-12-88 |pmid=22697210 |pmc=3532383 |doi-access=free |language=en}}</ref> ang minungkahi na ito ang pinakasaligang angkan ng Muroidea. {{clade| style=font-size:85%;line-height:80% |label1='''Muroidea'''&nbsp; |1={{clade |1='''[[Platacanthomyidae]]'''<ref name="Fabre"/> |2={{clade |label1='''[[Spalacidae]]'''&nbsp; |1={{clade |label1=[[Spalacinae]]&nbsp; |1=''[[Spalax]]'' |2={{clade |label1=[[Myospalacinae]]&nbsp; |1=''[[Myospalax]]'' |label2=[[Rhizomyinae]]&nbsp; |2={{clade |1=''[[Tachyoryctes]]'' |2=''[[Rhizomys]]'' }} }} }} |label2=[[Eumuroida]]&nbsp; |2={{clade |label1='''[[Calomyscidae]]'''&nbsp; |1=''[[Calomyscus]]'' |2={{clade |1={{clade |label1='''[[Nesomyidae]]'''&nbsp; |1={{clade |1={{clade |1=''[[Hypogeomys]]'' |2={{clade |1=''[[Nesomys]]'' |2=''[[Brachyuromys]]'' }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Monticolomys]]'' |2=''[[Macrotarsomys]]'' }} |2={{clade |1=''[[Brachytarsomys]]'' |2={{clade |1=''[[Gymnuromys]]'' |2={{clade |1=''[[Voalavo]]'' |2=''[[Eliurus]]'' }} }} }} }} |3={{clade |1={{clade |label1=[[Petromyscinae]]&nbsp; |1=''[[Petromyscus]]'' |label2=[[Mystromyinae]]&nbsp; |2=''[[Mystromys]]'' }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Cricetomys]]'' |2=''[[Beamys]]'' }} |2={{clade |1=''[[Saccostomus]]'' |2={{clade |1=''[[Steatomys]]'' |2=''[[Dendromus]]'' }} }} }} }} }} |label2='''[[Muridae]]'''&nbsp; |2={{clade |1={{clade |label1=[[Lophiomyinae]]&nbsp; |1=''[[Lophiomys]]'' |2={{clade |label1=[[Gerbillinae]]&nbsp; |1={{clade |1=''[[Tatera]]'' |2=''[[Meriones (rodent)|Meriones]]'' }} |label2=[[Acomyinae]]&nbsp; |2={{clade |1=''[[Lophuromys]]'' |2={{clade |1=''[[Deomys]]'' |2=''[[Acomys]]'' }} }} }} }} |label2=[[Murinae]]&nbsp; |2={{clade |1=''[[Phloeomys]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Micromys]]'' |2={{clade |1=''[[Maxomys]]'' |2={{clade |1=''[[Niviventer]]'' |2={{clade |1=''[[Sundamys]]'' |2=''[[Rattus]]'' }} }} }} }} |2={{clade |1=''[[Rhynchomys]]'' |2={{clade |1=''[[Otomys]]'' |2={{clade |1=''[[Aethomys]]'' |2={{clade |1=''[[Rhabdomys]]'' |2=''[[Grammomys]]'' }} }} }} |3={{clade |1=''[[Tokudaia]]'' |2={{clade |1=''[[Mouse#Subgenera|Mus]]'' |2={{clade |1=''[[Mastomys]]'' |2={{clade |1=''[[Praomys]]'' |2=''[[Hylomyscus]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} |label2='''[[Cricetidae]]'''&nbsp; |2={{clade |label1=[[Cricetinae]]&nbsp; |1={{clade |1=''[[Cricetulus]]'' |2={{clade |1=''[[Phodopus]]'' |2=''[[Mesocricetus]]'' }} }} |2={{clade |label1=[[Tylomyinae]]&nbsp; |1={{clade |1=''[[Tylomys]]'' |2=''[[Nyctomys]]'' }} |label2=[[Neotominae]]&nbsp; |2={{clade |1=''[[Neotoma]]'' |2={{clade |1=''[[Scotinomys]]'' |2=''[[Peromyscus]]'' }} }} |3={{clade |label1=[[Arvicolinae]]&nbsp; |1={{clade |1=''[[Microtus]]'' |2={{clade |1=''[[Eothenomys]]'' |2=''[[Clethrionomys]]'' }} }} |label2=[[Sigmodontinae]]&nbsp; |2={{clade |1={{clade |1=''[[Sigmodon]]'' |2=''[[Rheomys]]'' }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Scapteromys]]'' |2=''[[Akodon]]'' }} |2={{clade |1=''[[Reithrodon]]'' |2={{clade |1=''[[Thomasomys]]'' |2=''[[Rhipidomys]]'' }} }} |3={{clade |1=''[[Zygodontomys]]'' |2=''[[Scolomys]]'' |3={{clade |1=''[[Oryzomys]]'' |2={{clade |1=''[[Oligoryzomys]]'' |2=''[[Nectomys]]'' }} }} }} |4={{clade |1={{clade |1=''[[Delomys]]'' |2={{clade |1=''[[Phyllotis]]'' |2=''[[Calomys]]'' }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Juliomys]]'' |2=''[[Irenomys]]'' }} |2={{clade |1=''[[Wiedomys]]'' |2={{clade |1=''[[Notiomys]]'' |2=''[[Abrothrix]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rodentia]] l57asldcsbfp65qfa4b7hlyuqxig15a 0 277521 2212720 2144920 2026-06-22T17:52:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212720 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Oktubre 2020}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | WHS = Hiroshima Peace Memorial<br />(Genbaku Dome) | Image = Genbaku Dome04-r.JPG | Caption = Ruin of Hiroshima Prefectural Industrial<br>Promotion Hall | Location = [[Hiroshima]], Japan | Criteria = Cultural: vi | ID = 775 | Year = 1996 | Coordinates = {{coord|34|23|44|N|132|27|13|E|region:JP-34|display=inline,title}} | locmapin = Japan Hiroshima Prefecture#Japan | map_caption = Location of the Peace Memorial. Architect Jan Letzel. }} Ang '''Hiroshima Peace Memorial''' (Hiroshima Heiwa Kinenhi) (sa orihinal na Hiroshima Prefectural Industrial Promotion Hall), at ngayon ay karaniwang tinatawag na '''Atomic Bomb Dome o A-Bomb Dome '''(原 爆 ド ー ム Genbaku Dōmu)) ay bahagi ng [[Hiroshima Peace Memorial Park]] sa [[Lungsod ng Hiroshima|Hiroshima]], [[Hapon]] at itinalagang isang [[UNESCO World Heritage Site]] noong 1996. Ang pagkaguho ng hall ay nagsisilbing alaala sa mga taong napatay sa [[atomic bombing ng Hiroshima]] noong 6 Agosto 1945. Higit sa 70,000 katao ang namatay agad, at isa pa 70,000 ang nakaranas ng nakamamatay na mga pinsala mula sa radiation.{{fact}} == Kasaysayan == Ang gusali ng Product Exhibition Hall ay orihinal na dinisenyo ng [[Czech architect Jan Letzel]]. Kasama sa disenyo ang isang natatanging simboryo sa pinakamataas na bahagi ng gusali. Ito ay natapos noong Abril 1915 at pinangalanan ang Hiroshima Prefectural Commercial Exhibition (HMI). Ito ay pormal na binuksan sa publiko noong Agosto ng taong iyon. Noong 1921, binago ang pangalan sa Hiroshima Prefectural Products Exhibition Hall, at muli, noong 1933, sa Hiroshima Prefectural Industrial Promotion Hall. Matatagpuan ang gusali sa malaking distrito ng negosyo sa tabi ng [[Aioi Bridge]] at pangunahing ginagamit para sa mga eksibisyon sa sining at pang-edukasyon.<ref>{{Cite book|last=Logan|first=William|year=2008|title=Places of Pain and Shame: Dealing with 'Difficult Heritage'|publisher=Routledge}}</ref> == Pambobomba ng atomiko == Sa 8:15&nbsp;ng umaga noong 6 Agosto 1945, ang [[Little Boy]] - ang unang [[atomic bomb]] na gagamitin sa digmaan - ay inihulog ng [[US Air Force]] mula sa [[Enola Gay]], isang Tagabomba ng B-29. Ang epektibong pwersa ng  bombang atomiko ay nagpapalayas sa lungsod ng [[Lungsod ng Hiroshima|Hiroshima]], [[Hapon]]. <ref>{{Cite book|editor1-last=Schofield, |editor1-first=John |editor2-last=Cocroft |editor2-first=Wayne|year=2009|title=A Fearsome Heritage: Diverse Legacies of the Cold War|publisher=Left Coast Press}}</ref> Noong 25 Hulyo 1945, kinuha ni General Carl Spaatz, pinuno ng Estados Unidos ang Strategic Air Forces sa Pasipiko, upang makapaghatid ng "special bomb" na pag-atake sa mga napiling lungsod sa [[Hapon|Japan]]<ref name="Van Rhyn">{{Cite web|last=Van Rhyn|first=Mark E.|title=Hiroshima, Bombing of|url=https://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm|access-date=29 March 2013|publisher=PBS|archive-date=14 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214210135/http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm|url-status=dead}}</ref> Ang unang napiling target na lungsod ay ang Hiroshima, na may mahalagang port sa timog Honshu at punong tanggapan ng Hapon Ikalawang Pangkalahatang Hukbo na may 40,000 tauhan ng militar sa lungsod. Ang bomba ay binuo ng palihim at ikinarga sa Enola Gay. Ito ay binubuo ng isang uranium isotope 235 core na pinangangalagaan ng daan-daang kilo ng lead. Ang Little Boy ay nagkaroon ng lakas na katumbas ng 12,500 tonelada ng TNT. Ang eroplano ay Ibinagsak ang bomba sa lungsod sa 8:15:17 sa isang lokal na oras noong 6 Agosto 1945. Sa loob ng 43 segundo ng pagbaba, ang Little Boy ay nagpaputok sa lungsod, nawawala ang target nito sa 240 m (790 piye). Sa halip na sa [[Aioi Bridge]], ang bomba ay sumabog nang direkta sa Shima Hospital, na malapit sa Genbaku Dome. Dahil ang pagsabog ay halos direkta sa ibabaw, ang gusali ay nakapanatili ang hugis nito.<ref name="Ide 2007 12–23">{{Cite journal|last=Ide|first=Kanako|date=Winter 2007|title=A Symbol of Peace and Peace Education: The Genbaku Dome in Hiroshima|url=http://muse.jhu.edu/journals/jae/summary/v041/41.4ide.html|series=4|journal=Journal of Aesthetic Education|volume=41|pages=12–23|access-date=February 10, 2014}}</ref> Ang mga vertical na hanay ng gusali ay nakaligtas sa halos vertical na pababang puwersa ng sabog, at ang mga bahagi ng kongkreto at brick na panlabas na pader ay nanatiling buo. Ang sentro ng pagsabog ay nangyari 150 m (490 piye) nang pahalang at 600 m (2,000 piye) patayo mula sa Dome. Ang bawat tao sa loob ng gusali ay agad na namatay.<ref>Hiroshima Prefectural Industrial Promotion Hall Memorial Plaque</ref><ref>{{Cite journal|last=Milam|first=Michael C.|date=July–August 2010|title=Hiroshima and Nagasaki|url=https://archive.org/details/sim_humanist_july-august-2010_70_4/page/n32|journal=Humanist|volume=70|issue=4|pages=32–35|location=Buffalo, N.Y.|publisher=American Humanist Association and the American Ethical Union}}</ref> == Pangangalaga == Ang gusali ay ang tanging istrakturang naiwan na nakatayo malapit sa [[hypocenter]] ng bomba.<ref name="UNESCO">{{Cite web|last=UNESCO|title=Hiroshima Peace Memorial (Genbaku Dome)|url=http://whc.unesco.org/en/list/775}}</ref> Sa lalong madaling panahon na tinatawag na Genbaku ("A-Bomb") Dome, dahil sa nakalantad na balangkas ng metal dome sa tuktok nito, ang istraktura ay naka-iskedyul na buwagin sa natitirang bahagi ng mga lugar ng pagkasira, ngunit ang karamihan ng gusali ay buo, naantala ang mga plano ng demolisyon. Ang Dome ay naging isang paksa ng kontrobersya, na may ilang mga lokal na nais itong magwasak, habang ang iba ay nais na mapanatili ito bilang isang pang-alaala ng pambobomba at isang simbolo ng kapayapaan.<ref>Hiroshima Peace Museum</ref> Sa huli, nang magsimula ang muling pagtatayo ng Hiroshima, nananatili ang kalansay ng labi ng gusali. Mula 1950 hanggang 1964, itinatag ang [[Hiroshima Peace Memorial Park]] sa paligid ng Dome. Ang Konseho ng Lungsod ng Hiroshima ay nagpatibay ng resolusyon noong 1966 sa permanenteng pangangalaga ng Genbaku Dome, opisyal na pinangalanan ang Hiroshima Peace Memorial (Genbaku Dome). Ang Dome ay patuloy na pangunahing palatandaan ng parke. [[Talaksan:Hiroshima_Dome_1945.gif|thumb|374x374px|Ang Genbaku Dome sa gitna ng pagkasira noong Oktubre 1945. Larawan ni Shigeo Hayashi, isa sa dalawang photographer na nakalakip sa mga academic survey team.<ref>{{Cite web|title=Let's look at the Special Exhibit: Hiroshima on October 5, 1945|url=http://www.pcf.city.hiroshima.jp/virtual/VirtualMuseum_e/exhibit_e/exh0702_e/exh070201_e.html#01|access-date=15 August 2010|publisher=Hiroshima Peace Memorial Museum}}</ref>]] Ang pag-ulan at pagkasira ng Genbaku Dome ay nagpatuloy sa panahon ng digmaan. Ipinahayag ng Konseho ng Lungsod ng Hiroshima noong 1966 na nilayon upang tuluyan na mapanatili ang istraktura, na ngayon ay tinatawag na "Genbaku Dome". Ang unang popular na inihalal na alkalde ng Hiroshima, Shinzo Hamai (1905-1968) ay humingi ng mga pondo para sa pagpapanatili ng pangangalaga sa loob at internasyonal. Sa isang paglalakbay sa Tokyo, nagpunta si Hamai sa pagkolekta ng mga pondo nang direkta sa mga kalye ng kabisera. Ang gawaing pangangalaga sa Genbaku Dome ay natapos noong 1967.{{fact}} Ang Genbaku Dome ay sumailalim sa dalawang minor na mga proyekto ng pag-iingat upang patatagin ang wasak, lalo na sa pagitan ng Oktubre 1989 at Marso 1990.. Ang Genbaku Dome ay halos eksaktong katulad nito matapos ang pambobomba noong 6 Agosto 1945. Ang mga pagbabago sa mga guho, na sinadya upang matiyak ang katatagan ng istraktura, ay napakaliit. == UNESCO World Heritage Site == Noong Disyembre 1996, ang Genbaku Dome ay nakarehistro sa UNESCO World Heritage List base sa Convention for the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. Ang pagsasama nito sa listahan ng UNESCO ay batay sa kaligtasan nito mula sa isang mapanira na puwersa (atomic bomb), ang unang paggamit ng mga sandatang nukleyar sa isang populasyon ng tao, at ang representasyon nito bilang simbolo ng kapayapaan.. Ang mga delegado sa World Heritage Committee mula sa Tsina at Estados Unidos ay may mga reserbasyon tungkol sa kumpirmasyon ng pang-alaala bilang isang World Heritage Site. Sinabi ng Tsina na posibleng gamitin ang monumento upang ibaling ang katotohanan na ang mga bansa ng biktima ng pagsalakay ng Hapon ay nagdusa ng pinakamalaking pagkalugi ng buhay sa panahon ng digmaan, at ang Estados Unidos ay nagsabi na ang pagkakaroon ng isang pang-alaala sa isang digmaan site ay aalisin ang kinakailangang makasaysayang konteksto . Ang Estados Unidos ay tumalikod sa desisyon <ref>[http://whc.unesco.org/archive/repco96x.htm#annex5 WH Committee: Report of the 20th Session, Merida 1996]</ref> == Galerya == {{Wide image|HiroshimaPeaceMemorialPanorama-2.jpg|1000px|180 ° view ng Hiroshima Peace Memorial Park. Ang Genbaku Dome ay makikita sa gitna sa kaliwa ng imahe. Ang orihinal na target para sa bomba ay ang "T" na hugis Aioi Bridge na nakikita sa kaliwa ng imahe.}}<gallery class="center" mode="packed" heights="167" classes="center"> File:Hiromuseum.jpg|Products Exhibition Hall in its original condition (c. 1921–1933) File:Genbaku Dome 2.jpg|Hall, taken from Motoyasu Bridge (c. 1921–1933) File:HiroshimaAtomicBombDome1921.jpg|Nighttime photograph, 1921 File:A-Bomb Dome close-up.jpg|Citizens of the city pass by the Hiroshima Peace Memorial on their way to a memorial ceremony on 6 August 2004 File:Gambaku Dome of Hiroshima.jpg|The Dome, photo taken from the southwest side File:Ganbaku Dome of Hiroshima from distance.jpg|Distant view of the Dome; shot is taken from the Aioi Bridge File:A-bomb dome closeup.jpg|Close up of the dome File:HiroshimaGembakuDome6747.jpg|Dome with plaque File:Hiroshima Peace Memorial before and after bombing.jpg|Peace Dome, then and now File:A-bomb dome.jpg|Genbaku Dome in 2007 File:A-bomb dome at night.jpg|Genbaku Dome at night File:A-Bomb Dome at Night.JPG|Genbaku Dome at night File:Paper cranes.jpg|Origami cranes File:Hiroshima dome.JPG|Hiroshima dome as seen from the memorial park File:Atomic Bomb Dome Hiroshima 2015.jpg|Genbaku Dome in October 2015 (HDR Image) File:Hiroshima Peace Memorial9.jpg|Overcast in the spring (May 2017) </gallery> == Tingnan din == * Hiroshima Peace Memorial Park * Hiroshima Saksi * Kaiser Wilhelm Memorial Church * [[Turismo sa Hapon|Turismo sa Japan]] * Listahan ng World Heritage Site sa Japan * Mullivaikal Memorial * Srebrenica Pagpatay Ng Lahi Memorial * Ang Mga Laso Ng Mga Internasyonal Na == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Panlabas na mga kawing == {{commons category|Hiroshima Peace Memorial (Genbaku Dome)}} * [http://www.richard-seaman.com/Travel/Japan/Hiroshima/AtomicDome/index.html Hiroshima Atomic Bomba Dome] * [http://whc.unesco.org/en/list/775 Entry sa] [[UNESCO]] (United Nations Educational, pang-Agham at Cultural Organization) website * [http://www.pcf.city.hiroshima.jp/top_e.html Opisyal na pahina] * [http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/pop_ups/05/asia_pac_hiroshima_then_and_now/html/1.stm Trade Promotion Hall] * [http://whc.unesco.org/sites/775.htm Opisyal na pahina ng UNESCO] * [https://web.archive.org/web/20051203152535/http://www.city.hiroshima.jp/image/dome10.gif Larawan ng gusali bago ang pambobomba] * [http://www.democracynow.org/2010/8/6/us_attending_hiroshima_memorial_enormously_important US Pumapasok 2010 Hiroshima Memorial] - ulat ng video sa pamamagitan ng ''Demokrasya Ngayon!'' * [http://www.webviewcams.com/asia/hiroshima/hiroshima-peace-memorial Hiroshima Peace Memorial webcam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713033535/http://www.webviewcams.com/asia/hiroshima/hiroshima-peace-memorial |date=2018-07-13 }} nagpapakita ng Atomic Bomba Dome. {{authority control}} [[Kategorya:Hapon]] bi1isvzhaiuyb5eh6qljlv6plutj5os 10 277705 2212658 1628139 2026-06-22T13:58:14Z Jojit fb 38 2212658 wikitext text/x-wiki {{safesubst:<noinclude/>#if:{{{1|}}}|{{safesubst:<noinclude/>#invoke:Separated entries|main|separator=&shy;}}|&shy;}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 4idx01kv0b6icyb6b4501wqas80kzxu 15 280863 2212663 2212367 2026-06-22T15:03:54Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2212663 wikitext text/x-wiki == Wala pang artikulo sa wikang Tagalog == '''Ang sumusunod ay talaan ng mga mamamayan ng Pilipinas na mayroon nang artikulo sa ibang bersiyon ng Wikipedia ngunit hindi pa nagagawan ng artikulo sa Tagalog Wikipedia:''' {{Wikidata list|sparql= SELECT DISTINCT ?item ?article_en ?linkcount WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P27 wd:Q928. ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . ?article_en schema:about ?item . ?article_en schema:inLanguage "en" . ?article_en schema:isPartOf <https://en.wikipedia.org/> FILTER (?linkcount >= 1) . # only include items with 1 or more sitelinks FILTER NOT EXISTS { ?article schema:about ?item . ?article schema:inLanguage "tl" . ?article schema:isPartOf <https://tl.wikipedia.org/> } } GROUP BY ?item ?linkcount ?article_en ORDER BY DESC(?linkcount) LIMIT 100 |columns=P18,label:Article,P106,P793,P800,P39,?article_en |section= |min_section= |sort=?linkcount |links=red |thumb=128 |autolist= |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! larawan ! Article ! hanapbuhay ! significant event ! magnum opus ! nahawakang pwesto ! ?article_en |- | [[Talaksan:Lav Diaz at 81st Venice International Film Festival.jpg|center|128px]] | [[Lav Diaz]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[editor ng pelikula]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[prodyuser ng pelikula]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[artista]]<br/>[[direktor]]<ref name="ref_9dcd9960024412bee88cb9de0f5ddf9229d4c663ed2ba8b4910cc05c78097c3a">https://cs.isabart.org/person/122314</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[film screenwriter]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[musiko]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[kritiko ng sine]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | | [[:en:Lav_Diaz|Lav Diaz]] |- | [[Talaksan:Paul Mulders.jpg|center|128px]] | [[Paul Mulders]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Paul_Mulders|Paul Mulders]] |- | [[Talaksan:1960 Neile Adams.jpg|center|128px]] | [[Neile Adams]] | [[artista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[mang-aawit]]<br/>[[artista sa telebisyon]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[artista sa teatro]] | | | | [[:en:Neile_Adams|Neile Adams]] |- | [[Talaksan:Angel Guirado azkals 2011.jpg|center|128px]] | [[Ángel Guirado]] | [[futbolista]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | | | | [[:en:%C3%81ngel_Guirado|%C3%81ngel Guirado]] |- | | [[Junrey Balawing]] | | | | | [[:en:Junrey_Balawing|Junrey Balawing]] |- | [[Talaksan:James Younghusband Oct 2013.jpg|center|128px]] | [[James Younghusband]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:James_Younghusband|James Younghusband]] |- | [[Talaksan:Chris Greatwich.JPG|center|128px]] | [[Chris Greatwich]] | [[futbolista]]<br/>[[association football manager]] | | | | [[:en:Chris_Greatwich|Chris Greatwich]] |- | [[Talaksan:Adolfo Tito Yllana, September 2021 (GPOABF 0882) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adolfo Tito Yllana]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[titular archbishop]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Papua New Guinea]]<br/>[[Apostolic Nuncio to the Solomon Islands]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Pakistan]]<br/>[[Apostolic Nuncio to the Democratic Republic of the Congo]]<br/>[[apostolic nuncio to Israel]]<br/>[[Apostolic Delegate to Jerusalem and Palestine]]<br/>[[apostolic nuncio to Cyprus]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Australia]] | [[:en:Adolfo_Tito_Yllana|Adolfo Tito Yllana]] |- | [[Talaksan:Donnie Nietes.png|center|128px]] | [[Donnie Nietes]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | [[:en:Donnie_Nietes|Donnie Nietes]] |- | | [[Dioscoro S. Rabor]] | [[soologo]]<ref name="ref_c5b160c8d062942dc63fae4cd18b5000d2e4309511b37a3761c11480d808103a">''[[:d:Q56114183|In Memoriam: Dioscoro S. Rabor, 1911-1996]]''</ref><br/>[[scientific collector]]<ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | | | | [[:en:Dioscoro_S._Rabor|Dioscoro S. Rabor]] |- | | [[Rachel Grant]] | [[artista]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref><br/>[[modelo]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[scuba diver]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | [[:en:Rachel_Grant|Rachel Grant]] |- | [[Talaksan:Andray Blatche.jpg|center|128px]] | [[Andray Blatche]] | [[basketbolista]]<ref name="ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05">''[[:d:Q7300810|RealGM]]''</ref> | | | | [[:en:Andray_Blatche|Andray Blatche]] |- | | [[Oscar Cruz]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Oscar_Cruz|Oscar Cruz]] |- | [[Talaksan:Angelo Reyes.jpg|center|128px]] | [[Angelo Reyes]] | [[politiko]]<br/>[[military personnel]] | | | [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]]<br/>[[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman]]<br/>[[Kalihim ng Enerhiya]]<br/>[[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]] | [[:en:Angelo_Reyes|Angelo Reyes]] |- | [[Talaksan:Archbishop Angel Lagdameo.jpg|center|128px]] | [[Angel Lagdameo]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[archbishop of Jaro]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Angel_Lagdameo|Angel Lagdameo]] |- | [[Talaksan:JfAniceto0456Pacianofvf 06.JPG|center|128px]] | [[Paciano Aniceto]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Catholic archbishop]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]] | [[:en:Paciano_Aniceto|Paciano Aniceto]] |- | [[Talaksan:Cardinal Ricardo Vidal.jpg|center|128px]] | [[Ricardo Tito Jamin Vidal]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[titular bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Ricardo_Vidal|Ricardo Vidal]] |- | [[Talaksan:Orlando Quevedo 2016.jpg|center|128px]] | [[Orlando Beltran Quevedo]] | [[manunulat]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Orlando_Quevedo|Orlando Quevedo]] |- | | [[Angelito Lampon]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[vicar apostolic]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Angelito_Lampon|Angelito Lampon]] |- | [[Talaksan:Romulo Valles Balangiga bell turnover (cropped).jpg|center|128px]] | [[Romulo Valles]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Romulo_Valles|Romulo Valles]] |- | | [[Antonio Ledesma]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<br/>[[Arsobispo]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[Catholic theologian]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[coadjutor bishop]]<br/>[[bishop prelate]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Antonio_Ledesma|Antonio Ledesma]] |- | [[Talaksan:JfTobias0431Bishopfvf 02.JPG|center|128px]] | [[Antonio Realubin Tobias]] | [[teologo]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Antonio_Tobias|Antonio Tobias]] |- | [[Talaksan:Albert del Rosario.jpg|center|128px]] | [[Albert del Rosario]] | [[diplomata]]<br/>[[politiko]]<br/>[[negosyante]] | | | [[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]<br/>[[ambassador of the Philippines to the United States]] | [[:en:Albert_del_Rosario|Albert del Rosario]] |- | [[Talaksan:Arnel Pineda by Phey Palma.jpg|center|128px]] | [[Arnel Pineda]] | [[mang-aawit]]<br/>[[manunulat ng awitin]] | | | | [[:en:Arnel_Pineda|Arnel Pineda]] |- | [[Talaksan:Chadhugo (300dpi).jpg|center|128px]] | [[Chad Hugo]] | [[record producer]]<br/>[[manunulat ng awitin]]<br/>[[musiko]] | | | | [[:en:Chad_Hugo|Chad Hugo]] |- | [[Talaksan:Bishop.Arturo.Bastes.jpg|center|128px]] | [[Arturo M. Bastes]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[coadjutor bishop]] | [[:en:Arturo_Bastes|Arturo Bastes]] |- | [[Talaksan:Ernie Chan at Super-Con 2009.JPG|center|128px]] | [[Ernie Chan]] | [[comics artist]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]<br/>[[ilustrador]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[graphic artist]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[disenyador]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[alagad ng sining biswal]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | | | | [[:en:Ernie_Chan|Ernie Chan]] |- | [[Talaksan:Venus Raj.jpg|center|128px]] | [[Venus Raj]] | [[modelo]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]] | | | | [[:en:Venus_Raj|Venus Raj]] |- | [[Talaksan:Brian Yuzna (2007 crop).jpg|center|128px]] | [[Brian Yuzna]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[prodyuser ng pelikula]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[screenwriter]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[artista]] | | | | [[:en:Brian_Yuzna|Brian Yuzna]] |- | | [[Leonardo Legaspi]] | [[propesor ng unibersidad]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Roman Catholic Archbishop of Caceres]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Leonardo_Legaspi|Leonardo Legaspi]] |- | [[Talaksan:Brillante Mendoza at the 69th Venice International Film Festival, September 2012.jpg|center|128px]] | [[Brillante Mendoza]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[cinematographer]]<ref name="ref_833b0ecf39cfd9c634b88c55346640b8ff53e5ec78e177b604b7a78346be027c">http://asianwiki.com/Brillante_Mendoza</ref><br/>[[screenwriter]]<ref name="ref_89d32ec69eda3ae30901972a23ca4c45d7f2c401e64244cc1c33b72d8976e7fa">https://lilokpelikula.wordpress.com/2009/10/21/lola-brillante-mendoza-2009/</ref><ref name="ref_df976a5955ea21883692f260e6765daa529da60de09340ac0bd712c56bd8c1ba">http://www.timeout.com/london/film/captive-2012</ref><ref name="ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6">''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[prodyuser ng pelikula]]<ref name="ref_b2d7a45e5d3180f042276aa6e9408760514212ca319bc04a9eaae19b89f7c331">http://www.nytimes.com/movies/movie/457936/Kinatay/details</ref><ref name="ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6">''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''</ref><br/>[[production designer]]<br/>[[direktor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | | [[:en:Brillante_Mendoza|Brillante Mendoza]] |- | [[Talaksan:Pancho Villa BNF.jpeg|center|128px]] | [[Pancho Villa]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | [[:en:Pancho_Villa_(boxer)|Pancho Villa (boxer)]] |- | [[Talaksan:Bishop Broderick Pabillo at the Manila Cathedral 2023-10-29.jpg|center|128px]] | [[Broderick Soncuaco Pabillo]] | [[teologo]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Broderick_Pabillo|Broderick Pabillo]] |- | [[Talaksan:Simeon Toribio.jpg|center|128px]] | [[Simeón Toribio]] | [[politiko]]<br/>[[atleta]] | | | [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] | [[:en:Simeon_Toribio|Simeon Toribio]] |- | [[Talaksan:Julio Rosales.jpg|center|128px]] | [[Julio Rosales]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Julio_Rosales|Julio Rosales]] |- | [[Talaksan:Jerry Lucena.jpg|center|128px]] | [[Jerry Lucena]] | [[futbolista]]<br/>[[association football manager]] | | | | [[:en:Jerry_Lucena|Jerry Lucena]] |- | | [[David William Valencia Antonio]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[apostolic administrator]]<br/>[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]] | [[:en:David_William_Antonio|David William Antonio]] |- | | [[Miguel White]] | [[atleta]] | | | | [[:en:Miguel_White|Miguel White]] |- | [[Talaksan:Fernando Capalla.jpg|center|128px]] | [[Fernando Capalla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[coadjutor archbishop]]<br/>[[territorial prelate]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Fernando_Capalla|Fernando Capalla]] |- | [[Talaksan:Rolando Santos CM.jpg|center|128px]] | [[Rolando Crisostomo Santos]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]] | [[:en:Rolando_Santos|Rolando Santos]] |- | [[Talaksan:Archbishop Gilbert Garcera 2024-06-29.jpg|center|128px]] | [[Gilbert Garcera]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Archbishop of Lipa]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Gilbert_Garcera|Gilbert Garcera]] |- | | [[Meiling Melançon]] | [[artista]]<br/>[[modelo]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | [[:en:Mei_Melan%C3%A7on|Mei Melan%C3%A7on]] |- | [[Talaksan:Archbishop John F. Du.png|center|128px]] | [[John F. Du]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Archbishop of Palo]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]] | [[:en:John_F._Du|John F. Du]] |- | [[Talaksan:Bishop Jose Romeo O. Lazo (2).jpg|center|128px]] | [[Jose Romeo Lazo]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Roman Catholic Bishop of San Jose de Antique]]<br/>[[archbishop of Jaro]] | [[:en:Jose_Romeo_Lazo|Jose Romeo Lazo]] |- | | [[Jose S. Palma]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Bishop of Calbayog]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[Archbishop of Palo]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Jos%C3%A9_S._Palma|Jos%C3%A9 S. Palma]] |- | | [[Mark Javier]] | [[archer]] | | | | [[:en:Mark_Javier|Mark Javier]] |- | [[Talaksan:D LIM.jpg|center|128px]] | [[Danilo Lim]] | [[politiko]]<br/>[[military personnel]] | | | | [[:en:Danilo_Lim|Danilo Lim]] |- | | [[Osvaldo Padilla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[titular archbishop]]<br/>[[apostolic nuncio to Panama]]<br/>[[apostolic nuncio to Sri Lanka]]<br/>[[apostolic nuncio to Nigeria]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Costa Rica]]<br/>[[apostolic nuncio to South Korea]]<br/>[[apostolic nuncio to Mongolia]] | [[:en:Osvaldo_Padilla|Osvaldo Padilla]] |- | [[Talaksan:Pablo Virgilio David in 2014 (Retouched).jpg|center|128px]] | [[Pablo Virgilio Siongco David]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]<br/>[[cardinal priest]] | [[:en:Pablo_Virgilio_David|Pablo Virgilio David]] |- | | [[Rodolfo Tan Cardoso]] | [[ahedresista]] | | | | [[:en:Rodolfo_Tan_Cardoso|Rodolfo Tan Cardoso]] |- | | [[Leopoldo Serantes]] | [[boksingero]] | | | | [[:en:Leopoldo_Serantes|Leopoldo Serantes]] |- | [[Talaksan:Archbishop Ramon Argüelles.jpg|center|128px]] | [[Ramon Arguelles]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Archbishop of Lipa]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]] | [[:en:Ramon_Arguelles|Ramon Arguelles]] |- | [[Talaksan:Bishop Reynaldo G. Evangelista.jpg|center|128px]] | [[Reynaldo Evangelista]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[bishop of Imus]] | [[:en:Reynaldo_Evangelista|Reynaldo Evangelista]] |- | [[Talaksan:Dr Honoria Acosta-Sison.jpg|center|128px]] | [[Honoria Acosta-Sison]] | [[gynecologist]]<ref name="ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7">''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''</ref><br/>[[propesor ng unibersidad]]<ref name="ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7">''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''</ref><br/>[[obstetrician]] | | | | [[:en:Honoria_Acosta-Sison|Honoria Acosta-Sison]] |- | | [[Sergio Utleg]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]] | [[:en:Sergio_Utleg|Sergio Utleg]] |- | [[Talaksan:Teófilo Yldefonso 1928.jpg|center|128px]] | [[Teófilo Yldefonso]] | [[manlalangoy]]<br/>[[military personnel]] | | | | [[:en:Te%C3%B3filo_Yldefonso|Te%C3%B3filo Yldefonso]] |- | | [[Gabriel Reyes]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[Arsobispo ng Maynila]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[titular archbishop]]<br/>[[bishop of Cebu]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Gabriel_Reyes|Gabriel Reyes]] |- | | [[Wenceslao Selga Padilla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[apostolic prefect]]<br/>[[superior]] | [[:en:Wenceslao_Padilla|Wenceslao Padilla]] |- | [[Talaksan:Melissa de la Cruz at LA Time Festival of Books 2013-cropped.jpg|center|128px]] | [[Melissa de la Cruz]] | [[manunulat]]<br/>[[children's writer]]<br/>[[nobelista]]<br/>[[editor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[young adult author]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Blue Bloods]] | | [[:en:Melissa_de_la_Cruz|Melissa de la Cruz]] |- | [[Talaksan:Shamcey Supsup on September 18, 2011.jpg|center|128px]] | [[Shamcey Supsup]] | [[modelo]]<br/>[[arkitekto]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]] | | | | [[:en:Shamcey_Supsup-Lee|Shamcey Supsup-Lee]] |- | [[Talaksan:Anthony Villanueva 2017 stamp of the Philippines.jpg|center|128px]] | [[Anthony Villanueva]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref><br/>[[artista]] | | | | [[:en:Anthony_Villanueva|Anthony Villanueva]] |- | | [[Roel Velasco]] | [[boksingero]] | | | | [[:en:Roel_Velasco|Roel Velasco]] |- | [[Talaksan:2013 AVN Awards - Mimi Miyagi (8396773441) (crop).jpg|center|128px]] | [[Mimi Miyagi]] | [[artistang pornograpiko]]<br/>[[modelo]]<br/>[[erotic photography model]]<br/>[[politiko]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | [[:en:Mimi_Miyagi|Mimi Miyagi]] |- | | [[José Villanueva]] | [[boksingero]] | | | | [[:en:Jos%C3%A9_Villanueva_(boxer)|Jos%C3%A9 Villanueva (boxer)]] |- | | [[Isnilon Hapilon]] | [[militant]]<ref name="ref_3a050fe4a1b5cdc123941a4d809de3e4cbdf86aca7a47d00e70fc73396c7692f">http://www.reuters.com/article/us-philippines-militants-idUSBRE93F09K20130416</ref><br/>[[military personnel]] | | | [[Emir]] | [[:en:Isnilon_Hapilon|Isnilon Hapilon]] |- | | [[Satoshi Otomo]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Satoshi_%C5%8Ctomo|Satoshi %C5%8Ctomo]] |- | [[Talaksan:Pedro Abad Santos.jpg|center|128px]] | [[Pedro Abad Santos]] | [[politiko]] | | | [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] | [[:en:Pedro_Abad_Santos|Pedro Abad Santos]] |- | [[Talaksan:Van Partible by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[Van Partible]] | [[animator]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref><br/>[[direktor sa telebisyon]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref><br/>[[film screenwriter]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref> | | | | [[:en:Van_Partible|Van Partible]] |- | [[Talaksan:Satine Phoenix Porn Star Karaoke 2007-05-01 1.jpg|center|128px]] | [[Satine Phoenix]] | [[artista]]<br/>[[artistang pornograpiko]]<br/>[[pintor]]<br/>[[modelo]]<br/>[[online streamer]] | | | | [[:en:Satine_Phoenix|Satine Phoenix]] |- | | [[Rosalina Abejo]] | [[Konduktor ng musika|konduktor]]<br/>[[kompositor]]<ref name="ref_115bb190520bffe7d3b11a69f9df49b7ce90dc74fcae0be2a25876d6fbd480ac">http://www.musicsack.com/personfmt_itempk.cfm?itempk=7</ref><ref name="ref_78ef1b4c4bfd98c1b57835278aa68bfb7a82f895c16dd08902a7241396b8dd66">http://philippinemusicregistry.com.ph/main/artist/view/8</ref> | | | | [[:en:Rosalina_Abejo|Rosalina Abejo]] |- | [[Talaksan:Carli de Murga 20191101 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Carlie de Murga]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Carli_de_Murga|Carli de Murga]] |- | | [[Gurdev Khush]] | [[henetista]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>[[magsasaka]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>[[agronomo]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | | | | [[:en:Gurdev_Khush|Gurdev Khush]] |- | [[Talaksan:MisaghBahadoranGlobal.jpg|center|128px]] | [[Misagh Bahadoran]] | [[dentist]]<br/>[[futsal player]]<br/>[[modelo]]<br/>[[futbolista]] | | | | [[:en:Misagh_Bahadoran|Misagh Bahadoran]] |- | [[Talaksan:Philippines Foreign Secretary Yasay Addresses Reporters at a News Conference (28502880421) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Perfecto R. Yasay, Jr.]] | [[negosyante]]<br/>[[abogado]]<ref name="ref_5d9f0275a9a10a2540c3b54d54876fcc3ca330edb427fb3d32e3b7d6b2c4ce30">https://cairope.dfa.gov.ph/site-administrator/embassy-news/150-perfecto-r-yasay-jr-secretary-of-foreign-affairs</ref><br/>[[politiko]] | | | [[chairperson]]<ref name="ref_a95020c6c926990cc42cba9158f1ffa3651c92e7a72951390e120a8a21ca0969">https://news.mb.com.ph/2020/06/12/former-dfa-sec-yasay-dies-73/</ref><br/>[[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]<ref name="ref_7911ff1da716d452199d6d0b838df2f94f6168b660ff4836baf6ac4a4d662d24">https://newsinfo.inquirer.net/878680/ca-rejects-appointment-of-yasay</ref> | [[:en:Perfecto_Yasay_Jr.|Perfecto Yasay Jr.]] |- | [[Talaksan:Ronnie del Carmen.jpg|center|128px]] | [[Ronnie del Carmen]] | [[animator]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[ilustrador]]<br/>[[comics artist]]<br/>[[artista]]<br/>[[graphic artist]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[alagad ng sining]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | | [[:en:Ronnie_del_Carmen|Ronnie del Carmen]] |- | [[Talaksan:Álvaro Silva 20191101 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Álvaro Silva]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:%C3%81lvaro_Silva_(footballer)|%C3%81lvaro Silva (footballer)]] |- | [[Talaksan:Kevin Ray Mendoza 20120329.jpg|center|128px]] | [[Kevin Ray Mendoza Hansen]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Kevin_Ray_Mendoza|Kevin Ray Mendoza]] |- | | [[Natividad Almeda López]] | [[abogado]]<br/>[[hukom]] | | | | [[:en:Natividad_Almeda-L%C3%B3pez|Natividad Almeda-L%C3%B3pez]] |- | [[Talaksan:Geena Rocero for Chromat.jpg|center|128px]] | [[Geena Rocero]] | [[modelo]]<br/>[[LGBTQ rights activist]]<br/>[[Playmate]] | | | | [[:en:Geena_Rocero|Geena Rocero]] |- | [[Talaksan:Jamie Herrell (Miss Philippines Earth 2014 ).jpg|center|128px]] | [[Jamie Herrell]] | [[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]] | | | | [[:en:Jamie_Herrell|Jamie Herrell]] |- | [[Talaksan:Vicky Tauli-Corpuz in Kuala-Lumpur.jpg|center|128px]] | [[Victoria Tauli-Corpuz]] | [[indigenous rights activist]] | | | [[United Nations Special Rapporteur]] | [[:en:Victoria_Tauli-Corpuz|Victoria Tauli-Corpuz]] |- | [[Talaksan:Kiyomi Watanabe PH.jpg|center|128px]] | [[Kiyomi Watanabe]] | [[judoka]] | | | | [[:en:Kiyomi_Watanabe|Kiyomi Watanabe]] |- | [[Talaksan:Daisuke Sato After the Game - PHI vs AFG, September 12, 2023.png|center|128px]] | [[Daisuke Sato]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Daisuke_Sato_(footballer)|Daisuke Sato (footballer)]] |- | [[Talaksan:Bienvenido Marañón CER 3-0 DAV post-match interview May 23, 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bienvenido Marañón Morejón]] | [[futbolista]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | | | | [[:en:Bienvenido_Mara%C3%B1%C3%B3n|Bienvenido Mara%C3%B1%C3%B3n]] |- | [[Talaksan:Kevin Ingresso.jpg|center|128px]] | [[Kevin Ingreso]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Kevin_Ingreso|Kevin Ingreso]] |- | | [[Oscar Jaime Llaneta Florencio]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Oscar_Jaime_Florencio|Oscar Jaime Florencio]] |- | [[Talaksan:Rep. Geraldine Roman (19th Congress).jpg|center|128px]] | [[Geraldine Roman]] | [[mamamahayag]]<br/>[[estadista]]<br/>[[politiko]]<ref name="ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d">http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><ref name="ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb">http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref> | | | [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]<ref name="ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb">http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><br/>[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]<ref name="ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d">http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><br/>[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] | [[:en:Geraldine_Roman|Geraldine Roman]] |- | [[Talaksan:Kylie Verzosa 2022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kylie Verzosa]] | [[modelo]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]<br/>[[artista]] | | | | [[:en:Kylie_Verzosa|Kylie Verzosa]] |- | | [[Tabinas Jefferson]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Jefferson_Tabinas|Jefferson Tabinas]] |- | [[Talaksan:Eumir felix marcial KL 2017.jpg|center|128px]] | [[Eumir Marcial]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | [[:en:Eumir_Marcial|Eumir Marcial]] |- | [[Talaksan:Manny Jacinto at the 2018 Comic-Con International (42913094245) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Manny Jacinto]] | [[artista sa telebisyon]]<br/>[[mananayaw]]<br/>[[artista]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | | | | [[:en:Manny_Jacinto|Manny Jacinto]] |- | [[Talaksan:New Clark City Visit of Kayla Sanchez (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kayla Sanchez]] | [[manlalangoy]]<ref name="ref_71088fd3015a897b4edb05c490dbd362f030de19fdf8997617b2579e42df444f">''[[:d:Q23439984|swimrankings.net]]''</ref> | | | | [[:en:Kayla_Sanchez|Kayla Sanchez]] |- | [[Talaksan:Karen Ibasco Joins the UN Youth Climate Summit (2019) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Karen Ibasco]] | [[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]<br/>[[pisiko]] | | | | [[:en:Karen_Ibasco|Karen Ibasco]] |- | [[Talaksan:Sarina Bolden.png|center|128px]] | [[Sarina Bolden]] | [[futbolista]]<ref name="ref_a4daea7bcee446c1cbd0b6a142d0b95aeef218a10a1d147d8d274272a911d962">https://www.chicagotribune.com/sports/soccer/ct-world-cup-sarina-bolden-philippines-20230725-kihxntol2zb3nhmqhvhlgmqqci-story.html</ref> | | | | [[:en:Sarina_Bolden|Sarina Bolden]] |- | [[Talaksan:Margielyn Didal (cropped).jpg|center|128px]] | [[Margielyn Didal]] | [[skateboarder]] | | | | [[:en:Margielyn_Didal|Margielyn Didal]] |- | [[Talaksan:Louise Mabulo UN Young Champion of the Earth Award Ceremony Speech 3 (50750541351).jpg|center|128px]] | [[Louise Emmanuelle Mabulo]] | [[cook]]<br/>[[environmentalist]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref><br/>[[magsasaka]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref><br/>[[entrepreneur]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref> | | | | [[:en:Louise_Mabulo|Louise Mabulo]] |- | [[Talaksan:MitskiAPE180824 (13 of 116) (53941099308) (cropped 2).jpg|center|128px]] | [[Beabadoobee]] | [[mang-aawit-manunulat]]<ref name="ref_7f185c0ce88ceaf3e120d7aa46e91399685a365ee5391ffd639c3a94965f31df">https://www.theguardian.com/music/2024/nov/13/beabadoobee-review-02-academy-glasgow</ref><ref name="ref_bafb9b83290b96566f3ea036dee83e3d41462a1b08fd9520933aec511b33c32c">https://www.nme.com/news/music/beabadoobee-brits-interview-sabrina-carpenter-embracing-imperfection-3843092</ref> | | | | [[:en:Beabadoobee|Beabadoobee]] |- | | [[Marinel Sumook Ubaldo]] | [[climate activist]] | | | | [[:en:Marinel_Sumook_Ubaldo|Marinel Sumook Ubaldo]] |- | [[Talaksan:Bianca Bustamante 2024.jpg|center|128px]] | [[Bianca Bustamante]] | [[racing driver]]<br/>[[racecar driver]] | | | | [[:en:Bianca_Bustamante|Bianca Bustamante]] |- | [[Talaksan:PIA Leyte - Aira Villegas interview (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aira Villegas]] | [[boksingero]] | | | | [[:en:Aira_Villegas|Aira Villegas]] |} {{Wikidata list end}} sif5qe1ld3ykag8tkzbmlskb5vaiguz 15 281597 2212664 2212092 2026-06-22T15:42:38Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2212664 wikitext text/x-wiki == Wala pang artikulo == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P106 ?occupation. ?occupation wdt:P279* wd:Q864503. ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . } GROUP BY ?item ?linkcount ORDER BY DESC(?linkcount) LIMIT 200 |columns=number,item,label:Article,P569,P570,P101,P18 |section= |min_section= |sort= |links=red_only |thumb=128 |autolist=fallback |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! number ! item ! Article ! petsa ng kapanangakan ! petsa ng kamatayan ! field of work ! larawan |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q144535|Q144535]] | [[Herbert Spencer]] | data-sort-value="1820" | 1820-04-27<br/>1820-04-28 | data-sort-value="1903" | 1903-12-08 | [[botanika]] | [[Talaksan:Herbert Spencer.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q11826|Q11826]] | [[Al-Biruni]] | data-sort-value="973" | 973-09-04 | data-sort-value="1048" | 1048-12-09 | [[pisika]]<br/>[[matematika]]<br/>[[astronomiya]]<br/>[[likas na agham]]<br/>[[kasaysayan]]<br/>[[chronology]]<br/>[[laborer]]<br/>[[Indology]]<br/>[[agham pandaigdig]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[kartograpiya]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]]<br/>[[astrolohiya]]<br/>[[kimika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[sikolohiya]]<br/>[[teolohiya]]<br/>[[parmakolohiya]]<br/>[[history of religions]]<br/>[[mineralohiya]] | [[Talaksan:Al-Biruni Portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q131117|Q131117]] | [[Maria Montessori]] | data-sort-value="1870" | 1870-08-31 | data-sort-value="1952" | 1952-05-06 | [[pedagohiya]] | [[Talaksan:Maria Montessori (portrait).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q185007|Q185007]] | [[Rita Levi-Montalcini]] | data-sort-value="1909" | 1909-04-22 | data-sort-value="2012" | 2012-12-30 | [[neurobiology]] | [[Talaksan:Rita Levi-Montalcini (1986).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q7487|Q7487]] | [[Dorothy Hodgkin]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-12 | data-sort-value="1994" | 1994-07-29 | [[X-ray crystallography]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[kimika]]<br/>[[kristalograpiya]] | [[Talaksan:Professor Dorothy Hodgkin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q160362|Q160362]] | [[Theophrastus]] | data-sort-value="-371" | -371 | data-sort-value="-287" | -287 | [[botanika]] | [[Talaksan:Teofrasto Orto botanico head.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q102034|Q102034]] | [[Ronald Ross]] | data-sort-value="1857" | 1857-05-13 | data-sort-value="1932" | 1932-09-16 | [[parasitolohiya]]<br/>[[epidemiyolohiya]] | [[Talaksan:Ronald Ross.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q60059|Q60059]] | [[Albertus Magnus]] | data-sort-value="1200" | 1200 | data-sort-value="1280" | 1280-11-15 | [[pilosopiya]] | [[Talaksan:Tommaso da modena, ritratti di domenicani (vescovo) 1352 150cm, treviso, ex convento di san niccolò, sala del capitolo.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q78496|Q78496]] | [[Konrad Zacharias Lorenz]] | data-sort-value="1903" | 1903-11-07 | data-sort-value="1989" | 1989-02-27 | [[etolohiya]]<br/>[[pilosopiya]] | [[Talaksan:Konrad Lorenz.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q199654|Q199654]] | [[Barbara McClintock]] | data-sort-value="1902" | 1902-06-16 | data-sort-value="1992" | 1992-09-02 | [[henetika]]<br/>[[cytogenetics]] | [[Talaksan:Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q462843|Q462843]] | [[Tu Youyou]] | data-sort-value="1930" | 1930-12-30 | | [[parmakolohiya]]<br/>[[tradisyonal na panggagamot na Tsino]] | [[Talaksan:D810 4987 Tu Youyou, medicine (22945001843) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q25820|Q25820]] | [[Thomas Young]] | data-sort-value="1773" | 1773-06-13 | data-sort-value="1829" | 1829-05-10 | [[pisika]]<br/>[[mekanika]]<br/>[[lingguwistika]]<br/>[[agham ng mga materyal]] | [[Talaksan:Thomas Young by Briggs.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q229264|Q229264]] | [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] | data-sort-value="1707" | 1707-09-07 | data-sort-value="1788" | 1788-04-15 | [[biyolohiya]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[political arithmetic]] | [[Talaksan:François Hubert Drouais - Portrait of Buffon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q173441|Q173441]] | [[Abu Abdullah Muhammad al-Idrisi al-Qurtubi al-Hasani as-Sabti]] | data-sort-value="1110" | 1110 | data-sort-value="1166" | 1166<br/>1165 | [[kartograpiya]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[paglalakbay]] | [[Talaksan:Al-Idrisi, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q70554|Q70554]] | [[Hermann Emil Fischer]] | data-sort-value="1852" | 1852-10-09 | data-sort-value="1919" | 1919-07-15 | [[kimika]] | [[Talaksan:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q7426|Q7426]] | [[Ada Yonath]] | data-sort-value="1939" | 1939-06-22 | | [[kristalograpiya]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[ribosoma]]<br/>[[biyolohiyang estruktural]] | [[Talaksan:Ada E. Yonath.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q204733|Q204733]] | [[Gerty Cori]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-15 | data-sort-value="1957" | 1957-10-26 | [[biyokimika]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:Gerty Theresa Cori.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q213195|Q213195]] | [[B. F. Skinner]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-20 | data-sort-value="1990" | 1990-08-18 | [[sikolohiya]]<br/>[[behavioral analytics]] | [[Talaksan:B.F. Skinner at Harvard circa 1950 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q151564|Q151564]] | [[Frederick Sanger]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-13 | data-sort-value="2013" | 2013-11-19 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Frederick Sanger2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q35703|Q35703]] | [[Gertrude B. Elion]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-23 | data-sort-value="1999" | 1999-02-21 | [[parmakolohiya]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Gertrude Elion (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q84405|Q84405]] | [[Karl Landsteiner]] | data-sort-value="1868" | 1868-06-14 | data-sort-value="1943" | 1943-06-26 | [[kimika]] | [[Talaksan:Karl Landsteiner nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q214565|Q214565]] | [[Beatrix Potter]] | data-sort-value="1866" | 1866-07-28 | data-sort-value="1943" | 1943-12-22 | | [[Talaksan:Beatrix Potter by King cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q107402|Q107402]] | [[Rosalyn Sussman Yalow]] | data-sort-value="1921" | 1921-07-19 | data-sort-value="2011" | 2011-05-30 | [[biyopisika]] | [[Talaksan:Rosalyn Yalow.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q318750|Q318750]] | [[Stephen Hillenburg]] | data-sort-value="1961" | 1961-08-21 | data-sort-value="2018" | 2018-11-26 | [[biyolohiyang pandagat]]<br/>[[animasyon]]<br/>[[komiks]] | [[Talaksan:Stephen Hillenburg by Carlos Cazurro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q60024|Q60024]] | [[Hermann von Helmholtz]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-31 | data-sort-value="1894" | 1894-09-08 | [[pisika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[sikolohiya]] | [[Talaksan:Hermann von Helmholtz.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q185777|Q185777]] | [[Alexis Carrel]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-28 | data-sort-value="1944" | 1944-11-05 | [[Pag-oopera|pagtistis]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[pathophysiology]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[vascular surgery]] | [[Talaksan:Alexis Carrel 1912.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q103844|Q103844]] | [[Françoise Barré-Sinoussi.]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-30 | | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Françoise Barré-Sinoussi-press conference Dec 06th, 2008-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q180468|Q180468]] | [[Albert von Szent-Györgyi Nagyrápolt]] | data-sort-value="1893" | 1893-09-16 | data-sort-value="1986" | 1986-10-22 | [[biyokimika]]<br/>[[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Albert Szent-Györgyi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q200136|Q200136]] | [[Linda B. Buck]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-29 | | [[biyolohiya]]<br/>[[neurosiyensiya]] | [[Talaksan:Linda Buck 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q43917|Q43917]] | [[Eduard Buchner]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-20 | data-sort-value="1917" | 1917-08-13 | [[kimika]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Eduardbuchner.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q154824|Q154824]] | [[Norman Borlaug]] | data-sort-value="1914" | 1914-03-25 | data-sort-value="2009" | 2009-09-12 | [[agronomiya]] | [[Talaksan:Norman Borlaug.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q150630|Q150630]] | [[Camillo Golgi]] | data-sort-value="1843" | 1843-07-07 | data-sort-value="1926" | 1926-01-21 | [[malarya]]<br/>[[medisina]]<br/>[[histolohiya]]<br/>[[anatomiya]]<br/>[[patolohiya]]<br/>[[agham]] | [[Talaksan:Camillo Golgi nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q17280087|Q17280087]] | [[Emmanuelle Charpentier]] | data-sort-value="1968" | 1968-12-11 | | [[mikrobiyolohiya]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:Emmanuelle Charpentier.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q80905|Q80905]] | [[Donald Arthur Glaser]] | data-sort-value="1926" | 1926-09-21 | data-sort-value="2013" | 2013-02-28 | [[pisika]] | [[Talaksan:Donald Glaser.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q102804|Q102804]] | [[Henri Moissan]] | data-sort-value="1852" | 1852-09-28 | data-sort-value="1907" | 1907-02-20 | [[kimika]] | [[Talaksan:Henri Moissan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q177681|Q177681]] | [[Thomas Hunt Morgan]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-25 | data-sort-value="1945" | 1945-12-04 | [[henetika]] | [[Talaksan:Thomas Hunt Morgan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q26322|Q26322]] | [[Carol Greider]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-15 | | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:GREIDER Carol 2014 - Less vignetting.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q26321|Q26321]] | [[Elizabeth Blackburn]] | data-sort-value="1948" | 1948-11-26 | | [[biyolohiya]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[cytogenetics]] | [[Talaksan:Elizabeth Blackburn CHF Heritage Day 2012 Rush 001.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q153159|Q153159]] | [[Elias Lönnrot]] | data-sort-value="1802" | 1802-04-09 | data-sort-value="1884" | 1884-03-19 | [[lingguwistika]]<br/>[[etnograpiya]]<br/>[[botanika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[pilolohiya]]<br/>[[collecting]]<br/>[[panitikan]] | [[Talaksan:Elias Lönnrot portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q180350|Q180350]] | [[Frederick Banting]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-14 | data-sort-value="1941" | 1941-02-21 | [[pisyolohiya]]<br/>[[parmakolohiya]] | [[Talaksan:Fredrick banting.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q234224|Q234224]] | [[Dian Fossey]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-16 | data-sort-value="1985" | 1985-12-26 | [[etolohiya]] | [[Talaksan:Dian Fossey October 1968.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q14279|Q14279]] | [[Giovanni Domenico Cassini]] | data-sort-value="1625" | 1625-06-08 | data-sort-value="1712" | 1712-09-14 | [[astronomiya]] | [[Talaksan:Giovanni Domenico Cassini.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q4273363|Q4273363]] | [[Frances Arnold]] | data-sort-value="1956" | 1956-07-25 | | [[inhinyeriyang pangkimika]]<br/>[[biocatalysis]]<br/>[[protein engineering]]<br/>[[synthetic biology]] | [[Talaksan:Frances Arnold in 2021 at Caltech 01 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q15118973|Q15118973]] | [[Aziz Sancar]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-08 | | [[DNA repair]]<br/>[[Siklo ng selula|cell cycle]]<br/>[[circadian rhythm]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[DNA]] | [[Talaksan:Aziz Sancar 0060.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q107462|Q107462]] | [[Har Gobind Khorana]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-09 | data-sort-value="2011" | 2011-11-09 | [[biyolohiyang molekular]] | [[Talaksan:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q189488|Q189488]] | [[Willem Einthoven]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-21 | data-sort-value="1927" | 1927-09-29 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Portrait of W. (Willem) Einthoven, professor of Physiology and Histology at Leiden University Icones 332.tiff|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q231402|Q231402]] | [[Jacques Monod]] | data-sort-value="1910" | 1910-02-09 | data-sort-value="1976" | 1976-05-31 | [[biyolohiya]]<br/>[[kontrasepsiyon]] | [[Talaksan:Jacques Monod 1971.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q60061|Q60061]] | [[Venkatraman Ramakrishnan]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[biyokimika]]<br/>[[computational biology]]<br/>[[biyolohiyang molekular]] | [[Talaksan:Venki Ramakrishnan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q189006|Q189006]] | [[Charles Louis Alphonse Laveran]] | data-sort-value="1845" | 1845-06-18 | data-sort-value="1922" | 1922-05-18 | [[malarya]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:Charles Laveran nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q104913|Q104913]] | [[Robert Edwards]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-27 | data-sort-value="2013" | 2013-04-10 | [[reproductive medicine]] | [[Talaksan:Robert Geoffrey Edwards (2010).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q8056214|Q8056214]] | [[Yoshinori Ohsumi]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-09 | | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[autophagy]] | [[Talaksan:Nobel Laureates 7428 (30679389523) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q16196017|Q16196017]] | [[Tedros Adhanom Ghebreyesus]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-03 | | [[community health]]<br/>[[kalusugang pampubliko]]<br/>[[international organization]]<br/>[[Pangangalagang pangkalusugan]]<br/>[[health administration]]<br/>[[mikrobiyolohiya]]<br/>[[politika]]<br/>[[Patakarang panlabas]] | [[Talaksan:Tedros Adhanom Ghebreyesus September 2025.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q191026|Q191026]] | [[Francis Galton]] | data-sort-value="1822" | 1822-02-16 | data-sort-value="1911" | 1911-01-17 | [[Teorya ng probabilidad|probability theory]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]] | [[Talaksan:Sir Francis Galton, 1890s.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q214851|Q214851]] | [[Charles Richet]] | data-sort-value="1850" | 1850-08-26 | data-sort-value="1935" | 1935-12-04 | [[medisina]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[allergology]]<br/>[[anapilaksis]]<br/>[[human physiology]]<br/>[[sikolohiya]]<br/>[[Esperanto]]<br/>[[ewhenesya]]<br/>[[Parasikolohiya]]<br/>[[creative and professional writing]]<br/>[[Tuluyan]]<br/>[[Drama]] | [[Talaksan:Charles Robert Richet nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q6796222|Q6796222]] | [[May-Britt Moser]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-04 | | [[neurosiyensiya]]<br/>[[grid neuron]] | [[Talaksan:May-Britt Moser (20902423978) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q232308|Q232308]] | [[Selman Abraham Waksman]] | data-sort-value="1888" | 1888-07-22 | data-sort-value="1973" | 1973-08-16 | [[biyokimika]]<br/>[[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:Selman Waksman NYWTS.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q234463|Q234463]] | [[Sydney Brenner]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-13 | data-sort-value="2019" | 2019-04-05 | [[biyolohiya]] | [[Talaksan:Sydney Brenner OIST 2008 (33208371153) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q189564|Q189564]] | [[Pierre Teilhard de Chardin]] | data-sort-value="1881" | 1881-05-01 | data-sort-value="1955" | 1955-04-10 | [[pilosopiya]]<br/>[[teolohiya]]<br/>[[pastoral care]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]]<br/>[[philosophical anthropology]]<br/>[[Christian philosophy]]<br/>[[heolohiya]] | [[Talaksan:TeilhardP 1955.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q5327|Q5327]] | [[Adolf Butenandt]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-24 | data-sort-value="1995" | 1995-01-18 | [[biyokimika]]<br/>[[kimikang organiko]] | [[Talaksan:Bad Schachen Porträt; Adolf Butenandt - W134Nr.020182c - Willy Pragher (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q106399|Q106399]] | [[John Howard Northrop]] | data-sort-value="1891" | 1891-07-05 | data-sort-value="1987" | 1987-05-27 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:John Howard Northrop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q88608397|Q88608397]] | [[Katalin Karikó]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-17 | | [[messenger RNA]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Katalin Karikó at the United States Embassy Sweden, 2023 Nobel Reception (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q12973|Q12973]] | [[Leopold III of Belgium]] | data-sort-value="1901" | 1901-11-03 | data-sort-value="1983" | 1983-09-25 | | [[Talaksan:Leopold III (1934).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q76727|Q76727]] | [[Ernst Jünger]] | data-sort-value="1895" | 1895-03-29 | data-sort-value="1998" | 1998-02-17 | [[pilosopiya]]<br/>[[Panitikang Aleman]]<br/>[[entomolohiya]] | [[Talaksan:Ernst Jünger vers 1920 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q55008046|Q55008046]] | [[Albert I of Belgium]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-08 | data-sort-value="1934" | 1934-02-17 | | [[Talaksan:Albert I Koning der Belgen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q316371|Q316371]] | [[Vladimir Vernadsky]] | data-sort-value="1863" | 1863-02-28 | data-sort-value="1945" | 1945-01-06 | [[heolohiya]]<br/>[[kristalograpiya]]<br/>[[mineralohiya]]<br/>[[geochemistry]]<br/>[[radiogeology]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[biogeochemistry]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[history of geology]] | [[Talaksan:1934-V I Vernadsky.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q125057|Q125057]] | [[Richard Francis Burton]] | data-sort-value="1821" | 1821-03-19 | data-sort-value="1890" | 1890-10-20 | | [[Talaksan:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q211029|Q211029]] | [[Edward O. Wilson]] | data-sort-value="1929" | 1929-06-10 | data-sort-value="2021" | 2021-12-26 | [[myrmecology]]<br/>[[sociobiology]]<br/>[[natural science]]<br/>[[soolohiya]]<br/>[[entomolohiya]]<br/>[[Saribuhay|biodiversity]]<br/>[[animal ecology]] | [[Talaksan:Edward O. Wilson, 2003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q92894|Q92894]] | [[Geoffrey Hinton]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-06 | | [[deep learning]]<br/>[[pagkatuto ng makina]]<br/>[[neurosiyensiya]]<br/>[[artificial neural network]]<br/>[[applied psychology]]<br/>[[artipisyal na katalinuhan]] | [[Talaksan:Geoffrey Hinton in 2026.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q296047|Q296047]] | [[Sam Harris]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-09 | | [[neurosiyensiya]]<br/>[[moralidad]]<br/>[[etika]]<br/>[[mindfulness]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[creative and professional writing]]<br/>[[criticism of religion]]<br/>[[Blog]]<br/>[[podcast show]]<br/>[[Meditasyon|pagninilay]] | [[Talaksan:Sam Harris 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q154782|Q154782]] | [[Adelbert von Chamisso]] | data-sort-value="1781" | 1781-01-30 | data-sort-value="1838" | 1838-08-21 | [[botanika]]<br/>[[soolohiya]] | [[Talaksan:Chamisso Adelbert von 1781-1838.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q213504|Q213504]] | [[Charles Scott Sherrington]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-27 | data-sort-value="1952" | 1952-03-04 | [[neurobiology]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[histolohiya]]<br/>[[bakteryolohiya]]<br/>[[patolohiya]] | [[Talaksan:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q75847|Q75847]] | [[Harald zur Hausen]] | data-sort-value="1936" | 1936-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-05-29 | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Harald zur Hausen 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q57192|Q57192]] | [[Gerhard Domagk]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-30 | data-sort-value="1964" | 1964-04-24 | [[patolohiya]] | [[Talaksan:Gerhard Domagk nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q211787|Q211787]] | [[Jules Bordet]] | data-sort-value="1870" | 1870-06-13 | data-sort-value="1961" | 1961-04-06 | [[mikrobiyolohiya]]<br/>[[medisina]]<br/>[[bakteryolohiya]]<br/>[[immunology]] | [[Talaksan:Jules Bordet nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q233965|Q233965]] | [[Charles Nicolle]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-21 | data-sort-value="1936" | 1936-02-28 | [[bakteryolohiya]] | [[Talaksan:Charles Jules Henri Nicolle. Photograph. Wellcome V0026919.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q170342|Q170342]] | [[Svante Pääbo]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-20 | | [[paleogenetics]]<br/>[[evolutionary anthropology]]<br/>[[human evolutionary genetics]]<br/>[[henetika]]<br/>[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]<br/>[[evolutionary genetics]] | [[Talaksan:Professor Svante Paabo ForMemRS (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q49347|Q49347]] | [[Melvin Calvin]] | data-sort-value="1911" | 1911-04-08 | data-sort-value="1997" | 1997-01-08 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Melvin Calvin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q77174|Q77174]] | [[Christiane Nüsslein-Volhard]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-20 | | [[biyolohiya]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[genetic research]]<br/>[[developmental biology]]<br/>[[embriyolohiya]] | [[Talaksan:Christiane Nüsslein-Volhard mg 4372 cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q115490|Q115490]] | [[Tadeusz Reichstein]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-08 | data-sort-value="1996" | 1996-08-01 | | [[Talaksan:Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q58575|Q58575]] | [[Friedrich Wöhler]] | data-sort-value="1800" | 1800-07-31 | data-sort-value="1882" | 1882-09-23 | [[kimika]] | [[Talaksan:Friedrich Wöhler Litho.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q157224|Q157224]] | [[Kary Mullis]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-28 | data-sort-value="2019" | 2019-08-07 | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[kimika]] | [[Talaksan:Kary Mullis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q157056|Q157056]] | [[Samuel Hahnemann]] | data-sort-value="1755" | 1755-04-10 | data-sort-value="1843" | 1843-07-02 | [[homeopatiya]] | [[Talaksan:Samuel Hahnemann 1841.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q78478|Q78478]] | [[Robert Bárány]] | data-sort-value="1876" | 1876-04-22 | data-sort-value="1936" | 1936-04-08 | [[otolaryngology]] | [[Talaksan:Robert Bárány av Lars Emil Finn.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q155764|Q155764]] | [[Robert Brown]] | data-sort-value="1773" | 1773-12-21 | data-sort-value="1858" | 1858-06-10 | [[botanika]]<br/>[[pisyolohiya ng halaman]]<br/>[[:Kategorya:Lumot]]<br/>[[mikroskopiya]] | [[Talaksan:Robert brown botaniker.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q102379|Q102379]] | [[Paul Berg]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-30 | data-sort-value="2023" | 2023-02-15 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Paul Berg in 1980.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q170676|Q170676]] | [[Roger D. Kornberg]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-24 | | [[biyolohiyang estruktural]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Roger Kornberg April 2016.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q205772|Q205772]] | [[Jared Diamond]] | data-sort-value="1937" | 1937-09-10 | | [[ekolohiya]]<br/>[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[biogeography]] | [[Talaksan:Jared diamond.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q218311|Q218311]] | [[François Jacob]] | data-sort-value="1920" | 1920-06-17 | data-sort-value="2013" | 2013-04-20 | [[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:François Jacob nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q234590|Q234590]] | [[Christian de Duve]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-02 | data-sort-value="2013" | 2013-05-04 | [[biyolohiyang pangselula]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Christian de Duve.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q7442|Q7442]] | [[Carolyn Bertozzi]] | data-sort-value="1966" | 1966-10-10 | | [[kimika]]<br/>[[glycobiology]] | [[Talaksan:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q189803|Q189803]] | [[Arthur Harden]] | data-sort-value="1865" | 1865-10-12 | data-sort-value="1940" | 1940-06-17 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:ArthurHarden.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q76600|Q76600]] | [[Manfred Eigen]] | data-sort-value="1927" | 1927-05-09 | data-sort-value="2019" | 2019-02-06 | [[biyopisika]] | [[Talaksan:Eigen,Manfred 1996 Göttingen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q105830|Q105830]] | [[Baruch Samuel Blumberg]] | data-sort-value="1925" | 1925-07-28 | data-sort-value="2011" | 2011-04-05 | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Baruch Samuel Blumberg by Tom Trower (NASA) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q57191|Q57191]] | [[Hans Krebs]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-25 | data-sort-value="1981" | 1981-11-22 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Hans Adolf Krebs.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q104607|Q104607]] | [[Andrew Huxley]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-22 | data-sort-value="2012" | 2012-05-30 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Andrew Fielding Huxley nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q155375|Q155375]] | [[Archibald Hill]] | data-sort-value="1886" | 1886-09-26 | data-sort-value="1977" | 1977-06-03 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Archibald Vivian Hill.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q232024|Q232024]] | [[John James Rickard Macleod]] | data-sort-value="1876" | 1876-09-06 | data-sort-value="1935" | 1935-03-16 | [[pisyolohiya]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:J.J.R. Macleod ca. 1928.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q59478|Q59478]] | [[George Gamow]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-04 | data-sort-value="1968" | 1968-08-19 | [[Pisikang teoretikal|theoretical physics]]<br/>[[astropisika]]<br/>[[pisikang nuklear]]<br/>[[physical cosmology]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[literary activity]]<br/>[[scientific non-fiction literature]]<br/>[[popular science literature]]<br/>[[children's and young adult literature]] | [[Talaksan:格·安·伽莫夫.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q73093|Q73093]] | [[Paul Karrer]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-21 | data-sort-value="1971" | 1971-06-18 | [[kimikang organiko]] | [[Talaksan:UAZ DOK.005.059 Karrer.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q137106|Q137106]] | [[Howard Florey]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-24 | data-sort-value="1968" | 1968-02-21 | | [[Talaksan:Howard Walter Florey 1945.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q157239|Q157239]] | [[Artturi Ilmari Virtanen]] | data-sort-value="1895" | 1895-01-15 | data-sort-value="1973" | 1973-11-11 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:A-I-Virtanen-portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q158749|Q158749]] | [[Albert François Lebrun]] | data-sort-value="1871" | 1871-08-29 | data-sort-value="1950" | 1950-03-06 | [[politika]] | [[Talaksan:Albert Lebrun 1932 (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q202136|Q202136]] | [[Barry Marshall]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-30 | | [[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:Barry J Marshall.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q155914|Q155914]] | [[Peter Simon Pallas]] | data-sort-value="1741" | 1741-09-22 | data-sort-value="1811" | 1811-09-08 | [[soolohiya]]<br/>[[botanika]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[etnograpiya]]<br/>[[pilolohiya]] | [[Talaksan:Peter Simon Pallas. Stipple engraving by A. Tardieu after hi Wellcome V0004437.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q234949|Q234949]] | [[David Baltimore]] | data-sort-value="1938" | 1938-03-07 | data-sort-value="2025" | 2025-09-06 | [[biyokimika]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[birolohiya]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[henetika]]<br/>[[Inhenyeriyang henetiko]] | [[Talaksan:Dr. David Baltimore2 crop2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q151593|Q151593]] | [[Olivier Messiaen]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-10 | data-sort-value="1992" | 1992-04-27 | | [[Talaksan:Lezing Franse compoist Olivier Messiaen in Koninklijk Conservatorium in Den Haa, Bestanddeelnr 933-8262.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q115478|Q115478]] | [[Emil Theodor Kocher]] | data-sort-value="1841" | 1841-08-25 | data-sort-value="1917" | 1917-07-27 | [[Pag-oopera|pagtistis]] | [[Talaksan:Emil Theodor Kocher.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q52878|Q52878]] | [[Gustaf VI Adolf of Sweden]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-11 | data-sort-value="1973" | 1973-09-15 | [[arkeolohiya]]<br/>[[botanika]] | [[Talaksan:Gustaf VI Adolf of Sweden 1962.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q190626|Q190626]] | [[Aaron Klug]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-11 | data-sort-value="2018" | 2018-11-20 | [[kimika]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Aaron Klug 1979.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q216723|Q216723]] | [[Ronald Fisher]] | data-sort-value="1890" | 1890-02-17 | data-sort-value="1962" | 1962-07-29 | [[estadistika]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:Youngronaldfisher2.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q152187|Q152187]] | [[August Krogh]] | data-sort-value="1874" | 1874-11-15 | data-sort-value="1949" | 1949-09-13 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:August Krogh Bain 32006.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q191963|Q191963]] | [[John Edward Gray]] | data-sort-value="1800" | 1800-02-12 | data-sort-value="1875" | 1875-03-07 | [[kalikasan]]<br/>[[soolohiya]]<br/>[[botanika]] | [[Talaksan:John Edward Gray. Photograph. Wellcome V0027572 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q70530|Q70530]] | [[Alois Alzheimer]] | data-sort-value="1864" | 1864-06-14 | data-sort-value="1915" | 1915-12-19 | [[sikiyatriya]]<br/>[[neuropathology]] | [[Talaksan:Alois Alzheimer 002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q193550|Q193550]] | [[Frank Macfarlane Burnet]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-03 | data-sort-value="1985" | 1985-08-31 | [[immunology]]<br/>[[birolohiya]] | [[Talaksan:Frank Macfarlane Burnet.jpg|center|128px]] |} ---- &sum; 114 items. {{Wikidata list end}} db7adbdlbmdggp2rxgnxtv5jh0m3myr 0 281830 2212873 2107297 2026-06-22T19:27:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212873 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |image=Jean Piaget in Ann Arbor.png |caption=Piaget at the [[University of Michigan]], c. 1968 |birth_name=Jean William Fritz Piaget |birth_date={{birth date|1896|8|9|df=y}} |birth_place=[[Neuchâtel]], Switzerland |death_date={{Death date and age|1980|9|16|1896|8|9|df=y}} |death_place=[[Geneva]], Switzerland |fields=[[Developmental psychology]], [[epistemology]] |alma_mater=[[University of Neuchâtel]] |known_for=[[Constructivism (learning theory)|Constructivism]], [[genetic epistemology]], [[theory of cognitive development]], [[object permanence]], [[egocentrism]] |influences=[[Immanuel Kant]], [[Henri Bergson]],<ref>Pass, Susan (2004) ''Parallel Paths to Constructivism: Jean Piaget and Lev Vygotsky'', Information Age Publishing. p. 74. {{ISBN|1593111452}}</ref> [[Pierre Janet]], [[Alfred Binet]], [[Théodore Simon]], [[Sabina Spielrein]], [[James Mark Baldwin]]<ref>Piaget, J. (1982). Reflections on Baldwin [interview with J. J. Vonèche]. In J. M. Broughton & D. J. Freeman-Moir (Eds.), ''The cognitive developmental psychology of James Mark Baldwin''. Norwood, NJ: Ablex. pp. 80–86. {{ISBN|0893910430}}</ref> |influenced=[[Rabbi Shlomo Wolbe]], [[Bärbel Inhelder]],<ref>Inhelder, B. (1989). Bärbel Inhelder [Autobiography] (H. Sinclair & M. Sinclair, Trans.). In G. Lindzey (Ed.), ''A History of Psychology in Autobiography''. Vol. VIII. pp. 208–243. Stanford, CA: Stanford University Press.</ref><ref>Tryphon, A., & Vonèche, J. J. (Eds.). (2001). ''Working with Piaget: Essays in honour of Bärbel Inhelder.'' Hove, East Sussex, UK: Psychology Press.</ref> [[Jerome Bruner]],<ref>Bruner, J. S. (1983). ''In search of mind: Essays in autobiography.'' New York: Harper & Row.</ref> [[Kenneth Kaye]],{{Citation needed}} [[Lawrence Kohlberg]],<ref>Kohlberg, L. (1982). "Moral development". In J. M. Broughton & D. J. Freeman-Moir (Eds.), ''The cognitive developmental psychology of James Mark Baldwin: Current theory and research in genetic epistemology''. pp. 277–325. Norwood, NJ: Ablex. {{ISBN|0893910430}}</ref> [[Robert Kegan]],<ref>Kegan, Robert (1994). ''In Over Our Heads''. Cambridge, MA: Harvasrd University Press. p. 29. {{ISBN|9780674445888}}</ref> [[Howard Gardner]],<ref>{{cite web|author=Gardner, H.|date=2008|title=Wrestling with Jean Piaget, my paragon. What have you changed your mind about?|url=http://www.edge.org/q2008/q08_1.html#gardner|website=Edge.org|accessdate=2016-10-17|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019164117/https://www.edge.org/q2008/q08_1.html#gardner|url-status=dead}}</ref> [[Thomas Kuhn]],<ref>{{cite journal | last1 = Burman | first1 = J. T. | year = 2007 | title = Piaget no "remedy" for Kuhn, but the two should be read together: Comment on Tsou's "Piaget vs. Kuhn on scientific progress" | journal = Theory & Psychology | volume = 17 | issue = 5| pages = 721–732 | doi = 10.1177/0959354307079306 }}</ref> [[Seymour Papert]],<ref>{{cite journal | last1 = Papert | first1 = S | date = March 29, 1999 | title = Child Psychologist: Jean Piaget | url = https://archive.org/details/sim_time_1999-03-29_153_12/page/104 | journal = Time | volume = 153 | pages = 104–107 }}</ref> [[Lev Vygotsky]],<ref>{{cite journal | last1 = Piaget | first1 = J | year = 1979 | title = Comments on Vygotsky's critical remarks |url=http://psycnet.apa.org/record/1982-23321-001| journal = Archives de Psychologie | volume = 47 | issue = 183| pages = 237–249 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Piaget | first1 = J | year = 2000 | title = Commentary on Vygotsky's criticisms of ''Language and Thought of the Child and Judgement'' and ''Reasoning in the Child'' (L. Smith, Trans.) | url = https://archive.org/details/sim_new-ideas-in-psychology_august-december-2000_18_2-3/page/241 | journal = New Ideas in Psychology | volume = 18 | issue = 2–3| pages = 241–259 | doi=10.1016/s0732-118x(00)00012-x}} (Original work published 1962.)</ref> [[Jordan Peterson]], [[John Flavell]] }} Si '''Jean Piaget ''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ pjaʒɛ|lang}}; 9 Agosto 1896 – 16 Setyembre 1980) ay isang [[Suwisa|Swiss]] na sikologo (psychologist) na kilala para sa kanyang pag-aaral sa pag-unlad ng bata. Ang [[Piaget's theory of cognitive development]] at ang epistemolohikong pananaw ay magkasamang tinatawag na "[[genetic epistemology]]". Binigyan ng malaking kahalagahan ni Piaget ang edukasyon kabataan. Bilang direktor ng [[International Bureau of Education]], ipinahayag niya noong 1934 na "tanging edukasyon ay may kakayahang makaligtas sa ating lipunan sa posibleng pagguho, kung marahas, o unti-unti."<ref>{{Cite journal|last=Munari|first=Alberto|year=1994|title=JEAN PIAGET (1896–1980)|url=http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/archive/publications/ThinkersPdf/piagetf.pdf|journal=Prospects: the quarterly review of comparative education|volume=XXIV|issue=1/2|pages=311–327|doi=10.1007/bf02199023|access-date=2018-07-28|archive-date=2012-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120903124345/http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/archive/publications/ThinkersPdf/piagetf.pdf|url-status=dead}}</ref> Ang kanyang mga teorya sa pag-unlad ng kabataan ay pinag-aaralan sa pre-service education programs. Ipinagpatuloy ng mga edukador na isama ang constructivist-based na diskarte. Nilikha ni Piaget ang International Center for sa Genetic [[Epistemolohiya|Epistemology]] sa [[Geneva]] noong 1955 habang sa isa siya sa faculty ng [[Unibersidad ng Geneva|University of Geneva]] at naging direktor ng Center hanggang sa kanyang kamatayan noong 1980.<ref>{{Cite web|title=About Piaget|url=http://www.piaget.org/aboutPiaget.html|access-date=17 Oktubre 2016|publisher=Jean Piaget Society|archive-date=2019-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824192513/http://www.piaget.org/aboutPiaget.html|url-status=dead}}</ref> Dahil sa dami ng collaboration sa pagkakapundar nito, at ang kanilang mga epekto, ang naging dahilan sa pagtukoy ng mga lathain na ang Center ay "pabrika ni Piaget".<ref name="Burman-HoP2012">{{Cite journal|last=Burman|first=J. T.|year=2012|title=Jean Piaget: Images of a life and his factory|journal=History of Psychology|volume=15|issue=3|pages=283–288|doi=10.1037/a0025930|issn=1093-4510}}</ref> Ayon sa [[Ernst von Glasersfeld]], si Jean Piaget ang "ang dakilang tagapanguna ng [[Constructivism (learning theory)|constructivist theory of knowing]]."<ref name="von Glasersfeld 1990">{{Cite journal|last=von Glasersfeld|first=E.|year=1990|title=An exposition of constructivism: Why some like it radical|journal=Journal for Research in Mathematics Education – Monograph|volume=4|pages=19–29 & 195–210 [22]|doi=10.2307/749910|issn=0883-9530|jstor=749910}} (p. 22).</ref> Gayunpaman, ang kanyang mga idea ay hindi naging tanyag hanggang dekada 1960.<ref>{{Cite journal|last=Hsueh|first=Y|year=2009|title=Piaget in the United States, 1925–1971. In U. Müller, J. I. M. Carpendale & L. Smith (Eds.), ''The Cambridge Companion to Piaget'' (pp. 344–370). Cambridge, UK: Cambridge University Press. Müller, U., Burman, J. T., & Hutchinson, S. (2013). The developmental psychology of Jean Piaget: A quinquagenary retrospective|journal=Journal of Applied Developmental Psychology|volume=34|issue=1|pages=52–55|doi=10.1016/j.appdev.2012.10.001}}</ref> Ito ay humantong sa paglitaw ng mga pag-aaral ng pag-unlad bilang isang pangunahing sub-disiplina sa sikolohiya.<ref>Pickren, W. E. (2012). Joseph McVicker Hunt: Golden age psychologist. In W. E. Pickren, D. A. Dewsbury, & M. Wertheimer (Eds.), ''Portraits of pioneers in developmental psychology'' (pp. 185–203). New York: Psychology Press/Taylor & Francis.</ref> Sa dulo ng ika-20 siglo, si Piaget ay pangalawa lamang kay [[B. F. Skinner]] bilang ang pinaka-binanggit psychologist ng panahong iyon.<ref>{{Cite journal|last=Haggbloom|last2=Warnick|last3=Warnick|last4=Jones|last5=Yarbrough|last6=Russell|last7=Borecky|last8=McGahhey|last9=Powell|first=Steven J.|first2=Renee|first3=Jason E.|first4=Vinessa K.|first5=Gary L.|first6=Tenea M.|first7=Chris M.|first8=Reagan|first9=John L., III|year=2002|title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century|url=http://creativity.ipras.ru/texts/top100.pdf|journal=[[Review of General Psychology]]|volume=6|issue=2|pages=139–152|doi=10.1037/1089-2680.6.2.139|access-date=2018-07-28|archive-date=2015-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723214243/http://creativity.ipras.ru/texts/top100.pdf|url-status=dead}}</ref> == Mga tala == {{Reflist|colwidth=30em}} <references /> [[Kategorya:Ipinanganak noong 1896]] [[Kategorya:Namatay noong 1980]] [[Kategorya:Mga sikologo mula sa Switzerland]] fxwmzfper6c6hynjgqu1ao80quo76s4 0 282533 2212768 2093760 2026-06-22T18:25:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212768 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgrey | image =Agrobacterium-tumefaciens.png | image_caption = Ang ''A. tumefaciens'' na kinakabit ang saril sa selula ng [[karot]] | regnum = [[Bacterium|Bakteyia]] | phylum = [[Proteobacteria]] | classis = [[Alphaproteobacteria]] | ordo = [[Rhizobiales]] | familia = [[Rhizobiaceae]] | genus = ''[[Agrobacterium]]'' | species = '''''A. tumefaciens''''' | binomial = ''Agrobacterium tumefaciens'' | binomial_authority = [[Erwin Frink Smith|Smith]] & [[Charles Orrin Townsend|Townsend]], 1907<ref name=Smith1907>{{Cite journal | last1 = Smith | first1 = E. F. | last2 = Townsend | first2 = C. O. | doi = 10.1126/science.25.643.671 | title = A Plant-Tumor of Bacterial Origin | journal = Science | volume = 25 | issue = 643 | pages = 671–673 | year = 1907 | pmid = 17746161| pmc = |language=Ingles}}</ref> | synonyms = *''Bacterium tumefaciens'' <small>Smith at Townsend 1907</small> *''Pseudomonas tumefaciens'' <small>(Smith at Townsend 1907) Duggar 1909</small> *''Phytomonas tumefaciens'' <small>(Smith at Townsend 1907) Bergey et al. 1923</small> *''Polymonas tumefaciens'' <small>(Smith at Townsend 1900) Lieske 1928</small> }} Ang '''''Agrobacterium tumefaciens''''' (binago ang siyentipikong panglan sa '''''Rhizobium radiobacter''''', kasinghulugan ng '''''Agrobacterium radiobacter''''')<ref>{{cite web|url=http://pir.uniprot.org/taxonomy/358 |title=Rhizobium radiobacter (Agrobacterium tumefaciens) (Agrobacterium radiobacter) |format= |work=UniProt Taxonomy |accessdate=2010-06-30 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728144300/http://pir.uniprot.org/taxonomy/358 |archivedate=2011-07-28|language=Ingles }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Young | first1 = J.M. | last2 = Kuykendall | first2 = L.D. | last3 = Martínez-Romero | first3 = E. | last4 = Kerr | first4 = A. | last5 = Sawada | first5 = H. | year = 2001 | title = A revision of ''Rhizobium'' Frank 1889, with an emended description of the genus, and the inclusion of all species of ''Agrobacterium'' Conn 1942 and ''Allorhizobium undicola'' de Lajudie ''et al.'' 1998 as new combinations: ''Rhizobium radiobacter'', ''R. rhizogenes'', ''R. rubi'', ''R. undicola'' and ''R. vitis'' | url =https://archive.org/details/international-journal-systematic-evolutionary-microbiology_2001-01_51_1/page/89| journal = International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology | volume = 51 | issue = Pt 1| pages = 89–103 | doi = 10.1099/00207713-51-1-89 | pmid=11211278|language=Ingles}}</ref><ref>{{cite web|title=Taxonomy browser (Agrobacterium radiobacter K84)|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=311403&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |website=National Center for Biotechnology Information|accessdate=7 Disyembre 2015|language=Ingles}}</ref> ay ang sanhi ng [[sakit]] na ''crown gall'' (o ang pagkabuo ng tumor) sa higit isang daan at apatnapung [[espesye]] ng [[eudicots]]. Ito ay [[bakteryum]] sa lupa na hugis-baras at negatibo ang Gram. Ang mga sintomas ay dulot ng pagpasok ng maliit na piraso ng [[DNA]] (kilala bilang T-DNA, para sa ''transfer DNA'', na iba sa tRNA na naglilipat ng [[asidong amino]] sa pagbuo ng [[protina]], na nakalilitong tinatawag na ''transfer RNA''), mula sa isang ''plasmid'', paloob ng [[selula]] ng [[halaman]], kung saan ito ay ihinahalo ng medyo walang pili o ''random'' sa loob ng ''genome'' ng halaman. Ang A. tumafaciens ay isang [[alphaproteobacteria]] ng pamilya Rhizobiacae, na kinabibilangan ng bakterya sa loob ng mga butil na taga-ayos ng [[nitroheno]]. Di tulad ng ibang bakterya na tumutulong sa halaman, ang espesye ng ''Agrobacterium'' ay nakakapagpabunga ng tumor sa halaman, at ito’y hindi nakatutulong sa mga halaman Dahil maraming uri ng halaman ang apektado ng ''Agrobacterium'', ito ay isang nakababahalang problema sa industriya ng [[agrikultura]]. Sa [[ekonomiya]], ang ''A. tumefaciens'' ay isang malaking salot ng mga [[nogales]], [[ubas]], prutas na bato, mga puno ng [[nuwes]], matamis na aselga, ''horseradish'', at ruwibarbo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:Bakterya]] s5upxs8lke1gxz44nowzm9fkeil5o1b 0 287210 2212876 2193137 2026-06-22T19:31:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212876 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Fibreoptic.jpg|right|thumb| Isang bundle ng fiber optics]] [[Talaksan:Stealth_Fiber_Crew_installing_fiber_cable_underneath_the_streets_of_Manhattan.jpg|thumb|Isang fiber crew nag-i-install ng 432-count fiber cable sa ilalim ng mga kalye ng Midtown Manhattan, New York City]] [[Talaksan:Fiber_optic_illuminated.jpg|thumb|Ang isang TOSLINK fiber optic audio cable na may pulang ilaw na shone sa isang dulo ay nagpapadala ng ilaw sa kabilang dulo]] [[Talaksan:Optical-fibre-junction-box.jpg|right|thumb| Isang wall-mount cabinet na naglalaman ng optical fiber interconnects. Ang mga dilaw na cables ay single mode fibers ; ang orange at aqua cables ay multi-mode fibers : 50/125 μm OM2 at 50/125 μm OM3 fibers ayon sa pagkakabanggit.]] Ang '''fiber optics''' ay isang nababaluktot, transparent na hibla na ginawa sa pagguhit ng [[Salamin (materyales)|salamin]] ( silica ) o plastic sa isang lapad na bahagyang mas makapal kaysa sa buhok ng tao.<ref>{{Cite web|title=Optical Fiber|url=http://www.thefoa.org/tech/ref/basic/fiber.html|publisher=[[The Fiber Optic Association]]|accessdate=17 April 2015}}</ref> Ang mga optical fibers ay madalas na ginagamit bilang isang paraan upang magpadala ng ilaw sa pagitan ng dalawang dulo ng hibla at makahanap ng malawak na paggamit sa mga komunikasyong fiber-optic, kung saan pinahihintulutan nila ang paghahatid sa mas mahabang distansya at sa mas mataas na bandwidth (mga rate ng data) kaysa sa mga kableng elektrikal. Ginagamit ang mga goma sa halip na mga wiring na [[metal]] dahil ang mga signal ay naglalakbay kasama ng mas kaunting pagkawala ; Bilang karagdagan, ang mga himaymay ay immune sa electromagnetic interference , isang problema kung saan ang mga wire ng metal ay labis na nagdurusa.<ref>{{Cite book|title=Optical fiber communications: principles and practice|publisher=Pearson Education}}</ref> Ginagamit din ang mga fibre para sa pag- iilaw at imaging, at kadalasang nakabalot sa mga bundle upang maaari silang magamit upang dalhin ang liwanag sa, o mga larawan mula sa mga nakulong na puwang, tulad ng sa kaso ng isang fiberscope .<ref>{{Cite web|title=Birth of Fiberscopes|url=http://www.olympus-global.com/en/corc/history/story/endo/fiber/|publisher=Olympus Corporation|accessdate=17 April 2015}}</ref> Ang mga espesyal na dinisenyo na mga fibre ay ginagamit din para sa iba't ibang mga aplikasyon, ang ilan sa mga ito ay mga fiber optic sensors at mga hibla ng hibla .<ref>{{Cite journal|title=Review of the present status of optical fiber sensors.}}</ref> Karaniwang kinabibilangan ng mga optical fiber ang isang core na napapalibutan ng isang transparent na materyal na cladding na may mas mababang index ng repraksyon . Ang liwanag ay pinananatiling sa core ng kababalaghan ng kabuuang panloob na pagmuni-muni na nagiging sanhi ng fiber na kumilos bilang isang weyb gayd .<ref>[[Optical fiber#Senior|Senior]] , pp. 12-14</ref> Ang mga fibre na sumusuporta sa maraming mga landas ng pagtatanim o mga transverse mode ay tinatawag na multi-mode fibers , samantalang ang mga sumusuporta sa isang mode ay tinatawag na single-mode fibers (SMF). Ang mga multi-mode fibers sa pangkalahatan ay may mas malawak na lapad ng core <ref>{{Cite book|date=1984}}</ref> at ginagamit para sa malakihan na mga link sa komunikasyon at para sa mga application kung saan dapat maipadala ang mataas na kapangyarihan. {{Fact|date=April 2015}} Single-mode fibers ay ginagamit para sa karamihan ng mga link sa komunikasyon na mas mahaba kaysa sa {{Convert|1000|m|ft}} . {{Fact|date=April 2015}}. Ang kakayahang sumali sa optical fibers na may mababang pagkawala ay mahalaga sa fiber optic communication.<ref>[[Optical fiber#Senior|Senior]] , p. 218</ref> Ito ay mas kumplikado kaysa sa pagsali sa elektrikal na kawad o cable at nagsasangkot ng maingat na pagputol ng mga fibers, tumpak na pag-align ng fiber cores, at ang pagkabit ng mga nakahanay na core. Para sa mga application na humihiling ng isang permanenteng koneksyon ay isang pangkaraniwang pagsasama . Sa ganitong pamamaraan, ang isang electric arc ay ginagamit upang matunaw ang mga dulo ng mga fibers magkasama. Ang isa pang pangkaraniwang pamamaraan ay isang mekanikal na paghugpong , kung saan ang mga dulo ng mga fibre ay gaganapin sa pakikipag-ugnayan sa pamamagitan ng mekanikal na puwersa. Ang mga pansamantalang o semi-permanenteng koneksyon ay ginawa sa pamamagitan ng mga dalubhasang optical fiber connectors .<ref>[[Optical fiber#Senior|Senior]] , pp. 234-235</ref> Ang larangan ng inilapat na agham at engineering na tumutukoy sa disenyo at aplikasyon ng optical fibers ay kilala bilang '''fiber optics''' . Ang salitang ito ay likha ng Indian physicist na si Narinder Singh Kapany, na malawak na kinikilala bilang ama ng fiber optics.<ref name="southasia.ucsc.edu">{{Cite web|url=http://southasia.ucsc.edu/endowed-chairs/narinder-singh-kapany.html|title=Narinder Singh Kapany Chair in Opto-electronics|publisher=ucsc.edu|access-date=2019-04-06|archive-date=2017-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521222508/http://southasia.ucsc.edu/endowed-chairs/narinder-singh-kapany.html|url-status=dead}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:DanielColladon's_Lightfountain_or_Lightpipe,LaNature(magazine),1884.JPG|thumb|Inilarawan muna ni Daniel Colladon ang "light fountain" o "light pipe" sa isang artikulong 1842 na may pamagat na "Sa reflections ng isang ray ng liwanag sa loob ng parabolic liquid stream". Ang partikular na ilustrasyon ay nanggagaling sa isang mas huling artikulo ni Colladon, noong 1884.]] Guiding of light by refraction, the principle that makes fiber optics possible, was first demonstrated by [[Jean-Daniel Colladon|Daniel Colladon]] and [[Jacques Babinet]] in [[Paris]] in the early 1840s. [[John Tyndall]] included a demonstration of it in his public lectures in [[London]], 12 years later.<ref name=regis>{{cite book |last =Bates |first =Regis J |title =Optical Switching and Networking Handbook |url =https://archive.org/details/opticalswitching0000bate |publisher =McGraw-Hill |year= 2001 |location =New York |isbn=978-0-07-137356-2 |page =10}}</ref> Tyndall also wrote about the property of [[total internal reflection]] in an introductory book about the nature of light in 1870:<ref>{{cite book |first=John |last=Tyndall |year=1870 |title=Notes about Light |chapter=Total Reflexion |chapter-url=https://archive.org/details/notesofcourseofn00tyndrich}}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Tyndall |year=1873 |title=Six Lectures on Light |url=https://archive.org/details/sixlecturesonlig00tynduoft|publisher=New York : D. Appleton }}</ref>{{Pagbanggit|When the light passes from air into water, the refracted ray is bent ''towards'' the [[perpendicular]]... When the ray passes from water to air it is bent ''from'' the perpendicular... If the angle which the ray in water encloses with the perpendicular to the surface be greater than 48 degrees, the ray will not quit the water at all: it will be ''totally reflected'' at the surface.... The angle which marks the limit where total reflection begins is called the limiting angle of the medium. For water this angle is 48°27′, for flint glass it is 38°41′, while for diamond it is 23°42′.}} Sa huling bahagi ng ika-19 at unang bahagi ng ika-20 siglo, ang ilaw ay ginabayan sa pamamagitan ng mga tungkod na salamin sa salamin upang maipaliwanag ang mga cavity ng katawan.<ref>[http://inventors.about.com/library/weekly/aa980407.htm Ang Kapanganakan ng Fiber Optics] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120712024320/http://inventors.about.com/library/weekly/aa980407.htm |date=2012-07-12 }} . inventors.about.com</ref> Ang mga praktikal na application tulad ng malalim na panloob na pag-iilaw sa panahon ng pagpapagaling ay lumitaw nang maaga sa ikadalawampu siglo. Ang paghahatid ng imahe sa pamamagitan ng mga tubo ay nagpakita nang nakapag-iisa sa pamamagitan ng radio experimenter na si Clarence Hansell at ng telebisyon pioneer na si John Logie Baird noong 1920s. Noong dekada ng 1930, ipinakita ni Heinrich Lamm na maaaring magpadala ng mga imahe sa pamamagitan ng isang bundle ng mga optical fibers na hindi na ginagamit at ginagamit ito para sa panloob na medikal na eksaminasyon, ngunit ang kanyang trabaho ay higit na nakalimutan.<ref name="Hecht2004">{{Cite book|first=Jeff|last=Hecht|title=City of Light: The Story of Fiber Optics|url=https://archive.org/details/cityoflightstory0000hech_b5k7|publisher=Oxford University|edition=revised|date=2004|isbn=9780195162554|pages=[https://archive.org/details/cityoflightstory0000hech_b5k7/page/55 55]–70}}</ref> Noong 1953, ang Dutch scientist na si Bram van Heel unang nagpakita ng pagpapadala ng imahe sa pamamagitan ng mga bundle ng optical fibers na may isang transparent cladding.<ref name="Hecht2004"/> Noong parehong taon, si Harold Hopkins at si Narinder Singh Kapany sa [[Imperial College London|Imperial College]] sa London ay nagtagumpay sa paggawa ng mga bundle na nagdadala ng imahe na may higit sa 10,000 fibers, at pagkatapos ay nakamit ang paghahatid ng imahe sa pamamagitan ng isang 75 &nbsp; cm mahaba bundle na pinagsama ilang libong mga fibers.<ref name="Hecht2004" /> Ang kanilang artikulo na pinamagatang "Ang nababaluktot na fibrescope, gamit ang static scan" ay inilathala sa journal ''Nature'' noong 1954.<ref>{{Cite journal|title=A flexible fibrescope, using static scanning}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110629061117/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/sciback_phy_09.pdf Dalawang Revolutionary Optical Technologies] . Pang-Agham na Likuran sa Nobel Prize sa Physics 2009. Nobelprize.org. 6 Oktubre 2009</ref> Ang unang praktikal na fiber optic na semi-flexible gastroscope ay patent sa pamamagitan ng Basil Hirschowitz , C. Wilbur Peters, at Lawrence E. Curtiss, mga mananaliksik sa [[Unibersidad ng Michigan|University of Michigan]] , noong 1956. Sa proseso ng pagpapaunlad ng gastroscope, ginawa ni Curtiss ang unang fiber-clad na fibre; Ang mga nakaraang optical fibers ay umaasa sa hangin o hindi praktikal na mga langis at waxes bilang mababang-index cladding na materyal. Ang isang iba't ibang mga iba pang mga imaheng paghahatid ng imahe ay sumunod sa lalong madaling panahon Si Kapany ay nagtaguyod ng terminong ''fiber optics'' , nagsulat ng isang artikulo sa 1960 sa ''Scientific American'' na nagpapakilala sa paksa sa isang malawak na madla, at isinulat ang unang libro tungkol sa bagong larangan.<ref name="Hecht2004"/><ref>[http://news.rediff.com/report/2009/oct/08/how-india-missed-another-nobel-prize.htm Paano nakaligtaan ang India ng isa pang Nobel Prize - Rediff.com India News] . News.rediff.com (2009-10-12). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> Ang unang nagtatrabaho sa fiber-optical transmission system data ay ipinapakita ng Aleman pisisista Manfred Börner sa Telefunken Research Labs sa Ulm sa 1965, na kung saan ay sinundan sa pamamagitan ng unang application ng patent para sa teknolohiyang ito noong 1966.<ref>{{cite patent|country=DE|number=1254513|status=patent|title=Mehrstufiges Übertragungssystem für Pulscodemodulation dargestellte Nachrichten.|gdate=1967-11-16|inventor=Börner, Manfred|assign1=Telefunken Patentverwertungsgesellschaft m.b.H.}}</ref><ref>{{cite patent|country=US|number=3845293|status=patent|title=Electro-optical transmission system utilizing lasers|inventor=Börner, Manfred}}</ref> Ginamit ng NASA ang fiber optics sa mga camera sa telebisyon na ipinadala sa buwan. Noong panahong iyon, ang paggamit sa mga kamera ay inaprubahan na ''kumpidensyal'' , at ang mga empleyado na humahawak ng mga kamera ay dapat na pangasiwaan ng isang taong may angkop na clearance sa seguridad.<ref>[https://history.nasa.gov/alsj/MSC-SESD-28-105.pdf Lunar Television Camera. Plano ng Pagsubok sa Pagtanggap ng Pag-install] . NASA. 12 Marso 1968</ref> [[Charles K. Kao]] at George A. Hockham ng British kumpanya Standard Telephones at Cables (STC) ay ang unang, sa 1965, upang itaguyod ang ideya na ang attenuation sa optical fibers maaaring mabawasan sa ibaba 20 decibels bawat kilometro (dB / km) , na gumagawa ng fibers isang praktikal na medium ng komunikasyon.<ref name="hecht1999">{{Cite book|last=Hecht|first=Jeff|title=City of Light, The Story of Fiber Optics|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-510818-7}}</ref> Ipinanukala nila na ang pagpapalambing sa fibers na magagamit sa oras ay sanhi ng mga impurities na maaaring alisin, sa halip na sa pamamagitan ng mga pangunahing pisikal na mga epekto tulad ng scattering. Sila ay tama at sistematikong inorakisa ang mga pag-aari ng liwanag para sa optical fiber, at itinuturo ang tamang materyal na gagamitin para sa mga naturang fibers-silica glass na may mataas na kadalisayan. Ang pagtuklas na ito ay nakakuha ng Kao ang Nobel Prize sa Physics noong 2009.<ref>{{Cite web|title=Press Release&nbsp;— Nobel Prize in Physics 2009|publisher=The Nobel Foundation}}</ref> Ang kritikal na limitasyon sa pagpapalambing ng 20&nbsp;dB/km ay nakamit noong 1970&nbsp;ng mga mananaliksik na sina Robert D. Maurer , Donald Keck , Peter C. Schultz , at Frank Zimar na nagtatrabaho para sa Corning Glass Works ng American glass maker.<ref name="hecht1999b">{{Cite book|title=City of Light, The Story of Fiber Optics|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.com/?id=4oMu7RbGpqUC&pg=PA114}}</ref> Nagpakita sila ng isang hibla na may 17 db/km attenuation sa pamamagitan ng doping silica glass na may [[Titanyo|titan]] . Pagkalipas ng ilang taon, gumawa sila ng fiber na 4 lamang db/km na pagpapalambing gamit ang germanium dioxide bilang pangunahing dopant. Noong 1981, ginawa ng General Electric ang mga fused ingot na [[Quartz|kuwarts]] na maaaring makuha sa mga strand 25 milya (40&nbsp;km) ang haba.<ref>{{Cite web|url=http://www.ge.com/innovation/timeline/eras/continuing_tradition.html|title=1971–1985 Continuing the Tradition|work=GE Innovation Timeline|publisher=General Electric Company|accessdate=2012-09-28}}</ref> Sa simula, ang mga de-kalidad na optical fibers ay maaaring manufactured sa 2 metro bawat segundo. Ang Chemical engineer na si Thomas Mensah ay sumali sa Corning noong 1983 at nadagdagan ang bilis ng paggawa sa higit sa 50 metro bawat segundo, na gumagawa ng mga optical fiber cables na mas mura kaysa sa mga tradisyunal na tanso.<ref name="RSCiB">{{Cite web|title=About the Author – Thomas Mensah|url=http://rightstuffcomesinblack.com/about-the-author-dr-thomas-mensah|publisher=The Right Stuff Comes in Black|accessdate=29 March 2015|archive-date=2 Enero 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102211229/http://rightstuffcomesinblack.com/about-the-author-dr-thomas-mensah|url-status=dead}}</ref> Ang mga makabagong-likha na ito ay nag-udyok sa panahon ng optical telecommunication fiber. Ang Italyanong sentro ng pananaliksik na CSELT ay nagtrabaho sa Corning upang bumuo ng mga praktikal na optical fiber cables, na nagresulta sa unang metropolitan fiber cable na ipinapatupad sa Turin noong 1977.<ref>Catania, B., et al. "Unang Eksperimento ng Italyano sa isang Buried Optical Cable." Proc. ng 2nd European conference sa Optical Fiber Communication. 1976.</ref><ref>{{Cite web |title=Archivio storico Telecom Italia: 15 ng Setyembre 1977, Torino, ang pangunahing istasyon ng pag-aaral sa museo sa eskuwela. |url=http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/15-settembre-1977-torino-prima-stesura-al-mondo-di-fibra-ottica-in-esercizi |access-date=2019-04-06 |archive-date=2017-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171214/http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/15-settembre-1977-torino-prima-stesura-al-mondo-di-fibra-ottica-in-esercizi |url-status=dead }}</ref> Ang CSELT ay nakabuo rin ng maagang pamamaraan para sa splicing optical fibers, na tinatawag na Springroove.<ref>[http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/springroove-giunto-per-fibre-ottiche-brevettato-nel-1977 Ang Springroove, sa bawat hibla ottiche brevettato nel 1977] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816221359/http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/springroove-giunto-per-fibre-ottiche-brevettato-nel-1977 |date=2016-08-16 }} . archiviostorico.telecomitalia.com. Nakuha noong 2017-02-08.</ref> Ang pagpapasabog sa mga modernong optical cable ay malayo mas mababa kaysa sa mga de-koryenteng tanso cable, na humahantong sa mga koneksyon ng mahabang bumatak na hibla na may repeater distansya ng {{Convert|70|–|150|km|mi}} . Ang erbium-doped fiber amplifier na nabawasan ang gastos ng malayuan na mga sistema ng hibla sa pamamagitan ng pagbawas o pagtatanggal ng optical-electrical-optical repeaters, ay binuo ng mga koponan na pinangungunahan ni David N. Payne ng [[Unibersidad ng Southampton|University of Southampton]] at Emmanuel Desurvire sa Bell Labs noong 1986. Ang umuusbong na larangan ng photonic crystal na humantong sa pag-unlad sa 1991&nbsp;ng photonic-kristal na hibla ,<ref>{{Cite journal|title=Photonic Crystal Fibers}}</ref> na gumagabay sa liwanag sa pamamagitan ng pagdidiprakt mula sa isang pana-panahong mga istraktura, sa halip na sa pamamagitan ng kabuuang panloob na pagmuni-muni. Ang unang photonic kristal fibers naging komersyal na magagamit sa 2000.<ref>{{Cite web|url=http://www.crystal-fiber.com/|accessdate=2008-10-22|title=The History of Crystal fiber A/S|publisher=Crystal Fiber A/S|archive-date=2001-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20010723040541/http://www.crystal-fiber.com/|url-status=dead}}</ref> Ang mga photonic crystal fibers ay maaaring magdala ng mas mataas na kapangyarihan kaysa sa mga maginoo fibers at ang kanilang mga katangian ng umaasa sa wavelength ay maaaring manipulahin upang mapabuti ang pagganap. === Mga bilis ng record === Ang pagkakaroon ng isang mataas na rate ng data at sumasaklaw sa isang long distance nang ''sabay-sabay'' ay mahirap. Upang ipahayag ito, kung minsan ang produkto ng data rate at distansya ay tinukoy - ''(bit / s) × km'' o katumbas na ''bit × km / s'' , katulad ng bandwidth-distance na produkto . * '''2006''' - Ang Nippon Telegraph and Telephone ay naglipat ng 14 terabits kada segundo (Tbit/s) sa isang solong 160 &nbsp; km haba optical fiber: 2.2 &nbsp; (Pbit/s) · km <ref>[http://www.ntt.co.jp/news/news06e/0609/060929a.html 14 Tbps sa isang Single Optical Fiber: Ang matagumpay na Demonstration ng Pinakamalaking Kapasidad ng Mundo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921122920/http://www.ntt.co.jp/news/news06e/0609/060929a.html |date=2017-09-21 }} . Ntt.co.jp (2006-09-29). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> * '''2009''' - Ang Bell Labs sa Villarceaux, France ay naglipat ng 15.5 Tbit/s higit sa 7000 &nbsp; km fiber: 108 &nbsp; (Pbit / s) · km <ref>[http://phys.org/news173455192.html Pinaghihiwa ng Bell Labs ang optical transmission record, 100 Petabit per second kilometer barrier] . Phys.org (2009-09-29). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> * '''2010''' - Ang Nippon Telegraph and Telephone ay naglipat ng 69.1 Tbit/s sa paglipas ng isang solong 240&nbsp;km fiber: 16.5 &nbsp; (Pbit / s)·km <ref>[http://www.ntt.co.jp/RD/OFIS/active/2010pdfe/hot/nw/06.html NTT Research and Development 2010 Review of Activities | 69.1-Tbit / s Optical Transmission Technology Paggamit ng Digital Coherent Multilevel QAM Format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406171311/http://www.ntt.co.jp/RD/OFIS/active/2010pdfe/hot/nw/06.html |date=2019-04-06 }} . Ntt.co.jp (2010). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> * '''2012''' - Ang Nippon Telegraph and Telephone ay naglipat ng 1 Pbit / s sa isang solong 50 &nbsp; km fiber: 50 &nbsp; (Pbit / s) · km <ref>[http://www.ntt.co.jp/news2012/1209e/120920a.html NTT HOME> NTT Press Release> World Record One Petabit per Second Fiber Transmission sa loob ng 50-km: Katumbas sa Pagpapadala ng 5,000 HDTV Videos sa Pangalawang sa isang Single Fiber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406171311/http://www.ntt.co.jp/news2012/1209e/120920a.html |date=2019-04-06 }} . Ntt.co.jp (2012-09-20). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> == Mga Paggamit == === Komunikasyon === Ang optical fiber ay ginagamit bilang isang daluyan para sa telecommunication at [[Network ng kompyuter|computer networking]] dahil ito ay may kakayahang umangkop at maaaring bundle bilang mga cable. Ito ay lalong kapaki-pakinabang para sa mga komunikasyon sa malayong distansya, dahil ang liwanag ay nagpapalaganap sa pamamagitan ng hibla na may mas mababa na pagpapalambing kumpara sa mga kable ng elektrikal. Pinapayagan nito ang mga malayong distansya na ma-spanned na may ilang repeaters . Ang mga signal ng bawat channel na nagpapalaganap sa hibla ay na-modulated sa mga rate na kasing taas ng 111 gigabits kada segundo (Gbit / s) ng NTT ,<ref>[http://www.ntt.co.jp/news/news06e/0609/060929a.html 14 Tbps sa isang Single Optical Fiber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921122920/http://www.ntt.co.jp/news/news06e/0609/060929a.html |date=2017-09-21 }} : Ang matagumpay na Demonstration ng Pinakamalaking Kapasidad sa Mundo - 145 mga digital high-definition na pelikula na naipadala sa isang segundo. NTT Press Release. 29 Setyembre 2006.</ref><ref>{{Cite news|last=Alfiad, M. S.|title=111 Gb/s POLMUX-RZ-DQPSK Transmission over 1140&nbsp;km of SSMF with 10.7 Gb/s NRZ-OOK Neighbours|pages=Mo.4.E.2}}</ref> bagaman 10 o 40 &nbsp; Ang gbit / s ay tipikal sa mga sistema ng pag-deploy.<ref>Yao, S. (2003) [http://www.generalphotonics.com/downloads/techpubs/Polarization-in-Fiber-Systems-Squeezing-out-More-Bandwidth.pdf "Polarization in Fiber Systems: Squeezing Out More Bandwidth"] {{Webarchive}}, The Photonics Handbook, Laurin Publishing, p. 1.</ref><ref>[http://www.ciena.com/news/news_2007pr_6976.htm Ciena, ''JANET Naghahatid ng Unang Serbisyo ng 40 Gbps Wavelength sa Europa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114013532/http://ciena.com/news/news_2007pr_6976.htm|date=2010-01-14}} [http://www.ciena.com/news/news_2007pr_6976.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114013532/http://ciena.com/news/news_2007pr_6976.htm|date=2010-01-14}} 07/09/2007. Nakuha noong 29 Oktubre 2009.</ref> Noong Hunyo 2013, nagpakita ang mga mananaliksik ng pagpapadala ng 400 Gbit / s sa isang solong channel gamit ang 4-mode na orbital angular momentum multiplexing .<ref>{{Cite journal|last=Bozinovic|first=N.|title=Terabit-Scale Orbital Angular Momentum Mode Division Multiplexing in Fibers|pages=1545–1548}}</ref> Ang bawat hibla ay maaaring magdala ng maraming mga independiyenteng channel, bawat isa ay gumagamit ng ibang wavelength ng liwanag ( wavelength-division multiplexing (WDM)). Ang net data rate (rate ng data na walang overhead byte) sa bawat hibla ay ang rate ng data ng bawat channel na nababawasan ng FEC overhead, pinarami ng bilang ng mga channel (karaniwan ay hanggang sa 80 sa mga komersyal na siksik na sistema ng WDM {{Magmula noong|2008}} ). {{Magmula noong|2011}} ang record para sa bandwidth sa isang solong core ay 101 Tbit / s (370 channels sa 273 Gbit / s bawat isa).<ref>{{Cite journal|title=Ultrafast fibre optics set new speed record|date=2011-04-29|url=https://www.newscientist.com/article/mg21028095.500-ultrafast-fibre-optics-set-new-speed-record.html|accessdate=2012-02-26}}</ref> Ang rekord para sa isang multi-core hibla noong Enero 2013 ay 1.05 Pbit / s.<ref>{{Cite web|title=NEC and Corning achieve petabit optical transmission|publisher=Optics.org|date=2013-01-22|url=http://optics.org/news/4/1/29|accessdate=2013-01-23}}</ref> Noong 2009, sinira ng Bell Labs ang 100 (Pbit / s) · km barrier (15.5 Tbit / s sa loob ng isang 7,000 &nbsp; km fiber).<ref>[http://www.physorg.com/news173455192.html/ Bell Labs breaks optical transmission record, 100 Petabit per second kilometer barrier] {{Webarchive}}. Physorg. September 29, 2009</ref> Para sa mga malayuang aplikasyon, tulad ng isang network sa isang gusali ng tanggapan (tingnan ang FTTO ), ang fiber-optic paglalagay ng kable ay maaaring mag-save ng espasyo sa mga duct ng cable. Ito ay dahil ang isang solong hibla ay maaaring magdala ng mas maraming data kaysa sa mga de-koryenteng cable tulad ng karaniwang kategorya 5 Ethernet paglalagay ng kable, na karaniwang tumatakbo sa 100 Mbit / s o 1 Gbit / s bilis. Hibla ay hindi rin immune sa electrical pagkagambala; walang cross-talk sa pagitan ng mga signal sa iba't ibang mga cable, at walang pickup ng ingay sa kapaligiran. Ang mga non-armored fiber cables ay hindi nagsasagawa ng kuryente, na gumagawa ng hibla ng isang mahusay na solusyon para sa pagprotekta ng mga kagamitan sa komunikasyon sa mga [[Mataas na boltahe|mataas na boltahe na]] kapaligiran, tulad ng mga pasilidad ng pagbuo ng kuryente , o mga istruktura ng komunikasyon ng metal na madaling kapitan ng [[kidlat]] . Maaari rin itong magamit sa mga kapaligiran kung saan naroroon ang mga paputok na fumes, nang walang panganib ng ignisyon. Ang wiretapping (sa kasong ito, fiber tapping ) ay mas mahirap kung ikukumpara sa mga de-koryenteng koneksyon, at may mga concentric dual-core fibers na sinasabing tap-proof. {{Fact|date=November 2017}} Ang mga fibre ay kadalasang ginagamit din para sa mga malayuang koneksyon sa pagitan ng mga aparato. Halimbawa, ang karamihan sa mga [[HDTV|high-definition na telebisyon ay nag-]] aalok ng isang digital audio na optical connection. Pinapayagan nito ang pag-stream ng audio sa liwanag, gamit ang TOSLINK protocol. ==== Mga kalamangan sa mga kable ng tanso ==== Ang mga pakinabang ng optical fiber communication na may paggalang sa mga sistema ng tanso wire ay: * '''Mataas na bandwidth''' : Ang isang solong optical fiber ay maaaring magdala ng higit sa 3,000,000 full-duplex voice call o 90,000 channel sa TV. * '''Kaligtasan sa sakit sa electromagnetic panghihimasok:''' Banayad na transmisyon sa pamamagitan ng optical fibers ay hindi maaapektuhan ng iba pang [[Radyasyong elektromagnetiko|electromagnetic radiation sa]] malapit. Ang optical fiber ay electrically non-kondaktibo, kaya hindi ito kumilos bilang isang antena upang kunin ang mga electromagnetic signal. Ang impormasyon na naglalakbay sa loob ng optical fiber ay immune sa electromagnetic interference , kahit electromagnetic pulses na binuo ng mga nuclear device. * '''Mababang pagkawala ng pagpapalambing sa mahabang distansya: Ang''' pagkawala ng pagpapaliit ay maaaring mas mababa sa 0.2 &nbsp; dB / km sa optical fiber cables, na nagpapahintulot sa paghahatid sa mahabang distansya nang walang pangangailangan para sa repeaters . * '''Electrical insulator:''' Optical fibers ay hindi nagsasagawa ng kuryente, na pumipigil sa mga problema sa mga loop sa lupa at pagpapadaloy ng [[kidlat]] . Ang mga optical fibers ay maaaring mahigpit sa mga pole sa tabi ng mataas na boltahe na mga kable ng kuryente. * '''Pag-iwas sa materyal at pagnanakaw: Ang mga''' sistema ng conventional cable ay gumagamit ng malalaking halaga ng tanso. Ang mga global na presyo ng tanso ay nakaranas ng isang boom sa 2000s, at ang tanso ay isang target ng metal na pagnanakaw . * '''Ang seguridad ng impormasyon ay nagpapasa sa cable: Ang''' tanso ay maaaring tapped na may napakaliit na pagkakataon ng pagtuklas. === Mga Sensor === Mayroong maraming gamit ang mga fiber sa remote sensing. Sa ilang mga application, ang sensor mismo ay isang optical fiber. Sa ibang mga kaso, ang fiber ay ginagamit upang kumonekta sa isang di-fiberoptic sensor sa isang sistema ng pagsukat. Depende sa aplikasyon, maaaring gamitin ang hibla dahil sa maliit na sukat nito, o ang katunayan na walang elektrikal na kapangyarihan ang kailangan sa malayuang lugar, o dahil maraming mga sensors ay maaaring multiplexed kasama ang haba ng isang hibla sa pamamagitan ng paggamit ng iba't ibang mga wavelength ng liwanag para sa bawat isa sensor, o sa pamamagitan ng sensing ang pagkaantala ng oras habang ang ilaw ay pumasa sa fiber sa pamamagitan ng bawat sensor. Ang pagkaantala sa oras ay maaaring tinutukoy gamit ang isang aparato tulad ng ''salamin sa mata na salamin sa mata na oras ng domain'' . Ang mga optical fibers ay maaaring gamitin bilang sensors upang sukatin ang strain , [[temperatura]] , [[presyon]] , at iba pang dami sa pamamagitan ng pagbabago ng isang hibla upang ang pag-aari upang sukatin ang modulates ang intensity , phase , polariseysyon , [[Alonghaba|haba ng daluyong]] , o oras ng transit ng liwanag sa hibla. Ang mga sensors na nag-iiba ang intensity ng liwanag ay ang pinakasimpleng, dahil ang isang simpleng pinagkukunan at detektor ay kinakailangan. Ang isang partikular na kapaki-pakinabang na tampok ng naturang mga hibla ng mata sensor ay na maaari nilang, kung kinakailangan, magbigay ng ipinamamahagi sensing sa paglipas ng distansya ng hanggang sa isang metro. Sa kaibahan, ang mga napapayagang measurements ay maaaring ibigay sa pamamagitan ng pagsasama ng miniaturized sensing element na may dulo ng hibla.<ref>{{Cite journal|pmid=24599822|year=2014|author1=Kostovski|first1=G|title=The optical fiber tip: An inherently light-coupled microscopic platform for micro- and nanotechnologies|journal=Advanced Materials|volume=26|issue=23|pages=3798–820|last2=Stoddart|first2=P. R.|last3=Mitchell|first3=A|doi=10.1002/adma.201304605}}</ref> Ang mga ito ay maaring ipatupad ng iba't ibang mga teknolohiya ng micro- at nanofabrication, tulad na hindi sila lumampas sa mikroskopiko hangganan ng tip hibla, na nagpapahintulot sa mga naturang application na isingit sa mga daluyan ng dugo sa pamamagitan ng hypodermic needle. Ang Extrinsic fiber optic sensors ay gumagamit ng isang optical fiber cable , karaniwang isang multi-mode na isa, upang magpadala ng modulated light mula sa alinman sa isang non-fiber optical sensor-o isang elektronikong sensor na konektado sa isang optical transmitter. Ang isang pangunahing benepisyo ng mga panlabas na sensors ay ang kanilang kakayahan na maabot ang ibang lugar na hindi maa-access. Ang isang halimbawa ay ang pagsukat ng temperatura sa loob ng mga jet engine ng [[Sasakyang panghimpapawid|sasakyang panghimpapawid sa]] pamamagitan ng paggamit ng isang hibla upang magpadala ng [[Radiyasyon|radiation sa]] isang radiation pyrometer sa labas ng engine. Ang mga extrinsic sensors ay maaaring gamitin sa parehong paraan upang masukat ang panloob na temperatura ng mga [[Transpormador|elektrikal na mga transformer]] , kung saan ang matinding mga patlang ng electromagnetic ay nagpapakita ng iba pang mga pamamaraan sa pagsukat na imposible. Sinusukat ng mga sensitibong sensor ang pag-vibrate, pag-ikot, pag-aalis, bilis, pagpapakilos, metalikang kuwintas, at pamamaluktot. Ang solidong bersyon ng estado ng dyayroskop, gamit ang panghihimasok ng liwanag, ay naitaguyod. Ang fiber optic gyroscope (FOG) ay walang mga gumagalaw na bahagi, at sinasamantala ang epekto ng Sagnac upang makita ang mekanikal na pag-ikot. Ang mga karaniwang gamit para sa mga sensors ng fiber optic ay nagsasama ng mga advanced na sistema ng seguridad sa pagtuklas ng seguridad. Ang ilaw ay ipinadala sa isang fiber optic sensor cable na nakalagay sa isang bakod, pipeline, o paglalagay ng kable sa komunikasyon, at ang ibinalik na signal ay sinusubaybayan at sinusuri para sa mga disturbances. Ang pagbalik ng signal ay pinoproseso ng digital upang makita ang mga kaguluhan at maglakbay ng isang alarma kung may naganap na panghihimasok. Ang mga optical fiber ay malawakang ginagamit bilang mga sangkap ng optical sensors ng kemikal at optical [[Biyosensor|biosensors]].{{fact}} === Power transmission === Ang optical fiber ay maaaring gamitin upang magpadala ng kapangyarihan gamit ang [[Solar cell|photovoltaic cell]] upang i-convert ang ilaw sa elektrisidad.<ref>[http://spectrum.ieee.org/energy/the-smarter-grid/electricity-over-glass IEEE Spectrum: Elektrisidad Higit sa Glass] . IEEE Spectrum. Oktubre 2005</ref> Habang ang paraan ng paghahatid ng kuryente ay hindi kasing dami ng mga maginoo, lalo na ito ay kapaki-pakinabang sa mga sitwasyon na kung saan ito ay kanais-nais na hindi magkaroon ng isang metaliko konduktor tulad ng sa kaso ng paggamit malapit sa MRI machine, na gumagawa ng malakas na magnetic field.<ref>[http://www2.electronicproducts.com/Photovoltaic_feat_advances_power_over_optical_fiber-article-olap01-jun2006-html.aspx Photovoltaic feat advances power over optical fiber – Electronic Products] {{Webarchive}}. 06/01/2006</ref> Ang iba pang mga halimbawa ay para sa powering electronics sa mga high-powered antenna element at mga aparatong pagsukat na ginamit sa mataas na boltahe na paghahatid ng kagamitan. === Iba pang mga gamit === [[Talaksan:Flashflight_red.jpg|thumb|Ang isang frisbee na pinalalakip ng fiber optics]] [[Talaksan:OpticFiber.jpg|left|thumb| Banayad na nakalarawan mula sa mga hibla ng salamin sa mata illuminates exhibited modelo]] Ang mga optical fibers ay may malawak na bilang ng mga aplikasyon. Ginagamit ang mga ito bilang mga light guide sa medikal at iba pang mga application kung saan ang maliwanag na ilaw ay kailangang magningning sa isang target na walang malinaw na landas ng paningin. Sa ilang mga gusali, ang mga salamin sa mata na salamin sa mata ng liwanag mula sa bubong patungo sa ibang mga bahagi ng gusali (tingnan ang mga di- gaanong optika ). Ang mga optical-fiber lamp ay ginagamit para sa pag-iilaw sa pandekorasyon na mga application, kabilang ang mga palatandaan , [[sining]] , laruan at artipisyal na [[puno ng Pasko]] . Ang optical fiber ay isang tunay na bahagi ng light-transmitting concrete product na LiTraCon . Ang fiber optic ay maaari ring gamitin sa [[Structural health monitoring|pagsubaybay ng istruktura sa kalusugan]] . Ang ganitong uri ng [[sensor]] ay nakakakita ng mga stress na maaaring may pangmatagalang epekto sa mga istraktura . Ito ay batay sa prinsipyo ng pagsukat ng analog pagpapalambing. [[Talaksan:Use_of_optical_fiber_in_a_lamp..JPG|thumb|Paggamit ng optical fiber sa isang pandekorasyon lamp o nightlight]] Ang optical fiber ay ginagamit din sa optika ng imaging. Ang isang magkaugnay na bundle ng fibers ay ginagamit, kung minsan kasama ng mga lenses, para sa isang mahaba, manipis na aparato ng imaging na tinatawag na isang endoscope , na ginagamit upang tingnan ang mga bagay sa pamamagitan ng isang maliit na butas. Ang mga medikal na endoscope ay ginagamit para sa minimally invasive exploratory o surgical procedure. Ang mga pang-industriya na endoscope (tingnan ang fiberscope o borescope ) ay ginagamit para sa inspecting anumang bagay na mahirap maabot, tulad ng interiors ng jet engine. Maraming [[Mikroskopyo|mikroskopyo ang]] gumagamit ng fiber-optic light sources upang magbigay ng matinding pag-iilaw ng mga sample na pinag-aralan. Sa [[espektroskopya]] , ang optical fiber bundle ay nagpapadala ng ilaw mula sa isang spektrometer sa isang sangkap na hindi maaaring ilagay sa loob ng spektrometer mismo, upang pag-aralan ang komposisyon nito. Pinag-aaralan ng isang spektrometer ang mga sangkap sa pamamagitan ng pagbubukas ng liwanag at sa pamamagitan ng mga ito. Sa pamamagitan ng paggamit ng fibers, ang isang spektrometer ay maaaring magamit upang pag-aralan ang mga bagay mula sa malayo.<ref>{{Cite journal|title=In situ real-time monitoring of a fermentation reaction using a fiber-optic FT-IR probe|first=Zaid|last=Al Mosheky|author2=Melling, Peter J.}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Reaction monitoring in small reactors and tight spaces|first=Peter|last=Melling|author2=Thomson, Mary}}</ref><ref>{{Cite book|chapter=Fiber-optic probes for mid-infrared spectrometry|first=Peter J.|last=Melling|author2=Thomson, Mary|title=Handbook of Vibrational Spectroscopy|publisher=Wiley|year=2002|chapter-url=http://www.remspec.com/pdfs/2703_o.pdf}}</ref> Ang optical fiber na doped na may ilang bihirang mga elemento tulad ng [[Erbiyo|erbium]] ay maaaring magamit bilang medium ng isang laser o optical amplifier . Maaaring magamit ang mga bihira sa lupa na doped optical fibers upang magbigay ng signal amplification sa pamamagitan ng splicing isang maikling seksyon ng doped fiber sa isang regular (undoped) optical fiber line. Ang doped fiber ay optically pumped na may isang pangalawang laser haba ng daluyong na isinama sa linya bilang karagdagan sa alon ng signal. Ang parehong haba ng daluyong ng ilaw ay ipinadala sa pamamagitan ng doped fiber, na naglilipat ng enerhiya mula sa ikalawang bomba haba ng daluyong sa alon ng signal. Ang proseso na nagiging sanhi ng paglaki ay nagpapalit ng paglabas . Ang optical fiber ay malawakang pinagsamantalahan bilang isang nonlinear medium. Ang glass medium ay sumusuporta sa isang host ng mga nonlinear optical na pakikipag-ugnayan, at ang mahabang haba ng pakikipag-ugnayan na posible sa hibla mapadali ang iba't ibang mga phenomena, na kung saan ay harnessed para sa mga application at pangunahing pagsisiyasat.<ref name="Agrawal2012">{{Cite book|isbn=978-0-12-397023-7|title=Nonlinear Fiber Optics, Fifth Edition|last1=Govind|first1=Agrawal|year=<!--replace this comment with the publication year-->|pages=}}</ref> Sa kabaligtaran, ang fiber nonlinearity ay maaaring magkaroon ng mga deleterious effect sa optical signal, at ang mga panukala ay madalas na kinakailangan upang mabawasan ang mga hindi kanais-nais na epekto. Optical fibers doped na may wavelength shifter mangolekta pagkislap liwanag sa [[Eksperimento|mga eksperimentong physics]]. Ang mga tanawin ng fiber-optic para sa mga handgun, rifle, at shotgun ay gumagamit ng mga piraso ng optical fiber upang mapabuti ang kakayahang makita ang mga marking sa paningin. == Prinsipyo ng operasyon == [[File:Fiber-engineerguy.ogv|thumb|An overview of the operating principles of the optical fiber]] Ang optical fiber ay isang cylindrical dielectric waveguide ( [[Insulador (elektrisidad)|nonconducting]] waveguide) na nagpapadala ng ilaw kasama ang axis nito, sa pamamagitan ng proseso ng kabuuang panloob na pagmuni-muni . Ang hibla ay binubuo ng isang ''core na'' napapalibutan ng isang layer ng cladding , parehong na binubuo ng mga dielectric na materyales.{{fact}} Upang ikulong ang optical signal sa core, ang repraktibo index ng core ay dapat na mas malaki kaysa sa cladding. Ang hangganan sa pagitan ng mga core at cladding ay maaaring alinman sa bigla, sa ''step-index hibla'' , o unti-unti, sa ''graded-index hibla'' . === Index ng repraksyon === Ang index ng repraksyon (o repraktibo index) ay isang paraan ng pagsukat ng [[bilis ng liwanag]] sa isang materyal. Ang liwanag ay naglalakbay nang pinakamabilis sa isang [[Basyo|vacuum]] , tulad ng sa kalawakan. Ang bilis ng liwanag sa vacuum ay mga 300,000 kilometro (186,000 milya) kada segundo. Ang repraktibo index ng isang medium ay kinakalkula sa pamamagitan ng paghahati ng bilis ng liwanag sa isang vacuum sa pamamagitan ng bilis ng liwanag sa na daluyan. Ang repraktibo index ng isang vacuum ay samakatuwid 1, sa pamamagitan ng kahulugan. Ang isang tipikal na singlemode fiber na ginagamit para sa telekomunikasyon ay may isang cladding na gawa sa purong kwats, na may isang index ng 1.444 at 1500 &nbsp; nm, at isang core ng doped silica na may isang index sa paligid ng 1.4475.{{fact}} Ang mas malaki ang index ng repraksyon, ang mas mabagal na paglalakbay sa ilaw sa daluyan na iyon. Mula sa impormasyong ito, ang isang simpleng patakaran ng hinlalaki ay ang isang senyas na gumagamit ng optical fiber para sa komunikasyon ay naglalakbay sa paligid ng 200,000 [[kilometro]] bawat segundo. Upang ilagay ito sa isa pang paraan, ang signal ay kukuha ng 5 milliseconds upang maglakbay ng 1,000 kilometro sa fiber. Kaya ang isang tawag sa telepono na dinala ng hibla sa pagitan ng Sydney at New York, isang distansya na 16,000 kilometro, ay nangangahulugan na mayroong pinakamaliit na pagkaantala ng 80 milliseconds (<math>\tfrac {1}{12}</math> ng isang segundo) sa pagitan ng kapag ang isang tumatawag ay nagsasalita at ang iba pang mga nakakarinig. (Ang hibla sa kasong ito ay malamang na maglakbay ng mas mahabang ruta, at magkakaroon ng mga karagdagang pagkaantala dahil sa paglipat ng kagamitan sa komunikasyon at ang proseso ng pag-encode at pag-decode ng boses papunta sa fiber). Karamihan sa mga modernong optical fiber ay ''mahina ang paggabay'' , na nangangahulugang ang pagkakaiba sa repraktibo na index sa pagitan ng core at ang cladding ay napakaliit (karaniwang mas mababa sa 1%).<ref name="Gloge1971">{{Cite journal|last1=Gloge|first1=D.|date=1 October 1971|title=Weakly Guiding Fibers|url=http://www.opticsinfobase.org/view_article.cfm?gotourl=http%3A%2F%2Fwww%2Eopticsinfobase%2Eorg%2FDirectPDFAccess%2F783D95CC-E3F4-15BC-A695C10530FC7545_73014%2Fao-10-10-2252%2Epdf%3Fda%3D1%26id%3D73014%26seq%3D0%26mobile%3Dno&org=|journal=Applied Optics|volume=10|issue=10|pages=2252–8|bibcode=1971ApOpt..10.2252G|doi=10.1364/AO.10.002252|pmid=20111311|accessdate=31 January 2015}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Kabuuang panloob na pagmuni-muni === Kapag ang ilaw na naglalakbay sa isang masikip na daluyan ng siksik ay pumipihit ng isang hangganan sa isang matarik na anggulo (mas malaki kaysa sa kritikal na anggulo para sa hangganan), ang liwanag ay lubos na nakikita. Ito ay tinatawag na kabuuang panloob na pagmuni-muni. Ang epekto na ito ay ginagamit sa optical fibers upang ikulong ang ilaw sa core. Ang ilaw ay naglalakbay sa pamamagitan ng fiber core, na nagba-bounce pabalik sa hangganan sa pagitan ng core at cladding. Sapagkat ang ilaw ay dapat na hampasin ang hangganan na may isang anggulo na mas malaki kaysa sa kritikal na anggulo, ang tanging ilaw na pumapasok sa hibla sa loob ng isang tiyak na hanay ng mga anggulo ay maaaring maglakbay pababa sa hibla nang walang pagtulo out. Ang hanay ng mga anggulo na ito ay tinatawag na pagtanggap ng kono ng hibla. Ang laki ng ito pagtanggap kono ay isang function ng repraktibo index pagkakaiba sa pagitan ng core at cladding hibla. Sa mas simpleng mga termino, mayroong isang maximum na anggulo mula sa axis ng hibla kung saan ang liwanag ay maaaring pumasok sa hibla upang ito ay magpalaganap, o maglakbay, sa core ng hibla. Ang sine ng pinakamataas na anggulo ay ang numerical siwang (NA) ng fiber. Ang hibla na may mas malaking NA ay nangangailangan ng mas kaunting katumpakan sa paghugpong at nagtatrabaho nang may hibla na may mas maliit NA. Ang single-mode fiber ay may maliit na NA. === Multi-mode fiber === [[Talaksan:Optical-fibre.svg|thumb|Ang pagpapalaganap ng liwanag sa pamamagitan ng multi-mode optical fiber .]] [[Talaksan:Laser_in_fibre.jpg|thumb|Ang isang laser ay nagba-bounce ng isang acrylic rod, na naglalarawan ng kabuuang panloob na pagmumuni-muni ng liwanag sa isang multi-mode optical fiber.]] Hibla na may malaking diameter ng core (mas malaki kaysa sa 10 &nbsp; micrometers) ay maaaring aralan ng geometrical optika . Ang nasabing fiber ay tinatawag na ''multi-mode fiber'' , mula sa electromagnetic analysis (tingnan sa ibaba). Sa isang step-index na hibla ng multi-mode, ang mga sinag ng liwanag ay ginagabayan sa pamamagitan ng fiber core sa pamamagitan ng kabuuang panloob na pagmuni-muni. Ang mga ray na nakakatugon sa hangganan ng pangunahing cladding sa isang mataas na anggulo (sinusukat sa kamag-anak sa isang linya na normal sa hangganan), mas malaki kaysa sa kritikal na anggulo para sa hangganan na ito, ay lubos na nakikita. Ang kritikal na anggulo (pinakamaliit na anggulo para sa kabuuang panloob na pagmuni-muni) ay tinutukoy ng pagkakaiba sa indeks ng repraksyon sa pagitan ng mga materyales ng core at cladding. Ang mga ray na nakakatugon sa hangganan sa isang mababang anggulo ay nabago mula sa core sa cladding, at hindi nagbibigay ng liwanag at samakatuwid ang impormasyon sa fiber. Tinutukoy ng kritikal na anggulo ang anggulo ng pagtanggap ng hibla, na kadalasang iniulat bilang numerong siwang . Ang isang mataas na butas na butas ay nagbibigay-daan sa liwanag upang palaganapin ang hibla sa ray parehong malapit sa axis at sa iba't ibang mga anggulo, na nagpapahintulot sa mahusay na pagkabit ng liwanag sa hibla. Gayunpaman, ang mataas na numerong siwang ay nagpapataas ng dami ng pagpapakalat tulad ng mga ray sa magkakaibang anggulo na may iba't ibang haba ng landas at sa gayon ay magkaiba ang oras upang tumawid sa himaymay. [[Talaksan:Optical_fiber_types.svg|thumb|Mga uri ng optical fiber.]] Sa grado na index hibla, ang index ng repraksyon sa core ay patuloy na bumababa sa pagitan ng axis at cladding. Ito ay nagiging sanhi ng mga ilaw na ray upang maayos na liko habang nilalapitan nila ang cladding, sa halip na sumasalamin nang biglaan mula sa hangganan ng pangunahing cladding. Ang nagresultang mga kurbatang landas ay nagbabawas ng pagpapakalat ng multi-path dahil ang mataas na anggulo ng mga ray ay pumasa nang higit pa sa pamamagitan ng mas mababang-index na paligid ng core, sa halip na ang high-index center. Pinili ang index profile upang mabawasan ang pagkakaiba sa mga bilis ng pagpapalaganap ng ehe ng iba't ibang mga ray sa hibla. Ang perpektong profile ng index ay napakalapit sa isang parabolic relationship sa pagitan ng index at ang distansya mula sa axis. === Single-mode fiber === [[Talaksan:Singlemode_fibre_structure.svg|thumb| Ang istraktura ng isang tipikal na single-mode fiber . <br /> 1. Core: 8 &nbsp; μm diameter 2. Cladding: 125 &nbsp; μm dia. 3. Buffer: 250 &nbsp; μm dia. 4. Jacket: 400 &nbsp; μm dia. ]] Ang hibla na may diameter ng core na mas mababa kaysa sa sampung ulit ang [[Alonghaba|haba]] ng [[Alonghaba|daluyong]] ng propagating light ay hindi ma-modeled gamit ang geometric optics. Sa halip, dapat itong aralanin bilang isang [[Elektromagnetismo|electromagnetic na]] istraktura, sa pamamagitan ng solusyon ng [[Mga ekwasyon ni Maxwell|mga equation ni Maxwell na]] nabawasan sa equation ng electromagnetic wave . Ang elektromagnetikong pag-aaral ay maaaring kinakailangan ding maunawaan ang mga pag-uugali tulad ng speckle na nagaganap kapag ang maliwanag na liwanag ay nagpapakalat sa multi-mode fiber. Bilang isang optical weyb gayd, ang hibla ay sumusuporta sa isa o higit pang nakakulong na mga transverse mode kung saan ang liwanag ay maaaring magpalaganap sa kahabaan ng hibla. Ang hibla na pagsuporta lamang ng isang mode ay tinatawag na ''single-mode'' o ''mono-mode fiber'' . Ang pag-uugali ng mas malaki-core na multi-mode fiber ay maaari ring pagmodelo gamit ang equation wave, na nagpapakita na ang naturang hibla ay sumusuporta sa higit sa isang mode ng pagpapalaganap (kaya ang pangalan). Ang mga resulta ng naturang pagmomodelo ng multi-mode fiber ay humigit-kumulang na sumasangayon sa mga hula ng geometriko optika, kung ang fiber core ay sapat na malaki upang suportahan ang higit sa ilang mga mode. Ipinapakita ng pag-aaral ng weyb gayd na ang ilaw na enerhiya sa fiber ay hindi ganap na nakakulong sa core. Sa halip, lalo na sa single-mode fibers, ang isang makabuluhang bahagi ng enerhiya sa nakagapos na mode ay naglalakbay sa cladding bilang isang evanescent wave . Ang pinaka-karaniwang uri ng single-mode fiber ay may pangunahing lapad ng 8-10 micrometers at idinisenyo para gamitin sa [[Infrared|malapit na infrared]] . Ang istraktura ng mode ay depende sa haba ng daluyong ng liwanag na ginamit, upang ang hibla na ito ay aktwal na sumusuporta sa isang maliit na bilang ng mga karagdagang mga mode sa nakikitang wavelength. Ang multi-mode fiber, sa pamamagitan ng paghahambing, ay manufactured na may core diameters bilang maliit na bilang 50 micrometers at bilang malaking bilang ng daan-daang micrometers. Ang normalized frequency ''V'' para sa fiber na ito ay dapat na mas mababa kaysa sa unang zero ng Bessel function ''J'' ₀ (humigit-kumulang 2.405). === Fiber na may espesyal na purpose === Ang ilang mga optical fiber na may special-purpose ay binuo na may non-cylindrical core at / o cladding na layer, karaniwang may isang elliptical o rectangular cross-section. Kabilang dito ang polariseysyon-pagpapanatili ng hibla at hibla na idinisenyo upang sugpuin ang pagbulong ng pagpapalaganap ng mode ng gallery . Ang polariseysyon-pagpapanatili ng hibla ay isang natatanging uri ng hibla na karaniwang ginagamit sa mga fiber optic sensors dahil sa kakayahang mapanatili ang polariseysyon ng ilaw na ipinasok dito. Ang hibla ng photonic-kristal ay ginawa gamit ang isang regular na pattern ng pagkakaiba-iba ng index (madalas sa anyo ng mga cylindrical butas na tumatakbo kasama ang haba ng hibla). Ang ganitong mga hibla ay gumagamit ng mga epekto ng pagdidipsi sa halip na o bilang karagdagan sa kabuuang panloob na pagmumuni-muni, upang ilagay ang liwanag sa core ng hibla. Ang mga katangian ng fiber ay maaaring iayon sa iba't ibang uri ng mga aplikasyon. == Mga mekanismo ng pagpapalambing == [[Talaksan:Zblan_transmit.svg|thumb|Light attenuation ng ZBLAN at silica fibers]] Ang pagpapalambing sa fiber optics, na kilala rin bilang pagkawala ng paghahatid, ay ang pagbawas sa intensity ng light beam (o signal) habang naglalakbay ito sa medium ng paghahatid. Ang mga koepisyent ng pagpapalawak sa fiber optics ay karaniwang gumagamit ng mga yunit ng db / km sa pamamagitan ng daluyan dahil sa medyo mataas na kalidad ng transparency ng modernong optical transmission media. Ang daluyan ay karaniwang isang hibla ng silica glass na nakakakabit sa insidente na light beam sa loob. Ang pagpapasabog ay isang mahalagang kadahilanan na pumipigil sa paghahatid ng isang digital na signal sa malalaking distansya. Kaya, maraming pananaliksik ay nawala sa parehong pumipigil sa pagpapalambing at pag-maximize ang paglaki ng optical signal. Ipinakikita ng empirical na pananaliksik na ang pagpapalambing sa salamin sa mata na hibla ay sanhi lalo na sa pamamagitan ng pagkakalat at pagsipsip . Ang single-mode optical fibers ay maaaring gawin sa lubhang mababang pagkawala. Ang Corning's SMF-28 fiber, isang standard single-mode fiber para sa telecommunication wavelength, ay may pagkawala ng 0.17 &nbsp; db / km sa 1550 &nbsp; nm.<ref name="CorningSMF28ULL">{{Cite web|url=http://www.corning.com/opticalfiber/products/SMF-28_ULL_fiber.aspx|title=Archive copy|access-date=2019-04-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508122044/http://www.corning.com/opticalfiber/products/SMF-28_ULL_fiber.aspx|url-status=dead}}</ref> Halimbawa, ang isang 8 &nbsp; km haba ng SMF-28 ay nagpapadala ng halos 75% ng liwanag sa 1,550 &nbsp; nm. Napansin na kung ang tubig ng karagatan ay malinaw na parang hibla, maaaring makita ng isa ang lahat hanggang sa ilalim ng Marianas Trench sa Karagatang Pasipiko, isang lalim na 36,000 talampakan.{{fact}} === Pagkalat ng ilaw === [[Talaksan:Reflection_angles.svg|thumb|Specular reflection]] [[Talaksan:Diffuse_reflection.svg|thumb|Sumasalamin ang pagsasalamin]] Ang pagpapalaganap ng ilaw sa pamamagitan ng core ng isang optical fiber ay batay sa kabuuang panloob na pagmuni-muni ng lightwave. Ang magaspang at irregular na mga ibabaw, kahit na sa antas ng molekula, ay maaaring maging sanhi ng mga liwanag na sinag na maipakita sa mga random na direksyon. Ito ay tinatawag na diffuse reflection o scattering , at karaniwan itong nailalarawan sa pamamagitan ng iba't ibang mga anggulo sa pagmuni-muni. Ang scattering ng ilaw ay depende sa [[Alonghaba|haba]] ng [[Alonghaba|daluyong]] ng liwanag na nakakalat. Samakatuwid, ang mga limitasyon sa mga spatial na antas ng paglitaw ay lumitaw, depende sa dalas ng insidente na alon ng liwanag at ang pisikal na dimensyon (o spatial scale) ng scattering center, na karaniwan ay sa anyo ng ilang partikular na tampok na microstructural. Dahil ang nakikitang ilaw ay may haba ng daluyong ng pagkakasunud-sunod ng isang mikrometer (isang milyon na isang metro) ang mga sentro ng scattering ay magkakaroon ng sukat sa isang katulad na spatial scale. Sa gayon, ang mga pagpapalabas ay nagreresulta mula sa walang- hintong pagsabog ng liwanag sa mga panloob na ibabaw at mga interface . Sa (poly) na mga kristal na materyales tulad ng mga metal at [[keramika]], bukod pa sa mga pores, ang karamihan sa mga panloob na ibabaw o mga interface ay nasa anyo ng mga hangganan ng butil na hiwalay ang mga maliliit na rehiyon ng mala-kristal na pagkakasunud-sunod. Kamakailan ay naipakita na kapag ang laki ng sentro ng scattering (o hangganan ng butil) ay nabawasan sa ibaba ng laki ng haba ng daluyong ng liwanag na nakakalat, ang scattering ay hindi na nangyayari sa anumang makabuluhang lawak. Ang kababalaghan na ito ay nagbigay ng pagtaas sa produksyon ng mga transparent na ceramic na materyales . Katulad nito, ang scattering ng liwanag sa salamin sa mata na salamin na hibla ng kalidad ay sanhi ng mga irregularidad ng molecular level (compositional fluctuations) sa istraktura ng salamin. Sa katunayan, ang isang umuusbong na paaralan ng pag-iisip ay ang isang baso ay simpleng paglilimita ng isang solidong polycrystalline. Sa loob ng balangkas na ito, ang "mga domain" na nagpapakita ng iba't ibang antas ng maikling hanay na pagkakasunod-sunod ay naging mga bloke ng gusali ng parehong mga metal at mga haluang metal, pati na rin ang mga baso at keramika. Ang ibinahagi sa pagitan ng dalawa at sa loob ng mga domain na ito ay mga depekto ng micro-structural na nagbibigay ng pinakamagandang lokasyon para sa scattering ng liwanag. Ang ganitong kababalaghan ay makikita bilang isa sa mga limitasyon ng mga kadahilanan sa transparency ng mga IR missile domes.<ref>{{Cite journal|author1=Archibald, P.S.|author2=Bennett, H.E.|lastauthoramp=yes|title=Scattering from infrared missile domes|url=https://archive.org/details/sim_optical-engineering_november-december-1978_17_6/page/647|journal=Opt. Engr.|volume=17|page=647|year=1978|doi=10.1117/12.7972298|issue=6|bibcode=1978OptEn..17..647A}}</ref> Sa mataas na kapangyarihan ng optical, ang scattering ay maaari ring sanhi ng nonlinear optical na proseso sa fiber.<ref>{{Cite journal|doi=10.1364/AO.11.002489|title=Optical Power Handling Capacity of Low Loss Optical Fibers as Determined by Stimulated Raman and Brillouin Scattering|url=https://archive.org/details/applied-optics_1972-11_11_11/page/2489|year=1972|author1=Smith|first1=R. G.|journal=Applied Optics|volume=11|pages=2489–94|pmid=20119362|issue=11}}</ref><ref>{{Cite web|title=Brillouin Scattering|first1=Rüdiger|author1=Paschotta}}</ref> === UV-Vis-IR absorption === Bilang karagdagan sa liwanag na scattering, ang pagpapalambing o pagkawala ng signal ay maaari ding maganap dahil sa pumipili ng pagsipsip ng mga tiyak na wavelength, sa paraang katulad ng responsable sa hitsura ng kulay. Ang mga pangunahing pagsasaalang-alang sa materyal ay kinabibilangan ng parehong mga electron at molekula tulad ng sumusunod: * Sa elektronikong antas, ito ay depende sa kung ang orbital ng elektron ay spaced (o "quantized") tulad na maaari silang sumipsip ng isang kabuuan ng ilaw (o photon) ng isang tiyak na haba ng daluyong o dalas sa [[ultraviolet]] (UV) o nakikitang mga saklaw. Ito ang nagbibigay ng kulay. * Sa antas ng atomika o molekular, depende ito sa mga frequency ng atomic o molecular vibration o mga kemikal na mga bono, kung gaano kalapit ang mga atomo o molecule nito, at kung ang mga atomo o molecule ay nagpapakita ng mahabang hanay ng order. Ang mga kadahilanang ito ay matutukoy ang kapasidad ng materyal na nagpapadala ng mas mahaba na mga wavelength sa infrared (IR), malayo IR, radyo at microwave saklaw. Ang disenyo ng anumang optikong transparent na aparato ay nangangailangan ng pagpili ng mga materyales batay sa kaalaman ng mga katangian at limitasyon nito. Ang mga katangian ng pagsipsip ng Lattice na sinusunod sa mas mababang mga rehiyon ng dalas (kalagitnaan ng IR hanggang sa malayo-infrared na haba ng daluyong na hanay) ay tumutukoy sa pang-haba ng daluyong na limitasyon ng transparency ng materyal. Ang mga ito ay ang resulta ng interactive na pagkabit sa pagitan ng mga motions ng thermally sapilitan vibrations ng constituent [[Atomo|atoms]] at molecules ng solid sala-sala at ang insidente liwanag alon radiation. Samakatuwid, ang lahat ng mga materyales ay nakatali sa pamamagitan ng paglilimita ng mga rehiyon ng pagsipsip na dulot ng mga atomic at molekular vibration (pag-iipon ng bono) sa far-infrared (> 10 &nbsp; μm). Kaya, ang pagsipsip ng multi-phonon ay nangyayari kapag ang dalawa o higit pang mga phonon ay sabay-sabay na nakikipag-ugnayan upang makabuo ng mga sandali ng dipole ng kuryente kung saan maaaring mag-asawa ang radiation ng insidente. Ang mga dipoles na ito ay maaaring sumipsip ng enerhiya mula sa radiation ng insidente, na umaabot sa isang maximum na pagkabit na may radiation kapag ang dalas ay katumbas ng pangunahing vibrational mode ng molekular dipole (hal. Si-O bono) sa malayo-infrared, o isa sa mga harmonika nito. Ang pumipili na pagsipsip ng infrared (IR) na ilaw sa pamamagitan ng isang partikular na materyal ay nangyayari dahil ang piniling dalas ng liwanag na alon ay tumutugma sa dalas (o isang integer na maramihang ng dalas) kung saan ang mga particle ng materyal na iyon ay nag-vibrate. Dahil ang iba't ibang atoms at molekula ay may iba't ibang mga likas na frequency ng vibration, sila ay pipili ng mga iba't ibang frequency (o mga bahagi ng spectrum) ng infrared (IR) na ilaw. Ang pagmumuni-muni at paghahatid ng mga liwanag na alon ay nangyayari dahil ang mga frequency ng liwanag na alon ay hindi tumutugma sa mga natural na malagong mga frequency ng vibration ng mga bagay. Kapag ang IR light ng mga frequencies strikes isang bagay, ang enerhiya ay alinman masasalamin o ipinadala. === Pagkawala ng badyet === Ang pagpapalambing sa isang cable run ay malaki ang nadagdagan ng pagsasama ng mga konektor at mga splices. Kapag ang pagkalkula ng katanggap-tanggap na pagpapalambing (pagkawala ng badyet) sa pagitan ng isang transmiter at isang receiver kabilang ang: * db pagkawala dahil sa uri at haba ng fiber optic cable, * db pagkalugi na ipinakilala ng mga konektor, at * dB pagkawala ipinakilala sa pamamagitan ng splices. Ang mga konektor ay karaniwang nagpapakilala ng 0.3 &nbsp; DB bawat connector sa mahusay na pinakintab na konektor. Ang mga splice ay karaniwang nagpapakilala ng mas mababa sa 0.3 &nbsp; db sa bawat paghugpong. Ang kabuuang pagkawala ay maaaring kalkulahin ng: : Pagkawala = db pagkawala bawat connector × bilang ng mga konektor + db pagkawala bawat pag-splice × bilang ng mga splices + db pagkawala bawat kilometro × kilometro ng hibla, kung saan ang db pagkawala bawat kilometro ay isang function ng uri ng hibla at maaaring matagpuan sa mga pagtutukoy ng tagagawa. Halimbawa, karaniwang 1550 &nbsp; Ang nm single mode fiber ay may pagkawala ng 0.4 &nbsp; DB bawat kilometro. Ang badyet na kinakalkula sa pagkawala ay ginagamit kapag sinusubok upang kumpirmahin na ang sinusukat pagkawala ay nasa normal na mga parameter ng operating. == Paggawa == === Mga Materyales === Ang salamin ng fiber optics ay halos palaging gawa sa silica , ngunit ang ilang iba pang mga materyales, tulad ng fluorozirconate , fluoroaluminate , at chalcogenide baso pati na rin ang mga kristal na materyales tulad ng sapiro , ay ginagamit para sa mas mahaba-haba ng daluyong na infrared o iba pang dalubhasang application. Ang mga baso ng silica at fluoride ay karaniwang may mga indra-repraktibo na mga indeks ng mga 1.5, ngunit ang ilang mga materyal tulad ng mga chalcogenide ay maaaring magkaroon ng mga indeks na kasing taas ng 3. Kadalasan ang pagkakaiba sa index sa pagitan ng core at cladding ay mas mababa sa isang porsyento. Ang plastic optical fibers (POF) ay karaniwang mga step-index multi-mode fibers na may pangunahing lapad ng 0.5 millimeters o mas malaki. Ang karaniwang POF ay may mas mataas na mga koepisyent sa pagpapalamina kaysa sa mga fiber fibers, 1 &nbsp; dB / m o mas mataas, at ang mataas na pagpapalambing na ito ay naglilimita sa hanay ng mga sistema ng batay sa POF. ==== Silica ==== Ang Silica ay nagpapakita ng medyo magandang transmisyon sa loob ng malawak na hanay ng mga wavelength. Sa [[Infrared|malapit-infrared]] (malapit sa IR) na bahagi ng spectrum, lalo na sa paligid ng 1.5 μm, ang silica ay maaaring magkaroon ng napakababa na pagsipsip at pagkalat ng pagkalugi ng pagkakasunud-sunod ng 0.2 &nbsp; db / km. Ang ganitong mga kapansin-pansing mababang pagkalugi ay posible lamang dahil ang ultra-purong silikon ay magagamit, ito ay mahalaga para sa pagmamanupaktura ng mga integrated circuits at discrete transistors. Ang isang mataas na transparency sa 1.4-μm rehiyon ay nakamit sa pamamagitan ng pagpapanatili ng isang mababang konsentrasyon ng hydroxyl group (OH). Bilang kahalili, ang isang mataas na concentration ng OH ay mas mahusay para sa paghahatid sa [[Ultrabiyoleta|ultraviolet]] (UV) na rehiyon.<ref>{{Cite journal|author1=Skuja|author2=Hirano|title=Defects in oxide glasses|doi=10.1002/pssc.200460102|journal=Physica Status Solidi C|volume=2|issue=1|year=2005|bibcode=2005PSSCR...2...15S}}</ref> Ang silica ay maaaring iguguhit sa fibers sa makatwirang mataas na temperatura, at may isang medyo malawak na hanay pagbabagong-anyo ng salamin . Ang isa pang kalamangan ay ang pagsasama ng fusion at cleaving ng silica fibers ay relatibong epektibo. Ang Silica fiber ay may mataas na mekanikal lakas laban sa parehong paghila at kahit na baluktot, sa kondisyon na ang fiber ay hindi masyadong makapal at ang mga ibabaw ay mahusay na inihanda sa panahon ng pagproseso. Kahit na ang simpleng cleaving (paglabag) ng mga dulo ng hibla ay maaaring magbigay ng mabuti flat ibabaw na may katanggap-tanggap na optical kalidad. Silica ay relatibong chemically hindi kumikilos . Sa partikular, ito ay hindi hygroscopic (hindi sumipsip ng tubig). Ang silica glass ay maaaring doped sa iba't ibang mga materyales. Ang isang layunin ng doping ay ang pagtaas ng repraktibo na index (hal. Sa germanyum dioxide (GeO ₂ ) o aluminyo oksido (Al ₂ O ₃ )) o upang ibaba ito (halimbawa sa [[Plurina|fluorine]] o boron trioxide (B ₂ O ₃ )). Ang doping ay posible rin sa mga ions na aktibo sa laser (halimbawa, bihirang-lupa-doped na fibre) upang makakuha ng mga aktibong fibers na gagamitin, halimbawa, sa mga hibla ng amplifiers o mga aplikasyon ng [[laser]] . Ang parehong fiber core at cladding ay karaniwang doped, kaya ang buong assembly (core at cladding) ay epektibo ang parehong tambalan (hal. Isang aluminosilicate , germanosilicate, phosphosilicate o borosilicate glass ). Lalo na para sa mga aktibong fibers, ang dalisay na silica ay kadalasang hindi angkop na salamin ng host, dahil nagpapakita ito ng mababang solubility para sa mga bihirang lupa ions. Ito ay maaaring humantong sa pagsusubo ng mga epekto dahil sa clustering ng dopant ions. Ang mga Aluminosilicates ay mas epektibo sa paggalang na ito. Ang Silica fiber ay nagpapakita rin ng isang mataas na threshold para sa optical damage. Ang ari-arian na ito ay nagsisiguro ng isang mababang pagkahilig para sa paghihiwalay ng laser-sapilitan. Ito ay mahalaga para sa mga amplifiers ng hibla kapag ginagamit para sa paglaki ng maikling pulses. Dahil sa mga katangian ng mga fibers na kwats ay ang materyal na napili sa maraming optical applications, tulad ng mga komunikasyon (maliban sa mga maikling distansya na may plastic optical fiber), fiber lasers, fiber amplifiers, at fiber-optic sensors. Ang mga malalaking pagsisikap na isinagawa sa pagpapaunlad ng iba't ibang uri ng mga fiber ng kwats ay higit na nadagdagan ang pagganap ng naturang mga fibre sa iba pang mga materyales.<ref>{{Cite journal|author1=Glaesemann, G. S.|bibcode=1999SPIE.CR73....3G|title=Advancements in Mechanical Strength and Reliability of Optical Fibers|journal=Proc. SPIE|volume=CR73|page=1|year=1999}}</ref><ref name="Kurkjian">{{Cite journal|doi=10.1111/j.1151-2916.1993.tb03727.x|title=Strength, Degradation, and Coating of Silica Lightguides|year=1993|author1=Kurkjian|author2=Simpkins|journal=Journal of the American Ceramic Society|volume=76|issue=5}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/0022-3093(88)90114-7|title=Mechanical stability of oxide glasses|year=1988|author1=Kurkjian|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=102|issue=1–3|bibcode=1988JNCS..102...71K}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1109/50.50715|title=Strength and fatigue of silica optical fibers|year=1989|author1=Kurkjian|author2=Krause|journal=Journal of Lightwave Technology|volume=7|issue=9|bibcode=1989JLwT....7.1360K}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1117/12.372757|journal=Proceedings of SPIE|year=1999|author1=Kurkjian|page=77|volume=3848|title=Strength variations in silica fibers|author2=Gebizlioglu|bibcode=1999SPIE.3848...77K}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1117/12.396408|journal=Proceedings of SPIE|year=2000|author1=Skontorp|page=278|volume=4073|title=Nonlinear mechanical properties of silica-based optical fibers|bibcode=2000SPIE.4073..278S}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.1967.0085|title=The Strength of Fused Silica|year=1967|author1=Proctor|author2=Whitney|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|volume=297|issue=1451|bibcode=1967RSPSA.297..534P}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/0022-3093(68)90007-0|title=The structure and strength of glass fibers|year=1968|author1=Bartenev|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=1|bibcode=1968JNCS....1...69B}}</ref> ==== Fluoride glass ==== Fluoride glass ay isang klase ng mga non-oxide na salamin sa mata na kalidad na binubuo ng mga fluoride ng iba't ibang mga [[metal]] . Dahil sa kanilang mababang lagkit , napakahirap na lubos na maiwasan ang pagkikristal habang pinoproseso ito sa pamamagitan ng paglipat ng glass (o pagguhit ng hibla mula sa matunaw). Kaya, kahit na ang mga mabigat na metal fluoride na baso (HMFG) ay nagpapakita ng napakababang optical attenuation, hindi lamang sila mahirap gumawa, ngunit medyo babasagin, at may mahinang paglaban sa kahalumigmigan at iba pang mga pag-atake sa kapaligiran. Ang kanilang pinakamahusay na katangian ay ang kakulangan nila ng pagsipsip na may kaugnayan sa grupong hydroxyl (OH) (3,200-3,600 &nbsp; cm ⁻¹ ; ibig sabihin, 2,777-3,125 &nbsp; nm o 2.78-3.13 μm), na nasa halos lahat ng baso na nakabase sa oksido. Ang isang halimbawa ng isang mabigat na metal fluoride glass ay ang ZBLAN glass group na binubuo ng [[Sirkonyo|zirconium]] , [[Baryo (elemento)|barium]] , [[Lantano|lanthanum]] , [[Aluminyo|aluminum]] , at [[Sodyo|sodium]] fluorides. Ang kanilang pangunahing teknolohikal na application ay tulad ng optical waveguides sa parehong planar at fiber form. Ang mga ito ay kapaki-pakinabang lalo na sa [[Infrared|mid-infrared]] (2,000-5,000 &nbsp; hanay ng nm). Ang HMFGs ay una na para sa mga optical fiber applications, dahil ang tunay na pagkalugi ng isang mid-IR fiber ay maaaring sa prinsipyo ay mas mababa kaysa sa mga fibers ng silica, na kung saan ay transparent lamang hanggang sa tungkol sa 2 μm. Gayunpaman, ang mga mababang pagkalugi ay hindi kailanman natanto sa pagsasagawa, at ang kahinaan at mataas na halaga ng mga fibers ng fluoride ay nagbigay sa kanila ng mas mababa kaysa sa mainam bilang mga pangunahing kandidato. Nang maglaon, natuklasan ang utility ng fibers ng fluoride para sa iba't ibang mga application. Kabilang dito ang mid- IR spectroscopy , fiber optic sensors , thermometry , at imaging . Gayundin, ang fluoride fibers ay maaaring magamit para sa guided lightwave transmission sa media tulad ng YAG ( yttrium aluminum garnet ) na mga [[laser]]s sa 2.9 μm, gaya ng kinakailangan para sa mga medikal na aplikasyon (eg ophthalmology at [[Pagdedentista|dentistry]] ).<ref>{{Cite journal|doi=10.1109/JLT.1984.1073661|author=Tran, D.|title=Heavy metal fluoride glasses and fibers: A review|journal=J. Lightwave Technology|volume=2|pages=566–586|year=1984|issue=5|bibcode=1984JLwT....2..566T|display-authors=etal}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1117/12.405276|journal=Proceedings of SPIE|year=2000|author=Nee|volume=4102|title=Optical and surface properties of oxyfluoride glass|bibcode=2000SPIE.4102..122N}}</ref> ==== Phosphate glass ==== [[Talaksan:Phosphorus-pentoxide-3D-balls.png|thumb|The P₄O₁₀ cagelike structure—the basic building block for phosphate glass]] Ang pospeyt na salamin ay bumubuo sa isang uri ng optical glasses na binubuo ng metaphosphates ng iba't ibang mga metal. Sa halip na ang SiO ₄ tetrahedra na nakikita sa silicate glass, ang bloke ng gusali para sa glass na ito dating ay posporus pentoxide (P ₂ O ₅ ), na nag-kristal sa hindi bababa sa apat na magkakaibang anyo. Ang pinakakaraniwang polymorph (tingnan ang pigura) ay binubuo ng mga molecule ng P ₄ O ₁₀ . Ang mga baso ng pospeyt ay maaaring maging kapaki-pakinabang sa mga baso ng silica para sa optical fibers na may mataas na konsentrasyon ng doping bihirang-lupa ions. Ang isang halo ng fluoride glass at pospeyt glass ay fluorophosphate glass.<ref>{{Cite journal|doi=10.1016/S0022-3093(01)00615-9|title=Mechanical and structural properties of phosphate glasses|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-non-crystalline-solids_2001-08_288_1-3/page/n13|year=2001|author=Karabulut|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=288|issue=1–3|pages=8–17|bibcode=2001JNCS..288....8K}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/S0022-3093(99)00637-7|title=Mechanical properties of phosphate glasses|year=2000|author=Kurkjian|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=263–264|issue=1–2|pages=207–212|bibcode=2000JNCS..263..207K}}</ref> ==== Chalcogenide glass ==== Ang mga chalcogens - ang mga elemento sa pangkat 16&nbsp;ng [[Talaang peryodiko|periodic table]] -tulad ng [[Asupre|sulfur]] (S), [[Selenyo|selenium]] (Se) at [[Teluryo|tellurium]] (Te) -ang may higit pang mga electropositive elemento, tulad ng [[pilak]] , upang bumuo ng chalcogenides . Ang mga ito ay lubhang maraming nalalaman compounds, na maaaring sila ay mala-kristal o walang hugis, metal o semiconducting, at conductors ng mga [[Iono|ions]] o mga [[Elektron|electron]] . Maaaring magamit ang salamin na naglalaman ng mga chalcogenide upang gumawa ng mga fibre para sa malayong infrared transmission. {{Fact|date=April 2014}} === Proseso === ==== Preform ==== [[Talaksan:OF-MCVD.svg|thumb|Paglalarawan ng nabagong proseso ng pag-iwas sa singaw ng kemikal (sa loob)]] Ang Standard optical fibers ay ginawa sa pamamagitan ng unang pagtatayo ng isang malaking-diameter "preform" na may isang maingat na kinokontrol na repraktibo index profile, at pagkatapos ay "pulling" ang preform upang bumuo ng mahaba, manipis optical fiber. Ang preform ay karaniwan nang ginawa ng tatlong kemikal na paraan ng pag- aalis ng singaw ng kemikal : sa ''loob ng pag-aalis ng singaw'' , sa ''labas ng pag-aalis ng singaw'' , at ''singaw ng ehe ng singaw'' .<ref name="gowar1993">{{Cite book|title=Optical communication systems|url=https://archive.org/details/opticalcommunica0000gowa_p7g9|last=Gowar|first=John|edition=2d|publisher=Prentice-Hall|location=Hempstead, UK|year=1993|isbn=978-0-13-638727-5|page=[https://archive.org/details/opticalcommunica0000gowa_p7g9/page/209 209]}}</ref> Sa ''loob ng pag-aalis ng singaw'' , ang preform ay nagsisimula bilang isang hollow glass tube na humigit-kumulang {{Convert|40|cm|in}} mahaba, na inilalagay pahalang at pinaikot nang dahan-dahan sa isang [[Lalik|lathe]] . Ang mga gas tulad ng silikon tetrachloride (SiCl ₄ ) o germanyum tetrachloride (GeCl ₄ ) ay sinisiksik na may [[Oksiheno|oxygen]] sa dulo ng tubo. Ang mga gas ay pinainit sa pamamagitan ng isang panlabas na burner ng haydrodyen, na nagdadala ng temperatura ng gas hanggang sa 1,900 &nbsp; K (1,600 &nbsp; °C, 3,000 &nbsp; °F), kung saan ang tetrachlorides ay tumutugon sa oksiheno upang makagawa ng mga particle ng silica o germania (germanyum dioxide). Kapag ang mga kondisyon ng reaksyon ay pinili upang pahintulutan ang reaksyong ito na maganap sa gas phase sa kabuuan ng dami ng tubo, sa kaibahan sa mga naunang mga diskarte kung saan ang reaksyon ay naganap lamang sa ibabaw ng salamin, ang pamamaraan na ito ay tinatawag na ''modified chemical vapor deposition (MCVD)'' . Ang mga particle ng oksido pagkatapos ay nagtipon upang bumuo ng malaking mga chain ng particle, na sa dakong huli ay magdeposito sa mga dingding ng tubo bilang uling. Ang pagtitiwalag ay dahil sa malaking pagkakaiba sa temperatura sa pagitan ng gas core at ang dingding na nagiging sanhi ng gas upang itulak ang mga particle palabas (ito ay kilala bilang thermophoresis ). Ang ilaw ay pagkatapos ay traversed up at down ang haba ng tubo sa deposito ang materyal nang pantay-pantay. Matapos ang sulo ay nakarating sa dulo ng tubo, pagkatapos ay ibabalik ito sa pasimula ng tubo at ang nadeposito na mga particle ay pagkatapos ay natunaw upang bumuo ng isang matatag na layer. Ang prosesong ito ay paulit-ulit hanggang sa ideposito ang sapat na halaga ng materyal. Para sa bawat layer ang komposisyon ay maaaring mabago sa pamamagitan ng pag-iba-iba ang komposisyon ng gas, na nagreresulta sa tumpak na kontrol ng optical properties ng tapos na fiber. Sa labas ng singaw ng singaw o singaw ng ehe ng singaw, ang salamin ay nabuo sa pamamagitan ng ''apoy hydrolysis'' , isang reaksyon kung saan ang silikon tetrachloride at germanyum tetrachloride ay oxidized sa pamamagitan ng reaksyon sa tubig (H ₂ O) sa isang apoy oxyhydrogen . Sa labas ng pag-alis ng singaw ang baso ay idineposito sa isang matibay na pamalo, na kung saan ay aalisin bago ang karagdagang pagproseso. Sa singaw ng ehe ng singaw, isang maikling ''baras ng binhi'' ang ginamit, at isang porous preform, na ang haba ay hindi limitado sa laki ng pinagmulan ng baras, ay itinayo sa pagtatapos nito. Ang porous preform ay pinagsama sa isang transparent, solid preform sa pamamagitan ng pagpainit sa halos 1,800 &nbsp; K (1,500 &nbsp; °C, 2,800 &nbsp; °F). Ang karaniwang komunikasyon hibla ay gumagamit ng isang pabilog preform. Para sa ilang mga application tulad ng double-clad fibers ibang form ay ginustong.<ref name="Kouznetsov">{{Cite journal|title=Highly efficient, high-gain, short-length, and power-scalable incoherent diode slab-pumped fiber amplifier/laser|author1=Kouznetsov, D.|author2=Moloney, J.V.|journal=[[IEEE Journal of Quantum Electronics]]|volume=39|year=2003|issue=11|doi=10.1109/JQE.2003.818311|bibcode=2003IJQE...39.1452K}}</ref> Sa fiber lasers batay sa double-clad fiber, ang isang walang simetrya na hugis ay nagpapabuti sa pagpuno ng kadahilanan para sa pumping ng laser . Dahil sa pag-igting sa ibabaw, ang hugis ay na-smoothed sa panahon ng proseso ng pagguhit, at ang hugis ng nagreresultang hibla ay hindi pinarami ang mga matalim na dulo ng preform. Gayunpaman, ang maingat na buli ng preform ay mahalaga, dahil ang anumang mga depekto ng ibabaw ng preform ay nakakaapekto sa optical at mekanikal na mga katangian ng nagresultang hibla. Sa partikular, ang preform para sa test-fiber na ipinakita sa figure ay hindi pinakintab na rin, at ang mga bitak ay nakikita sa confocal optical mikroskopyo . ==== Pagguhit ==== Ang preform, gayunpaman itinayo, ay inilagay sa isang aparato na kilala bilang isang tower ng pagguhit , kung saan ang preform tip ay pinainit at ang optical fiber ay nakuha bilang isang string. Sa pamamagitan ng pagsukat ng nagreresultang lapad ng hibla, ang pag-igting sa fiber ay maaaring kontrolin upang mapanatili ang kapal ng fiber. === Mga Pintura === Ang ilaw ay ginagabayan ang core ng hibla sa pamamagitan ng isang optical cladding na may mas mababang repraktibo index na traps liwanag sa core sa pamamagitan ng kabuuang panloob na pagmuni-muni. Ang cladding ay pinahiran ng isang buffer na pinoprotektahan ito mula sa kahalumigmigan at pisikal na pinsala.<ref name="Kurkjian"/> Ang buffer coat ay kung ano ang makakakuha ng hipped off ang hibla para sa pagwawakas o splicing. Ang mga coatings ay UV-cured urethane acrylate composite o polyimide na materyales na inilapat sa labas ng hibla sa panahon ng proseso ng pagguhit. Ang mga coatings ay pinoprotektahan ang napakahusay na mga hibla ng fiber glass-tungkol sa sukat ng isang buhok ng tao-at pinapayagan ito upang mabuhay ang mga kahirapan ng pagmamanupaktura, patunay na pagsubok, paglalagay ng kable at pag-install. Ang salamin ng salamin sa mata ngayong araw na gumuhit ng mga proseso ay gumagamit ng dual-layer na patong na diskarte. Ang isang panloob pangunahing patong ay dinisenyo upang kumilos bilang isang shock absorber upang mabawasan ang pagpapalambing na dulot ng microbending. Ang isang panlabas na pangalawang patong ay pinoprotektahan ang pangunahing patong laban sa mekanikal na pinsala at nagsisilbing isang hadlang sa mga pwersang lateral, at maaaring kulay upang iibahin ang mga hibla sa mga bundled cable constructions. Ang mga fiber optic coating layer na ito ay inilalapat sa panahon ng fiber draw, sa mga bilis na papalapit na {{Convert|100|km/h|mph|-1}} . Inilalapat ang Fiber optic coatings gamit ang isa sa dalawang pamamaraan: ''wet-on-dry'' at ''wet-on-wet'' . Sa wet-on-dry, ang fiber ay pumasa sa pamamagitan ng isang pangunahing application ng patong, na pagkatapos ay ang UV cured-pagkatapos ay sa pamamagitan ng pangalawang application patong, na pagkatapos ay cured. Sa wet-on-wet, ang fiber ay pumasa sa parehong mga primer at sekundaryong mga application ng patong, pagkatapos ay papunta sa UV curing. Ang Fiber optic coatings ay inilapat sa concentric layers upang maiwasan ang pinsala sa hibla sa panahon ng pagguhit ng application at upang i-maximize ang hibla lakas at microbend pagtutol. Ang hindi pantay na pinahiran na hibla ay makararanas ng mga di-pare-parehong pwersa kapag lumalawak ang patong o mga kontrata, at madaling kapitan sa mas mataas na signal attenuation. Sa ilalim ng tamang pagguhit at mga proseso ng patong, ang mga coatings ay concentric sa paligid ng hibla, na patuloy sa paglipas ng haba ng application at may patuloy na kapal. Ang fiber fiber coatings ay nagpoprotekta sa mga fiber fibers mula sa mga gasgas na maaaring humantong sa degradasyon ng lakas. Ang kumbinasyon ng kahalumigmigan at mga gasgas ay pinabilis ang pag-iipon at pagkasira ng lakas ng hibla. Kapag ang fiber ay napapailalim sa mababang stresses sa loob ng mahabang panahon, ang pagkapagod ng hibla ay maaaring mangyari. Sa paglipas ng panahon o sa matinding mga kondisyon, ang mga salik na ito ay nagsasanib upang maging sanhi ng mga mikroskopikong mga depekto sa glass fiber upang palaganapin, na maaaring magresulta sa kabiguan ng hibla. Tatlong pangunahing katangian ng fiber optic waveguides ay maaaring maapektuhan ng mga kondisyon ng kapaligiran: lakas, pagpapalambing at paglaban sa mga pagkalugi na sanhi ng microbending. Ang panlabas na optical fiber jackets at buffer tubes ay nagpoprotekta sa optical glass fiber mula sa mga kondisyon ng kapaligiran na maaaring makaapekto sa pagganap ng hibla at pang-matagalang tibay. Sa loob, tinitiyak ng mga coatings ang pagiging maaasahan ng signal na isinasagawa at makatulong na i-minimize ang pagpapalambing dahil sa microbending. == Mga praktikal na isyu == === Cable construction === [[Talaksan:Optical_fiber_cable.jpg|thumb|Isang optical fiber cable]] Sa praktikal na fibers, ang cladding ay karaniwang pinahiran na may isang matibay dagta patong at isang karagdagang ''buffer'' layer, na maaaring karagdagang napapalibutan ng isang ''jacket'' layer, ay karaniwang plastic. Ang mga layer na ito ay nagdaragdag ng lakas sa hibla ngunit hindi nag-ambag sa mga pag-aari ng optical optical guide nito. Ang mga matitigas na pagtitipon ng hibla kung minsan ay naglalagay ng light-absorbing ("dark") na salamin sa pagitan ng mga fibers, upang maiwasan ang liwanag na lumalabas sa isang hibla mula sa pagpasok ng isa pa. Binabawasan nito ang cross-talk sa pagitan ng mga fibers, o binabawasan ang sumiklab sa mga application ng fiber bundle imaging.<ref>{{Cite web|title=Light collection and propagation}}</ref><ref name="hecht2002">{{Cite book|author1=Hecht|title=Understanding Fiber Optics|url=https://archive.org/details/understandingfib0000hech_p9c4|year=2002}}</ref> Ang mga modernong cable ay may iba't ibang mga sheathings at armor, na dinisenyo para sa mga application tulad ng direktang paglilibing sa trenches, mataas na boltahe paghihiwalay, dual paggamit bilang mga linya ng kapangyarihan,<ref>{{Cite web|url=http://www.dced.state.ak.us/dca/AEIS/PDF_Files/AIDEA_Energy_Screening.pdf|title=Screening report for Alaska rural energy plan|work=Alaska Division of Community and Regional Affairs|accessdate=April 11, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060508191931/http://www.dced.state.ak.us/dca/AEIS/PDF_Files/AIDEA_Energy_Screening.pdf|archivedate=May 8, 2006}}</ref>   install sa tubo, paghagupit sa mga himpapawid sa himpapawid, pag-install ng submarino, at pagpasok sa mga aspaltado na kalye. Karaniwang gumagamit ng multi-fiber cable ang kulay na coatings at / o buffers upang makilala ang bawat strand. Ang halaga ng maliit na fiber-count na mga mount-mount cables ay lubhang nabawasan dahil sa mataas na demand para sa fiber sa home (FTTH) na pag-install sa Japan at South Korea. Ang fiber cable ay maaaring maging napaka-kakayahang umangkop, ngunit ang pagkawala ng tradisyonal na hibla ay lubhang nagdaragdag kung ang hibla ay nakatungo sa isang radius na mas maliit kaysa sa paligid ng 30 &nbsp; mm. Lumilikha ito ng problema kapag ang cable ay nakatungo sa paligid ng mga sulok o sugat sa paligid ng isang spool, na ginagawang mas kumplikado ang mga installation ng FTTX . Ang "nabaluktot na fibers", na na-target sa mas madaling pag-install sa mga kapaligiran ng bahay, ay na-standardize bilang ITU-T G.657. Ang uri ng hibla ay maaaring baluktot na may radius na mas mababa sa 7.5 &nbsp; mm nang walang masamang epekto. Kahit na higit pa ang mga nabaluktot na fibre ay binuo.<ref>{{Cite press release|date=2007-07-23}}</ref> Ang nababaluktot na hibla ay maaari ring lumalaban sa pag-hack ng hibla, kung saan ang signal sa isang hibla ay tahimik na sinusubaybayan ng baluktot na hibla at tiktik ang butas na tumutulo.<ref>{{Cite web|date=2007-05-03}}</ref> Ang isa pang mahalagang katangian ng cable ay ang kakayahan ng cable na mapaglabanan ang pahalang na puwersang ginagamit. Ito ay technically tinatawag na max makunat lakas na tumutukoy kung magkano ang puwersa ay maaaring mailapat sa cable sa panahon ng pag-install. Ang ilang mga fiber optic cable na mga bersyon ay pinalakas ng aramid yarns o glass yarns bilang intermediary strength member . Sa mga komersyal na termino, ang paggamit ng salamin yarns ay mas epektibong gastos habang walang pagkawala sa mekanikal tibay ng cable. Ang mga yarns ng salamin ay nagpoprotekta rin sa cable core laban sa rodents at mga anay. === Terminasyon at splicing === [[Talaksan:ST-optical-fiber-connector-hdr-0a.jpg|thumb|ST connectors sa multi-mode fiber]] Ang mga optical fibers ay konektado sa terminal equipment ng optical fiber connectors . Ang mga konektor na ito ay karaniwang may isang karaniwang uri tulad ng ''FC'' , ''SC'' , ''ST'' , ''LC'' , ''MTRJ'' , ''MPO'' o ''SMA'' . Ang mga optical fibers ay maaaring konektado sa bawat isa sa pamamagitan ng mga konektor o sa pamamagitan ng ''splicing'' , ''samakatuwid'' , na sumasali sa dalawang fiber na magkasama upang bumuo ng tuloy-tuloy na optical waveguide. Ang pangkaraniwang tinatanggap na paraan ng pag-splicing ay arc fusion splicing , na natutunaw ang hibla ay nagtatapos kasama ang electric arc . Para sa mas mabilis na mga trabaho sa pangkabit, isang "mekanikal na paghugpong" ay ginagamit. Ang pagsasama ng Fusion ay ginagawa gamit ang dalubhasang instrumento. Ang hibla ng mga dulo ay unang nakuha ng kanilang proteksiyon na patong polimer (pati na rin ang mas matibay na panlabas na jacket, kung kasalukuyan). Ang mga dulo ay ''dumidikit'' (hiwa) na may katumpakan puthaw upang gawin itong patayo, at ay inilalagay sa espesyal na may hawak sa fusion splicer. Ang paghahati ay karaniwang sinusuri sa pamamagitan ng isang pinalaki screen ng pagtingin upang suriin ang cleaves bago at pagkatapos ng paghugpong. Ang splicer ay gumagamit ng maliliit na motors upang ihanay ang dulo ng mga mukha magkasama, at nagpapalabas ng isang maliit na spark sa pagitan ng mga electrodes sa puwang upang masunog ang dust at kahalumigmigan. Pagkatapos ang splicer ay bumubuo ng isang mas malaking spark na nagpapataas ng temperatura sa itaas ng [[Punto ng pagkatunaw|temperatura]] ng [[Punto ng pagkatunaw|pagkatunaw]] ng salamin, na pinagsasama ang mga dulo nang permanente. Ang lokasyon at enerhiya ng spark ay maingat na kinokontrol upang ang tunaw na core at cladding ay hindi makihalubilo, at pinipinsala nito ang pagkawala ng optical. Ang pagtantya ng pagkagumon ay natutukoy ng splicer, sa pamamagitan ng pagdidirekta sa liwanag sa pamamagitan ng paglalagay sa isang panig at pagsukat ng liwanag na pagtulo mula sa cladding sa kabilang panig. Ang isang pagkagumon pagkawala sa ilalim ng 0.1 &nbsp; DB ay tipikal. Ang pagiging kumplikado ng prosesong ito ay gumagawa ng fiber splicing mas mahirap kaysa sa splicing copper wire. Ang mekanikal hibla ng mga splice ay idinisenyo upang maging mas mabilis at mas madali upang i-install, ngunit mayroon pa rin ang pangangailangan para sa pagtanggal, maingat na paglilinis at katumpakan cleaving. Ang mga dulo ng hibla ay nakahanay at pinagsama sa pamamagitan ng isang manggagawa na ginawa ng katumpakan, kadalasang gumagamit ng isang malinaw na pagtutugma ng gel na nagpapadali sa paghahatid ng liwanag sa kabuuan ng magkasanib na bahagi. Ang ganitong mga joints ay karaniwang may mas mataas na pagkawala ng optical at mas mababa kaysa sa malakas na pagsabog ng fusion, lalo na kung ginagamit ang gel. Lahat ng splicing techniques ay kinabibilangan ng pag-install ng enclosure na pumoprotekta sa paghugpong. Tinatapos ang mga fibre sa mga konektor na hawak nang husto ang hibla at ligtas. Ang isang fiber-optic connector ay karaniwang isang matibay na cylindrical barrel na napapalibutan ng isang manggas na humahawak sa bariles sa kanyang mating socket. Ang mekanismo ng isinangkot ay maaaring ''itulak at i-click'' , ''buksan at mag-aldaba'' ( ''bayonet mount'' ), o ''tornilyo-in'' ( ''sinulid'' ). Ang bariles ay karaniwang libre upang ilipat sa loob ng manggas, at maaaring magkaroon ng isang susi na pumipigil sa bariles at hibla mula sa umiikot na bilang ang mga konektor ay mated. Ang isang karaniwang konektor ay na-install sa pamamagitan ng paghahanda ng fiber end at pagpasok nito sa likuran ng katawan ng connector. Ang mabilis na hanay ng malagkit ay kadalasang ginagamit upang hawakan nang husto ang fiber, at ang ligtas na lunas ay nakuha sa likuran. Sa sandaling ang mga malagkit na hanay, ang dulo ng hibla ay pinahiran sa isang mirror finish. Ang iba't ibang mga profile ng polish ay ginagamit, depende sa uri ng fiber at ang application. Para sa single-mode fiber, ang mga dulo ng hibla ay kadalasang kininis na may bahagyang kurbada na nagpapadali sa mga konektor ng mated connectors lamang sa kanilang mga core. Ito ay tinatawag na ''pisikal na contact'' (PC) polish. Ang hubog na ibabaw ay maaaring makintab sa isang anggulo, upang makagawa ng isang naka- ''anggulo na pisikal na pakikipag-ugnay (APC) na'' koneksyon. Ang ganitong mga koneksyon ay may mas mataas na pagkawala kaysa sa mga koneksyon sa PC, ngunit lubos na nabawasan ang pagmumuni-muni, dahil ang liwanag na sumasalamin mula sa angled surface leaks out sa fiber core. Ang nagresultang pagkawala ng lakas ng signal ay tinatawag na ''pagkawala ng puwang'' . Ang mga hibla ng APC ay nagtatapos na may mababang likod na pagmumuni-muni kahit na naka-disconnect. Noong dekada ng 1990s, ang pagtatapos ng fiber optic cables ay matindi ang paggawa. Ang bilang ng mga bahagi bawat connector, buli ng fibers, at ang pangangailangan sa oven-maghurno ang epoxy sa bawat connector na ginawa terminating hibla ng mata cable mahirap. Sa ngayon, maraming mga uri ng konektor ang nasa merkado na nag-aalok ng mas madali, mas kaunting mga masinop na paraan ng pagtatapos ng mga kable. Ang ilan sa mga pinakasikat na konektor ay pre-polished sa pabrika, at may kasamang gel sa loob ng connector. Ang dalawang hakbang na ito ay makakatulong sa pag-save ng pera sa paggawa, lalo na sa mga malalaking proyekto. Ang isang cleave ay ginawa sa isang kinakailangang haba, upang makakuha ng mas malapit sa pinakintab na piraso na nasa loob ng connector. Ang gel ay pumapaligid sa punto kung saan nakasalubong ang dalawang piraso sa loob ng connector para sa napakaliit na pagkawala ng ilaw.   Long term pagganap ng gel ay isang disenyo na pagsasaalang-alang, kaya para sa pinaka-demanding mga pag-install, factory pre-kininis pigtails may sapat na haba upang maabot ang unang fusion maghugpong enclosure ay karaniwang ang pinakaligtas na paraan na minimizes on-site na paggawa. === Libreng-espasyong pagkabit === Ito ay madalas na kinakailangan upang ihanay ang isang optical fiber na may isa pang optical fiber, o sa isang optoelectronic device tulad ng [[LED|diode na]] may [[LED|light-emitting]] , isang laser diode , o isang modulator . Ito ay maaaring kasangkot maingat na pinagsasama ang hibla at ilagay ito sa contact na may aparato, o maaaring gumamit ng isang [[Lente (optika)|lens]] upang payagan ang pagkabit sa isang puwang ng hangin. Kadalasan ang laki ng mode ng hibla ay mas malaki kaysa sa sukat ng mode sa isang laser diode o isang silicon optical chip . Sa kasong ito, ang isang tapered o lensed fiber ay ginagamit upang tumugma sa pamamahagi ng field ng hibla sa iba pang elemento. Ang lens sa dulo ng hibla ay maaaring binuo gamit buli, laser cutting{{fact}} o fusion splicing. Sa isang kapaligiran sa laboratoryo, ang isang hubad na hibla ng hibla ay isinasama gamit ang isang sistema ng paglulunsad ng hibla, na gumagamit ng isang lens ng mikroskopyo na layunin upang ituon ang ilaw pababa sa isang masarap na punto. Ang isang yugto ng pagsalin ng katumpakan (micro-positioning table) ay ginagamit upang ilipat ang lens, hibla, o aparato upang pahintulutan ang pagkabit ng kahusayan upang ma-optimize. Ang mga fibre na may isang konektor sa dulo ay gumagawa ng prosesong ito ng mas simple: ang connector ay naka-plug sa isang pre-align fiberoptic collimator, na naglalaman ng isang lens na alinman sa tumpak na nakaposisyon sa paggalang sa hibla, o ay madaling iakma. Upang makamit ang pinakamahusay na kahusayan sa pag-iniksyon sa single-mode fiber, ang direksyon, posisyon, laki at pagkakaiba-iba ng sinag ay dapat na ma-optimize. Sa magagandang beams, maaaring makamit ang 70-90% na pagkonekta sa kahusayan. Sa maayos na pinakintab na single-mode fibers, ang sinulid na sinag ay may halos perpektong hugis ng Gaussian-kahit na sa malayong larangan-kung ang isang mahusay na lens ay ginagamit. Ang lens ay kailangang sapat na malaki upang suportahan ang buong numerong siwang ng hibla, at hindi dapat ipakilala ang mga aberasyon sa sinag. Karaniwang ginagamit ang mga lens ng Aspheric . === Fiber fuse === Sa mataas na optical intensities, higit sa 2 [[Watt|megawatts]] bawat parisukat sentimetro, kapag ang isang hibla ay napapailalim sa isang pagkabigla o kung hindi man ay biglang nasira, ang isang ''fiber fuse ay'' maaaring mangyari. Ang pagmumuni-muni mula sa pinsala ay vaporizes agad ang fiber bago ang break, at ang bagong depekto ay nanatiling mapanimdim upang ang pinsala ay nagpapalaganap pabalik sa transmiter sa 1-3 metro kada segundo (4-11 &nbsp; km / h, 2-8 &nbsp; mph).<ref>{{Cite journal|author=Atkins|title=Track of a fiber fuse: a Rayleigh instability in optical waveguides|journal=Optics Letters|year=2003|volume=28|issue=12|pages=974–976|doi=10.1364/OL.28.000974|bibcode=2003OptL...28..974A}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Hitz|title=Origin of 'fiber fuse' is revealed|journal=Photonics Spectra}}</ref> Ang bukas na fiber control system, na nagsisiguro sa kaligtasan ng mata sa mata sa kaganapan ng isang basag na hibla, ay maaari ring epektibong mapigil ang pagpapalaganap ng fiber fuse.<ref>{{Cite journal|author=Seo|title=Evaluation of high-power endurance in optical fiber links|journal=Furukawa Review|issue=24|pages=17–22|display-authors=etal}}</ref> Sa mga sitwasyon, tulad ng mga cable sa ilalim ng dagat, kung saan maaaring gamitin ang mataas na lebel ng kuryente nang hindi nangangailangan ng bukas na kontrol ng hibla, ang isang proteksyon ng "hibla ng fuse" sa transmiter ay maaaring masira ang circuit upang mapanatiling pinsala sa isang minimum. === Chromatic dispersion === Ang repraktibong index ng mga fiber ay bahagyang nag-iiba sa dalas ng liwanag, at liwanag pinagmumulan ay hindi perpektong monochromatic. Ang modulasyon ng liwanag na pinagmumulan upang magpadala ng isang senyas ay bahagyang nagpapalawak sa dalas ng bandang nakukuha na ilaw. Ito ay ang epekto na, sa matagal na distansya at sa mataas na bilis ng modulasyon, ang iba't ibang mga frequency ng liwanag ay maaaring tumagal ng iba't ibang oras upang makarating sa receiver, sa huli ay ginagawa ang signal na imposibleng makilala, at nangangailangan ng mga dagdag na repeaters.<ref>GP Agrawal, Fiber Optic Communication Systems, Wiley-Interscience, 1997.</ref> Ang problemang ito ay maaaring pagtagumpayan sa maraming mga paraan, kasama na ang paggamit ng isang medyo maikling haba ng hibla na may kabaligtaran ng refractive index gradient. == Tingnan din == {{Portada|Electronics}}{{Div col}} * [[Borescope]] * [[Cable jetting]] * [[Data cable]] * [[Distributed acoustic sensing]] * [[Endoscopy]] * [[Fiber amplifier]] * [[Fiber Bragg grating]] * [[Fiber laser]] * [[Fiber management system]] * [[Fiber pigtail]] * [[Fiberscope]] * [[Fibre Channel]] * [[Gradient-index optics]] * [[Interconnect bottleneck]] * [[Leaky mode]] * [[Li-Fi]] * [[Light Peak]] * [[Modal bandwidth]] * [[Optical amplifier]] * [[Optical communication]] * [[Optical mesh network]] * [[Optical power meter]] * [[Optical time-domain reflectometer]] * [[Optoelectronics]] * [[Parallel optical interface]] * [[Photonic-crystal fiber]] * [[Return loss]] * [[Small form-factor pluggable transceiver]] * [[Soliton]], [[Vector soliton]] * [[Submarine communications cable]]s * [[Subwavelength-diameter optical fibre]] * [[Surround optical-fiber immunoassay]] (SOFIA) * [[XENPAK]] {{Div col end}} == Mga sanggunian == <references group=""></references> == Karagdagang pagbabasa == {{Refbegin}} * {{cite book|first=Govind|last=Agrawal|title=Fiber-Optic Communication Systems|publisher=Wiley|year=2010|isbn=978-0-470-50511-3|doi=10.1002/9780470918524|edition=4}} * {{cite journal|last1=Gambling|first1=W. A.|year=2000|title=The Rise and Rise of Optical Fibers|url=https://archive.org/details/ieee-journal-of-selected-topics-in-quantum-electronics_novemberdecember-2000_6_6/page/1084|journal=IEEE Journal on Selected Topics in Quantum Electronics|volume=6|issue=6|pages=1084–1093|doi=10.1109/2944.902157|bibcode=2000IJSTQ...6.1084G}} * Mirabito, Michael M.A; and Morgenstern, Barbara L., ''The New Communications Technologies: Applications, Policy, and Impact'', 5th. Edition. Focal Press, 2004. ({{ISBN|0-240-80586-0}}). * Mitschke F., ''Fiber Optics – Physics and Technology'', Springer, 2009 ({{ISBN|978-3-642-03702-3}}) * Nagel S. R., MacChesney J. B., Walker K. L., "An Overview of the Modified Chemical Vapor Deposition (MCVD) Process and Performance", ''IEEE Journal of Quantum Electronics'', Vol. QE-18, No. 4, p.&nbsp;459, April 1982. {{DOI|10.1109/TMTT.1982.1131071}} * {{cite book|author1=Rajiv Ramaswami|author2=Kumar Sivarajan|author3=Galen Sasaki|title=Optical Networks: A Practical Perspective|url={{google books|plainurl=yes|id=WpByp4Ip0z8C}}|date=27 November 2009|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-08-092072-6}} * VDV Works LLC [http://www.vdvworks.com/LennieLw ''Lennie Lightwave's Guide To Fiber Optics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603231843/http://www.vdvworks.com/LennieLw/ |date=2010-06-03 }}, © 2002-6. * {{cite book|first=Thomas L.|last=Friedman|title=The World is Flat|url=https://archive.org/details/worldisflat30bri0000thom|publisher=Picador|year=2007|isbn=978-0-312-42507-4}} The book discusses how fiberoptics has contributed to [[globalization]], and has revolutionized communications, business, and even the distribution of capital among countries. * [http://telecom-info.telcordia.com/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-771& GR-771, ''Generic Requirements for Fiber Optic Splice Closures''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124937/http://telecom-info.telcordia.com/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-771& |date=2016-03-04 }}, Telcordia Technologies, Issue 2, July 2008. Discusses fiber optic splice closures and the associated hardware intended to restore the mechanical and environmental integrity of one or more fiber cables entering the enclosure. * {{cite web|last=Paschotta|first=Rüdiger|title=Tutorial on Passive Fiber optics|url=https://www.rp-photonics.com/passive_fiber_optics.html|publisher=RP Photonics|accessdate=17 October 2013}} {{Refend}} == Mga panlabas na link == * [http://www.thefoa.org/ Ang Fiber Optic Association] Ang Fiber Optic Association * [http://www.thefoa.org/tech/connID.htm Kulay ng FOA para sa mga konektor] * [http://www.jimhayes.com/lennielw/ Gabay sa Lennie Lightwave Para sa Fiber Optics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018184621/http://www.jimhayes.com/lennielw/ |date=2005-10-18 }} * " [https://www.rp-photonics.com/fibers.html Fibers] ", artikulo sa RP Photonics ' ''Encyclopedia of Laser Physics and Technology'' * " [http://www.gare.co.uk/technology_watch/fibre.htm Fiber optic technologies] ", Mercury Communications Ltd, Agosto 1992. * " [http://www.gare.co.uk/technology_watch/photo.htm Photonics at hinaharap ng hibla] ", Mercury Communications Ltd, Marso 1993. * " [http://www.arcelect.com/fibercable.htm Fiber Optic Tutorial] " Pang-edukasyon na site mula sa Arc Electronics * " [https://sites.google.com/a/electronicbricks.it/electronicbricks/technolgies-and-competitive-advantages/competitive-advantages-of-pof Plastic Optical Fiber] ", Technologies at competitive advantage ng POF - Plastic Optical Fiber * [http://ocw.mit.edu/resources/res-6-005-understanding-lasers-and-fiberoptics-spring-2008/laser-fundamentals-i/ MIT Video Lecture: Pag-unawa sa Lasers at Fiberoptics] * [http://spie.org/Documents/Publications/00%20STEP%20Module%2007.pdf Fundamentals of Photonics: Module sa Optical Waveguides at Fibers] * [http://webdemo.inue.uni-stuttgart.de/webdemos/02_lectures/uebertragungstechnik_2/chromatic_dispersion webdemo para sa chromatic dispersion] Institute of Telecommunicatons, University of Stuttgart [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] j6frsng79gz6awabgh0cildd32xrfv1 0 292340 2212680 2206716 2026-06-22T17:24:24Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212680 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Greek | name = Rea | deity_of = | member_of = the [[Titan (mythology)|Titans]] | image = Rhéa présentant une pierre emmaillotée à Cronos dessin du bas-relief d'un autel romain.jpg | alt = | caption = Rhea presenting Cronus with the stone wrapped in swaddling bands | other_names = | hiro = | Old_Norse = | Devanagari = | Sanskrit_transliteration = | Tamil_script = | Tamil_transliteration = | Kannada_script = | Kannada_transliteration = | script_name = | script = | affiliation = | cult_center = | abode = | planet = | mantra = | weapon = | battles = | artifacts = | animals = Leon | symbol = Karong pandigma, tamburina, korona, cornucopia | height = | age = | tree = Silver fir | day = | color = | number = | consort = [[Cronus]] | father = [[Urano (mitolohiya)|Urano]] | mother = [[Gaia (mythology)|Gaia]] | siblings = {{Collapsible list | title =[[Titan (mythology)|Titans]] | bullets = on | [[Crius]] | [[Coeus]] | [[Cronus]] | [[Hyperion (mythology)|Hyperion]] | [[Iapetus (mythology)|Iapetus]] | [[Mnemosyne]] | [[Oceanus]] | [[Phoebe (mythology)|Phoebe]] | [[Tethys (mythology)|Tethys]] | [[Theia]] | [[Themis]] }} {{Collapsible list | title=[[Hecatoncheires]] | bullets = on | Briareos | Cottus | Gyges }} {{Collapsible list | title=[[Cyclopes]] | bullets = on | [[Arges (Cyclops)|Arges]] | Brontes | Steropes }} {{Collapsible list | title= Other siblings | bullets = on | [[Gigantes]] | [[Erinyes]] (the Furies) | [[Meliae]] }} {{Collapsible list | title=[[Half-siblings]] | bullets = on | [[Aphrodite]] | [[Typhon]] | [[Python (mythology)|Python]] | [[Uranus (mythology)|Uranus]] }} | offspring = [[Poseidon]], [[Hades]], [[Demeter]], [[Hestia]], [[Hera]], [[Zeus]] | predecessor = | successor = | army = | mount = | texts = | Greek_equivalent = | Roman_equivalent = [[Ops]] | Etruscan_equivalent = | Christian_equivalent = | Slavic_equivalent = | Hinduism_equivalent = | Canaanite_equivalent = [[Asherah]]<ref name=Miller>{{cite journal |last1=Miller |first1=Patrick D. |title=El the Warrior |url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1967-10_60_4/page/411 |journal=The Harvard Theological Review |date=1967 |volume=60 |issue=4 |pages=411–431 |doi=10.1017/S0017816000003886 |jstor=1509250}}</ref> | equivalent1_type = Egyptian | equivalent1 = [[Nut (goddess)|Nut]]<ref>http://www.eoht.info/page/Geb{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region = | ethnic_group = | festivals = }} Si '''Rea''' ay isang karakter sa [[mitolohiyang Griyego]], ang anak na babae ng Titanes ng diyosa ng lupa na si [[Gaia (mitolohiya)|Gaia]] at ang diyos na langit na si [[Urano (mitolohiya)|Urano]] pati na rin ang kapatid na babae at si [[Cronus]]. Sa mga unang tradisyon, kilala siya bilang "ina ng mga diyos" at samakatuwid ay mariin na nauugnay sa Gaia at Cybele, na may mga katulad na pag-andar. Nakita siya ng klasikal na mga Griyego bilang ina ng mga diyos at diyosa ng Olympian, ngunit hindi bilang isang diyosa ng Olympian sa kanyang sariling karapatan. Kinilala siya ng mga Romano kasama ang Magna Mater (ang kanilang anyo ng Cybele), at ang Opisina ng Diyosa. {{stub}} [[Kategorya:Mitolohiyang Griyego]] 5oht82t2q4z4lknir54p1tmonfhdcms 0 293018 2212786 2093788 2026-06-22T18:35:51Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212786 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} {{Infobox Chinese | kanji = 長谷川 町子 | romaji = Hasegawa Machiko | hiragana = はせがわ まちこ | katakana = ハセガワ マチコ }} {{Commonscat|Machiko Hasegawa}} {{Portal|Anime at Manga}} Si {{nihongo|'''Machiko Hasegawa'''|長谷川 町子|extra=30 Enero 1920 - 27 Mayo 1992}} ay isang ilustrador at [[kartun|kartunista]] ng mga [[manga]] mula sa bansang [[Hapon]]. Isa siya sa mga unang babaeng ilustrador ng manga.<ref>{{cite journal|last1=Schodt|first1=Frederik L.|title=Reading the Comics|url=https://archive.org/details/sim_wilson-quarterly_summer-1985_9_3/page/64|journal=The Wilson Quarterly (1976-)|date=1985|volume=9|issue=3|page=64|jstor=40256891}}</ref> Nagsimula siya sa paggawa ng kanyang sariling istrip ng [[komiks]] na ''[[Sazae-san]]'' noong 1946.<ref>[https://www.goodreads.com/series/71867-sazae-san Sazae-San], Goodreads, Hinango 11 Pebrero 2017 (sa Ingles)</ref> Naabot nito ang pambansang sirkulasyon sa pamamagitan ng ''Asahi Shimbun'' noong 1949,<ref>{{cite web|url=http://www.asahi.com/shimbun/history.html|script-title=ja:沿革：朝日新聞社インフォメーション|publisher=Asahi Shimbun|language=Japanese|accessdate=Enero 26, 2010|archive-date=Disyembre 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091202204943/http://www.asahi.com/shimbun/history.html|url-status=dead}}</ref> at tumakbo ng araw-araw hanggang nagpasya si Hasegawa na magretiro noong Pebrero 1974. Nakaimprenta lahat ng kanyang komiks sa bansang Hapon na naka-''digest'' o sama-sama; noong mga kalagitnaan ng dekada 1990, nakabenta si Hasegawa ng higit sa 60 milyong sipi sa Hapon pa lamang. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hasegawa, Machiko}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1920|Hasegawa, Machiko]] [[Kategorya:Namatay noong 1992|Hasegawa, Machiko]] [[Kategorya:Mga Hapones|Hasegawa, Machiko]] [[Kategorya:Mga alagad ng sining mula sa Hapon]] d4yqw4d556yb3g90c0y9ss4337bi2oo 0 293200 2212784 2208524 2026-06-22T18:34:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212784 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group=Sentinelese |flag=<!-- (image filename) --> |flag_caption= |image=<!-- filename; or| rawimage = --> |image_caption= |population=50–200 |genealogy= |regions=[[:en:North Sentinel Island|Hilagang Isla ng Sentinel]] |languages=[[:en:Sentinelese language|Sentinelese]] (presumed) |religions= |footnotes=[[File:North Sentinel Island.jpg|300px|North Sentinel Island]] }} Ang '''Sentinelese''', na kilala rin sa tawag na '''Sentineli''' o mga '''North Sentinel Islanders''', ay mga [[Mga katutubo|katutubong tao]] na naninirahan sa [[:en:North Sentinel Island|Hilagang Isla ng Sentinel]] sa [[Look ng Bengal|Bay of Bengal]] sa [[India]] . Ang mga ito ay itinuturing na isa sa mga huling [[:en:Uncontacted peoples|tao na walang nakikipag-ugnayan]] sa mundo. Itinalagang isang [[:en:Particularly vulnerable tribal group|Partikular na Mahinang Tribong Pangkat]] at isang [[:en:Scheduled Castes and Scheduled Tribes|Kalat-kalat na Tribo]], kabilang sila sa mas malawak na klase ng mga [[:en:Andamanese people|Andamanese]] . Kasama ang mga [[:en:Great Andamanese|Great Andamanese]], ang [[:en:Jarawas (Andaman Islands)|Jarawas]], ang [[:en:Onge|Onge]], ang [[:en:Shompen people|Shompen]], at ang [[:en:Nicobarese|Nicobarese]], ang Sentinelese ay isa sa anim na katutubo at kilala sa mga tao ng [[:en:Andaman and Nicobar Islands|Andaman at Nicobar Islands]] . Hindi tulad ng iba, ang Sentinelese ay na patuloy na tumatanggi sa anumang pakikipag-ugnay sa labas ng mundo. Galit sila sa mga tagalabas at pinapatay ang mga taong lumapit o nakakarating sa kanilang isla. <ref name="Wire22Nov">{{cite news|title='Adventurist' American Killed by Protected Andaman Tribe on Island Off-Limits to Visitors|last=Wire Staff|url=https://thewire.in/rights/american-killed-by-protected-andaman-tribe-on-island-off-limits-to-visitors|accessdate=24 November 2018|publisher=The wire|date=22 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122142019/https://thewire.in/rights/american-killed-by-protected-andaman-tribe-on-island-off-limits-to-visitors#|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref> Noong 1956, idineklara ng [[:en:Government of India|Pamahalaan ng India]] ang Hilagang Isla ng Sentinel na isang reserba ng tribo at ipinagbawal ang paglalakbay sa loob ng 3 milya (4.8 kilometro) nito. Pinapanatili nito ang patuloy na armadong pagbabantay upang maiwasan ang panghihimasok ng mga tagalabas. Ipinagbabawal din ang pagkuha ng litrato. Walang katiyakan tungkol sa laki ng grupo, na may mga pagtatantya lamang na nasa pagitan ng 15 at 500 na indibidwal, ngunit karamihan ay nasa pagitan ng 50 at 200. [[Talaksan:Gallery-1491391768-north-sentinel-island.jpg|thumb| Panghimpapawid na larawan ng Hilagang Isla ng Sentinel ]] == Pangkalahatang-tingin == === Heograpiya === Ang Sentinelese ay nakatira sa [[:en:North Sentinel Island|Hilagang Isla ng Sentinel]] sa [[:en:Andaman Islands|Isla ng Andaman]], na nasa [[Look ng Bengal|Bay of Bengal]] at pinangangasiwaan ng [[India]] . <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/1509987/Stone-Age-tribe-kills-fishermen-who-strayed-on-to-island.html|title=Stone Age tribe kills fishermen who strayed on to island|last=Foster|first=Peter|date=8 February 2006|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=11 November 2018|language=en-GB|issn=0307-1235|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122192306/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/1509987/Stone-Age-tribe-kills-fishermen-who-strayed-on-to-island.html#|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref> <ref name="forbes">{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/jimdobson/2015/09/28/will-the-worlds-most-dangerous-island-become-a-human-zoo-the-shocking-future-of-north-sentinel/#6ae97abd2688|title=A Human Zoo on the World's Most Dangerous Island? The Shocking Future of North Sentinel|last=Dobson|first=Jim|date=21 November 2018|work=[[Forbes]]|access-date=11 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122111054/https://www.forbes.com/sites/jimdobson/2015/09/28/will-the-worlds-most-dangerous-island-become-a-human-zoo-the-shocking-future-of-north-sentinel/#6ae97abd2688#6ae97abd2688|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref> Ang isla ay nasa labas ng timog-kanluran na baybayin ng [[:en:South Andaman Island|Timog na Isla ng Andaman]], mga 64 kilometro (40 milya) kanluran ng kabisera ng Andaman na [[:en:Port Blair|Port Blair]] . <ref name=":12">{{Cite book|title=The Particularly Vulnerable Tribal Groups in India : Privileges and Predicaments|publisher=Anthropological Survey of India|year=2016|isbn=9789350981061|pages=659–668|chapter=The Sentineles of Andaman & Nicobar Islands}}</ref> Mayroon itong isang lugar na halos 59.67 kilometro kuwadrado (23.04 milya kuwadrado) at isang parisukat na balangkas ng parisukat <ref name="Pilot1887">{{cite book|title=The Bay of Bengal Pilot|date=1887|publisher=[[United Kingdom Hydrographic Office]]|series=Admiralty|location=London|page=257|chapter={{not a typo|North Sentinel}}|oclc=557988334|ref=Pilot1887|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OuGgAAAAMAAJ&pg=PA257}}</ref> ng baybayin na halos 50 yarda (46 metro) ang lawak, hangganan ng isang [[:en:Littoral zone|littoral]] na kagubatan na nagbibigay daan sa isang siksik na [[:en:Tropical and subtropical moist broadleaf forests|tropikong luntian na kagubatan]] . Ang isla ay napapaligiran ng mga coral reef at may tropical na klima. Ang tawag ng mga [[:en:Onge|Onge]] sa Hilagang Isla ng Sentinel ay ''Chia daaKwokweyeh'' . {{Sfn|Pandya|2009}} === Hitsura === [[Talaksan:Andaman_tribals_fishing_(c._1870).jpg|thumb| Mga miyembro ng isang hindi matukoy na pangingisda ng tribo ng Andaman, c. 1870 ]] [[Talaksan:Andamanese_comparative_distribution.png|thumb| Ang mga paghahambing na pamamahagi ng mga katutubong katutubong Andamanese, pre-18 siglo kumpara sa kasalukuyang panahon ]] Ang Sentinelese ay may maitim na balat at maaaring mas maliit na tangkad kaysa sa karaniwan na mga tao. Isang ulat ni [[:en:Heinrich Harrer|Heinrich Harrer]] na inilarawan ang isang lalaki na nasa 1.6 metro (5 talampakan at 3 pulgada) ang tangkad, marahil dahil sa [[:en:Insular dwarfism|insular dwarfism]] (ang tinatawag na "Island Effect"), nutrisyon, o simpleng genetikong pamana. <ref name="Harrer19772">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Nl8iAAAAMAAJ|title=Die letzten Fünfhundert: Expedition zu d. Zwergvölkern auf d. Andamanen|last=Harrer|first=Heinrich|date=1977|publisher=[[Ullstein Verlag|Ullstein]]|isbn=978-3-550-06574-3|location=Berlin|language=German|trans-title=The last five hundred: Expedition to the dwarf peoples in the Andaman Islands|oclc=4133917|author-link=Heinrich Harrer|access-date=26 July 2015}}</ref> Sa panahon ng isang pag-libot noong 2014 ng kanilang isla, itinala ng kanilang mga mananaliksik ang kanilang taas sa pagitan ng 5 talampakan at 3 pulgada (1.60 metro) at 5 talampakan at 5 pulgada (1.65 metro) at naitala ang kulay ng kanilang balat bilang "maitim, nagniningning na itim" na may maayos na mga ngipin. Wala silang ipinakitang mga palatandaan ng labis na katabaan at may mga bantog na pangangatawan. === Populasyon === Walang mahusay na senso na isinagawa at ang populasyon ay paiba-iba na tinatayang mas mababa sa 15 o dami na nasa 500. Karamihan sa mga pagtatantya ay madalas sa pagitan ng 50 at 200. <ref name=":02">{{Cite journal|last=Pandya|first=Vishvajit|date=2009|title=Through Lens and Text: Constructions of a 'Stone Age' Tribe in the Andaman Islands|journal=[[History Workshop Journal]]|issue=67|pages=173–193|df=|jstor=40646218}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-46286215|title=American 'killed by arrow-wielding tribe'|date=21 November 2018|work=[[BBC News]]|access-date=21 November 2018|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20181121105907/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-46286215#|archive-date=21 November 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Bagla|first=Pallava|last2=Stone|first2=Richard|date=2006|title=After the Tsunami: A Scientist's Dilemma|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-07-07_313_5783/page/32|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=313|issue=5783|pages=32–35|jstor=3846572|doi=10.1126/science.313.5783.32|pmid=16825546}}</ref> Isang ''handbook'' na inilabas noong 2016 ng [[:en:Anthropological Survey of India|Anthropological Survey of India]] sa Mahihinang Pangkat na Tribo ay tinantya ang populasyon sa pagitan ng 100 at 150. Ang senso noong 1971 ay tinataya ang populasyon sa halos 82; ang senso noong 1981 sa 100. Ang isang ekspedisyon noong 1986 ay naitala ang pinakamataas na bilang, 98. Noong 2001, opisyal na naitala ng [[:en:Census of India|Senso ng India]] ang 21 kalalakihan at 18 kababaihan. <ref name="enumeration2">{{cite report|url=http://censusindia.gov.in/Ad_Campaign/drop_in_articles/06-Enumeration_of_Primitive_Tribes_in_A&N_Islands.pdf#page=3|title=Enumeration of Primitive Tribes in A&N Islands: A Challenge|quote=The first batch could identify 31 Sentinelese. The second batch could count altogether 39 Sentinelese consisting of male and female adults, children and infants. During both the contacts the enumeration team tried to communicate with them through some Jarawa words and gestures, but, Sentinelese could not understand those verbal words.|archive-url=https://web.archive.org/web/20141211011020/http://censusindia.gov.in/Ad_Campaign/drop_in_articles/06-Enumeration_of_Primitive_Tribes_in_A%26N_Islands.pdf#page=3|archive-date=11 December 2014|url-status=live}}</ref> Ang survey na ito ay isinagawa mula sa isang distansya at maaaring hindi tumpak. <ref>{{Cite web|url=http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf|title=Forest Statistics – Department of Environment & Forests, Andaman & Nicobar Islands|date=2013|access-date=16 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220191118/http://ls1.and.nic.in/doef/WebPages/ForestStatistics2013.pdf#|archive-date=20 December 2016|url-status=live}}</ref> Matapos ang [[tsunami]] noong 2004 may mga ekspedisyon na nagtala na bilang ng 32 at 13 na indibidwal noong 2004 at 2005 ayon sa pagkakabanggit. Ang [[:en:2011 Census of India|2011 Senso ng India]] ay nagtala ng 12 lalaki at tatlong babae. <ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3500_PART_B_DCHB_ANDAMAN%20%26%20NICOBAR%20ISLANDS.pdf|title=Census of India 2011 Andaman & Nicobar Islands|date=2011|website=censusindia.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801173328/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/3500_PART_B_DCHB_ANDAMAN%20%26%20NICOBAR%20ISLANDS.pdf|archive-date=1 August 2015|url-status=dead|access-date=18 March 2019}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=136700|title=Tribals in A & N Islands|last=Government of India|first=Ministry of Tribal Affairs|date=24 February 2016|work=Press Information Bureau|access-date=18 March 2019}}</ref> Noong 2014 may mga mananaliksik na lumibot at nagtala ng anim na babae, pitong lalake (lahat ay tila nasa ilalim ng 40 taong gulang) at tatlong bata na mas bata sa apat na taong gulang. === Mga Gawi === Ang Sentinelese ay mga [[:en:Hunter-gatherer|mangangaso]] . Marahil ay gumagamit sila ng mga busog at pana upang manghuli ng mga hayop at mas iba pang mga paraan upang makahuli ng lokal na pagkaing dagat, tulad ng alimango at mga talaba at kabibe. Pinaniniwalaang kumakain sila ng maraming mga talaba, dahil sa masaganang mga inihaw na mga kabibe na matatagpuan sa kanilang mga tirahan. Ang ilan sa kanilang mga kasanayan ay hindi umunlad higit pa sa [[Panahon ng Bato]] ; hindi alam kung sila ay may kaalaman sa [[agrikultura]] . <ref name="Burman19902">{{cite book|title=Cartography for Development of Outlying States and Islands of India: Short Papers Submitted at NATMO Seminar, Calcutta, December 3–6, 1990|publisher=National Atlas and Thematic Mapping Organisation, Ministry of Science and Technology, Government of India|year=1990|editor-last=Burman|editor-first=B. K. Roy|page=203|oclc=26542161}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm|title=The Tribes: Chapter 8|last=Weber|first=George|website=andaman.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402170506/http://andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm#sentinel|archive-date=2 April 2013|url-status=dead|access-date=18 March 2019}}</ref> <ref name=":0">{{Cite journal|last=Burton|first=Adrian|date=2012|title=A world of their own|journal=[[Frontiers in Ecology and the Environment]]|volume=10|issue=7|pages=396|jstor=41811425|doi=10.1890/1540-9295-10.7.396}}</ref> Hindi malinaw kung mayroon silang anumang kaalaman sa paggawa ng apoy kahit na ang mga pagsisiyasat ay nagpakita na gumagamit sila ng apoy. <ref name=":3">{{Cite journal|last=Goodhart|first=Adam|date=2000|title=The Last Island of the Savages|url=https://archive.org/details/sim_american-scholar_autumn-2000_69_4/page/n13|journal=[[The American Scholar (magazine)|The American Scholar]]|volume=69|issue=4|pages=13–44|jstor=41213066}}</ref> Ang pagkakatulad pati na rin ang hindi pagkakatulad ay nakita sa mga taong [[:en:Onge|Onge]] . Pareho ang paghahanda nila ng kanilang pagkain. Nagbabahagi sila ng mga karaniwang katangian sa dekorasyon ng katawan at kulturang materyal. {{Sfn|Pandya|2009}} May mga pagkakatulad din sa disenyo ng kanilang mga ''canoe''. (Sa lahat ng mga tribong Andamanese, tanging ang mga Sentinelese at Onge ang gumgaawa ng mga ''canoe''.) {{Sfn|Pandya|2009}} Ang Onge ay tinawag silang "Chanku-ate". Nabanggit din ang mga pagkakatulad nila sa Jarawas. Ang kanilang mga busog ay may katulad na mga disenyo; walang nasabing marka na matatagpuan sa mga busog ng Onge. Bukod dito, ang parehong tribo ay natutulog sa lupa, habang ang Onge ay natutulog sa mga nakataas na higaan. {{Sfn|Pandit|1990}} Ang mga metal dulo ng pana at punong talim ay medyo malaki at mabigat kaysa sa iba pang mga tribo ng Andamanese. {{Sfn|Pandya|2009}} Ang Sentinelese ay naninirahan sa maliit na pansamantalang kubo na itinayo sa apat na mga poste na may bubong na dahon. Kinikilala nila ang halaga ng [[metal]], na kinukuha ito upang lumikha ng mga kagamitan at sandata at tinanggap ang aluminum na gamit kusina na naiwan ng [[:en:National Geographic Society|National Geographic Society]] noong 1974. Gumawa din sila ng mga ''canoe'' na angkop para sa pangingisda sa lagoon ngunit gumagamit ng mahabang mga poste sa halip na mga sagwan upang maitulak sila. {{Sfn|Pandya|2009}} Bihira silang gumagamit ng mga ''canoe'' para sa pag-libo sa isla. {{Sfn|Pandya|2009}} Ang parehong kasarian ay nagsusuot ng mga bahag na gawa sa balat ng puno; ang mga kalalakihan ay laging nag-lalagay ng mga punyal sa kanilang mga sinturon sa baywang. Nagsusuot din sila ng ilang mga burloloy tulad ng mga kuwintas at tali sa ulo, ngunit madalas na hubo't hubad. <ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/mysterious-island-home-60000-year-old-community-5565966|title=Mysterious island is home to 60,000-year-old community who KILL outsiders|last=Shammas|first=John|date=22 April 2015|work=[[Daily Mirror]]|access-date=21 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181121160535/https://www.mirror.co.uk/news/world-news/mysterious-island-home-60000-year-old-community-5565966#|archive-date=21 November 2018|url-status=live}}</ref> <ref name="neatorama">{{Cite news|url=https://www.neatorama.com/2013/07/08/The-Forbidden-Island|title=The Forbidden Island|work=Neatorama|access-date=21 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122192313/https://www.neatorama.com/2013/07/08/The-Forbidden-Island#|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref> Ang pagsusuot ng mga panga ng mga namatay na kamag-anak ay naiulat na. Ang mga artistikong ukit na mga simpleng disenyo ng geometriko at mga kaibahan ng kulay ay makikita sa kanilang mga armas. Ang mga kababaihan ay makikita na sumasayaw sa pamamagitan ng pagpalakpak sa parehong mga palad sa mga hita habang sabay na pagtapik sa mga paa nang kasabay sa isang nakabaluktot na tuhod. === Wika === Dahil sa kanilang kumpletong pagkakabukod halos walang nalalaman tungkol sa wikang Sentinelese, kung saan samakatuwid ay ''[[:en:Unclassified language|unclassified]]'' . <ref name=":2">{{Cite journal|last=Zide|first=Norman|last2=Pandya|first2=Vishvajit|date=1989|title=A Bibliographical Introduction to Andamanese Linguistics|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1989_109_4/page/639|journal=[[Journal of the American Oriental Society]]|volume=109|issue=4|pages=639–651|doi=10.2307/604090|jstor=604090}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dQt6XWloU10C|title=Encyclopedia of the World's Endangered Languages|last=Moseley|first=Christopher|date=2007|publisher=[[Routledge]]|isbn=9780700711970|pages=342|language=en}}</ref> <ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm|title=Chapter 8: The Tribes|date=5 July 2013|website=web.archive.org|access-date=5 December 2018|archive-date=7 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130507061710/http://www.andaman.org/BOOK/chapter8/text8.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> Naitala na ang [[:en:Jarawa language (Andaman Islands)|wikang Jarawa]] ay hindi magkakaintindihan sa wikang Sentinelese. Walang katiyakang tungkol sa saklaw ng pagkakahawig sa wika ng Onge, kung mayroon man. {{Sfn|Pandit|1990}} Ang [[:en:Anthropological Survey of India|Anthropologicall Survey ng India]] 2016 na aklat sa Mahihinang Tribong Pangkat ay isinasaalang-alang ang mga ito nang kapwa hindi nagkakaintindihan. === Edad === Ang Sentinelese ay malawak na inilarawan bilang isang tribo ng [[Panahon ng Bato|Edad ng Bato]], na may ilang mga ulat na nagsasabing sila ay nanirahan ng nakahiwalay ng higit sa 60,000 taon. Ngunit hinulaan ng Pandya na ang Sentinelese ay nanggaling sa alinman sa isang sinadya, o mas kamakailang paglipat o mula sa pag-anod mula sa Little Andaman. == Sanggunian == gn5zljxm3g3o2iwzfbvjo62brlj4c8j 0 293417 2212701 2182181 2026-06-22T17:39:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212701 wikitext text/x-wiki <br />{{Infobox seamount|name=Limalok|depth={{convert|1255|m}}|height=|summit_area={{convert|636|km2|adj=on}}|location=|group=[[Ratak Chain]]|coordinates={{coord|5.6|N|172.3|E|display=inline,intitle|notes={{sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995|p=819}}}}|country=Marshall Islands|type=[[Guyot]]|age=[[Cretaceous]]|discovered=|map=Micronesia and Marshall islands bathymetry, Limalok (Harrie) Guyot.png|map_caption=Bathymetry of Limalok and surroundings; Limalok is lower centre left}} [[Talaksan:Marshall_Islands_location_map.svg|thumb|Location map ng Marshall Islands ]] '''Ang Limalok''' (dating kilala bilang '''Harrie''' o '''Harriet''' ) ay isang [[Kretaseyoso|Cretaceous]] {{Efn|Between ca. 145 and 66 million years ago.<ref name="ICC2018">{{cite web|title=International Chronostratigraphic Chart|url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2018-08.pdf|publisher=International Commission on Stratigraphy|accessdate=22 October 2018|date=August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907071104/http://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2018-08.pdf|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}</ref>}} - [[:en:Paleocene|Paleocene]] {{Efn|Between 66 and 56 million years ago.<ref name="ICC2018" />}} [[:en:Guyot|guyot]] / [[:en:Guyot|tablemount]] sa timog-silangan ng [[Kapuluang Marshall|Marshall Islands]], isa sa isang bilang ng mga [[:en:Seamount|seamount]] (isang uri ng bulkan sa ilalim ng tubig) sa [[Karagatang Pasipiko]] . Ito marahil ay nabuo ng isang bulkan na [[:en:Hotspot (geology)|hotspot]] sa kasalukuyang [[French Polynesia|Polynesia ng Pransya]] . Ang Limalok ay namamalagi sa timog-silangan ng [[:en:Mili Atoll|Mili Atoll]] at [[:en:Knox Atoll|Knox Atoll]], na tumaas sa itaas ng antas ng dagat, at sumama sa bawat isa sa kanila sa pamamagitan ng isang bulkan. Matatagpuan ito sa lalim ng 1,255 metro (4,117 talampakan) at mayroong isang tuktok na patag na may lawak na 636 kilometro kuwadrato (246 milya kuwadrado) . Ang Limalok ay binubuo ng mga [[Basalto|basaltic]] na bato at marahil ay isang [[:en:Shield volcano|kalasag na bulkan]] noong una; ang mga [[:en:Macdonald hotspot|Macdonald]], [[:en:Rarotonga hotspot|Rarotonga]], [[:en:Rurutu hotspot|Rurutu]] at [[:en:Society hotspot|Society hotspots]] ay maaaring kasangkot sa pagbuo nito. Matapos tumigil ang aktibidad ng bulkan, ang bulkan ay gumuho at sa gayon ay napatag, at isang plataporma na [[:en:Carbonate|karbonato]] ang nabuo dito noong panahon ng Paleocene at [[Eoseno|Eocene]] . Ang mga karbonato na ito ay pangunahin na gawa ng mga [[Rhodophyta|pulang lumot]], na bumubuo ng isang [[karang]] o tulad-ng-istrukturang tulad ng mga [[bahura]] . Ang plataporma ay lumubog sa ilalim ng antas ng dagat na 48 ± 2 milyong taon na ang nakalilipas sa panahon ng Eocene, marahil dahil lumipat ito sa lugar ng [[ekwador]], na sobrang init o mayaman sa nutrisyon upang suportahan ang paglaki ng isang ''coral reef''. [[:en:Thermal subsidence|Ang pagbaba ng init]] ay pinababa ang lumubog na bundok-karagatan sa kasalukuyang lalim sa ngayon. Matapos ang isang pagtigil na tumagal hanggang sa [[Mioseno|Miocene]], ang {{Efn|23.3{{endash}}5.333 million years ago<ref name="ICC2018" />}} ''sedimentation'' ay nagsimula sa bundok-karagatan na humantong sa pagpapalabas ng mga balat ng [[mangganeso]] at deposito ng [[:en:Pelagic zone|pelagic]]; [[:en:Phosphate|ang phosphate]] na naipon sa ilang mga deposito sa paglipas ng panahon. == Pangalan at kasaysayan ng pananaliksik == Ang Limalok ay dating kilala bilang Harrie Guyot {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} at kilala rin bilang Harriet Guyot;<ref><cite class="citation">Israelson, C.; Pearson, P.N.; Buchardt, B. (December 1995). [http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_21.pdf "Strontium Isotope Variations and Sediment Reworking of the Upper Oligocene-Neogene Interval from Sites 871 and 872"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results''. Proceedings of the Ocean Drilling Program. '''144'''. Ocean Drilling Program. p.&nbsp;411. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.2973/odp.proc.sr.144.051.1995|10.2973/odp.proc.sr.144.051.1995]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2018-07-14</span></span>.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> ang Limalok ay tumutukoy sa isang tradisyunal na babaeng pinuno ng [[:en:Mili Atoll|Mili Atoll]] . <ref name="Hein1990">{{Cite journal|last=Hein|first=J.R.|last2=Kang|first2=J-K.|last3=Schulz|first3=M.S.|last4=Park|first4=B-K.|last5=Kirschenbaum|first5=H.|last6=Yoon|first6=S-H.|last7=Olson|first7=R.L.|last8=Smith|first8=V.K.|last9=Park|first9=D-W.|date=1990|title=Geological, geochemical, geophysical, and oceanographic data and interpretations of seamounts and co-rich ferromanganese crusts from the Marshall Islands, KORDI-USGS R.V. FARNELLA cruise F10-89-CP|url=https://pubs.er.usgs.gov/publication/ofr90407|journal=Open-File Report|language=en|issn=2331-1258|p=246|access-date=2018-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120140203/https://pubs.er.usgs.gov/publication/ofr90407|archive-date=2018-11-20|url-status=live}}</ref>Ang Limalok ay isa sa mga [[:en:Seamount|bundok-karagatan]] na pinili sa panahon ng [[:en:Ocean Drilling Program|Program ng Pagbabarena sa Karagatan]], {{Sfn|Israelson|Buchardt|Haggerty|Pearson|1995}} kung saan ay isang programa ng pananaliksik na naglalayong mapalaya ang kasaysayan na heolohikal ng dagat sa pamamagitan ng pagkuha ng mga [[:en:Core drill|''drill cores'']] mula sa mga karagatan. {{Sfn|Israelson|Buchardt|Haggerty|Pearson|1995}}<ref name="ODP">{{cite web|title=Ocean Drilling Program|url=http://www-odp.tamu.edu/|publisher=[[Texas A&M University]]|accessdate=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701070421/http://www-odp.tamu.edu/|archive-date=1 July 2018|url-status=live}}</ref> Ang proporsyon ng materyal na nakuha mula sa pagbabarena<ref name="ValentineNorbury2011">{{cite journal|last1=Valentine|first1=S.|last2=Norbury|first2=D.|title=Measurement of total core recovery; dealing with core loss and gain|journal=Quarterly Journal of Engineering Geology and Hydrogeology|date=August 2011|volume=44|issue=3|page=397|doi=10.1144/1470-9236/10-009|url=https://pubs.geoscienceworld.org/qjegh/article-abstract/44/3/397/326570/measurement-of-total-core-recovery-dealing-with|language=en|issn=1470-9236|citeseerx=10.1.1.1001.5941|access-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151456/https://pubs.geoscienceworld.org/qjegh/article-abstract/44/3/397/326570/measurement-of-total-core-recovery-dealing-with|archive-date=2018-11-17|url-status=live}}</ref> ay mababa, na nagpapahirap na muling mabuo ang heolohikal na kasaysayan ng Limalok. {{Sfn|Wyatt|Quinn|Davies|1995}} == Heograpiya at heolohiya == === Lokal na kapaligiran === Ang Limalok ay matatagpuan sa pinakadulong timog {{Sfn|Bergersen|1995}} dulo ng [[:en:Ratak Chain|Ratak Chain]] {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} sa timog-silangang [[Kapuluang Marshall|Marshall Islands]] <ref name="Map">{{Cite web|url=https://ngmdb.usgs.gov/Prodesc/proddesc_33349.htm|title=Bathymetry of the Republic of the Marshall Islands and vicinity|last1=Hein|first1=J.R.|last2=Wong|first2=F.L.|last3=Mosier|first3=D.L.|publisher=[[U.S. Geological Survey]]|series=Miscellaneous Field Studies Map MF-2324|year=1999|access-date=2018-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120140103/https://ngmdb.usgs.gov/Prodesc/proddesc_33349.htm|archive-date=2018-11-20|url-status=live}}</ref> sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] . {{Sfn|Israelson|Buchardt|Haggerty|Pearson|1995}} Ang Mili Atoll ay matatagpuan 53.7 kilometro (33.4 milya) mula sa Limalok, {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} kasama ang [[:en:Knox Atoll|Knox Atoll]] sa pagitan. {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} Ang may kaliitan na{{Sfn|Castillo|2004}} bundok-karagatan ay tumataas mula sa lalim na 4,500 metro (14,800 talampakan) {{Sfn|Schlanger|Campbell|Jackson|2013}} hanggang sa isang pinakamababa na lalim na 1,255 metro (4,117 talampakan) ilalim ng antas ng dagat. {{Sfn|Nicora|Premoli Silva|Arnaud-Vanneau|1995}} Ang tuktok ng Limalok ay 47.5 kilometro (29.5 milya) ang haba {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} at lumalawak sa timog-silangan mula sa mas mababa sa 5 kilometro (3.1 milya) hanggang sa higit sa 24 kilometro (15 milya), {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} bumubuo ng isang 636 kilometro kuwadrado (246 milya kuwadrado) na plataporma sa ituktok. {{Sfn|Bergersen|1995}} Ang platapormang karbonato ng Limalok ay nasa gilid ng talampas ng rurok. {{Sfn|Bergersen|1995}} Malapad na mga terasa {{Sfn|Bergersen|1995}} at maraming mga [[:en:Fault (geology)|fault blocks]] na pumapaligid sa tuktok ng talampas; {{Sfn|Bergersen|1995}} ilan sa huli ay maaaring nabuo pagkatapos ng tumigil sa paglaki ang karbonatong plataporma. {{Sfn|Bergersen|1995}} Ang Mili Atoll at Limalok ay sumulpot mula sa isang karaniwang pedestal {{Sfn|Wyatt|Quinn|Davies|1995}} at ito ay konektado sa pamamagitan ng isang tagaytay sa 1.5 kilometro (0.93 milya) ang lalim. {{Sfn|Schlanger|Campbell|Jackson|2013}} Ang seafloor ay 152 {{Sfn|Larson|Erba|Nakanishi|Bergersen|1995}} – 158 milyong taong gulang, {{Sfn|Schlanger|Campbell|Jackson|2013}} ngunit posible na ang Limalok ay tumaas mula sa [[Kretaseyoso|Cretaceous]] flood basalts {{Efn|Flood basalts are very large accumulations of [[basalt]]ic [[lava flow]]s.<ref name="Tyrell1937" />}} kaysa sa dagat mismo. {{Sfn|Larson|Erba|Nakanishi|Bergersen|1995}} Ang deposito ng bulkan sa [[:en:Eastern Mariana Basin|Eastern Mariana Basin]] ay maaaring nagmula sa bundok-karagatan na ito. {{Sfn|Castillo|2004}} === Kapaligiran ng rehiyon === [[Talaksan:Hotspot(geology)-1.svg|alt=Diagram of how an active volcano is accompanied by decaying inactive volcanoes that were formerly located on the hotspot but have been moved away|thumb| Paglarawan kung paano gumagana ang mga bulkan ng hotspot ]] Ang karagatan ng Dagat Pasipiko, lalo na ang mga bahagi na nasa edad ng [[Mesosoiko]], ay naglalaman ng karamihan sa mga [[:en:Guyot|guyot]] sa mundo (na kilala rin bilang mga mesang-bundok <ref name="Bouma1990">{{cite journal|last1=Bouma|first1=A.H.|title=Naming of undersea features|url=https://archive.org/details/geo-marine-letters_1990_10_3/page/121|journal=Geo-Marine Letters|date=September 1990|volume=10|issue=3|page=121|doi=10.1007/bf02085926|language=en|issn=0276-0460|bibcode=1990GML....10..119B}}</ref> ). Ang mga ito ay mga bundok na lubog sa tubig {{Sfn|Camoin|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Enos|2009}} kung saan ay nailalarawan sa pamamagitan ng matarik na mga dalisdis, isang patag na tuktok at karaniwang ang pagkakaroon ng mga plataporma ng [[sagay]] at [[:en:Carbonate|karbonateo]] . {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} Ang mga istrukturang ito ay orihinal na nabuo bilang mga bulkan sa Dagat Mesosoiko. Ang mga [[:en:Fringing reef|''fringing reef'']] ay maaaring nagmula sa mga bulkan, na pagkatapos ay pinalitan ng mga [[Bahura ng mga bulaklak na bato|''barrier reef'']] habang humupa ang mga bulkan at naging mga ''atoll.'' Ang patuloy na pag-hupa ay nabalanse sa pamamagitan ng paitaas na paglaki ng mga [[bahura]] ay humantong sa pagbuo ng makapal na mga plataporma ng karbonato. {{Sfn|Pringle|Sager|Sliter|Stein|1993}} Ang aktibidad ng bulkan ay maaaring mangyari kahit na matapos ang pagbuo ng mga kalupaan o katulad ng ''atoll'' {{Efn|Whether the Cretaceous guyots were all [[atoll]]s in the present-day sense is often unclear.{{sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995|p=236}}}} na kalupaan, at sa mga yugto kung saan ang mga plataporma ay naitaas sa ibabaw ng antas ng dagat, ang mga pagguho na tampok tulad ng mga kanal at [[:en:Blue hole|asul na butas]] {{Efn|Pit-like depressions within carbonate rocks that are filled with water.<ref name="Mylroie1995" />}} ay nabuo. {{Sfn|Pringle|Sager|Sliter|Stein|1993}} Ang pabalat sa ilalim ng mga bundok-karagatan ay may gawi na [[:en:Thermal subsidence|tumila]] habang lumalamig at sa gayon ang mga isla at bundok-karagatan ay malubog. <ref name="Larson1995">{{Citation|mode=cs1|last=Larson|first=R.L.|date=December 1995|p=916|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_52.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.063.1995|access-date=2018-07-06|last2=Erba|first2=E.|last3=Nakanishi|first3=M.|last4=Bergersen|first4=D.D.|last5=Lincoln|first5=J.M.|chapter=Stratigraphic, Vertical Subsidence, and Paleolatitude Histories of Leg 144 Guyots|title=Northwest Pacific Atolls and Guyots: Sites 871–880 and Site 801|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|volume=144}}</ref> Ang pagbuo ng maraming mga bundok-karagatan {{Sfn|Koppers|Staudigel|Pringle|Wijbrans|2003}} kasama na ang Limalok {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} ay ipinaliwanag kasama ang teorya ng [[:en:Hotspot (geology)|hotspot]], kung saan ang isang "mainit na lugar" na tumataas mula sa ''mantle'' ay humantong sa pagbuo ng mga tanikala ng mga bulkan na unti-unting tumatanda sa kahabaan ng haba ng kadena, na may isang aktibong bulkan sa isang dulo ng sistema, habang ang plato ay gumagalaw sa hotspot. {{Sfn|Koppers|Staudigel|Pringle|Wijbrans|2003}} Ang mga bundok-karagatan at isla sa Marshall Islands ay hindi lumilitaw na nagmula sa simpleng pag-unlad ng bulkanismong hotspot habang ang mga pag-tanda sa indibidwal na mga kadena ng isla at mga bundok-karagatan ay madalas na hindi naaayon sa paliwanag na ito. {{Sfn|Pringle|Sager|Sliter|Stein|1993}} Isang solusyon sa problemang ito ay maaaring higit pa sa isang hotspot na dumaan sa mga Isla ng Marshall, {{Sfn|Pringle|Sager|Sliter|Stein|1993}} at posible din na ang bulkanismong hotspot ay naapektuhan ng paglawig na pagkadeporma ng [[:en:Lithosphere|lithosphere]] . {{Sfn|Koppers|Staudigel|Pringle|Wijbrans|2003}} Para sa Limalok, ang katibayan ng ''geochemical'' ay nagpapakita ng mga ugnayan sa [[:en:Rarotonga hotspot|Rarotonga hotspot]] {{Sfn|Koppers|Staudigel|Pringle|Wijbrans|2003}} na hindi katulad ng mga ''geochemical trend'' sa iba pang mga bulkan ng Ratak Chain. {{Sfn|Koppers|Staudigel|Pringle|Wijbrans|2003}} Ang pagbuo ng kasaysayan na heolohikal ng lugar ay nagmumungkahi na ang unang hotspot na dumaan sa Limalok ay ang [[:en:Macdonald hotspot|Macdonald hotspot]] 95 – 85 milyong taon na ang nakalilipas, kasunod ng [[:en:Arago hotspot|Rurutu hotspot]] at ang [[:en:Society hotspot|Society hotspot]] 75 – 65 milyong taon na ang nakalilipas. {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} Ang Rarotonga at lalo na ang mga Rurutu hotspots ay itinuturing na ang pinaka-malamang na mga kandidato para sa hotspot na nagbuo sa Limalok. {{Sfn|Koppers|Staudigel|Christie|Dieu|1995}} Gayunpaman, ang ilang mga pagkakapare-pareho ng ''paleogeographical'' ay nagpapahiwatig na ang mga [[:en:Lithospheric|lithospheric]] fractures na pangalawa sa aktibidad ng hotspot ay kasangkot din. {{Sfn|Koppers|Staudigel|Phipps Morgan|Duncan|2007}} Mula sa pagbuo ng mga [[Plate tectonics|paggalaw ng plato]], naitatag na ang mga isla ng Marshall ay matatagpuan sa panahon na sinasakop ngayon ng [[French Polynesia]] sa panahon ng aktibong mga bulkan. Ang parehong mga rehiyon ay nagpapakita ng maraming mga kadena ng isla, mga mababaw na sahig ng karagatan at ang pagkakaroon ng mga bulkan. {{Sfn|Bergersen|1995}} Tungkol sa walong hotspot na nabuo ng isang malaking bilang ng mga isla at mga bundok-karagatan sa rehiyon na iyon, na may magkakaibang mga ''geochemistries''; {{Sfn|Koppers|Staudigel|Christie|Dieu|1995}} ang heolohikal na lalawigan ay tinawag na "''South Pacific Isotopic and Thermal Anomaly''" o anomalya ng DUPAL . {{Sfn|Dieu|1995}} === Komposisyon === Ang Limalok ay nagsabog ng mga [[Basalto|basaltic na]] bato, {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} na na-uuri bilang [[:en:Alkali basalt|alkali basalts]], {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} [[:en:Basanite|basanite]] {{Sfn|Koppers|Staudigel|Pringle|Wijbrans|2003}} at [[:en:Nephelinite|nephelinite]] . {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} mineral na nakapaloob sa mga bato ay [[:en:Apatite|apatite]], {{Sfn|Christie|Dieu|Gee|1995}} [[:en:Augite|augite]], {{Sfn|Koppers|Staudigel|Christie|Dieu|1995}} [[:en:Biotite|biotite]], [[:en:Clinopyroxene|clinopyroxene]], [[:en:Olivine|olivine]], [[:en:Nepheline|nepheline]] at [[:en:Plagioclase|plagioclase]], {{Sfn|Christie|Dieu|Gee|1995}} at mayroong mga [[:en:Ultramafic rock|ultramafic]] [[:en:Xenolith|xenoliths]] . {{Sfn|Dieu|1995}} Ang proseso ng paghati ng [[:en:Fractional crystallization (geology)|kristal na]] mababaw ay lumilitaw na kasangkot sa genesis ng mga [[magma]] na isinabog ng Limalok. {{Sfn|Christie|Dieu|Gee|1995}} Ang pagbabago ng orihinal na materyal ay binuo ang [[:en:Calcite|calcite]], [[:en:Chlorite|chlorite]], [[Luwad|clay]], [[:en:Iddingsite|iddingsite]], [[:en:Montmorillonite|montmorillonite]], zeolite, at isang mineral na maaaring [[:en:Celadonite|celadonite]] . {{Sfn|Koppers|Staudigel|Christie|Dieu|1995}} {{Sfn|Christie|Dieu|Gee|1995}} Ang mga [[:en:Sandstone|buhangin sa]] bulkan {{Sfn|Erba|Premoli Silva|Wilson|Pringle|1995}} at mga bakas ng pagbabago ng [[:en:Hydrothermal circulation|hydrothermal]] ay mayroon din sa Limalok. {{Sfn|Christie|Dieu|Gee|1995}} Ang karbonato, luwad, {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} materyales na gawa sa [[Mangganeso|mangganese]] [[:en:Phosphate|phosphate]] {{Efn|[[Asbolane]], [[birnessite]] and [[buserite]] are found in the crusts.<ref name="Novikov2014" />}} {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} at mga [[:en:Mudstone|mudstones]] at natagpuan sa mga ''boreholes'' {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} o na-hukay mula sa bundok-karagatan. {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} Ang mga karbonato ay kumukuha ng iba't ibang mga anyo, tulad ng [[:en:Grainstone|grainstone]], [[:en:Packstone|packstone]], {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} [[:en:Limestone|limestone]], {{Sfn|Wyatt|Quinn|Davies|1995}} [[:en:Rudstone|rudstone]] at [[:en:Wackestone|wackestone]] . {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} Ang mga maliliit na butas ay karaniwang mababa dahil sa ''[[:en:Cementation (geology)|cementation]]'' ng mga deposito, {{Sfn|Wyatt|Quinn|Davies|1995}} isang proseso kung saan ang mga butil sa bato ay pinatatag at ang mga maliit na butas ay napuno ng pag-alis ng mga mineral tulad ng [[:en:Calcium carbonate|calcium karbonato]] . <ref name="Montgomery2000">{{Cite book|first1=David R.|last1=Montgomery|first2=D.|last2=Zabowski|first3=F. C.|last3=Ugolini|first4=R. O.|last4=Hallberg|first5=H.|last5=Spaltenstein|date=2000|title=Soils, Watershed Processes, and Marine Sediments|journal=International Geophysics|language=en|volume=72|page=186|doi=10.1016/S0074-6142(00)80114-X|issn=0074-6142|isbn=9780123793706}}</ref> Ang mga karbonato na bato ay nagpapakita ng malawak na katibayan ng pagbabago ng [[:en:Diagenesis|diagenetic]], {{Sfn|Wyatt|Quinn|Davies|1995}} nangangahulugang ang mga karbonato ay nabago sa kemikal o pisikal pagkatapos nilang mailubog. Halimbawa, ang [[:en:Aragonite|aragonite]], [[:en:Pyrite|pyrite]] {{Sfn|Buchardt|Holmes|1995}} at [[:en:Organic matter|organikong]] materyal ay nabuo sa pamamagitan ng pagbabago ng mga bagay na may buhay sa loob ng mga luwad at limestones. {{Sfn|Buchardt|Holmes|1995}} == Kasaysayan ng heolohiko == {{Paleogene graphical timeline}}Ang Limalok ay ang pinakabatang guyot sa mga isla ng Marshall. <ref name="Israelson1995" /> Ang[[:en:Argon–argon dating|''Argon-argon dating'']] ay nagbunga ng edad na 69.2 {{Sfn|Koppers|Staudigel|Phipps Morgan|Duncan|2007}} at 68.2 ± 0.5 milyong taon na ang nakalilipas sa mga bato ng bulkan mula sa Limalok. {{Sfn|Koppers|Staudigel|Pringle|Wijbrans|2003}} Ang bulkan ng Mili Atoll marahil ay hindi mas bata kaysa sa Limalok. {{Sfn|Bergersen|1995}} Sa panahon ng Cretaceous ang Limalok marahil ay matatagpuan sa French Polynesia; {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} [[:en:Paleomagnetism|paleomagnetism]] ay nagpapahiwatig na ang Limalok ay nabuo sa 15 {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} -10 degrees timog na latitud. Ang mga unang limestones na nahukay mula sa Limalok ay itinuturing na edad ng panahon ng [[Eoseno|Eocene]] (56 – 33.9 milyong taon na ang nakararaan <ref name="ICC2018" />) bago pa natuklasan ang mga deposito ng [[:en:Paleocene|Paleocene]] . {{Sfn|Wyatt|Quinn|Davies|1995}} === Ang bulkanismo at unang biotikong kababalaghan === Una nang nabuo ang Limalok bilang isang [[:en:Shield volcano|bulkan ng kalasag]] {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} Ang mga bulkan na bato ay inilabas habang [[:en:Lava|umaagos ang kumukulong putik]] {{Sfn|Koppers|Staudigel|Christie|Dieu|1995}} na may mga kapal na umaabot sa 1-7 metro (3 talampakan at 3 pulgada - 23 talampakan). {{Sfn|Christie|Dieu|Gee|1995}} Bilang karagdagan, ang [[:en:Breccia|breccia]] {{Efn|Volcanic rocks that appear as fragments.<ref name="Fisher1958" />}} {{Sfn|Nicora|Premoli Silva|Arnaud-Vanneau|1995}} at ang mga munting bato na naka-paloob sa mga depostio ay naganap. {{Sfn|Erba|Premoli Silva|Wilson|Pringle|1995}} [[Lupa|Ang mga lupa ay]] nabuo sa bulkan {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} sa pamamagitan ng pag-init ng mga bato ng bulkan, {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} na umaabot sa kapal ng 28.6 metro (94 talampakan); {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} [[:en:Mudrock|batong gawa sa luwad]] {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} at [[:en:Laterite|laterites]] ay nabuo din sa pamamagitan ng pag-babagong dulot ng panahon. {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} Ang mga deposito na nabuo sa loob ng mahabang panahon sa isang isla na tumaas ng hindi bababa sa ilang metro sa itaas ng antas ng dagat {{Sfn|Erba|Premoli Silva|Wilson|Pringle|1995}} - ang tinatayang oras na kinakailangan upang makabuo ng mga anyo ng lupa na nakuha sa mga pagbubutas sa lupa ay mga 1 – 3 milyong taon. {{Sfn|Larson|Erba|Nakanishi|Bergersen|1995}} pagbaba ng init ng [[:en:Crust (geology)|crust]] {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} at ang pagguho ay nagpatag sa bundok-karagatan bago nagsimula ang pagka-wala ng karbonato sa Limalok, {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} at posible na ang paglago ng isa pang bulkan sa timog ng Limalok 1 – 2 milyong taon matapos ang pagbuo ng Limalok ay maaaring naging responsable para sa pagtagilid sa timog ng bundok-karagatan. {{Sfn|Bergersen|1995}} Ang mga lupa sa Limalok ay na-kolonisa ng mga halaman {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} na nag-iwan ng mga patay na balat ng halaman at makahoy na mga tisyu; [[Halamang namumulaklak|angiosperms]] kabilang ang mga [[palma]], [[Polypodiopsida|ferns]] at [[Fungus|fungi na]] may pangkalahatang mababang pagkakaiba-iba na nabuo sa bulkan. {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} Ang mga organismo ay lumubog sa mga lupa, na nag-iwan ng mga lungag. {{Sfn|Buchardt|Holmes|1995}} Ang klima ay [[tropiko]] hanggang [[:en:Subtropics|mala-tropiko]], {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} may taunang pag-ulan na mas mababa sa 1,000 milimetro bawat taon (39 pulgada/taon) . {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} === Platapormang karbonato at bahura === Ang pagguho ng [[:en:High island|isla ng bulkan ay]] sinundan pagkatapos ng ilang panahon sa pagsisimula ng paglaki ng [[:en:Carbonate platform|plataporma]] ng [[:en:Carbonate platform|karbonato]] . {{Sfn|Nicora|Premoli Silva|Arnaud-Vanneau|1995}} Nagsimula ang [[:en:Sedimentation|sedimentasyon]] sa [[Paleoseno|Paleocene]] na may isa o dalawang mga kaganapan kung saan ang tubig sa dagat ay nalubog; {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} ang pagsisimula ng sedimentasyon ay naitala sa mga 57.5 ± 2.5 milyong taon na ang nakalilipas. {{Sfn|Jenkyns|Wilson|1999}} Matapos ang isang yugto ng Paleocene na may [[:en:Pelagic zone|bukas na mga kondisyon ng dagat]] o back-reef, ang mga [[danaw]] na kapaligiran na nabuo sa bundok-karagatan sa panahon ng [[Eoseno|Eocene]] . {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} Posible na ang plataporma ay pana-panahong lumitaw sa itaas ng [[:en:Sea level|antas ng dagat]], na humantong sa [[Erosyon|pagguho]] nito. {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} {{Sfn|Bergersen|1995}} Hindi malinaw kung ang plataporma ay gumawa ng porma ng isang [[karang]], o ng isang mababaw na plataproma na protektado sa isang panig ng mga isla o [[Bahura|shoals]], na katulad ng mga kasalukuyang [[:en:Bahama Banks|Pangpang ng Bahama]] . {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} {{Sfn|Bergersen|1995}} Ang pagtaas ng antas ng dagat sa paglipat ng [[:en:Paleocene–Eocene Thermal Maximum|Paleocene-Eocene]] ay maaaring nag-trigger ng isang pagbabagong-anyo mula sa isang bahagyang natatakpan na plataporma hanggang sa isang tunay na hugis na singsing na [[karang]]. {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} Ang plataporma ng karbonato ay umabot sa isang pangkalahatang kapal na 290 metro (950 talampakan) sa isang [[:en:Core drill|drill core]] . {{Sfn|Nicora|Premoli Silva|Arnaud-Vanneau|1995}} Ang drill core sa plataporma ay nagpapakita ng mga pagkakaiba-iba sa pagitan ng mga indibidwal na suson ng karbonato na nagpapahiwatig na ang mga bahagi ng plataporma ay nalubog at lumitaw sa paglipas ng panahon habang ang plataporma ay aktibo pa rin, {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} marahil dahil sa mga pagkakaiba-iba ng antas ng dagat. {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} Bukod pa rito, ang plataporma ay naapektuhan ng mga bagyo na muling nagdeposito sa mga ''carbonatic'' na materyal. {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} Ang pagkaka-alis ng plataporma ay tumagal ng mga 10 milyong taon, {{Sfn|Haggerty|Premoli Silva|1995}} sumasaklaw sa [[:en:Paleocene–Eocene Thermal Maximum|Paleocene-Eocene Thermal Maximum]] (PETM). {{Efn|The Paleocene-Eocene Thermal Maximum was a short period about 55.8 million years ago where [[atmospheric carbon dioxide]] levels and temperatures dramatically increased.{{sfn|Robinson|2010|p=51}}}} Ang mga ebidensya ng drill core {{Sfn|Robinson|2010}} ay nagpapakita na ang PETM ay may kaunting epekto sa pagka-alis ng karbonato sa Limalok sa kabila ng pagbawas sa [[:en:Δ13C|δ13C]] [[:en:Stable isotope ratio|ratio ng isotope]] na naitala sa mga karbonato, na nagpapahiwatig na mayroong kaunting pagbabago sa [[pH]] ng karagatan sa panahon na iyon. {{Sfn|Robinson|2010}} Ang nangingibabaw na nabubuhay na mga nilalang sa Limalok ay mga [[Rhodophyta|pulang lumot]] na sumasakop sa maraming [[:en:Ecological niche|ekolohikal na lugar]] at nabuo ang mga [[:en:Rhodolith|rhodoliths]] . {{Efn|Nodule-like assemblies of [[alga]]e which deposit carbonates.<ref name="Montaggioni2011" />}} Ang iba pang mga buhay na bagay ay ang mga {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} [[Bivalvia|bivalves]], {{Sfn|Nicora|Premoli Silva|Arnaud-Vanneau|1995}} [[Bryozoa|bryozoans]], {{Sfn|Schlanger|Campbell|Jackson|2013}} [[Sagay|corals]], [[Echinodermata|echinoderms]], [[Salungo|echinoids]], [[foraminifera]], {{Efn|Among the [[foraminifera]] [[genera]] found on Limalok are ''[[Alveolina]]'', ''[[Asterocyclina]]'', ''[[Coleiconus]]'', ''[[Discocyclina]]'', ''[[Glomalveolina]]'', ''[[Guembelitroides]]'' and ''[[Nummulites]]''.{{sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995|p=830}}}} [[Gastropoda|gastropod]], [[Mollusca|molluscs]] at mga [[:en:Ostracod|ostracod]] . {{Sfn|Nicora|Premoli Silva|Arnaud-Vanneau|1995}} Ang mga uri ng buhay at pangkalahatang komposisyon ay paiba-iba sa paglipas ng panahon, na humahantong sa iba't ibang mga uri na matatagpuan sa iba't ibang bahagi ng plataporma. {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} Ang mga pulang lumot ay mahalagang mga unang mananakop, {{Sfn|Nicora|Premoli Silva|Arnaud-Vanneau|1995}} at ang [[:en:Algal mat|algal mats]] at [[:en:Oncolite|oncoids]] {{Efn|Pebble-like growths formed by [[cyanobacteria]].<ref name="Peryt1981" />}} ay naiambag ng mga lumot at / o [[cyanobacteria]] . {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} === Ebolusyon ng Pag-lubog at matapos ang pag-lubog === Ang isang plataporma na karbonato ay sinasabing 'lumulubog' kapag ang sedimentasyon ay hindi na makakasunod sa relatibong pagtaas sa antas ng dagat, at ang paghinto ng karbonato ay tumigil. {{Sfn|Jenkyns|Wilson|1999}} {{Sfn|Wilson|Jenkyns|Elderfield|Larson|1998}}Ang Limalok ay lumubog sa maagang kalagitnaan ng Eocene, pagkatapos ng pagsisimula ng [[:en:Lutetian|Lutetian]], {{Sfn|Arnaud-Vanneau|Bergersen|Camoin|Ebren|1995}} 48 ± 2 milyong taon na ang nakalilipas. {{Sfn|Jenkyns|Wilson|1999}} Ito ang pinakahuling plataporma ng karbonato sa rehiyon na nalubog: {{Sfn|Wyatt|Quinn|Davies|1995}} ang katulad na plataporma sa kalapit na [[:en:Mili Atoll|Mili Atoll]] ay nagdideposito din ng karbonato. {{Sfn|Watkins|Pearson|Erba|Rack|1995}} {{Sfn|Wilson|Jenkyns|Elderfield|Larson|1998}} Ang mga pagkalubog ng mga plataporma ng karbonato tulad ng Limalok, [[:en:MIT Guyot|MIT]], [[:en:Takuyo-Daisan|Takuyo-Daisan]] at [[:en:Wōdejebato|Wōdejebato]] ay lumalabas na maraming dahilan. Ang isa ay ang pagbaba ng antas ng dagat na nagreresulta sa paglitaw ng halos lahat ng plataporma; binabawasan nito ang puwang na ang mga organismo na bumubuo ng karbonato ay dapat lumaki nang pataas kapag muling tumaas ang mga antas ng dagat. Ang pangalawang kadahilanan ay ang mga plataporma na ito ay hindi tunay na mga [[bahura]] ngunit sa halip ay mga latak na tambak ng karbonato na nabuo ng mga [[organismo]] ; ang mga gawa na ito ay hindi madali na lumalabas ang antas ng dagat na tumataas kapag lumalaki sa isang lugar na pilit. {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} Dalawang panghuling pangunahing salik ay ang pagdaan ng mga plataporma sa pamamagitan ng mayaman sa nutrisyon na tubig [[ekwador]] na sanhi ng sobrang paglaki ng mga lumot na hadlang sa paglago ng [[bahura]] na bumubuo ng mga organismo, at [[Klima|pandaigdigang temperatura]] na maaaring uminit na labis ang plataporma lalo na kapag malapit sa [[ekwador]] ; Ang kasalukuyang mga kaganapan sa [[:en:Coral bleaching|pagpapaputi ng coral]] ay madalas na naguudyok ng sobrang pag-init at ang Limalok at ang iba pang mga bundok-karagatan ay lumalapit sa [[ekwador]] kapag sila ay nalulubog. {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} {{Sfn|Larson|Erba|Nakanishi|Bergersen|1995}} Sa kaso ng Limalok at ilang iba pang mga guyot, ang datos ng [[:en:Paleomagnetism|paleolatitude]] ay sumusuporta sa paniwala na ang paglapit sa ekwador ay humahantong sa pagkamatay ng mga plataporma. {{Sfn|Wilson|Jenkyns|Elderfield|Larson|1998}} Matapos tumigil ang paglaki ng platform, mabilis na ibinaba ng pagkahulog ang tablemount sa ibaba ng photic zone, {{Efn|The uppermost layers of water in the sea, through which sunlight can penetrate.<ref name="Kratzer2003" />}} kung saan maaari pa ring tumagos ang sikat ng araw . {{Sfn|Nicora|Premoli Silva|Arnaud-Vanneau|1995}} Hardfield {{Efn|In [[stratigraphy]], hardgrounds are solidified layers of sediments.<ref name="Christ2015" />}} {{Sfn|Erba|Premoli Silva|Wilson|Pringle|1995}} at mga bakal na bakal-manganese na nabuo sa nalunod na platform {{Sfn|Israelson|Buchardt|Haggerty|Pearson|1995}} na naglalaman ng [[Oligoseno|Oligocene]] (33.9 – 23.02 milyong taon na ang nakararaan <ref name="ICC2018" /> ) mga sediment at [[Plankton|planktonic]] fossil. {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} Ang ilan sa mga bato ay sumasailalim sa pag-urong ng phosphatization {{Sfn|Erba|Premoli Silva|Wilson|Pringle|1995}} panahon ng tatlong magkakahiwalay na yugto sa Eocene at Eocene-Oligocene na maaaring na-trigger ng mga naganap na kaguluhan sa karagatan. {{Sfn|Watkins|Premoli Silva|Erba|1995}} Hanggang sa [[Mioseno|Miocene]], ang sedimentasyon sa Limalok ay marahil ay napigilan ng malakas na [[:en:Ocean current|agos ng dagat]] . {{Sfn|Watkins|Pearson|Erba|Rack|1995}} Ang panibagong sedimentasyon ay nagsisimula sa puntong iyon {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} pagkatapos ng pagkalubog ng Limalok, na may mga latak na pangunahing binubuo ng [[foraminifera]] at iba pang mga [[:en:Micropaleontology|nanofossil]] . Ang ilan sa mga latak ay nauulit pagkatapos ng pagkaalis nito. Hindi bababa sa dalawang mga patong na nabuo sa panahon ng [[Mioseno|Miocene]] (23.3 – 5.333 milyong taon na ang nakarami <ref name="ICC2018" /> ) at [[Plioseno|Pliocene]] - [[Pleistoseno|Pleistocene]] (5.333 – 0.0117 milyong taon na ang nakararaan ), {{Sfn|Israelson|Buchardt|Haggerty|Pearson|1995}} umaabot sa isang pinagsama-samang kapal ng 100-140 metro (330-460 talampakan) .<ref name="Whatley1995">{{Citation|mode=cs1|last=Whatley|first=R.|date=December 1995|p=88|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_04.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.072.1995|access-date=2018-07-14|last2=Boomer|first2=I.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Upper Oligocene to Pleistocene Ostracoda from Guyots in the Western Pacific: Holes 871A, 872C, and 873B}}</ref> {{Sfn|Ogg|Camoin|Arnaud-Vanneau|1995}} Sa usaping kemikal, ang karamihan sa mga latak ay calcite {{Sfn|Israelson|Buchardt|Haggerty|Pearson|1995}} at madalas itong nangyayari sa porma ng rudstone o wackestone. {{Sfn|Watkins|Premoli Silva|Erba|1995}} bivalves, echinoderms, foraminifera {{Sfn|Watkins|Premoli Silva|Erba|1995}} at mga ostracod {{Efn|Ostracod taxa include ''[[Bradleya]]'', various [[cytherurid]]s, ''[[Eucythere]]'', ''[[Krythe]]'' and ''[[Tongacythere]]''.<ref name="Whatley1995" />}} ay na-[[Posil|fossilized]] sa mga [[Latak|sediment]], kung minsan ay naglalaman ng mga pagbubutas at iba pang mga bakas ng biolohikal na mga aktibidad. {{Sfn|Watkins|Premoli Silva|Erba|1995}} == Mga Tala == {{Notelist}} == Sanggunian == {{Reflist|refs= <ref name="Map">{{Cite web|url=https://ngmdb.usgs.gov/Prodesc/proddesc_33349.htm|title=Bathymetry of the Republic of the Marshall Islands and vicinity|last1=Hein|first1=J.R.|last2=Wong|first2=F.L.|last3=Mosier|first3=D.L.|publisher=[[U.S. Geological Survey]]|series=Miscellaneous Field Studies Map MF-2324|year=1999|access-date=2018-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120140103/https://ngmdb.usgs.gov/Prodesc/proddesc_33349.htm|archive-date=2018-11-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Montgomery2000">{{Cite book|first1=David R.|last1=Montgomery|first2=D.|last2=Zabowski|first3=F. C.|last3=Ugolini|first4=R. O.|last4=Hallberg|first5=H.|last5=Spaltenstein|date=2000|title=Soils, Watershed Processes, and Marine Sediments|journal=International Geophysics|language=en|volume=72|page=186|doi=10.1016/S0074-6142(00)80114-X|issn=0074-6142|isbn=9780123793706}}</ref> <ref name="Kratzer2003">{{cite journal|last1=Kratzer|first1=S.|last2=Håkansson|first2=B.|last3=Sahlin|first3=C.|title=Assessing Secchi and Photic Zone Depth in the Baltic Sea from Satellite Data|url=https://archive.org/details/ambio_2003-12_32_8/page/577|journal=AMBIO: A Journal of the Human Environment|date=December 2003|volume=32|issue=8|pages=577–585|doi=10.1579/0044-7447-32.8.577|pmid=15049356|issn=0044-7447}}</ref> <ref name="Christ2015">{{cite journal|last1=Christ|first1=N.|last2=Immenhauser|first2=A.|last3=Wood|first3=R. A.|last4=Darwich|first4=K.|last5=Niedermayr|first5=A.|title=Petrography and environmental controls on the formation of Phanerozoic marine carbonate hardgrounds|journal=Earth-Science Reviews|date=December 2015|volume=151|page=177|doi=10.1016/j.earscirev.2015.10.002|language=en|issn=0012-8252|bibcode=2015ESRv..151..176C}}</ref> <ref name="Montaggioni2011">{{Citation|last=Montaggioni|first=L.F.|date=2011|pages=933–934|publisher=Springer Netherlands|language=en|doi=10.1007/978-90-481-2639-2_249|isbn=9789048126385|title=Encyclopedia of Modern Coral Reefs|series=Encyclopedia of Earth Sciences Series|chapter=Rhodoliths}}</ref> <ref name="Peryt1981">{{cite journal|last1=Peryt|first1=T. M.|title=Phanerozoic oncoids – an overview|journal=Facies|date=December 1981|volume=4|issue=1|page=197|doi=10.1007/bf02536588|language=en|issn=0172-9179}}</ref> <ref name="Fisher1958">{{cite journal|last1=Fisher|first1=R.V.|title=Definition of Volcanic Breccia|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1958-08_69_8/page/1071|journal=Geological Society of America Bulletin|date=1958|volume=69|issue=8|pages=1071|doi=10.1130/0016-7606(1958)69[1071:DOVB]2.0.CO;2|language=en|issn=0016-7606|bibcode=1958GSAB...69.1071F}}</ref> <ref name="Mylroie1995">{{cite journal|last1=Mylroie|first1=J.E.|last2=Carew|first2=J.L.|last3=Moore|first3=A.I.|title=Blue holes: Definition and genesis|journal=Carbonates and Evaporites|date=September 1995|volume=10|issue=2|page=225|doi=10.1007/bf03175407|language=en|issn=0891-2556}}</ref> <ref name="ODP">{{cite web|title=Ocean Drilling Program|url=http://www-odp.tamu.edu/|publisher=[[Texas A&M University]]|accessdate=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701070421/http://www-odp.tamu.edu/|archive-date=1 July 2018|url-status=live}}</ref> <ref name="Tyrell1937">{{cite journal|last1=Tyrell|first1=G.W.|title=Flood basalts and fissure eruption|journal=Bulletin Volcanologique|date=December 1937|volume=1|issue=1|page=94|doi=10.1007/BF03028044|bibcode=1937BVol....1...89T}}</ref> <ref name="ValentineNorbury2011">{{cite journal|last1=Valentine|first1=S.|last2=Norbury|first2=D.|title=Measurement of total core recovery; dealing with core loss and gain|journal=Quarterly Journal of Engineering Geology and Hydrogeology|date=August 2011|volume=44|issue=3|page=397|doi=10.1144/1470-9236/10-009|url=https://pubs.geoscienceworld.org/qjegh/article-abstract/44/3/397/326570/measurement-of-total-core-recovery-dealing-with|language=en|issn=1470-9236|citeseerx=10.1.1.1001.5941|access-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151456/https://pubs.geoscienceworld.org/qjegh/article-abstract/44/3/397/326570/measurement-of-total-core-recovery-dealing-with|archive-date=2018-11-17|url-status=live}}</ref> <ref name="ICC2018">{{cite web|title=International Chronostratigraphic Chart|url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2018-08.pdf|publisher=International Commission on Stratigraphy|accessdate=22 October 2018|date=August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907071104/http://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2018-08.pdf|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}</ref> <ref name="Bouma1990">{{cite journal|last1=Bouma|first1=A.H.|title=Naming of undersea features|url=https://archive.org/details/geo-marine-letters_1990_10_3/page/121|journal=Geo-Marine Letters|date=September 1990|volume=10|issue=3|page=121|doi=10.1007/bf02085926|language=en|issn=0276-0460|bibcode=1990GML....10..119B}}</ref> <ref name="Hein1990">{{Cite journal|last=Hein|first=J.R.|last2=Kang|first2=J-K.|last3=Schulz|first3=M.S.|last4=Park|first4=B-K.|last5=Kirschenbaum|first5=H.|last6=Yoon|first6=S-H.|last7=Olson|first7=R.L.|last8=Smith|first8=V.K.|last9=Park|first9=D-W.|date=1990|title=Geological, geochemical, geophysical, and oceanographic data and interpretations of seamounts and co-rich ferromanganese crusts from the Marshall Islands, KORDI-USGS R.V. FARNELLA cruise F10-89-CP|url=https://pubs.er.usgs.gov/publication/ofr90407|journal=Open-File Report|language=en|issn=2331-1258|p=246|access-date=2018-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120140203/https://pubs.er.usgs.gov/publication/ofr90407|archive-date=2018-11-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Novikov2014">{{cite journal|last1=Novikov|first1=G.V.|last2=Yashina|first2=S.V.|last3=Mel’nikov|first3=M.E.|last4=Vikent’ev|first4=I.V.|last5=Bogdanova|first5=O.Yu.|title=Nature of Co-bearing ferromanganese crusts of the Magellan Seamounts (Pacific Ocean): Communication 2. Ion exchange properties of ore minerals|journal=Lithology and Mineral Resources|date=March 2014|volume=49|issue=2|page=152|doi=10.1134/s0024490214020072|language=en|issn=0024-4902}}</ref> <ref name="Whatley1995">{{Citation|mode=cs1|last=Whatley|first=R.|date=December 1995|p=88|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_04.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.072.1995|access-date=2018-07-14|last2=Boomer|first2=I.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Upper Oligocene to Pleistocene Ostracoda from Guyots in the Western Pacific: Holes 871A, 872C, and 873B}}</ref> <ref name="Israelson1995">{{Citation|mode=cs1|last=Israelson|first=C.|volume=144|date=December 1995|page=411|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_21.pdf|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.051.1995|access-date=2018-07-14|last2=Pearson|first2=P.N.|last3=Buchardt|first3=B.|chapter=Strontium Isotope Variations and Sediment Reworking of the Upper Oligocene-Neogene Interval from Sites 871 and 872|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program}}</ref> <ref name="Larson1995">{{Citation|mode=cs1|last=Larson|first=R.L.|date=December 1995|p=916|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_52.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.063.1995|access-date=2018-07-06|last2=Erba|first2=E.|last3=Nakanishi|first3=M.|last4=Bergersen|first4=D.D.|last5=Lincoln|first5=J.M.|chapter=Stratigraphic, Vertical Subsidence, and Paleolatitude Histories of Leg 144 Guyots|title=Northwest Pacific Atolls and Guyots: Sites 871–880 and Site 801|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|volume=144}}</ref> }} <br /> === Pinagmulan === {{refbegin}} * {{Citation|mode=cs1|last=Arnaud-Vanneau|first=A.|volume=144|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_47.pdf|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.001.1995|access-date=2018-07-10|last2=Bergersen|first2=D.D.|last3=Camoin|first3=G.F.|last4=Ebren|first4=P.|last5=Haggerty|first5=J.A.|last6=Ogg|first6=J.G.|last7=Premoli Silva|first7=I.|last8=Vail|first8=P.R.|chapter=A Model for Depositional Sequences and Systems Tracts on Small, Mid-Ocean Carbonate Platforms: Examples from Wodejebato (Sites 873–877) and Limalok (Site 871) Guyots|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program}} * {{Citation|mode=cs1|last=Bergersen|first=D.D.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_33.pdf|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.019.1995|access-date=2018-07-06|chapter=Physiography and Architecture of Marshall Islands Guyots Drilled during Leg 144: Geophysical Constraints on Platform Development|title=Northwest Pacific Atolls and Guyots: Sites 871–880 and Site 801|volume=144}} * {{Citation|mode=cs1|last=Buchardt|first=B.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_51.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.060.1995|access-date=2018-07-14|last2=Holmes|first2=M.A.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Initial Transgressive Phase of Leg 144 Guyots: Evidence of Extreme Sulfate Reduction}} * {{cite book|last1=Camoin|first1=G.F.|last2=Arnaud-Vanneau|first2=A.|last3=Bergersen|first3=D.D.|last4=Enos|first4=P.|last5=Ebren|first5=Ph.|title=Development and Demise of Mid-Oceanic Carbonate Platforms, Wodejebato Guyot (NW Pacific)|journal=Reefs and Carbonate Platforms in the Pacific and Indian Oceans|date=27 May 2009|pages=39–67|doi=10.1002/9781444304879.ch3|ref=harv|publisher=Blackwell Publishing Ltd.|language=en|isbn=9781444304879 }} * {{cite journal|last1=Castillo|first1=P.R.|title=Geochemistry of Cretaceous volcaniclastic sediments in the Nauru and East Mariana basins provides insights into the mantle sources of giant oceanic plateaus|journal=Geological Society, London, Special Publications|date=1 January 2004|volume=229|issue=1|pages=353–368|doi=10.1144/GSL.SP.2004.229.01.20|url=http://sp.lyellcollection.org/content/229/1/353|ref=harv|language=en|issn=0305-8719|url-access=subscription|bibcode=2004GSLSP.229..353C}} * {{Citation|mode=cs1|last=Christie|first=D.M.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_29.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.028.1995|access-date=2018-07-14|last2=Dieu|first2=J.J.|last3=Gee|first3=J.S.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Petrologic Studies of Basement Lavas from Northwest Pacific Guyots}} * {{Citation|mode=cs1|last=Dieu|first=J.J.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_30.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.029.1995|access-date=2018-07-14|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Mineral Compositions in Leg 144 Lavas and Ultramafic Xenoliths: The Roles of Cumulates and Carbonatite Metasomatism in Magma Petrogenesis}} * {{Citation|mode=cs1|last=Erba|first=E.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_49.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.076.1995|access-date=2018-07-14|last2=Premoli Silva|first2=I.|last3=Wilson|first3=P.A.|last4=Pringle|first4=Malcolm S.|last5=Sliter|first5=W.V.|last6=Watkins|first6=D.K.|last7=Arnaud-Vanneau|first7=A.|last8=Bralower|first8=T.J.|last9=Budd|first9=A.F.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Synthesis of Stratigraphies from Shallow-Water Sequences at Sites 871 through 879 in the Western Pacific Ocean}} * {{Citation|mode=cs1|last=Haggerty|first=J.A.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_53.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.074.1995|access-date=2018-07-13|last2=Premoli Silva|first2=I.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Comparison of the Origin and Evolution of Northwest Pacific Guyots Drilled during Leg 144}} * {{Citation|mode=cs1|last=Israelson|first=C.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_43.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.050.1995|access-date=2018-07-10|last2=Buchardt|first2=B.|last3=Haggerty|first3=J.A.|last4=Pearson|first4=P.N.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Carbonate and Pore-Water Geochemistry of Pelagic Caps at Limalok and Lo-En Guyots, Western Pacific}} * {{cite journal|last1=Jenkyns|first1=H.C.|last2=Wilson|first2=P.A.|title=Stratigraphy, paleoceanography, and evolution of Cretaceous Pacific guyots; relics from a greenhouse Earth|journal=American Journal of Science|date=1 May 1999|volume=299|issue=5|pages=341–392|ref=harv|doi=10.2475/ajs.299.5.341|language=en|issn=0002-9599|citeseerx=10.1.1.507.1760|bibcode=1999AmJS..299..341J}} * {{Citation|mode=cs1|last=Koppers|first=A. A. P.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_31.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.031.1995|access-date=2018-07-06|last2=Staudigel|first2=H.|last3=Christie|first3=D.M.|last4=Dieu|first4=J.J.|last5=Pringle|first5=M.S.|chapter=Sr-Nd-Pb Isotope Geochemistry of Leg 144 West Pacific Guyots: Implications for the Geochemical Evolution of the "SOPITA" Mantle Anomaly|title=Northwest Pacific Atolls and Guyots: Sites 871–880 and Site 801|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|volume=144}} * {{cite journal|last1=Koppers|first1=A. A. P.|last2=Staudigel|first2=H.|last3=Phipps Morgan|first3=J.|last4=Duncan|first4=R.A.|title=Nonlinear Ar/Ar age systematics along the Gilbert Ridge and Tokelau Seamount Trail and the timing of the Hawaii-Emperor Bend|journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems|date=June 2007|volume=8|issue=6|pages=n/a|doi=10.1029/2006GC001489|ref=harv|bibcode=2007GGG.....8.6L13K}} * {{cite journal|last1=Koppers|first1=A. A. P.|last2=Staudigel|first2=H.|last3=Pringle|first3=M.S.|last4=Wijbrans|first4=J.R.|title=Short-lived and discontinuous intraplate volcanism in the South Pacific: Hot spots or extensional volcanism?|journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems|date=October 2003|volume=4|issue=10|pages=1089|doi=10.1029/2003GC000533|ref=harv|bibcode=2003GGG.....4.1089K}} * {{Citation|mode=cs1|last=Larson|first=R.L.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_52.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.063.1995|access-date=2018-07-14|last2=Erba|first2=E.|last3=Nakanishi|first3=M.|last4=Bergersen|first4=D.D.|last5=Lincoln|first5=J.M.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Stratigraphic, Vertical Subsidence, and Paleolatitude Histories of Leg 144 Guyots}} * {{Citation|mode=cs1|last=Nicora|first=A.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_06.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.012.1995|access-date=2018-07-10|last2=Premoli Silva|first2=I.|last3=Arnaud-Vanneau|first3=A.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Paleogene Larger Foraminifer Biostratigraphy from Limalok Guyot, Site 871}} * {{Citation|mode=cs1|last=Ogg|first=J.G.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_12.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.042.1995|access-date=2018-07-10|last2=Camoin|first2=G.F.|last3=Arnaud-Vanneau|first3=A.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Limalok Guyot: Depositional History of the Carbonate Platform from Downhole Logs at Site 871 (Lagoon)}} * {{Cite book|date=1993|editor-last=Pringle|editor-first=M.S.|editor2-last=Sager|editor2-first=W.W.|editor3-last=Sliter|editor3-first=W.V.|editor4-last=Stein|editor4-first=S.|title=The Mesozoic Pacific: Geology, Tectonics, and Volcanism: A Volume in Memory of Sy Schlanger|journal=Washington DC American Geophysical Union Geophysical Monograph Series|volume=77|language=en|doi=10.1029/gm077|ref=harv|series=Geophysical Monograph Series|isbn=978-0-87590-036-0|bibcode=1993GMS....77.....P|last1=Pringle|first1=Malcolm S.|last2=Sager|first2=William W.|last3=Sliter|first3=William V.|last4=Stein|first4=Seth}} * {{cite journal|last1=Robinson|first1=S.A.|title=Shallow-water carbonate record of the Paleocene-Eocene Thermal Maximum from a Pacific Ocean guyot|journal=Geology|date=3 December 2010|volume=39|issue=1|pages=51–54|ref=harv|doi=10.1130/G31422.1|language=en|issn=0091-7613|bibcode=2011Geo....39...51R}} * {{Citation|mode=cs1|last=Schlanger|first=S. O.|title=Post-Eocene Subsidence of the Marshall Islands Recorded by Drowned Atolls on Harrie and Sylvania Guyots|volume=43|date=2013-03-18|work=Seamounts, Islands, and Atolls|pages=165–174|publisher=American Geophysical Union|language=en|doi=10.1029/gm043p0165|isbn=9781118664209|last2=Campbell|first2=J. F.|last3=Jackson|first3=M. W.|ref=harv|bibcode=1987GMS....43..165S}} * {{Citation|mode=cs1|last=Watkins|first=D.K.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_41.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.066.1995|access-date=2018-07-13|last2=Pearson|first2=P.N.|last3=Erba|first3=E.|last4=Rack|first4=F.R.|last5=Premoli Silva|first5=I.|last6=Bohrmann|first6=H.W.|last7=Fenner|first7=J.|last8=Hobbs|first8=P.R.N.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Stratigraphy and Sediment Accumulation Patterns of the Upper Cenozoic Pelagic Carbonate Caps of Guyots in the Northwestern Pacific Ocean}} * {{Citation|mode=cs1|last=Watkins|first=D.K.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_05.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.017.1995|access-date=2018-07-14|last2=Premoli Silva|first2=I.|last3=Erba|first3=E.|title=Proceedings of the Ocean Drilling Program, 144 Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Cretaceous and Paleogene Manganese-Encrusted Hardgrounds from Central Pacific Guyots}} * {{cite journal|last1=Wilson|first1=P.A.|last2=Jenkyns|first2=H.C.|last3=Elderfield|first3=H.|last4=Larson|first4=R.L.|title=The paradox of drowned carbonate platforms and the origin of Cretaceous Pacific guyots|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-04-30_392_6679/page/888|journal=Nature|date=April 1998|volume=392|issue=6679|pages=889–894|doi=10.1038/31865|ref=harv|language=En|issn=0028-0836|bibcode=1998Natur.392..889W}} * {{Citation|mode=cs1|last=Wyatt|first=J.L.|date=December 1995|ref=harv|chapter-url=http://www-odp.tamu.edu/publications/144_SR/VOLUME/CHAPTERS/sr144_23.pdf|publisher=Ocean Drilling Program|doi=10.2973/odp.proc.sr.144.056.1995|access-date=2018-07-10|last2=Quinn|first2=T.M.|last3=Davies|first3=G.R.|title= Scientific Results|volume=144|series=Proceedings of the Ocean Drilling Program|chapter=Preliminary Investigation of the Petregraphy and Geochemistry of Limestones at Limalok and Wodejebato Guyots (Sites 871 and 874), Republic of the Marshall Islands}} {{refend}} {{Kapuluang Marshall Mga Paksa ukol sa}} {{refend}} [[Kategorya:Bulkan]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorya:Mga anyong-lupa]] [[Kategorya:Marshall Islands]] [[Kategorya:Heograpiya]] cd3f00ojq6eq6vlfplqqnysdf5ta4p5 0 294599 2212703 2185731 2026-06-22T17:40:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212703 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Speciesbox |genus=Patanga |species=succincta |authority=(Johannson, 1763)<ref name=uniprot>{{cite web |url=https://www.uniprot.org/taxonomy/274597 |title=''Nomadacris succincta'' (Bombay locust)|publisher=UniProt.org |accessdate=2015-04-03}}</ref> |image=Indian insect life (Plate II) (6279511799).jpg |image_caption=Illustrations from ''Indian Insect Life'' (1909) }} Ang '''''patanga succincta''''', ang '''balang ng Bombay''', ay isang [[sarihay]] ng [[balang]] na matatagpuan sa India at [[timog-silangang Asya]]. Karaniwang nag-iisa itong insekto, at sa India lamang ito nagpapakita ng [[ Pag-uugali |ugaling nagkukulumpon]]. Ang panghuling pangunahing pagsalakay ng balang ay naganap sa pagitan ng 1901 at 1908, pagkatapos nito ay walang malawakang pagsiklab na lumitaw mula noong 1927. Naniniwala ang mga siyentipiko na ang mga pagbabago sa kung paano nililinang at pinamamahalaan ang lupang sakahan ay nagbago sa mga pattern ng pag-uugali ng mga insekto. == Paglalarawan == Ang mga bagong pisa na [[ Nymph (biyolohiya) |nimpang]] ''patanga succincta'' ay kulay luntian na may mga itim na dungis. Matapos silang lumaki at maghunos ng kanilang balat nang iilang beses nagiging mas iba-iba ang kulay nila. Ang ilan ay kulay luntian lamang, at ang iba ay kulay kayumangging-kahel o berde na may itim na dungis sa tuntungan ng bawat pakpak. Sa una, ang mga adulto na wala pang edad ay maputla kayumanggi na may madilaw-dilaw na likurang guhit at isang matingkad na [[ Prothorax |dibdib]] na may dalawang panagilirang maputlang pamigkis. Pagkalipas ng anim hanggang walong linggo, dumidilim ang pangkalahatang kulay at nagiging malarosas na pula na partikular na kapansin-pansin sa mga pakpak sa likuran. Kapag tumatanda ang mga balang sa susunod na taon, nagiging kayumanggi sila.<ref name=Handbook>{{cite web |url=http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0hdl--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-10&cl=CL1.10&d=HASHd1edbf77fbe3fa2e5e3da5.7.3&gc=0 |title=Bombay locust - ''Nomadacris succincta'' |work=Locust Handbook |publisher=Humanity Development Library |accessdate=2015-04-03}}</ref> == Saklaw at tirahan == Matatagpuan ang ''patanga succinct''a sa India, Timog-kanlurang Asya at Timog-silangang Asya. Umaabot ang saklaw nito mula sa India at Pakistan hanggang Thailand, Malaysia, Biyetnam, Hapon, Pilipinas at Indonesia. Ang pangkaraniwang pamugaran nito ay ang mga madamong kapatagan at magaspang, baku-bakong damuhan na may mga palumpong at gaa akakalat na puno sa taas na mga 1,500 metro (4,900 ft). Sa India, kung saan madalang ang mga kulupon dati, hindi pa rin nagkakakulupon mula noong 1927; pinaniniwalaan na ito ay dahil sa pagbabago sa paggamit ng lupa, kabilang ang mga damuhan na ipinanglahi na ngayon ay higit sa lahat sa ilalim ng paglilinang.<ref name=Handbook/> Sa mga ilan pang bahagi ng saklaw nito, kung saan hindi ito nagkukulupon, ito ay naging mahalagang pampook na peste pagkatapos ng pagkakalbo ng kagubatan.<ref name=Handbook/> == Ikot-buhay == Sa pagkatanda, sumasailalim ang ''patanga succincta'' sa [[ Diapause |diapausa]] na tumatagal sa buong malamig na tagtuyo. Sa pagdating ng ulan tumatanda ang mga insekto at nagsisimula nang magparami.<ref name=Handbook/> Sa timog Hapon, halimbawa, nananatili itong diapausa mula Hunyo hanggang Marso. Ipinakita na ito nag-uudyok ang pagtagal ng haba ng araw sa tagsibol sa pagbabago sa estadong pampag-anak.<ref>{{cite journal |author1=Tanaka, S. |author2=Sadoyama, Y. |year=1997 |title=Photoperiodic termination of diapause in field-collected adults of the Bombay locust, ''Nomadacris succincta'' (Orthoptera: Acrididae) in southern Japan |url=https://archive.org/details/bulletin-of-entomological-research_1997-10_87_5/page/533 |journal=Bulletin of Entomological Research |volume=87 |issue=5 |pages=533–539 |doi=10.1017/S0007485300041407}}</ref> Sa India, nagpaparami ito tuwing Hunyo at Hulyo, sa Malaysia tuwing Agosto at Setyembre, at sa Thailand tuwing Marso at Abril.<ref name=Handbook/> Nangngingitlog ang mga babae ng isa hanggang apat na supot, bawat isa ay naglalaman ng hanggang sa 150 itlog, sa malambot na lupa. Pumipisa ang mga ito pagkatapos ng 4 hanggang 8 linggo, depende sa lokalidad, at dumaan ang mga nimpa sa halos pitong yugto ng paglaki sa loob ng iilang buwan, bago maging batang matanda. Bawat taon, may iisang henerasyon. Sa Thailand, kumakain ang mga batang nimpa ng mga maikling damo ngunit pagkatapos ng ikatlong paghuhunos lumilipat sila sa mga pananim tulad ng mais. Sa umaga, kumakain sila sa ilalim ng buong araw sa tuktok ng halaman, sa tanghali, lumilipat sila sa mas malamig, makulimlim na lugar, at sa gabi, umaakyat muli sila, nagtitipon sa maaraw bahagi ng halaman na humaharap sa kanluran. Nagtitipon ang mga batang matanda ng mga di-nagkukulumpon sa ilang mga katabing halaman ng mais at dagliang lumilipad sa ibang lokasyon kung nabalisa. Pagkaani ng mais, bumabalik sila sa damuhan.<ref name=Handbook/> == Pag-uugali ng pagkukulumpon == Nagpakita lamang ang ''patanga succincta'' ng ugaling magkulumpon sa India. Tumagal ang pinakahuling salot mula 1901 hanggang 1908 at noong 1927 ang huling naitala na kulumpon, mula noon nagbago ang mga huwaran ng agrikultura sa rehiyon.<ref name=Handbook/> Habang nagkukulumpon, tumitira ang mga insekto sa malamig na panahon mula Nobyembre hanggang Marso sa mga kagubatan sa mga [[ Western Ghats |Kanlurang Ghat]]. Noong Mayo, nang magsimulang humiphip ang hangin ng balaklaot, lumilipat sila sa hilagang-silangan patungong Gujarat, Indore, Nagpur, Hyderabad at ang mga [[ Mga Satsat sa Silangan |Silangang Ghat]], na sumasakop sa 500,000 metro kwadrado (190,000 sq mi) sa panahong iyon. Kung hindi umulan noong Hunyo, nagpapatuloy na kumilos ang salot kasama ng hangin, kung minsan hanggang sa Orissa, Bihar at Bengal. Sa pagdating ng tag-ulan, naghihiwalay ang mga kulumpon, nangingitlog ang mga babae at namamatay ang mga insekto. Karaniwang inilalatag ang mga supot ng itlog sa mga [[ Vertisol |mabibigat na luad]] sa damuhan, sa mga nasunog na dawahan o sa mga bakanteng pahabang lupain sa pagitan ng mga bukid. Pumipisa ang mga itlog pagkatapos ng iilang linggo, at habang lumalaki at tumatanda ang mga balang at nagkakaroon ng pakpak, kumakain sila sa mga damo o lumipat sa mga naghihinog na dawa. Hinahatid ng hilagang-silangang hangin na humihiphip tuwing Oktubre at Nobyembre ang mga batang adulto pabalik sa mga Kanlurang Ghat, kadalasang kumakain sa araw at kumikilos sa gabi.<ref name=Handbook/> == Mga sanggunian == {{Reflist}} o64fo2a0tm8gv0l7nu9tjstb82f0k0s 0 295654 2212698 2182172 2026-06-22T17:37:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212698 wikitext text/x-wiki [[File:Social distancing queueing for the supermarket J. Sainsbury's north London Coronavirus Covid 19 pandemic - 30 March 2020.jpg|thumb|upright=1.85|Mga taong nagpapanatili ng distansiya habang nag-aantay na pumasok sa pamilihan. Upang mapanatili ang distansiya habang nasa pamilihan, limitado lamang ang pinapayagan sa loob sa bawat panahon.]] [[File:Covid-19-Transmission-graphic-01.gif|thumb|upright=1.85|Binabawas ng distansiyang panlipunan ang bilis ng pagkalat ng sakit at maaaring magpatigil sa isang siklab.]] Ang '''pagdidistansiyang panlipunan''' o '''pagdidistansiyang pisikal''' ({{Lang-en|social distancing, physical distancing}})<ref name="WHO_20200320">{{cite web |title=COVID-19 |author-first1=Margaret |author-last1=Harris |author-first2=Tedros |author-last2=Adhanom Ghebreyesus |author-link2=Tedros Adhanom Ghebreyesus |author-first3=Tu |author-last3=Liu |author-first4=Michael "Mike" J. |author-last4=Ryan |author-link4=Michael J. Ryan (doctor) |author5=Vadia<!-- Nowruz, Iran --> |author-first6=Maria D. |author-last6=Van Kerkhove |author-link6=Maria D. Van Kerkhove |author7=Diego<!-- Vortex --> |author-first8=Imogen |author-last8=Foulkes |author-first9=Charles |author-last9=Ondelam |author-first10=Corinne |author-last10=Gretler |author11=Costas<!-- ERT, Greece --> |date=2020-03-20 |publisher=[[World Health Organization]] |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/transcripts/who-audio-emergencies-coronavirus-press-conference-full-20mar2020.pdf?sfvrsn=1eafbff_0 |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325084602/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/transcripts/who-audio-emergencies-coronavirus-press-conference-full-20mar2020.pdf?sfvrsn=1eafbff_0 |archive-date=2020-03-25}}</ref><ref name="Hensley_20200323">{{cite web |author-first=Laura |author-last=Hensley |title=Social distancing is out, physical distancing is in — here's how to do it |work=[[Global News]] |date=2020-03-23 |publisher=[[Corus Entertainment Inc.]] |url=https://globalnews.ca/news/6717166/what-is-physical-distancing/ |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326180136/https://globalnews.ca/news/6717166/what-is-physical-distancing/ |archive-date=2020-03-27}}</ref><ref name="Venske_20200326">{{cite web |title=Die Wirkung von Sprache in Krisenzeiten |language=de |trans-title=The effect of language in times of crisis |date=2020-03-26 |editor-first=Andrea |editor-last=Schwyzer |author-first=Regula |author-last=Venske |author-link=:de:Regula Venske |type=Interview |publisher=[[Norddeutscher Rundfunk]] |series=NDR Kultur |url=https://www.ndr.de/kultur/Corona-Die-Wirkung-von-Sprache-in-Krisenzeiten,venske118.html |access-date=2020-03-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327214038/https://www.ndr.de/kultur/Corona-Die-Wirkung-von-Sprache-in-Krisenzeiten,venske118.html |archive-date=2020-03-27}} (NB. Regula Venske is president of the [[PEN Centre Germany]].)</ref> ay kalipunan ng mga di-parmasyutikong kilos ng [[Kontrol ng impeksiyon|pagpigil sa impeksiyon]] na nilayon upang ihinto o pabagalin ang pagkalat ng isang [[Pagkakahawa|nakahahawang sakit]] sa pamamagitan ng pagpapanatili ng pisikal na distansiya sa pagitan ng mga tao at pagbabawas ng pagkakataon na makalapit ang mga tao sa isa't isa.<ref name="WHO_20200320" /><ref name="JohnsonSunFreedman 2020" /> Sangkot dito ang pagpapanatili ng distansiya ng dalawang metro (anim na talampakan) mula sa ibang tao at pag-iiwas sa pagtitipun-tipon sa malalaking grupo.<ref name="Pearce2020" /><ref name="CDC22March2020" /> Sa pagbabawas ng probabilidad na makakapag-ugnay ang isang di-nahawahang tao sa isang nahawang tao, maaaring masugpo ang [[transmission (medicine)|pagkalat ng sakit]], na nagbubunga ng [[Mortality rate|mas kaunting kamatayan]].<ref name="WHO_20200320"/><ref name="JohnsonSunFreedman 2020">{{cite newspaper |author-last1=Johnson |author-first1=Carolyn Y. |author-last2=Sun |author-first2=Lena |author-last3=Freedman |author-first3=Andrew |title=Social distancing could buy U.S. valuable time against coronavirus: It's a make-or-break moment with coronavirus to test one of the most basic — but disruptive — public health tools |newspaper=[[The Washington Post]] |date=2020-03-10 |url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/03/10/social-distancing-coronavirus/ |access-date=2020-03-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327163232/https://www.washingtonpost.com/health/2020/03/10/social-distancing-coronavirus/ |archive-date=2020-03-27}}</ref> Isinasama ang mga hakbang sa mabuting kalinisan ng palahingahan at [[paghuhugas ng kamay]].<ref name="WHO2May2009"/><ref name="gov.ukSD">{{Cite web |title=Guidance on social distancing for everyone in the UK |author-last= |author-first= |date= |website=GOV.UK |language=en |url=https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url= |archive-date=}}</ref> Noong [[pandemya ng COVID-19]], iminungkahi ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] (WHO) ang pagtukoy sa "pisikal" bilang alternatibo sa "panlipunan", bilang pagsunod sa palagay na distansiyang pisikal ang pumipigil sa pagkalat; mananatiling konektado ang mga tao sa iba sa pamamagitan ng teknolohiya.<ref name="WHO_20200320"/><ref name="Hensley_20200323"/><ref name="Tangermann_20200324">{{cite web |title=It's Officially Time to Stop Using The Phrase 'Social Distancing'<!-- The WHO Wants You to Ditch the Phrase "Social Distancing" --> |date=2020-03-24 |orig-year=2020-03-20 |author-first=Victor |author-last=Tangermann |work=science alert (Futurism / The Byte) |url=https://www.sciencealert.com/who-is-no-longer-using-the-phrase-social-distancing |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326180149/https://www.sciencealert.com/who-is-no-longer-using-the-phrase-social-distancing |archive-date=2020-03-29}} [https://web.archive.org/web/20200326180155/https://futurism.com/the-byte/who-ditch-phrase-social-distancing]</ref> Upang magpabagal sa pagkalat ng mga nakahahawang sikat at makaiwas sa pagpapabigat sa sistemang pangkalusugan, lalo na tuwing [[pandemya]], isinasagawa ang iilang hakbang ng pagdidistansiyang panlipunan. Kabilang dito ang pagsasara ng paaralan at opisina, [[Pagbubukod (kalusugan)|pagbubukod]], [[kuwarentena]], [[kordong sanitaryo|paghahadlang sa paggalaw ng mga tao]] at pagkakansela ng mga [[pagtitipon]].<ref name="JohnsonSunFreedman 2020" /><ref name="cdc2007" /> Matagumpay na ipinatupad ang ganitong mga hakbang sa iilang nakaraang epidemya. Sa [[Saint Louis, Missouri|St. Louis]], di-nagtagal pagkatapos matutop ang mga unang kaso ng trangkaso sa lungsod noong [[pandemya ng trangkaso ng 1918]], ipinatupad ng mga awtoridad ang pagsasara ng mga paaralan, pagbabawal sa mga pagtitipun-tipon at iba pang hakbang ng pagdidistansiyang panlipunan. Hindi gaanong karami ang bilang ng namatay sa St. Louis kaysa sa [[Philadelphia]], kung saan sa kabila ng pagkakaroon ng mga kaso ng trangkaso, ay pumayag sa pagpapatuloy ng parada at nagsagawa lamang ng pagdidistansiyang panlipunan pagkaraan ng dalawang linggo pagkatapos ng mga unang kaso.<ref name="Ryan2008">{{Cite book |author-last=Ryan |author-first=Jeffrey R. |title=Pandemic Influenza: Emergency Planning and Community Preparedness |chapter=Chapter 6.3.3. Response and Containment: Lessons from the 1918 Pandemic Can Help Communities Today |date=2008-08-01 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-1-4200-6088-1 |location= |pages=123–133 [133] |language=en |url=https://books.google.com/books?id=t13C_eWhOX4C&pg=PA133 |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329073524/https://books.google.com/books?id=t13C_eWhOX4C&pg=PA133&redir_esc=y |archive-date=2020-03-29}}</ref> Pinakaepektibo ang pagdidistansiyang panlipunan kapag naipapasa ang impeksiyon sa pamamagitan ng mumunting patak (pag-ubo o pagbahing); direktang pisikal na kontak, kabilang ang pakikipagtalik; di-tuwirang pisikal na kontak (hal. paghawak sa kontaminadong bagay); o [[ Sakit sa eruplano |pagkalat sa hangin]] (kung nakabubuhay ang mikroorganismo sa hangin nang matagal na panahon).<ref>{{Cite web |url=http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf |title="Information about Social Distancing," Santa Clara Public Health Department. |access-date=2020-03-19 |archive-date=2020-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327162348/http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf |url-status=dead }}</ref> Di-gaanong epektibo ang mga hakbang sa mga kaso kung saan ang pangunahing paraan ng transmisyon ay sa pamamagitan ng [[Rutang pandumi-pambibig|kontaminadong tubig o pagkain]] o ng mga [[ Vector (epidemiology) |bektor]] tulad ng lamok o iba pang mga insekto, at di-gaanong madalas, mula sa bawat tao.<ref>[https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/pdf/community_mitigation-sm.pdf "Interim Pre-Pandemic Planning Guidance: Community Strategy for Pandemic Influenza Mitigation in the United States—Early, Targeted, Layered Use of Nonpharmaceutical Interventions," CDC, Feb 2007]</ref> Maaaring kabilang sa mga disbentaha ng pagdidistansiyang panlipunan ang [[ Kalungkutan |kalumbayan]], bawas sa [[pagiging produktibo]], at pagkawala ng mga iba pang benepisyo kaugnay sa [[pakikipag-ugnayan sa ibang tao]].<ref name="Brooks26Feb2020">{{Cite journal |author-last1=Brooks |author-first1=Samantha K. |author-last2=Webster |author-first2=Rebecca K. |author-last3=Smith |author-first3=Louise E. |author-last4=Woodland |author-first4=Lisa |author-last5=Wessely |author-first5=Simon |author-link5=Simon Wessely |author-last6=Greenberg |author-first6=Neil |author-link6=Neil Greenberg |author-last7=Rubin |author-first7=Gideon James |date=2020-03-14 |title=The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence |url=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2820%2930460-8 |journal=[[The Lancet]] |language=en |volume=395 |issue=10227 |pages=912–920 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30460-8 |issn=0140-6736 |pmid=32112714}}</ref> == Kahulugan == Inilarawan ng [[Centers for Disease Control and Prevention|Mga Sentro sa Pag-iwas at Pagkontrol sa Sakit]] (CDC) ang pagdidistansiyang panlipunan bilang isang kalipunan ng mga "paraan upang mabawasan ang dalas at pagkalapit ng kontak ng mga tao upang mabawasan ang panganib ng pagkakalat ng sakit".<ref name="cdc2007" /> Noong pandemya ng COVID-19, binago ng CDC ang kahulugan ng pagdidistansiyang panlipunan bilang "pagpapanatili sa pag-iiwas sa loob ng mga kongregasyon, pag-iiwas sa pagtitipun-tipon, at pagpapanatili ng distansiya (halos 6 talampakan o 2 metro) mula sa iba kung posible."<ref name="Pearce2020">{{Cite web|title=What is social distancing and how can it slow the spread of COVID-19?|author-last=Pearce|author-first=Katie|date=2020-03-13|website=The Hub|publisher=[[Johns Hopkins University]]|language=en|url=https://hub.jhu.edu/2020/03/13/what-is-social-distancing/|access-date=2020-03-29|url-status=live|archive-url=|archive-date=}}</ref><ref name="CDC22March2020">{{Cite web|title=Risk Assessment and Management|date=2020-03-22|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|language=en-us|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/php/risk-assessment.html|access-date=2020-03-29|url-status=live|archive-url=|archive-date=}}</ref> Dati, inilarawan ng WHO ang pagdidistansiyang panlipunan bilang "pagpapanatili ng layo sa iba na hindi bababa sa dipa, [at] pagbabawas ng mga pagtitipon".<ref name="WHO2May2009">{{Cite web|title=Pandemic influenza prevention and mitigation in low resource communities|date=2009-05-02|publisher=[[World Health Organization]]|url=https://www.who.int/csr/resources/publications/swineflu/PI_summary_low_resource_02_05_2009.pdf?ua=1|access-date=2020-03-29|url-status=live|archive-url=|archive-date=}}</ref> Isinasama ito sa mabuting kalinisan sa palahingahan at paghuhugas ng kamay, at itinuturing bilang pinakamaisasagawang paraan upang mabawasan o iantala ang pandemya.<ref name="WHO2May2009" /> == Mga hakbang == [[File:Covid-19_flatten_the_curve_-_cropped_version_(no_cartoon).gif|thumb|upright=1.5|Nakatutulong ang pagpapalayong panlipunan sa matalas na rurok ng impeksiyon ("flattens the [[epidemic curve]]") para maiwasan na matabunan ang mga serbisyong pangkalusugan.<ref name="Wiles_20200309">{{cite web |author-last=Wiles |author-first=Siouxsie |author-link=Siouxsie Wiles |title=The three phases of Covid-19 – and how we can make it manageable |date=2020-03-09 |work=[[The Spinoff]] |location=Morningside, Auckland, New Zealand |url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |access-date=2020-03-09 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327120015/https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |archive-date=2020-03-27}}</ref><ref name="Wiles_20200314">{{cite web |author-last=Wiles |author-first=Siouxsie |author-link=Siouxsie Wiles |title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'. Here's what that means |date=2020-03-14 |work=[[The Spinoff]] |location=Morningside, Auckland, New Zealand |url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |access-date=2020-03-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326232315/https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |archive-date=2020-03-26}}</ref><ref name="Anderson_20200309">{{cite journal |author-last1=Anderson |author-first1=Roy Malcom |author-link1=Roy Malcolm Anderson |author-last2=Heesterbeek |author-first2=Hans J. A. P. |author-last3=Klinkenberg |author-first3=Don |author-last4=Hollingsworth |author-first4=T. Déirdre |author-link4=:wikidata:Q42660467 |date=2020-03-09 |title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? |journal=[[The Lancet]] |language=en |volume=395 |issue=10228 |pages=931–934 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5 |issn=0140-6736 |pmid=32164834 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30567-5/abstract |access-date=2020-03-28 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327110325/https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30567-5/fulltext |archive-date=2020-03-27 |quote=A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation—e.g., minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies.}}</ref>]] Ang kaalaman na kumakalat ang isang sakit ay maaaring magpasimula ng [[behaviour change (public health)|pagbabago sa ugali]] ng mga taong pumipiling umiiwas mula sa mga pampublikong lugar at ibang tao. Kapag ipinapatupad upang kontrolin ang mga epidemya, ang ganoong pagdidistansiya ay makabubunga ng benepisyo subalit may lugi sa ekonomiya. Ipinapahayag ng mga saliksik na kailangang isabuhay nang mahigpit upang maging epektibo.<ref name="Maharaj2012">{{cite journal |author-last1=Maharaj |author-first1=Savi |author-last2=Kleczkowski |author-first2=Adam |date=2012 |title=Controlling epidemic spread by social distancing: Do it well or not at all |journal=[[BioMed Central|BMC Public Health]] |volume=12 |issue=1 |page=679 |doi=10.1186/1471-2458-12-679 |pmid=22905965 |pmc=3563464}}</ref> Ginagamit ang iilang hakbang ng pagdidistansiya upang pigilan ang pagkakalat ng mga nakahahawang sakit.<ref name="cdc2007">{{cite web |author-first1=Kathy |author-last1=Kinlaw |author-first2=Robert J. |author-last2=Levine |title=Ethical guidelines in Pandemic Influenza – Recommendations of the Ethics Subcommittee of the Advisory Committee to the Director, Centers for Disease Control and Prevention |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |date=2007-02-15 |url=https://www.cdc.gov/od/science/integrity/phethics/docs/panflu_ethic_guidelines.pdf |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205095942/https://www.cdc.gov/od/science/integrity/phethics/docs/panflu_ethic_guidelines.pdf |archive-date=2020-02-05}} (12 pages)</ref><ref name="cidrap">{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf|title=Information about social distancing|last=|first=|date=|website=www.cidrap.umn.edu|publisher=Public Health Department: Santa Clara Valley Health & Hospital System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327162348/http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf|archive-date=27 Marso 2020|access-date=17 March 2020}}</ref><ref name="Pearce2020"/> ===Pag-iiwas ng pisikal na kontak=== [[File:Covid-19-Handshake-Alternatives-v3.gif|thumb|upright=1.5|Kasama sa pagdidistansiyang panlipunan ang pag-alis ng pakikipag-ugnayang pisikal na nangyayari sa pangkaraniwang [[pakikipagkamay]], [[ Hug |yakap]], [[apir]], o [[hongi]]; itinatampok sa larawang ito ang walong alternatibo.]] Ang pagpapanatili ng distansiya ng dalawang metro mula sa iba at pag-iiwas sa yakap at [[List of gestures|kilos]] na may direktang pisikal na kontak, ay nagbabawas sa panganib na mahawahan tuwing mga [[pandemya]] ng trangkaso at pandemya ng coronavirus ng 2020.<ref name="Pearce2020"/><ref name="osha">{{cite web |title=Guidance on Preparing Workplaces for an Influenza Pandemic |id=OSHA 3327-02N 2007 |work=[[Occupational Safety and Health Act of 1970]] |publisher=[[United States Department of Labor]] |url=https://www.osha.gov/Publications/influenza_pandemic.html |access-date=2020-03-18 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325141049/https://www.osha.gov/Publications/influenza_pandemic.html |archive-date=2020-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325141049/https://www.osha.gov/Publications/influenza_pandemic.html |date=2020-03-25 }} [https://web.archive.org/web/20200319163737/https://www.osha.gov/Publications/OSHA3327pandemic.pdf]</ref> Inirerekumenda rin ang ganitong mga pagdidistansiya, pati na rin ang mga hakbang sa pansariling kalinisan, sa mga lugar ng trabaho.<ref name="UofCh">{{Cite web |title=Social Distancing |publisher=Department of Safety & Security, [[The University of Chicago]] |date=2015 |website=safety-security.uchicago.edu |url=https://safety-security.uchicago.edu/emergency_management/all_hazard_safety_procedures/social_distancing/ |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324150358/https://safety-security.uchicago.edu/emergency_management/all_hazard_safety_procedures/social_distancing/ |archive-date=2020-03-24}}</ref> Saanman maaari mairerekumendang [[telecommuting|magtrabaho sa bahay]].<ref name="gov.ukSD"/> Iminungkahi ang mga iba't ibang alternatibo sa kaugalian ng [[pakikipagkamay]]. Isang alternatibo ang kilos ng [[namaste]], paglalapat ng mga palad, daliri pataas, mga kamay patungo sa puso. Noong [[ 2020 coronavirus pandemic sa United Kingdom |2020 pandemya ng coronavirus sa Reyno Unido]], ginamit ni [[Charles, Prinsipe ng Wales|Prinsipe Charles]] ang kilos na sa kanyang pagbati sa mga bisita, at inirekomenda ng Direktor-Heneral ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], [[Tedros Adhanom Ghebreyesus]], at Israeling Punong Ministro na si [[Benjamin Netanyahu]].<ref name="Barajas13March2020">{{Cite web|title=Joined palms, hands on hearts, Vulcan salutes: Saying hello in a no-handshake era|author-last1=Barajas|author-first1=Julia|author-last2=Etehad|author-first2=Melissa|date=2020-03-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/coronavirus-namaste-greetings-handshakes-noncontact|access-date=2020-03-18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327064424/https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/coronavirus-namaste-greetings-handshakes-noncontact|archive-date=2020-03-27}}</ref> Kinabibilangan ng iba pang mga alternatibo ang [[ Wave (kilos) |kaway]], [[ Shaka sign |pagsa-''shaka'' (o "''hang loose sign''")]], at paglalagay ng palad patungo sa puso, tulad ng isinasagawa sa mga bahagi ng Iran.<ref name="Barajas13March2020" /><gallery> Talaksan:Social Distancing in a Computer Lab.jpg|Sa kompyuterang ito, isinara ang lahat ng iba pang ''workstation'' para lumaki ang distansiya sa pagitan ng mga taong nagtatrabaho Talaksan:Social Distancing Sign @ London Drugs (49684963711).jpg|Makatutulong sa mga tao ang mga marka sa sahig para manatili nila ang distansiya sa mga pampublikong lugar </gallery> === Pagsara ng paaralan === [[Talaksan:Swineflu_uk_hpa_model.svg|thumb|right|upright=1|Lingguhang kaso ng trangkasong baboy sa UK ng 2009.''Pagmomodelo ng Ahensiya sa Proteksiyon ng Kalusugan''<ref name="HPApress">{{cite web|title=2009 Press Releases|date=24 December 2009|publisher=Health Protection Agency|accessdate=24 December 2009|url=http://www.hpa.org.uk/HPA/NewsCentre/NationalPressReleases/2009PressReleases/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091224065403/http://www.hpa.org.uk/HPA/NewsCentre/NationalPressReleases/2009PressReleases/|archivedate=24 Disyembre 2009|url-status=dead}}</ref>]] Ipinakita ng pagmomodelo sa sipnayan na maaaring ipagliban ng pagsasara ng mga paaralan ang pagkalat ng siklab. Gayunpaman, nakadepende ang bisa sa mga kontak na pinapanatili ng mga kabataan sa labas ng paaralan. Kadalasan, kailangang magbakasyon sa trabaho ang isang magulang, at kailangang pahabain ang pagsasara, at maaaring magbunga ito ng pagkasira sa lipunan at ekonomiya.<ref name="Zumla2010">{{Cite book|last=Zumla|first=Alimuddin|url=https://books.google.com/books?id=c9CQn9C4JaQC&pg=PA614|title=Emerging Respiratory Infections in the 21st Century, An Issue of Infectious Disease Clinics|last2=Yew|first2=Wing-Wai|last3=Hui|first3=David S. C.|date=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|volume=24|number=3|year=|isbn=978-1-4557-0038-7|location=|pages=614|language=en}}</ref><ref name="CauchemezFerguson2009">{{cite journal|pmid=19628172|last6=Duncan|first1=Simon|last2=Ferguson|first2=Neil M|last3=Wachtel|first3=Claude|last4=Tegnell|first4=Anders|last5=Saour|first5=Guillaume|last1=Cauchemez|last7=Nicoll|first6=Ben|first7=Angus|title=Closure of schools during an influenza pandemic|journal=The Lancet Infectious Diseases|url=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S1473-3099%2809%2970176-8|volume=9|issue=8|year=2009|pages=473–481|issn=14733099|doi=10.1016/S1473-3099(09)70176-8}}</ref> === Pagsasara ng opisina === Iminumungkahi ng mga pag-aaral sa [[Modeling and simulation|pagmodelo at paimbabaw]] batay sa data ng Estados Unidos na kung sarado ang 10% ng apektadong opisina, ang kabuuang antas ng pagkalat ay humigit-kumulang 11.9% at naipagpaliban nang kaunti ang rurok-oras ng epidemya. Sa kabila nito, kung sarado ang 33% ng mga apektadong opisina, bumababa ang antas sa 4.9%, at naantala ang rurok-oras nang isang linggo.<ref>{{cite journal |author-last1=Rousculp |author-first1=Matthew D. |author-last2=Johnston |author-first2=Stephen S. |author-last3=Palmer |author-first3=Liisa A. |author-last4=Chu |author-first4=Bong-Chul |author-last5=Mahadevia |author-first5=Parthiv J. |author-last6=Nichol |author-first6=Kristin L. |date=October 2010 |title=Attending Work While Sick: Implication of Flexible Sick Leave Policies |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-occupational-and-environmental-medicine_2010-10_52_10/page/1009 |journal=[[Journal of Occupational and Environmental Medicine]] |volume=52 |issue=10 |pages=1009–1013 |doi=10.1097/jom.0b013e3181f43844 |pmid=20881626}}</ref><ref>{{cite journal |author-last1=Kumar |author-first1=Supriya |author-last2=Crouse Quinn |author-first2=Sandra |author-last3=Kim |author-first3=Kevin H. |author-last4=Daniel |author-first4=Laura H. |author-last5=Freimuth |author-first5=Vicki S. |title=The Impact of Workplace Policies and Other Social Factors on Self-Reported Influenza-Like Illness Incidence During the 2009 H1N1 Pandemic |date=January 2012 |journal=[[American Journal of Public Health]] |volume=102 |issue=1 |pages=134–140 |doi=10.2105/AJPH.2011.300307 |pmid=22095353 |pmc=3490553}}</ref> Kabilang sa pagsasara ng opisina ang pagsasara ng mga "'di-esensiyal" na negosyo at serbisyong panlipunan (ang ibig sabihin ng "'di-esensiyal" ay mga pasilidad na hindi nagpapatakbo ng pangunahing tungkulin sa komunidad, kung ihahambing sa [[essential services|serbisyong esensiyal]]).<ref>{{cite web |title=Social Distancing Support Guidelines For Pandemic Readiness |publisher=[[Colorado Department of Public Health and Environment]] |date=March 2008 |url=https://www.colorado.gov/pacific/sites/default/files/OEPR_Guidelines-for-Social-Distancing-Pandemic-Readiness.pdf |access-date=2017-02-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213001535/https://www.colorado.gov/pacific/sites/default/files/OEPR_Guidelines-for-Social-Distancing-Pandemic-Readiness.pdf |archive-date=2017-02-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213001535/https://www.colorado.gov/pacific/sites/default/files/OEPR_Guidelines-for-Social-Distancing-Pandemic-Readiness.pdf |date=2017-02-13 }}</ref> === Pagkansela ng pagtitipon === Kabilang sa pagkakansela ng mga [[mass gathering|pagtitipun-tipon]] ang mga palakasan, pelikulang o musikas palabas.<ref>{{cite journal|author-first1=Robert|publisher=National Centre for Immunisation Research and Surveillance|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515032806/https://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/519F9392797E2DDCCA257D47001B9948/$File/Social.pdf|url-status=dead|access-date=2015-05-15|url=https://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/519F9392797E2DDCCA257D47001B9948/$File/Social.pdf|pmid=24630149|doi=10.1016/j.prrv.2014.01.003|pages=119–126|author-last1=Booy|issue=2|volume=16|date=2015|journal=[[:de:Paediatric Respiratory Reviews|Paediatric Respiratory Reviews]]|title=Evidence compendium and advice on social distancing and other related measures for response to an influenza pandemic|author-last2=Ward|author-first2=James|archive-date=2015-05-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515032806/https://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/519F9392797E2DDCCA257D47001B9948/$File/Social.pdf |date=2015-05-15 }} (13 pages)</ref> Hindi tiyak ang ebidensiya na nagmumungkahi na pinapataas ng mga pagtitipon ang potensiyal para sa pagkalat ng sakit.<ref>Thomas V. Inglersby et al, [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.556.2672&rep=rep1&type=pdf "Disease Mitigation Measures in the Control of Pandemic Influenza"], ''Biosecurity and Bioterrorism Biodefense Strategy & Science'', Volume 4, Number 4, 2006</ref> Iminumungkahi ng mga [[Anecdotal evidence|anekdota]] na maaaring maiugnay ang mga iilang uri ng pagtitipon sa mas malaking panganib sa [[Influenza#Transmission|pagkalat ng trangkaso]], at maaaring "maglahi" ng mga bagong uri sa lugar, na pasimuno ng pagkalat sa komunidad sa isang [[pandemya]]. Noong pandemya ng trangkaso ng 1918, ang mga [[Philadelphia Liberty Loans Parade|parada ng militar sa Philadelphia]]<ref name="Davis_20180921">{{cite magazine |author-first=Kenneth C. |author-last=Davis |author-link=Kenneth C. Davis |title=Philadelphia Threw a WWI Parade That Gave Thousands of Onlookers the Flu |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |date=2018-09-21 |url=https://www.smithsonianmag.com/history/philadelphia-threw-wwi-parade-gave-thousands-onlookers-flu-180970372/ |access-date=2020-03-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327222425/https://www.smithsonianmag.com/history/philadelphia-threw-wwi-parade-gave-thousands-onlookers-flu-180970372/ |archive-date=2020-03-27}}</ref> at Boston<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/influenza-boston/ "The Flu in Boston"], ''American Experience'', WGBH</ref> ay maaaring naging responsable sa pagkalat sa sakit sa pamamagitan ng paghahalubilo ng mga nahawang marino sa mga pulutong ng sibilyano. Makatutulong sa pagbawas ng pagkalat ang restriksiyon ng mga pagtitipon, kasama ng mga iba pang pakikialam ukol sa pagdidistansiya.<ref>{{cite journal|vauthors=Ishola DA, Phin N|year=2011|title=Could influenza transmission be reduced by restricting mass gatherings? Towards an evidence-based policy framework|url=|journal=Journal of Epidemiology and Global Health|volume=1|issue=1|pages=33–60|doi=10.1016/j.jegh.2011.06.004|pmid=23856374}}</ref> === Restriksiyon sa pagbibiyahe === Malayong mangyari ang pag-aantala ng epidemya nang higit sa 2–3 linggo dahil sa restriksiyon sa hangganan o restriksiyon sa pagbibiyahe sa loob maliban kung itinupad ito na may higit sa 99% saklaw.<ref>{{cite journal|vauthors=Ferguson NM, Cummings DA, Fraser C, Cajka JC, Cooley PC, Burke DS|year=2006|title=Strategies for mitigating an influenza pandemic|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-07-27_442_7101/page/448|journal=Nature|volume=442|issue=7101|pages=448–52|doi=10.1038/nature04795|pmid=16642006|bibcode=2006Natur.442..448F}}</ref> Nadiskubre na hindi mabisa ang pag-iiskrin sa paliparan sa pagpigil ng pagkalat ng virus noong siklab ng SARS ng 2003 sa Canada<ref>{{cite journal|vauthors=Bell DM, World, Community|year=2004|title=Public health interventions and SARS spread, 2003|url=https://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol10no11/04-0729.htm|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=10|issue=11|pages=1900–1906|doi=10.3201/eid1011.040729|pmid=15550198|pmc=3329045}}</ref> at sa Estados Unidos.<ref>Martin Cetron et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK92450/ "Isolation and Quarantine: Containment Strategies for SARS, 2003"], from ''Learning from SARS: Preparing for the Next Disease Outbreak'', National Academy of Sciences, 2004. {{ISBN|0309594332}}</ref> Naging epektibo raw ang mga ipinataw na istriktong kontrol sa mga hangganan sa pagitan ng [[Austria|Austrya]] at ang [[Imperyong Otomano]], na ipinataw mula 1770 hanggang 1871 upang pigilan na pumasok sa Austrya ang mga taong nahawa ng [[Bubonic plague|salot buboniko]], dahil hindi nagkaroon ng mga malalaking siklab ng salot sa teritoryo ng Austrya pagkatapos itong itinatag, samantalang patuloy na nakaranas ang Imperyong Otomano ng mga madadalas na epidemya ng salot hanggang ang gitna ng ikalabinsiyam na siglo.<ref name="Kohn">George C. Kohn, [http://www.academia.dk/MedHist/Sygdomme/PDF/Encyclopedia_of_Pestilence_Pandemics_and_Plagues.pdf ''Encyclopedia of Plague and Pestilence: From Ancient Times to the Present'', Infobase Publishing, 2007; p. 30.] {{ISBN|1438129238}}</ref> Ayon sa pagsusuri ng [[Northeastern University]] na inilathala noong Marso 2020, "pinapabagal lang ng mga restriksiyon sa pagbibiyahe papunta at paalis ng Tsina ang pandaigdigang pagkalat ng [[COVID-19]] [kapag] isinama ito ng mga tangka sa pagbawas ng pagkalat sa antas ng komunidad at indibidwal.... Hindi sapat ang mga restriksiyon sa pagbibiyahe maliban kung isinama ito ng pagdidistansiyang panlipunan."<ref>Emily Arntsen, [https://news.northeastern.edu/2020/03/06/to-slow-the-spread-of-covid-19-close-doors-not-borders-new-report-says/ "Closing borders can delay, but can't stop the spread of COVID-19, new report says"], ''News@Northeastern'', March 6, 2020.</ref> Natuklasan ng pagsusuri na ipinagpaliban lang ng restriksiyon sa pagbibiyahe sa Wuhan ang pagkalat ng sakit sa ibang bahagi ng kalupaang Tsina nang tatlo hanggang limang araw, ngunit binawas naman nito ang pagkalat ng mga pandaigdigang kaso nang hanggang 80 bahagdan. Isang pangunahing dahilan kung bakit hindi naging ganoong epektibo ang restriksiyon sa pagbibiyahe ay hindi nagpapakita ng sintomas ang karamihan ng mga may COVID-19 sa mga unang yugto ng impeksiyon.<ref>Matteo Chinazzi1, Jessica T. Davis1, Marco Ajelli, Corrado Gioannini, Maria Litvinova, Stefano Merler, Ana Pastore y Piontti1, Kunpeng Mu1, Luca Rossi, Kaiyuan Sun, Cécile Viboud, Xinyue Xiong, Hongjie Yu, M. Elizabeth Halloran, Ira M. Longini Jr. Alessandro Vespignani1, [https://science.sciencemag.org/content/early/2020/03/05/science.aba9757 "The effect of travel restrictions on the spread of the 2019 novel coronavirus (COVID-19) outbreak"], ''Science'' 6 March 2020</ref> ===Pagpoprotekta sa sarili=== Kabilang sa mga hakbang para makaprotekta sa sarili ang paglilimita ng personal na pakikipag-ugnayan, pagsasagawa ng negosyo sa telepono o gamit ang Internet, pag-iiwas sa pampublikong lugar at pagbabawas sa 'di-kinakailangang pagbibiyahe.<ref name="Glass">{{cite journal |author-last1=Glass |author-first1=Robert J. |author-last2=Glass |author-first2=Laura M. |author-last3=Beyeler |author-first3=Walter E. |author-last4=Min |author-first4=H. Jason |doi=10.3201/eid1211.060255 |title=Targeted Social Distancing Designs for Pandemic Influenza |journal=[[Emerging Infectious Diseases]] |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |date=November 2006 |volume=12 |issue=11 |pages=1671–1681 |pmid=17283616 |pmc=3372334 |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/11/06-0255_article |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323042313/https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/11/06-0255_article |archive-date=2020-03-23}}</ref><ref name="SDG">{{cite web |title=Social Distancing Guidelines (for workplace communicable disease outbreaks) |date=2017 |publisher=[[Society for Human Resource Management]] |url=https://www.shrm.org/resourcesandtools/tools-and-samples/policies/pages/cms_016204.aspx |access-date=2017-04-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423071438/https://www.shrm.org/resourcesandtools/tools-and-samples/policies/pages/cms_016204.aspx |archive-date=2017-04-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423071438/https://www.shrm.org/resourcesandtools/tools-and-samples/policies/pages/cms_016204.aspx |date=2017-04-23 }}</ref><ref name=HeartMatters>{{Cite web|url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/whats-the-difference-between-shielding-self-isolation-and-social-distancing|title=What's the difference between shielding, self-isolation and social distancing?|website=www.bhf.org.uk|language=en|access-date=2020-03-29|archive-date=2020-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329185017/https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/whats-the-difference-between-shielding-self-isolation-and-social-distancing|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200329185017/https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/whats-the-difference-between-shielding-self-isolation-and-social-distancing |date=2020-03-29 }}</ref> === Kuwarentena ng posibleng kaso === Noong siklab ng [[SARS]] ng 2003 sa Singgapura, napasailalim ang halos 8,000 katao sa sapilitang kuwarentena sa bahay at kinailangan ang higit pang 4,300 na magsubaybay sa sarili para sa mga sintomas at kumontak bawat araw sa mga awtoridad ng kalusugan bilang paraan upang kontrolin ang epidemya. Bagaman 58 lang ng mga indibidwal na ito na kalaunang nasuri na may SARS, nasiyahan ang mga opisyal ng kalusugan ng bayan na nakatulong ang hakbang sa pag-iwas sa higit pang pagkalat ng impeksiyon.<ref>Chorh-Chuan Tan, [http://www.srmuniv.ac.in/sites/default/files/downloads/sars_outbreak_lessons.pdf "SARS in Singapore – Key Lessons from an Epidemic"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424174153/http://www.srmuniv.ac.in/sites/default/files/downloads/sars_outbreak_lessons.pdf |date=2017-04-24 }}, ''Annals Academy of Medicine'', May 2006, Vol. 35 No.5.</ref> Maaaring nakapagtulong ang kusang-loob na paghihiwalay ng sarili sa pagkalat ng trangkaso sa Texas noong 2009.<ref>{{cite journal|vauthors=Teh B, Olsen K, Black J, Cheng AC, Aboltins C, Bull K ''et al.''|year=2012|title=Impact of swine influenza and quarantine measures on patients and households during the H1N1/09 pandemic|url=|journal=Scandinavian Journal of Infectious Diseases|volume=44|issue=4|pages=289–296|doi=10.3109/00365548.2011.631572|pmid=22106922}}</ref> Naiulat ang mga panandaliang at pangmatagalang negatibong epekto sa sikolohiya.<ref name="Brooks26Feb2020"/> === Kordon sanitaryo === Noong 1995 ginamit ang kordon sanitaryo upang pigilan ang siklab ng [[Ebola virus disease|sakit ng Ebola virus]] sa [[Kikwit]], [[Zaire]].<ref>Laurie Garrett, [https://newrepublic.com/article/119085/ebola-cordon-sanitaire-when-it-worked-congo-1995 "Heartless but Effective: I've Seen 'Cordon Sanitaire' Work Against Ebola"], ''The New Republic'', 14 August 2014</ref><ref>[https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00037078.htm "Outbreak of Ebola Viral Hemorrhagic Fever -- Zaire, 1995" ''Morbidity and Mortality Weekly Report'', 19 May 1995 / 44(19);381-382]</ref><ref name="Kaplan">Rachel Kaplan Hoffmann and Keith Hoffmann, [http://www.clinicalcorrelations.org/?p=8357 "Ethical Considerations in the Use of Cordons Sanitaires"], ''Clinical Correlations'', 19 February 2015.</ref> Pinalibutan ni Pangulong [[Mobutu Sese Seko]] ang bayan ng mga hukbo at isinuspende ang lahat ng mga paglipad patungo sa komunidad. Sa loob ng Kikwit, itinayo ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] at mga pangkat ng manggagamot sa Zaire ng mga higit pang kordon sanitaryo, hiniwalay ang mga libingan at pinaggamutan mula sa pangkalahatang populasyon at nagtagumpay sa paglilimita ng impeksiyon.<ref>Laurie Garrett, ''Betrayal of Trust: The Collapse of Global Public Health'', Hachette Books, 2011 {{ISBN|1401303862}}</ref> === Pamprotektang pagsamsam === Noong [[epidemya ng influenza ng 1918|epidemya ng trangkaso ng 1918]], ibinukod ng bayan ng [[Gunnison, Colorado]], ang sarili nang dalawang buwan upang iwasan ang paghahantad ng impeksiyon. Binakaridahan ang lahat ng lansangang-bayan at ikinuwarentenas ang mga nakarating na pasahero nang limang araw. Bilang resulta ng pagbubukod, walang namatay sa trangkaso sa Gunnison noong pandemya.<ref>[http://chm.med.umich.edu/research/1918-influenza-escape-communities/gunnison/ Gunnison: Case Study], University of Michigan Medical School, Center for the History of Medicine</ref> Pinagtibay rin ng iilang komunidad ang mga ganoong hakbang.<ref name="Markel">[https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/12/pdfs/06-0506.pdf H. Markel, A.M. Stern, J. A. Navarro, J. R. Michalsen, A. S. Monto, and C. DiGiovanni, "Nonpharmaceutical Influenza Mitigation Strategies, US Communities, 1918–1920 Pandemic"], ''Emerging Infectious Diseases'', Vol. 12, No. 12, December 2006.</ref> Kabilang sa mga ibang hakbang ang pagsasara o paglilimita ng [[Mass transit|''mass transit'']]<ref>{{Cite news|author-last=Taylor|author-first=Kate|title=No Bus Service. Crowded Trains. Transit Systems Struggle With the Virus. - U.S. cities with public transit systems are being forced to adapt to the risks posed by the coronavirus, implementing new sanitation protocols while contending with fewer riders and workers.|date=2020-03-20|orig-year=2020-03-17|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331|url=https://www.nytimes.com/2020/03/17/us/coronavirus-buses-trains-detroit-boston.html|access-date=2020-03-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325024853/https://www.nytimes.com/2020/03/17/us/coronavirus-buses-trains-detroit-boston.html|archive-date=2020-03-25}}</ref> at pagsasara ng mga pasilidad sa paglilibang (mga languyan ng komunidad, samahan ng kabataan, at himnasyo).<ref>{{cite web|title=Flu Pandemic Mitigation - Social Distancing|website=globalsecurity.org|url=http://www.globalsecurity.org/security/ops/hsc-scen-3_flu-pandemic-distancing.htm|access-date=2020-03-23|url-status=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163703/https://www.globalsecurity.org/security/ops/hsc-scen-3_flu-pandemic-distancing.htm|archive-date=2020-03-22}}</ref><gallery widths="200" heights="200"> Talaksan:Mole2.JPG|Ang [[Lazzaretto of Ancona|Lazzaretto ng Ancona]] ay isang ika-18 siglong gusali na itinayo sa artipisyal na pulo upang magsilbi bilang [[estasyong pangkuwarentena]] at [[Leprosarium|leprosaryo]] para sa daugnang bayan ng [[Ancona]], Italya. Talaksan:Leprosorium.jpg|Hindi pinapasok sa bayan ang dalawang ketongin.Ukit-kahoy ni [[Vincent of Beauvais|Vincent ng Beauvais]], ika-14 na siglo </gallery> == Kasaysayan == Itinayo ang mga [[kolonya ng mga ketongin]] at ''[[lazaretto]]'' bilang paraan para pigilan ang pagkalat ng [[ketong]] at iba pang nakahahawang sakit sa pamamagitan ng pagdidistansiyang panlipunan,<ref>{{cite book |author-first=Charles Léon |author-last=Souvay |title=Catholic Encyclopedia |title-link=Catholic Encyclopedia |date=1913 |volume=9 |chapter=Leprosy |chapter-url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_%281913%29/Leprosy |access-date=2020-03-28 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20200328203733/https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Leprosy |archive-date=2020-03-28 }}</ref> hangga't naintindihan ang pagkakalat at naimbento ang mga epektibong panggamot. ===Epidemya ng polio ng 1916 sa Lungsod ng New York=== [[Talaksan:Popular_science_monthly_(1872)_(14596283227).jpg|thumb|Isinara ang mga liwasan at palaruan ng New York noong epidemya ng polio noong 1916.<ref name="PopSci2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/popularsciencemo89newyuoft/page/400/mode/2up/search/flexner|title=Popular science monthly|date=1916|publication-place=New York, USA|publisher=[[D. Appleton]]|page=400}}</ref>]] Noong [[1916 New York City polio epidemic|epidemya ng polio ng 1916 sa Lungsod ng New York]], noong may higit sa 27,000 kaso at higit sa 6,000 nangamatay dahil sa polio sa Estados Unidos, nang may higit sa 2,000 nangamatay sa Lungsod ng New York mismo, isinara ang mga sinehan, kinansela ang mga pulong, halos walang pagtitipon sa publiko, at binabalaan ang mga kabataan na huwag uminom sa mga paunten ng tubig, at sinabihan na iwasan ang mga parkeng libangan, languyan at dalampasigan.<ref name="Battin2009">{{Cite book|last=Battin|first=M. Pabst|url=https://books.google.com/books?id=bXDnCwAAQBAJ&pg=PA351|title=The Patient as Victim and Vector: Ethics and Infectious Disease|last2=Francis|first2=Leslie P.|last3=Jacobson|first3=Jay A.|last4=Smith|first4=Charles B.|date=2009|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-533583-5|location=|pages=87|language=en}}</ref><ref name="Melnick_1996">{{cite journal|author=Melnick J.|title=Current status of poliovirus infections|url=http://cmr.asm.org/cgi/reprint/9/3/293|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=9|issue=3|pages=293–300|date=1 July 1996|pmid=8809461|pmc=172894|doi=10.1128/CMR.9.3.293|access-date=21 Marso 2020|archive-date=28 Septiyembre 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928101428/http://cmr.asm.org/cgi/reprint/9/3/293|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928101428/http://cmr.asm.org/cgi/reprint/9/3/293 |date=28 Septiyembre 2011 }}</ref> Noong [[pandemya ng coronavirus ng 2019–20]], binigyang-diin ang mga hakbang sa pagdidistansiyang panlipunan at ang mga may kaugnayan dito ng iilang pamahalaan bilang alternatibo sa ipinatupad na kuwarentena ng mga lugar na lubhang naapektuhan; halimbawa, sa Reyno Unido, ipinayo ng gobyerno sa publiko na iwasan ang mga pampublikong lugar, at kusang nagsara ang mga sinehan at teatro upang hikayatin ang mensahe ng pamahalaan.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-51925490|title=Most UK cinemas shut after virus advice|date=2020-03-17|work=BBC News|access-date=2020-03-21|language=en-GB}}</ref> === Trangkaso, 1918 hanggang ngayon === [[Talaksan:165-WW-269B-11-trolley-l.jpg|thumb|Isang pasaherong walang mask na tinatanggihang sumakay sa isang [[Trambiya|trambya]] ([[Seattle]], Washington, 1918)]] Noong [[1918 flu pandemic|pandemya ng trangkaso ng 1918]], natanaw ng Philadelphia ang kanyang mga unang kaso ng trangkaso noong 17 Setyembre.<ref name="Hatchett">{{cite journal |author-last1=Hatchett |author-first1=Richard J. |author-last2=Mecher |author-first2=Carter E. |author-last3=Lipsitch |author-first3=Marc |author-link3=:wikidata:Q28322531 |editor-first=Burton H. |editor-last=Singer |title=Public health interventions and epidemic intensity during the 1918 influenza pandemic |url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/18/7582 |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=104 |issue=18 |pages=7582–7587 |date=2007-05-01 |orig-year=2007-04-06, 2007-02-14, 2006-12-09 |pmid=17416679 |doi=10.1073/pnas.0610941104 |pmc=1849867 |access-date=2020-03-19 |archive-date=2008-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309101000/http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/18/7582 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309101000/http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/18/7582 |date=2008-03-09 }}</ref><ref name="Ryan2008"/> Ipinatuloy ng lungsod ang naplanong parada at pagtitipon ng higit sa 200,000 katao sa tatlong kasunod na araw, okupadong okupado noon ang 31 ospital ng lungsod. Sa isang linggo, 4500 ang namatay.<ref name="Davis_20180921"/><ref>{{Cite journal |title=Influenza in 1918: Recollections of the Epidemic in Philadelphia |author-first=Isaac |author-last=Starr |author-link=Isaac Starr |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |date=1976-10-01 |volume=85 |issue=4 |pages=516–518 |doi=10.7326/0003-4819-85-4-516 |language=en |pmid=788585}}</ref> Ipinatupad ang mga hakbang ng pagdidistansiya noong 3 Oktubre, higit sa dalawang linggo pagkatapos ng unang kaso.<ref name="Ryan2008"/> Di-katulad sa Philadelphia, natanaw ng St. Louis ang kanyang mga unang kaso ng trangkaso noong 5 Oktubre at umabot ng dalawang araw bago maipatupad ang iilang hakbang ng pagdidistansiya,<ref name="Ryan2008"/> kabilang ang pagsasara ng paaralan, teatro, at iba pang lugar kung saan nagtitipun-tipon ang mga tao. Pinagbawalan ang mga pampublikong pagtitipon, kabilang dito ang mga libing. Pinabagal ng mga aksiyon ang pagkalat ng trangkaso sa St. Louis, at hindi nagkaroon ng lubhang pagdami ng kaso at kamatayan, gaya ng nangyari sa Philadelphia.<ref name="Smith2007">{{Cite journal |author-last=Smith |author-first=Richard |author-link=Richard Smith (editor) |date=2007-06-30 |title=Social measures may control pandemic flu better than drugs and vaccines |journal=[[British Medical Journal]] |volume=334 |issue=7608 |page=1341 |doi=10.1136/bmj.39255.606713.DB |issn=0959-8138 |pmc=1906625 |pmid=17599996 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1906625/pdf/bmj-334-7608-news-1341a.pdf |access-date=2020-03-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327222703/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1906625/pdf/bmj-334-7608-news-1341a.pdf |archive-date=2020-03-27}}</ref> Tumaas ang huling bilang ng namatay sa St. Louis kasunod ng ikalawang alon ng kaso, ngunit nanatiling mas mababa sa kabuuan kumpara sa mga ibang lungsod.<ref name="Kalnins">{{Cite journal |author-last=Kalnins |author-first=Irene |date=September 2006 |title=The Spanish influenza of 1918 in St. Louis, Missouri |url=https://archive.org/details/sim_public-health-nursing_september-october-2006_23_5/page/479 |journal=[[Public Health Nursing]] |location=Boston, Massachusetts, USA |volume=23 |issue=5 |pages=479–483 |doi=10.1111/j.1525-1446.2006.00586.x |issn=0737-1209 |pmid=16961567}}</ref> Sinuri ni Bootsma at Ferguson ang mga pakikialam ng pagdidistansiya sa 16 Amerikanong lungsod noong epidemya ng 1918 at natuklas nila na ang mga pakikialam na may takdang oras ay nakapagbawas lamang ng pagkamatay nang katamtaman (marahil 10–30%), at kadalasang limitadong limitado ang dagok dahil nahuli na ang pakikialam at inalis nang masyadong maaga. Naobserbahan na nakaranas ang iilang lungsod ng ikalawang rurok ng epidemya pagkatapos alisin ang mga kontrol ng pagdidistansiya, dahil nalantad ang mga madaling tablan na dating protektado.<ref>{{cite journal|vauthors=Bootsma MC, Ferguson NM|title=The effect of public health measures on the 1918 influenza pandemic in U.S. cities|url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/18/7588|journal=Proc Natl Acad Sci U S A|volume=104|issue=18|pages=7588–7593|year=2007|pmid=17416677|doi=10.1073/pnas.0611071104|pmc=1849868|access-date=2020-03-19|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322145722/https://www.pnas.org/content/104/18/7588.full|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322145722/https://www.pnas.org/content/104/18/7588.full |date=2020-03-22 }}</ref> Ipinakita na binawas ng pagsasara ng mga paaralan ng [[Morbidity|pagkamatay]] sa [[Influenza A virus subtype H2N2|Trangkasong Asyano]] nang 90% noong 1957–58 siklab,<ref>{{cite journal|vauthors=Chin TD, Foley JF, Doto IL, Gravelle CR, Weston J|year=1960|title=Morbidity and mortality characteristics of Asian strain influenza|url=|journal=Public Health Reports|volume=75|issue=2|pages=148–58|doi=10.2307/4590751|pmid=19316351|pmc=1929395|jstor=4590751}}</ref> at hanggang 50% sa pagkontrol ng influenza sa Estados Unidos, 2004–2008.<ref>{{cite journal|vauthors=Wheeler CC, Erhart LM, Jehn ML|year=2010|title=Effect of school closure on the incidence of influenza among school -age children in Arizona|url=|journal=Public Health Reports|volume=125|issue=6|pages=851–859|doi=10.1177/003335491012500612|pmid=21121230|pmc=2966666}}</ref> Katulad nito, iniugnay ang mga sapilitang pagsasara ng mga paaralan at iba pang hakbang ng pagdidistansiya sa 29% hanggang 37% pagbawas sa kabilisan ng pagkalat ng influenza noong [[2009 influenza pandemic|epidemya ng trangkaso ng 2009]] sa Mehiko.<ref>[https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/flu-pandemic-study-supports-social-distancing Flu Pandemic Study Supports Social Distancing"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423064820/https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/flu-pandemic-study-supports-social-distancing |date=2017-04-23 }}, ''NIH Research Matters'', 6 June 2011.</ref> Noong [[2009 flu pandemic in the United Kingdom|siklab ng trangkasong baboy ng 2009 sa UK]], sa isang artikulong pinamagatang "''Closure of schools during an influenza pandemic''" ("Pagsasara ng mga paaralan tuwing pandemya ng influenza") na inilathala sa ''[[The Lancet|Lancet Infectious Diseases]]'', inindorso ng pangkat ng epidemiologo ang pagsasara ng mga paaralan upang gambalain ang daloy ng impeksiyon, pabagalan ang higit pang pagkalat at bumili ng panahon upang manaliksik at bumuo ng bakuna.<ref name="Wardrop2009">{{Cite news|last=Wardrop|first=Murray|url=https://www.telegraph.co.uk/news/health/swine-flu/5874683/Swine-flu-schools-should-close-to-halt-spread-of-virus-ministers-told.html|title=Swine flu: schools should close to halt spread of virus, ministers told|date=21 July 2009|work=The Telegraph|access-date=17 March 2020|url-status=live|language=en-GB|issn=0307-1235|url-access=subscription}}</ref> Matapos pag-aralan ng mga pandemya ng influenza kabilang ang [[Spanish flu|pandemya ng trangkaso ng 1918]], ang [[Influenza A virus subtype H2N2|pandemya ng influenza ng 1957]] at ang [[1968 flu pandemic|pandemya ng influenza ng 1968]], nag-ulat sila tungkol sa epekto ng pagsasara ng mga paaralan sa ekonomiya at nagtatrabaho, lalo na dahil sa malaking bahagdan ng doktora at babaeng nars, kung kanino kalahati ay may batang wala pang 16 taong gulang. Tiningnan din nila ang dinamika ng pagkalat ng influenza sa Pransiya tuwing mga Pransesang holiday ng paaralan at itinala na bumaba ang mga kaso ng trangkaso noong nagsara ang mga paaralan at bumalik noong muli silang nagbukas. Itinala nila na noong nagwelga ang mga guro sa Israel noong panahon ng trangkaso ng 1999–2000, bumaba ang pagpapatingin sa doktor at ang bilang ng impeksiyon sa palahingahan nang higit pa sa ikalima at higit pa sa dalawang ikalima ayon sa pagkabanggit.<ref name="Reuters2009">{{Cite news|last=|first=|url=https://www.reuters.com/article/us-flu-schools-idUSTRE56J4OO20090720|title=Closing schools won't stop pandemics: study|date=20 July 2009|publisher=Reuters|access-date=17 March 2020|url-status=live|editor-last=Walsh|editor-first=Eric|language=en}}</ref> === SARS 2003 === Noong [[2002–2004 SARS outbreak|siklab ng SARS ng 2003]], dinagdagan ang mga hakbang ng pandaigdigang pagdidistansiya tulad ng pagbabawal ng malaking pagtitipon, pagsasara ng mga paaralan at teatro, at mga iba pang pampublikong lugar ang mga hakbang ng pampublikong kalusugan tulad ng paghahanap at pagbubukod ng apektadong tao, pagkukuwarentena sa kanilang nakisalamuha, at hakbang sa pagkokontrol ng impeksiyon. Isinama ito sa pagpapasuot ng mask sa mga ilang tao.<ref name="Bell2004">{{Cite journal |author-last=Bell |author-first=David M. |date=November 2004 |title=Public Health Interventions and SARS Spread, 2003 |journal=[[Emerging Infectious Diseases]] |volume=10 |issue=11 |pages=1900–1906 |doi=10.3201/eid1011.040729 |issn=1080-6040 |pmc=3329045 |pmid=15550198}}</ref> Noong panahong ito sa Kanada, ginamit ang "kuwarantenang pampamayanan" upang mabawasan ang pagkalat ng sakit na may katamtamang tagumpay.<ref name=Bondy>{{cite journal |title=Quantifying the impact of community quarantine on SARS transmission in Ontario: estimation of secondary case count difference and number needed to quarantine |author-last1=Bondy |author-first1=Susan J. |author-last2=Russell |author-first2=Margaret L. |author-last3=Laflèche |author-first3=Julie M. L. |author-last4=Rea |author-first4=Elizabeth |date=2009-12-24 |pmid=20034405 |doi=10.1186/1471-2458-9-488 |pmc=2808319 |volume=9 |journal=[[BMC Public Health]] |page=488 |issue=1}}</ref> ===Pandemya ng COVID-19=== {{main|Pandemya ng COVID-19}} [[File:Katapult importance social distancing.gif|thumb|upright=1.6|Mga paimbabaw na naghahambing ng pagkalat ng impeksiyon, at bilang ng namatay dahil nasobrahan ang kapasidad ng mga ospital, kapag "karaniwan" ang mga pakikisalamuha (kaliwa, 200 ang malayang nakakikilos) at "nadistansiya" (kanan, 25 ang malayang nakakikilos).<br/>Luntian&nbsp;= Mga malulusog, di-nahawahanPula&nbsp;= Mga nahawa<br />Bughaw&nbsp;= Mga gumaling<br />Itim&nbsp;= Mga namatay]] Noong pandemya ng COVID-19, binigyang-diin ang pagdidistansiyang panlipunan at kaugnay na hakbang ng iilang pamahalaan bilang alternatibo sa ipinatupad na kuwarentena ng mga lugar na naapektuhan nang malubha. Ayon sa pagsubaybay ng [[UNESCO]], higit sa 100 bansa ang nagpatupad ng [[Impact of the 2019–2020 coronavirus pandemic on education|pagsasara ng paaralan sa buong bansa bilang tugon sa COVID-19]], na nakaapekto sa higit sa kalahting pandaigdigang populasyon ng estudyante.<ref name=":0">{{Cite web |title=COVID-19 Educational Disruption and Response |date=2020-03-04 |website=[[UNESCO]] |language=en |url=https://en.unesco.org/themes/education-emergencies/coronavirus-school-closures |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329110914/https://en.unesco.org/themes/education-emergencies/coronavirus-school-closures |archive-date=2020-03-29}}</ref> Sa Reyno Unido, ipinayo ng gobyerno sa publiko ang pag-iiwas sa pampublikong lugar, at kusang-loob na nagsara ang mga sinehan at teatro upang hikayatin ang mensahe ng gobyerno.<ref>{{Cite news |title=Most UK cinemas shut after virus advice |language=en-GB |date=2020-03-17 |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-51925490 |access-date=2020-03-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323161040/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-51925490 |archive-date=2020-03-23}}</ref> Tumanggi ang iilang tinedyer at batang adulto sa kusang-loob na pagsunod sa mga hakbang ng pagdidistansiya. Sa [[Belhika]], iniulat ng midya na dinaluhan ang isang ''[[rave]]'' ng hindi bababa sa 300 bago ito pinawatak-watak ng mga lokal na awtoridad. Sa [[Pransiya]], pinagmumulta ng hanggang US$150 ang mga tinedyer na nagpapasyalan. Isinara ang mga dalampasigan sa [[Florida]] at [[Alabama]] upang watakin ang mga nagpaparti sa bakasyon sa tagsibol.<ref>{{cite news |url=https://www.wthr.com/article/parents-police-struggle-social-distance-young-coronavirus-outbreak |title=Parents, police struggle to social distance the young in coronavirus outbreak |date=2020-03-20 |access-date=2020-04-03 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323063717/https://www.wthr.com/article/parents-police-struggle-social-distance-young-coronavirus-outbreak |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200323063717/https://www.wthr.com/article/parents-police-struggle-social-distance-young-coronavirus-outbreak |date=2020-03-23 }}</ref> Winatak-watak ang mga kasal sa New Jersay at ipinataw ang ''curfew'' ng alas-8 ng gabi sa [[Newark, New Jersey|Newark]]. Ang New York, New Jersey, Connecticut at Pennsylvania ang mga unang estado na nakatibay ng magkakatugmang patakaran sa pagdidistansiya na nagsara ng mga di-esensiyal na negosyo at naghigpit sa mga malaking pagtitipon. Pinalawig ang mga tagubiling manganlong sa lugar sa [[California]] sa buong estado noong 19 Marso. Sa parehong araw dineklara ng [[Texas]] ang sakuna sa publiko at nagpataw ng mga paghihigpit sa buong estado.<ref>{{cite news |title=Uh-Oh Moment Finally Hits States Slow to Adopt Social Distancing |date=2020-03-20 |author-first1=Elise |author-last1=Young |author-first2=David R. |author-last2=Baker |work=[[Bloomberg News]] |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-20/uh-oh-moment-finally-hits-states-slow-to-adopt-social-distancing |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323063706/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-20/uh-oh-moment-finally-hits-states-slow-to-adopt-social-distancing |archive-date=2020-03-23}}</ref> Nag-udyok ang mga hakbang sa pag-iwas tulad ng pagdidistansiyang panlipunan at [[Isolation (health care)|pagbubukod ng sarili]] sa malawakang pagsasara ng [[Mababang paaralan|mababang]], [[Mataas na paaralan|mataas]], at [[Lalong mataas na edukasyon|lalong mataas]] na paaralan sa higit sa 120 bansa. Noong pagsapit ng 23 Marso 2020, higit sa 1.2 mag-aaral ang wala sa eskwela dahil sa [[Impact of the 2019–2020 coronavirus pandemic on education|pagsasara ng mga paaralan bilang tugon sa COVID-19]].<ref name=":0"/> Dahil sa mababang antas ng impeksiyong COVID-19 sa mga kabataan, kinuwestiyon ang bisa ng pagsasara ng mga paaralan.<ref>{{Cite web |title=Lessons from Ebola: The secret of successful epidemic response |author-last=Frieden |author-first=Tom |author-link=Tom Frieden |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2020/03/11/health/coronavirus-lessons-from-ebola/index.html |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323214843/https://edition.cnn.com/2020/03/11/health/coronavirus-lessons-from-ebola/index.html |archive-date=2020-03-23}}</ref> Kahit pansamantala pa man lang ang mga pagsasara ng paaralan, nagdadala ito ng mataas na gastos sa lipunan at ekonomiya.<ref>{{Cite web |title=Coronavirus deprives nearly 300 million students of their schooling: UNESCO |newspaper=[[The Telegram]] |via=[[Reuters]] |language=en |url=http://www.thetelegram.com/news/world/coronavirus-deprives-nearly-300-million-students-of-their-schooling-unesco-419714/ |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328210511/https://www.thetelegram.com/news/world/coronavirus-deprives-nearly-300-million-students-of-their-schooling-unesco-419714/ |archive-date=2020-03-28}}</ref> Gayunpaman, hindi malinaw ang papel ng kabataan sa pagkakalat ng COVID-19.<ref name="Lipsitch">{{Cite journal |author-last1=Lipsitch |author-first1=Marc |author-link1=:wikidata:Q28322531 |author-last2=Swerdlow |author-first2=David L. |author-last3=Finelli |author-first3=Lyn |author-link3=:wikidata:Q59908394 |date=2020-03-26 |orig-year=2020-02-19 |title=Defining the Epidemiology of Covid-19 — Studies Needed |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=382 |issue=13 |pages=1194–1196 |doi=10.1056/NEJMp2002125 |pmid=32074416 |issn=0028-4793}}</ref><ref name="lww18March2020">{{Cite journal |author-last1=Zimmermann |author-first1=Petra |author-last2=Curtis |author-first2=Nigel |author-link2=:wikidata:Q30513816 |date=2020-03-18 |title=Coronavirus Infections in Children Including COVID-19: An Overview of the Epidemiology, Clinical Features, Diagnosis, Treatment and Prevention Options in Children |journal=[[The Pediatric Infectious Disease Journal]] |language=en-US |volume=Online First |pages= |doi=10.1097/INF.0000000000002660 |issn=0891-3668 |url=https://journals.lww.com/pidj/Abstract/onlinefirst/Coronavirus_Infections_in_Children_Including.96251.aspx |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324192956/https://journals.lww.com/pidj/Abstract/onlinefirst/Coronavirus_Infections_in_Children_Including.96251.aspx |archive-date=2020-03-24}}</ref> Habang hindi pa alam ang buong epekto ng pagsasara ng mga paaralan sa pandemya ng coronavirus, iminumungkahi ng unang ebidensiya na negatibo ang mga epekto ng pagsasara ng paaralan sa mga lokal na ekonomiya at resulta sa pag-aaral para sa mga estudyante.<ref>{{Cite web |title=Adverse consequences of school closures |date=2020-03-10 |website=[[UNESCO]] |language=en |url=https://en.unesco.org/themes/education-emergencies/coronavirus-school-closures/consequences |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325181733/https://en.unesco.org/themes/education-emergencies/coronavirus-school-closures/consequences |archive-date=2020-03-25}}</ref><ref name="Stevens14March2020">{{Cite web |title=These simulations show how to flatten the coronavirus growth curve |author-last=Stevens |author-first=Harry |date=2020-03-14 |website=[[Washington Post]] |language=en |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/corona-simulator/ |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330062958/https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/corona-simulator/ |archive-date=2020-03-30}}</ref> Noong unang bahagi ng Marso 2020, ang sentimentong "''Stay The Fuck Home''" ay inilikha ni Florian Reifschneider, isang Alemanong inhinyero at mabilisang inulit ng mga kilalang-kilala artista tulad nina [[Taylor Swift]], [[Ariana Grande]]<ref>{{Cite web |title=Taylor Swift Urges Fans to Stay Home Amid COVID-19 Outbreak: "I love you so much and I need to express my concern that things aren’t being taken seriously enough right now," superstar writes |author-first=Brenna |author-last=Ehrlich |date=2020-03-15 |work=[[Rolling Stone]] |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-urges-fans-to-stay-home-amid-covid-19-outbreak-967629/ |access-date=2020-03-28 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319124912/https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-urges-fans-to-stay-home-amid-covid-19-outbreak-967629/ |archive-date=2020-03-28}}</ref><ref>{{Cite web |author-first=Florian |author-last=Reifschneider |date=2020 |title=A Movement to Stop the COVID-19 Pandemic |website=#StayTheFuckHome |url=https://staythefuckhome.com/ |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329165848/https://staythefuckhome.com/ |archive-date=2020-03-29}}</ref> at [[Busy Philipps]]<ref>{{Cite web |title=Busy Philipps Joins Cameo to Record "Stay the Fuck Home" Messages for Coronavirus |author-first=Alex |author-last=Hudson |date=2020-03-17 |website=exclaim.ca |url=http://exclaim.ca/film/article/busy_philipps_joins_cameo_to_record_stay_the_fuck_home_messages_for_coronavirus |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327135529/http://exclaim.ca/film/article/busy_philipps_joins_cameo_to_record_stay_the_fuck_home_messages_for_coronavirus |archive-date=2020-03-27}}</ref> sa pag-asang mabawasan at maantala ang rurok ng siklab. Sumali rin ang [[Facebook]], [[Twitter]] at [[Instagram]] sa kampanya na may mga magkatulad na ''hashtag'', ''sticker'', at ''filter'' sa ilalim ng ''#staythefhome'', ''#stayhome'', ''#staythefuckhome'' at nagsimulang sumikat sa social media.<ref>{{Cite web |title=AMA, AHA, ANA: #StayHome to confront COVID-19 |publisher=[[American Medical Association]] |location=Chicago, USA |url=https://www.ama-assn.org/press-center/press-releases/ama-aha-ana-stayhome-confront-covid-19 |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328063402/https://www.ama-assn.org/press-center/press-releases/ama-aha-ana-stayhome-confront-covid-19 |archive-date=2020-03-28}}</ref><ref>{{Cite web |title=No, Netflix Is Not Spoiling Its Own Shows To Fight Coronavirus |author-first=Madeline |author-last=Berg |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/maddieberg/2020/03/26/no-netflix-is-not-spoiling-its-own-shows-to-fight-coronavirus-but-these-ad-guys-are/ |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327154558/https://www.forbes.com/sites/maddieberg/2020/03/26/no-netflix-is-not-spoiling-its-own-shows-to-fight-coronavirus-but-these-ad-guys-are/ |archive-date=2020-03-27}}</ref><ref>{{Cite newspaper |title='It feels like wartime': how street artists are responding to coronavirus - The pandemic may have closed museums and galleries down but artists have found other ways to comment on the crisis |author-first=Nadja |author-last=Sayej |date=2020-03-25 |newspaper=[[The Guardian]] |series=Street art |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2020/mar/25/street-artists-coronavirus-us-it-feels-like-wartime |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329005102/https://www.theguardian.com/artanddesign/2020/mar/25/street-artists-coronavirus-us-it-feels-like-wartime |archive-date=2020-03-29}}</ref><ref name="NewsweekSTFH" /> Sinasabi ng websayt na nakaabot na ito sa 2 milyong katao online at sinasabi rin na naisalinwika na ang teksto sa 17 wika.<ref name="NewsweekSTFH">{{Cite magazine |title=The #StayTheF***kHome movement just wants you to, well, you know |author-first=Jorge |author-last=Solis |date=2020-03-16 |magazine=[[Newsweek]] |series=Culture |language=en |url=https://www.newsweek.com/staythefkhome-movement-just-wants-you-well-you-know-1492581 |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327145436/https://www.newsweek.com/staythefkhome-movement-just-wants-you-well-you-know-1492581 |archive-date=2020-03-27}}</ref> ==Mga balakid== Mayroong mga ikinababahala ukol sa pagdidistansiyang panlipunan na maaaring magkaroon ng masang epekto sa kalusugan ng isip ng mga nakikilahok.<ref>{{Cite newspaper |title=Social distancing can strain mental health. Here's how you can protect yourself. |author-last=Ao |author-first=Bethany |newspaper=[[The Philadelphia Inquirer]] |language=en-US |date=2020-03-19 |url=https://www.inquirer.com/health/coronavirus/coronavirus-mental-health-social-distancing-20200319.html |access-date=2020-03-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326073833/https://www.inquirer.com/health/coronavirus/coronavirus-mental-health-social-distancing-20200319.html |archive-date=2020-03-26}}</ref> Maaaring humantong ito sa [[psychological stress|kaigtingan]], [[anxiety|pagkabalisa]], [[depression (mood)|panlulumo]], o pagkataranta, lalo na sa mga indibidwal na may dati nang umiiral na kondisyon tulad ng mga diperensiya ng pagkabalisa, [[OCD|di-masupil na paggawi]], at [[paranoia|paghihinala]].<ref>{{Cite web |title=Stress and Coping |series=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |date=2020-03-23 |orig-year=2020-02-11 |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |language=en-us |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prepare/managing-stress-anxiety.html |access-date=2020-03-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329113040/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/daily-life-coping/managing-stress-anxiety.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fprepare%2Fmanaging-stress-anxiety.html |archive-date=2020-03-29}}</ref> Maaaring lumikha ng pagkabalisa ang malawakang pagbabalita ng midya tungkol sa isang pandemya, ang kanyang epekto sa ekonomiya, at mga nagreresultang paghihirap. Ang pagbabago sa kalagayan sa araw-araw at kawalan ng katiyakan ay maaaring dumagdag din sa kaigtingan ng isip dahil sa pagiging hiwalay sa mga ibang tao.<ref>{{Cite web |title=Coronavirus: Social distancing and isolation can take a toll on your mental health, here's how some people are coping - Managing mental health in the time of coronavirus |author-last=Willis |author-first=Olivia |date=2020-03-22 |work=[[ABC News]] |language=en-AU |url=https://www.abc.net.au/news/health/2020-03-22/mental-health-coronavirus-quarantine-self-isolation/12078550 |access-date=2020-03-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328041752/https://www.abc.net.au/news/health/2020-03-22/mental-health-coronavirus-quarantine-self-isolation/12078550 |archive-date=2020-03-28}}</ref> == Teoretikal na batayan == Mula sa pananaw ng epidemiyolohiya, ang pangunahing layunin ng pagdidistansiyang panlipunan ay bawasan ang pangunahing reproduktibong bilang, <math>R_0</math>, na katamtamang bilang ng pangalahawing nahawang indibidwal na nabuo mula sa isang pangunahing nahawang indibidwal sa populasyon kung saan pantay-pantay na madaling tablan ng sakit. Sa isang panimulang modelo ng pagdidistansiyang panlipunan,<ref name="Becker">{{cite book|last1=Becker|first1=Niels|title=Modeling to Inform Infectious Disease Control|date=2015|publisher=CRC Press|isbn=9781498731072|page=104}}</ref> kung saan ang hagway <math>f</math> ng populasyon ay nagsasagawa ng pagdidistansiyang panlipunan upang bawasan ang kanilang pakikipag-ugnayan sa hatimbilang <math>a</math> ng kanilang katamtamang kontak, ang bagong nabisang reproduktibong bilang <math>R</math> ay binibigay ng:<math display="block"> R = [1-(1-a^2)f]R_0 </math><ref name="Becker" /> Halimbawa, 25% ng populsyon ang nagbabawas ng kanilang pakikipag-ugnayan sa iba patungo sa 50% ng kanilang katamtamang antas ay nagbibigay ng mabisang reproduktibong bilang ng halos 81% ng pangunahing reproduktibong bilang. Isang tila maliit na pagbawas, ngunit makabuluhan sa pag-aantala ng pauliting paglaki at pagkalat ng sakit. == Tingnan din == * [[Hand washing|Paghuhugas ng kamay]] * [[Isolation (health care)|Pagbubukod (kalusugan)]] * [[Pest house|Bahay-salot]] * [[Protective sequestration|Pamprotektang pagsamsam]] *[[Panangga ng mukha]] == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Mga kawing panlabas == * Harry Stevens, [https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/corona-simulator "Why outbreaks like coronavirus spread exponentially, and how to 'flatten the curve'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319232201/https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/corona-simulator/ |date=2020-03-19 }}, ''The Washington Post'', 14 March 2020, "These simulations show how to flatten the coronavirus growth curve" [[Kategorya:Epidemiyolohiya]] [[Kategorya:Epidemya]] [[Kategorya:Nakakahawang sakit]] s0cpcm9qew5l7e7dpqyxpyq44rhk5vm 0 295686 2212916 2190466 2026-06-23T04:24:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212916 wikitext text/x-wiki {{Current event|[[SARS-CoV-2 Omicron variant|Omicron BA.2 baryant]]|date=Marso 2022}} {{Infobox pandemic | name = [[Pandemya ng COVID-19]] sa [[Europa]] | image = Persons died due to coronavirus COVID-19 per capita in Europe.svg | caption = Bilang ng mga namatay mula sa COVID-19 per kapita sa Europa<ref name="coronacount">{{Cite web |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/#countries |title=Coronavirus update (live) |date=20 March 2020 |website=www.worldometers.info |url-status=live |access-date=20 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322140128/https://www.worldometers.info/coronavirus/#countries |archive-date=22 March 2020 }}</ref><!-- Date and legend inside image --> | map2 = Red COVID-19 Outbreak Cases per capita in Europe.svg | legend2 = Kumpirmadong kaso ng mga nahawa ng [[SARS-CoV-2]] kaugnay sa populasyon ng bawat bansa (kaso bawat milyong katao).<ref name="coronacount"/> Hindi maihahambing ang mga bilang, dahil ang paraan ng pagsubok ay naiiba sa panahon at sa pagitan ng mga bansa. |link=Special:FilePath/Coronavirus_infected_persons_per_capita_in_Europe.svg | map3 = COVID-19 death per infected in Europe.svg | legend3 = Bilang ng mga namatay kada nahawa ng COVID-19 sa Europa.<ref name="coronacount" /><!-- Date and legend inside image --> | disease = [[COVID-19]] | virus_strain = [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] | location [[Europa]] | first_case = [[Bordeaux]], Pransya | arrival_date = 21 Enero 2020<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=01|day1=21|year1=2020|month2=|day2=|year2=}} ago) | origin = [[Wuhan]], [[Hubei]], [[Tsina]]<ref name="20200130cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/summary.html |title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Summary |date=30 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126210549/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/summary.html |archive-date=26 January 2020 |access-date=30 January 2020}}</ref> | recovery_cases = 1,622,886<ref name="coronacount" /> | deaths = 200,147<ref name="coronacount" /> | confirmed_cases = 2,717,490<ref name="coronacount" /> | suspected_cases = | territories = 57<ref name="coronacount" /> | total_ili = | website = }} Ito ang talaan ng mga bansa sa Asya na apektado at di-apektado ng [[COVID-19]]. Ang [[Imbestigasyon sa pinagmulan ng COVID-19|pinagmulan ng epidemyang ito]] ay sa lungsod ng Wuhan sa lalawigan ng Hubei sa Tsina. Sa Pandemya ng COVID-19, maraming karatig bansa ang nahawaan ng nasabing birus sa loob lang ng 2 buwan. ==Pandemya sa bawat bansa== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |+Buod na talaan ng mga kumpirmadong kaso sa Europa (as of 5 Hulyo 2020)<ref>{{cite web |url=https://bnonews.com/index.php/2020/02/the-latest-coronavirus-cases/ |title=Tracking SARS-CoV-2: Map, data and timeline |last=News |first=BNO |date=18 February 2020 |website=BNO News |access-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207094017/https://bnonews.com/index.php/2020/02/the-latest-coronavirus-cases/ |archive-date=7 February 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=WHO Coronavirus Disease (COVID-19) Dashboard|url=https://covid19.who.int/|access-date=2020-06-19|website=covid19.who.int}}</ref> !Bansa/Teritoryo !Mga kaso !Namatay !Gumaling !class="unsortable"|{{abbr|Ref|Reference}} |- |{{flagdeco|RUS}} [[COVID-19 pandemic in Russia|Russia]] |681,251 |10,161 |450,750 |<ref>{{cite web |title=Оперативные данные. По состоянию на 23 апреля 10:35 |url=https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |website=Стопкоронавирус.рф |access-date=23 April 2020 |language=ru |date=23 April 2020 |archive-date=30 Marso 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330170919/https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |url-status=dead }}</ref> |- |{{flagdeco|United Kingdom}} [[COVID-19 pandemic in the United Kingdom|United Kingdom]] |285,416<!--Please do not copy the data from JHU, which includes the BOTs and CDs--> |44,220 |no data |<ref>{{cite web |url=https://coronavirus.data.gov.uk/ |title=Coronavirus (COVID-19) in the UK |publisher=GOV.UK |access-date=14 April 2020 |archive-url=https://archive.today/20200414184317/https://coronavirus.data.gov.uk/ |archive-date=14 April 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|ESP}} [[COVID-19 pandemic in Spain|Spain]] |244,683 |27,136 |150,376 |<ref>{{cite web |url=https://www.rtve.es/noticias/20200311/mapa-del-coronavirus-espana/2004681.shtml |title=Coronavirus – El mapa del coronavirus en España: más de 2.200 casos, casi la mitad en la Comunidad de Madrid |date=11 March 2020 |website=RTVE.es |language=es |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311221636/https://www.rtve.es/noticias/20200311/mapa-del-coronavirus-espana/2004681.shtml |archive-date=11 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|ITA}} [[Pandemya ng COVID-19 sa Italya|Italya]] |237,828 |34,448 |173,085 |<ref>{{Cite web|url=http://opendatadpc.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/b0c68bce2cce478eaac82fe38d4138b1|author=Dipartimento della Protezione Civile|title=COVID-19 Italia – Monitoraggio della situazione |access-date=14 April 2020 |language=IT}}</ref> |- |{{flagdeco|DEU}} [[COVID-19 pandemic in Germany|Germany]] |187,764 |8,856 |171,900 |<ref>{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/experience/478220a4c454480e823b17327b2bf1d4/page/page_0/ |title=Robert Koch-Institut: COVID-19-Dashboard|website=ArcGIS|language=de }}</ref><ref>{{cite web |url=https://interaktiv.tagesspiegel.de/lab/karte-sars-cov-2-in-deutschland-landkreise/ |title=Alle bestätigten Coronavirus-Infektionen nach Landkreisen und Bundesländern|website=Tagesspiegel|language=de |access-date=2 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402022933/https://interaktiv.tagesspiegel.de/lab/karte-sars-cov-2-in-deutschland-landkreise/ |archive-date=2 April 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|TUR}} <!---deleting from Europe will be considered vandalism and will lead to blocking of account and IP---> [[COVID-19 pandemic in Turkey|Turkey]] |182,727 |4,861 |149,102 |<ref>{{cite web |url=https://covid19.tubitak.gov.tr/turkiyede-durum |title=Türkiye'de Durum |website=covid19.tubitak.gov.tr/ |access-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326162202/https://covid19.tubitak.gov.tr/turkiyede-durum |archive-date=26 March 2020 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326162202/https://covid19.tubitak.gov.tr/turkiyede-durum |date=26 Marso 2020 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://covid19.saglik.gov.tr/|title=T.C Sağlık Bakanlığı Günlük Koronavirüs Tablosu, Turkey Ministry of Health Daily Coronavirus Table|website=covid19.saglik.gov.tr|language=tr|access-date=2020-04-27|archive-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155533/https://covid19.saglik.gov.tr/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|FRA}} [[COVID-19 pandemic in France|France]] |159,452<!-- DO NOT update France data from JHU CSSE or Worldometer; DO NOT add cases in EHPAD, they are already included --> |29,617<!-- DO NOT update France data from JHU CSSE or Worldometer; DO NOT add deaths in EHPAD, they are already included --> |72,572 |<ref>{{cite web | url=https://www.santepubliquefrance.fr/maladies-et-traumatismes/maladies-et-infections-respiratoires/infection-a-coronavirus/articles/infection-au-nouveau-coronavirus-sars-cov-2-covid-19-france-et-monde|title=Infection au nouveau Coronavirus (SARS-CoV-2), COVID-19, France et Monde |website=www.santepubliquefrance.fr |language=fr |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321143945/https://www.santepubliquefrance.fr/maladies-et-traumatismes/maladies-et-infections-respiratoires/infection-a-coronavirus/articles/infection-au-nouveau-coronavirus-sars-cov-2-covid-19-france-et-monde |archive-date=21 March 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gouvernement.fr/info-coronavirus/carte-et-donnees|title=info coronavirus covid-19|work=Gouvernment.fr|language=fr |access-date=28 April 2020}}</ref> |- |{{flagdeco|BEL}} [[COVID-19 pandemic in Belgium|Belgium]] |60,244 |9,675 |16,315 |<ref>{{cite web |url=https://www.info-coronavirus.be/nl/news/ |title=Coronavirus COVID-19 |website=www.info-coronavirus.be |language=fr |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319151913/https://www.info-coronavirus.be/nl/news/ |archive-date=19 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|BLR}} [[COVID-19 pandemic in Belarus|Belarus]] |56,032 |324 |27,760 |<ref>{{cite web |url=https://spkc.gov.lv/lv/aktualitates/get/nid/757 |title=Aktualitātes – Slimību profilakses un kontroles centrs |website=spkc.gov.lv |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313183500/https://spkc.gov.lv/lv/aktualitates/get/nid/757 |archive-date=13 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|SWE}} [[COVID-19 pandemic in Sweden|Sweden]] |54,562 |5,041 |no data |<ref name="arcgis">{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/experience/09f821667ce64bf7be6f9f87457ed9aa |title=Totalt antal laboratoriebekräftade |publisher=Experience.arcgis.com |language=Swedish |access-date=2020-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330142121/https://experience.arcgis.com/experience/09f821667ce64bf7be6f9f87457ed9aa |archive-date=30 March 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Coronavirus COVID-19 Global Cases by the Center for Systems Science and Engineering (CSSE) at Johns Hopkins University (JHU)|url=https://www.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|website=arcgis.com|publisher=Johns Hopkins University|access-date=19 March 2020|language=English}}</ref> |- |{{flagdeco|NLD}} [[COVID-19 pandemic in the Netherlands|Netherlands]] |49,204 |6,074 |no data |<ref>{{cite web |url=https://www.rivm.nl/nieuws/actuele-informatie-over-coronavirus |title=Actuele informatie over het nieuwe coronavirus (COVID-19) {{!}} RIVM |website=www.rivm.nl |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321131517/https://www.rivm.nl/nieuws/actuele-informatie-over-coronavirus |archive-date=21 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|PRT}} [[COVID-19 pandemic in Portugal|Portugal]] |37,672 |1,523 |21,339 |<ref>{{cite web |url=https://covid19.min-saude.pt/ponto-de-situacao-atual-em-portugal/ |title=Ponto de Situação Atual em Portugal |website=Direcção Geral de Saúde |url-status=live |access-date=2020-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317191526/https://covid19.min-saude.pt/ponto-de-situacao-atual-em-portugal/ |archive-date=17 March 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200317191526/https://covid19.min-saude.pt/ponto-de-situacao-atual-em-portugal/ |date=2020-03-17 }}</ref> |- |{{flagdeco|UKR}} [[COVID-19 pandemic in Ukraine|Ukraine]] |34,063 |966 |13,976 |<ref>{{cite web |url=https://moz.gov.ua/article/news/operativna-informacija-pro-poshirennja-koronavirusnoi-infekcii-2019-ncov-1 |title=МОЗ повідомляє про два нових підтверджених випадки коронавірусу в Україні |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319091128/https://moz.gov.ua/article/news/moz-povidomljae-pro-dva-novih-pidtverdzhenih-vipadki-koronavirusu-v-ukraini |archive-date=19 March 2020 |url-status=dead }}</ref> |- |{{flagdeco|POL}} [[COVID-19 pandemic in Poland|Poland]] |33,119 |1,412 |18,654 |<ref name="Poland_stats_25june">{{cite news |url=https://twitter.com/MZ_GOV_PL/status/1276071207964639234 |title=(Tweet) |date=25 June 2020 |access-date=25 June 2020 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20200625155747/https://twitter.com/MZ_GOV_PL/status/1276071207964639234 |archive-date=25 June 2020 |quote=[33 119/1 412 (total lab-confirmed/total deaths)] |website=Twitter }}</ref> |- |{{flagdeco|CHE}} [[COVID-19 pandemic in Switzerland|Switzerland]] |31,100 |1,677 |28,800 |<ref>{{cite web |url= https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/krankheiten/ausbrueche-epidemien-pandemien/aktuelle-ausbrueche-epidemien/novel-cov/situation-schweiz-und-international.html |title= Current situation in Switzerland |publisher= Federal Office of Public Health |access-date= 28 April 2020 |archive-date= 14 Marso 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200314131700/https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/krankheiten/ausbrueche-epidemien-pandemien/aktuelle-ausbrueche-epidemien/novel-cov/situation-schweiz-und-international.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://interactif.tdg.ch/2020/covid-19-carte-suisse/ |title=Cas d'infection au Sars-CoV-2 en Suisse |website=tdg.ch |language=fr |access-date=10 April 2020 |archive-url=https://archive.today/20200410203736/https://interactif.tdg.ch/2020/covid-19-carte-suisse/ |archive-date=10 April 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|IRL}} [[COVID-19 pandemic in the Republic of Ireland|Ireland]] |25,611 |1,746 |23,349 |<ref>{{cite web|url= https://www.gov.ie/en/news/7e0924-latest-updates-on-covid-19-coronavirus/ |title=Latest updates on COVID-19 (Coronavirus) |publisher=Department of Health (Ireland)|date=11 July 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gov.ie/en/press-release/1a556-statement-from-the-national-public-health-emergency-team-wednesday-24-june/|title=Statement from the National Public Health Emergency Team - Wednesday 24 June|website=gov.ie|publisher=[[Department of Health (Ireland)|Department of Health]]|date=24 June 2020|access-date=24 June 2020}}</ref> |- |{{flagdeco|ROU}} [[COVID-19 pandemic in Romania|Romania]] |22,760 |1,451 |15,283 |<ref>{{Cite web|url=https://www.mai.gov.ro/informare-covid-19-grupul-de-comunicare-strategica-27-aprilie-2020-ora-13-00/|title=Informare COVID -19, Grupul de Comunicare Strategică, 27 Aprilie 2020, ora 13.00 – MINISTERUL AFACERILOR INTERNE|website=www.mai.gov.ro|access-date=2020-04-27|archive-date=2020-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508133622/https://www.mai.gov.ro/informare-covid-19-grupul-de-comunicare-strategica-27-aprilie-2020-ora-13-00/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|AUT}} [[COVID-19 pandemic in Austria|Austria]] |17,115 |687 |16,012 |<ref>{{cite web |url=https://www.sozialministerium.at/Informationen-zum-Coronavirus/Neuartiges-Coronavirus-(2019-nCov).html |title=Neuartiges Coronavirus (2019-nCov) |website=www.sozialministerium.at |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322120037/https://www.sozialministerium.at/Informationen-zum-Coronavirus/Neuartiges-Coronavirus-(2019-nCov).html |archive-date=22 March 2020 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322120037/https://www.sozialministerium.at/Informationen-zum-Coronavirus/Neuartiges-Coronavirus-(2019-nCov).html |date=22 Marso 2020 }}</ref> |- |{{flagdeco|MDA}} [[COVID-19 pandemic in Moldova|Moldova]] |12,732 |433 |5,738 |<ref>{{cite web |title=COVID-19 în Republica Moldova: situaţia la zi |url=http://gismoldova.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/d274da857ed345efa66e1fbc959b021b |website=gismoldova.maps.arcgis.com |access-date= 28 April 2020}}</ref> |- |{{flagdeco|SRB}} [[COVID-19 pandemic in Serbia|Serbia]]<!-- Please only include the figures for Serbia excluding Kosovo here, as reported by WHO, since figures for Kosovo are in a separate row below --> |12,522 |257 |11,348 |<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200323-sitrep-63-covid-19.pdf?sfvrsn=d97cb6dd_2 |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19)Situation Report –63 |last=World Health Organization |website=www.who.int |language=en |access-date=24 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323205954/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200323-sitrep-63-covid-19.pdf?sfvrsn=d97cb6dd_2 |archive-date=23 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|DNK}} [[COVID-19 pandemic in Denmark|Denmark]] |12,294<!-- WARNING: Do not include cases in Greenland and the Faroe Islands --> |598 |10,755 |<ref name="gov-dk"><!--Do not remove this reference-->{{cite web|url=https://www.sst.dk/da/corona/tal-og-overvaagning|title=Tal og overvågning af COVID-19|date=17 May 2020|work=Coronavirus/COVID-19|publisher=[[Sundhedsstyrelsen]] (Danish Health Authority)|language=Danish|access-date=17 May 2020|archive-date=29 Marso 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329021103/https://www.sst.dk/da/corona/tal-og-overvaagning|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|CZE}} [[COVID-19 pandemic in the Czech Republic|Czech Republic]] |10,162 |333 |7,214 |<ref name="CZE">{{cite web |url=https://onemocneni-aktualne.mzcr.cz/covid-19 |title=Přehled situace v ČR: COVID-19 |date=27 March 2020 |website=mzcr.cz |language=cs |url-status=live |access-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322121846/https://onemocneni-aktualne.mzcr.cz/covid-19 |archive-date=22 March 2020}}</ref> |- |{{flagdeco|NOR}} [[COVID-19 pandemic in Norway|Norway]] |8,660 |243 |8,138 |<ref>{{cite web |url=https://www.vg.no/spesial/2020/corona-viruset/ |title=Live-oppdatering: coronavirusets spredning i Norge og verden |last=Nilsen |first=Av Sondre |last2=Skjetne |first2=Oda Leraan |website=VG Nett |access-date=11 March 2020 |last3=Sfrintzeris |first3=Yasmin |last4=Røset |first4=Hanna Haug |last5=breaking-avdeling |first5=Carina Hunshamar og VGs |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320002130/https://www.vg.no/spesial/2020/corona-viruset/ |archive-date=20 March 2020 |url-status=live}}</ref><ref name="VG">{{cite web |url=https://www.vg.no/spesial/2020/corona/ |title=Corona-viruset: Slik spres viruset i Norge og verden. Kart og statistikk |publisher=Vg.no |access-date=2020-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329020316/https://www.vg.no/spesial/2020/corona/ |archive-date=29 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|MKD}} [[COVID-19 pandemic in North Macedonia|North Macedonia]] |7,406 |359 |3,554 |<ref>{{cite web |url=https://makfax.com.mk/makedonija/%d0%b2%d0%b8%d0%b4%d0%b5%d0%be-%d1%83%d1%88%d1%82%d0%b5-%d1%88%d0%b5%d1%81%d1%82-%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0-%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%82%d0%b8%d0%b2%d0%bd%d0%b8-%d0%bd%d0%b0-%d0%ba%d0%be%d1%80%d0%be/ |title=Уште шест лица позитивни на коронавирус, вкупно 18 |date=14 March 2020 |website=Makfax |language=mk |access-date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200316040526/https://makfax.com.mk/makedonija/%d0%b2%d0%b8%d0%b4%d0%b5%d0%be-%d1%83%d1%88%d1%82%d0%b5-%d1%88%d0%b5%d1%81%d1%82-%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0-%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%82%d0%b8%d0%b2%d0%bd%d0%b8-%d0%bd%d0%b0-%d0%ba%d0%be%d1%80%d0%be/ |archive-date=16 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|FIN}} [[COVID-19 pandemic in Finland|Finland]] |7,265 |329 |6,700 |<ref>{{cite web |url=https://thl.fi/fi/web/infektiotaudit-ja-rokotukset/ajankohtaista/ajankohtaista-koronaviruksesta-covid-19/tilannekatsaus-koronaviruksesta |title=Tilannekatsaus koronaviruksesta – Infektiotaudit ja rokotukset THL |website=Terveyden ja hyvinvoinnin laitos |language=fi-FI |access-date=3 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402131332/https://thl.fi/fi/web/infektiotaudit-ja-rokotukset/ajankohtaista/ajankohtaista-koronaviruksesta-covid-19/tilannekatsaus-koronaviruksesta |archive-date=2 April 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|Bulgaria}} [[COVID-19 pandemic in Bulgaria|Bulgaria]] |7,175 |267 |3,311 |<ref>{{cite web|last=|first=|date=|title=COVID–19 Information Portal|trans-title=|url=https://coronavirus.bg/|access-date=|website=coronavirus.bg|language=Bulgarian}}</ref> |- |{{flagdeco|BIH}} [[COVID-19 pandemic in Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]] |5,329 |194 |2,582 |<ref>{{cite web|url=http://mcp.gov.ba/?lang=en|title=COVID-19 in Bosnia and Herzegovina|publisher=Ministry of Civil Affairs of Bosnia and Herzegovina|access-date=17 May 2020|archive-date=5 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705185259/http://www.mcp.gov.ba/?lang=en|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|LUX}} [[COVID-19 pandemic in Luxembourg|Luxembourg]] |4,650 |110 |4,072 |<ref>{{Cite web |url=https://msan.gouvernement.lu/en/dossiers/2020/corona-virus.html |title=Coronavirus: COVID-19 |access-date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319122927/https://msan.gouvernement.lu/en/dossiers/2020/corona-virus.html |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> |- |{{flagdeco|KOS}} [[COVID-19 pandemic in Kosovo|Kosovo{{efn|name=status}}]] |4,307 |94 |2,095 |<ref>{{citation |title=2020 coronavirus pandemic in Kosovo |date=2020-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2020_coronavirus_pandemic_in_Kosovo&oldid=947299455 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2020-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406000620/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2020_coronavirus_pandemic_in_Kosovo&oldid=947299455 |archive-date=6 April 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|HUN}} [[COVID-19 pandemic in Hungary|Hungary]] |4,210 |589 |2,885 |<ref>{{cite web |url=https://koronavirus.gov.hu/ |title=Tájékoztató oldal a koronavírusról |date=25 March 2020 |publisher=Cabinet Office of the Prime Minister |language=hu |access-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317001549/https://koronavirus.gov.hu/ |archive-date=17 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|GRC}} [[COVID-19 pandemic in Greece|Greece]] |3,672 |193 |1,442 |<ref name="greececases" /><ref name="greecerecoveries">{{Cite web|title=Ενημέρωση διαπιστευμένων συντακτών υγείας από τον Υφυπουργό Πολιτικής Προστασίας και Διαχείρισης Κρίσεων Νίκο Χαρδαλιά και τον Υποπτέραρχο Δημήτρη Χατζηγεωργίου Παθολόγο - Λοιμωξιολόγο – Μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων του Υπουργείου Υγείας (03/05/2020)|url=https://eody.gov.gr/enimerosi-diapisteymenon-syntakton-ygeias-apo-ton-yfypoyrgo-politikis-prostasias-kai-diacheirisis-kriseon-niko-chardalia-kai-ton-ypopterarcho-dimitri-chatzigeorgioy-pathologo-loimoxiologo/|date=2020-05-03|website=Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας|language=el|access-date=2020-05-10}}</ref> |- |{{flagdeco|Croatia}} [[COVID-19 pandemic in Croatia|Croatia]] |3,325 |114 |2,323 |<ref>{{cite web |url=https://www.koronavirus.hr/en |title=Official government website for accurate and verified information on Coronavirus |publisher=Government of the Republic of Croatia |access-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326135722/https://www.koronavirus.hr/en |archive-date=26 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|ALB}} [[COVID-19 pandemic in Albania|Albania]] |3,188 |83 |1,832 |<ref>{{cite web|url=https://coronavirus.al/statistika/|title=Coronavirus Albania {{!}} Statistika|publisher=Agjencia Kombëtare e Shoqerisë së Informacionit|language=sq|access-date=18 May 2020|archive-date=28 Abril 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428125448/https://coronavirus.al/statistika/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|EST}} [[COVID-19 pandemic in Estonia|Estonia]] |1,977 |69 |1,689 |<ref>{{cite web |url=https://www.err.ee/1064218/koroonaviirusesse-on-eestis-nakatunud-135-inimest |title=Koroonaviirusesse on Eestis nakatunud 135 inimest |date=15 March 2020 |publisher=ERR |language=Estonian |trans-title=135 people have already been diagnosed with coronavirus in Estonia |access-date=15 March 2020}}</ref><ref name="terviseamet">{{cite web |url=https://www.terviseamet.ee/et/uuskoroonaviirus |title=Koroonaviiruse haigus COVID-19 &#124; Terviseamet |publisher=Terviseamet.ee |language=et |access-date=2020-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330141010/https://www.terviseamet.ee/et/uuskoroonaviirus |archive-date=30 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|ISL}} [[COVID-19 pandemic in Iceland|Iceland]] |1,815 |10 |1,794 |<ref>{{cite web |url=https://www.covid.is/data |title=covid.is/data |last=Ss |date=2 April 2020 |website=Mbl |language=En |access-date=3 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403102907/https://www.covid.is/data |archive-date=3 April 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|LTU}} [[COVID-19 pandemic in Lithuania|Lithuania]] |1,778 |76 |1,429 |<ref>[https://koronastop.lrv.lt/ Svarbiausia informacija apie koronavirusą (COVID-19)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413175535/https://koronastop.lrv.lt/ |date=2020-04-13 }} ''lrv.lt''accessed 14 April 2020</ref> |- |{{flagdeco|SVK}} [[COVID-19 pandemic in Slovakia|Slovakia]] |1,561 |28 |1,409 |<ref>{{Cite web|url=https://www.korona.gov.sk/|title=Koronavírus &#124; Info|website=www.korona.gov.sk|access-date=2020-07-12|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512193310/https://korona.gov.sk/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|Slovenia}} [[COVID-19 pandemic in Slovenia|Slovenia]] |1,513 |109 |1,359 |<ref>[https://www.gov.si/teme/koronavirus/ Koronavirus COVID-19] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200313201048/https://www.gov.si/teme/koronavirus/ |date=13 March 2020}} ''www.gov.si'', accessed 12 March 2020</ref> |- |{{flagdeco|LVA}} [[COVID-19 pandemic in Latvia|Latvia]] |1,104 |30 |794 |<ref>{{Cite web |url=https://twitter.com/SPKCentrs |title=SPKC.gov.lv (@SPKCentrs) |last=SPKC.gov.lvVerified account |publisher=Twitter |access-date=2020-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203140211/https://twitter.com/SPKCentrs |archive-date=3 February 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|CYP}} <!---deleting from Europe will be considered vandalism and will lead to blocking of account and IP---> [[COVID-19 pandemic in Cyprus|Cyprus]] |985 |18 |807 |<ref name="cyprus-and-akdh">{{Cite news|url=https://cyprus-mail.com/2020/05/23/coronavirus-no-new-cases-on-saturday/|title=Coronavirus: No new cases, first time since March 9 (Update 2)|date=23 May 2020|work=Cyprus Mail|language=en-GB|access-date=2020-05-23|archive-date=2020-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524223550/https://cyprus-mail.com/2020/05/23/coronavirus-no-new-cases-on-saturday/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|AND}} [[COVID-19 pandemic in Andorra|Andorra]] |853 |51 |781 |<ref>{{cite web |title=Actualitat coronavirus |url=https://www.govern.ad/coronavirus |website=www.govern.ad |publisher=Govern d'Andorra |access-date=2020-05-17 |language=ca}}</ref> |- |{{flagdeco|SMR}} [[COVID-19 pandemic in San Marino|San Marino]] |694 |42 |520 |<ref>{{cite web |url=http://www.iss.sm/on-line/home/articolo49014186.html |title=Gruppo coordinamento emergenze – aggiornamento 27 marzo |date=2020-03-27 |website=Istituto per la Sicurezza Sociale |language=it |access-date=2020-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327134149/http://www.iss.sm/on-line/home/articolo49014186.html |archive-date=27 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- |{{flagdeco|Malta}} [[COVID-19 pandemic in Malta|Malta]] |674 |9 |658 ||<!--<ref>{{cite web |title=Novel Coronavirus – English |url=https://deputyprimeminister.gov.mt/en/health-promotion/Pages/Novel-coronavirus.aspx |website=deputyprimeminister.gov.mt |access-date=15 May 2020 |language=en}}</ref>--><ref>{{cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/nine-new-coronavirus-cases-detected-from-1727-tests.793973|title=Nine new coronavirus cases detected from 1,727 tests|date=23 May 2020|work=Times of Malta}}</ref> |- |{{flagdeco|MNE}} [[COVID-19 pandemic in Montenegro|Montenegro]] |548 |12 |315 |<!--Government institute, updated daily--><ref>{{Cite news|url=https://www.coronainfocg.me/|title=Virus korona COVID 19|publisher=Government of Montenegro|language=Montenegrin|access-date=19 May 2020|archive-date=25 Hunyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625111323/https://www.coronainfocg.me/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|Isle of Man}} [[COVID-19 pandemic in the Isle of Man|Isle of Man]] |336 |24 |309 |<ref name="isle-of-man">{{cite web|title=Latest updates|url=https://covid19.gov.im/general-information/latest-updates/|publisher=Isle of Man Government|access-date=16 May 2020|archive-date=1 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701231646/https://covid19.gov.im/general-information/latest-updates/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701231646/https://covid19.gov.im/general-information/latest-updates/ |date=1 Hulyo 2020 }}</ref> |- |{{flagdeco|JEY}} [[COVID-19 pandemic in Jersey|Jersey]] |318 |30 |287 |<ref>{{Cite web|url=http://www.gov.je:80/Health/Coronavirus/Pages/CoronavirusCases.aspx|title=Coronavirus (COVID-19) cases|last=Jersey|first=States of|website=www.gov.je|language=en|access-date=2020-04-16}}</ref> |- |{{flagdeco|Bailiwick of Guernsey}} [[COVID-19 pandemic in Guernsey|Guernsey]] |252 |13 |238 |<ref>{{cite web |author1=Public Health Services |title=COVID-19 Coronavirus – Testing results |url=https://www.gov.gg/covid19testresults |website=www.gov.gg |access-date=16 April 2020 |location=St Peter Port |language=en |date=27 March 2020}}</ref> |- |{{flagdeco|FRO}} [[COVID-19 pandemic in the Faroe Islands|Faroe Islands]] |187 |0 |187 ||<ref>{{Cite web|url=https://corona.fo/?_l=en|title=Corona í Føroyum|website=Corona í Føroyum|language=en|access-date=9 May 2020|archive-date=19 Marso 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319122451/https://corona.fo/?_l=en|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|GIB}} [[COVID-19 pandemic in Gibraltar|Gibraltar]] |161 |0 |148 |<ref>{{cite web|title=Covid-19 Government Public Notifications|url=https://www.gibraltar.gov.gi/covid19|publisher=HM Government of Gibraltar|access-date=16 May 2020|archive-date=26 Marso 2020|archive-url=https://archive.today/20200326074816/https://www.gibraltar.gov.gi/covid19|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagdeco|Monaco}} [[COVID-19 pandemic in Monaco|Monaco]] |99 |4 |93 |<ref>{{Cite tweet|user=GvtMonaco|number=1247567877588344834|date=9 April 2020|title=Quatre nouveaux cas positifs révélés à Monaco.|language=French}}</ref> |- |{{flagdeco|LIE}} [[COVID-19 pandemic in Liechtenstein|Liechtenstein]] |82 |1 |55 |<ref>{{cite web |url=https://www.volksblatt.li/default.aspx |title=Aktuelle Nachrichten aus Liechtenstein – volksblatt.li |website=Liechtensteiner Volksblatt |language=de-DE |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217222906/https://www.volksblatt.li/default.aspx |archive-date=17 February 2020 |url-status=live}}</ref> |- |[[File:Flag of Åland.svg|23x15px|border|alt=|link=]] [[COVID-19 pandemic in the Åland Islands|Åland Islands]] |19 |0 |0 | |- |{{flagdeco|VAT}} [[COVID-19 pandemic in Vatican City|Vatican City]] |12 |0 |12 |<ref>{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2020-03/coronavirus-pope-positive-vatican-santa-marta-holy-see.html |title=Covid-19: 2 new cases in the Vatican, another 170 people tested – Vatican News |date=2020-03-26 |publisher=Vaticannews.va |access-date=2020-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328205016/https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2020-03/coronavirus-pope-positive-vatican-santa-marta-holy-see.html |archive-date=28 March 2020 |url-status=live}}</ref> |- class="sortbottom" |'''Total''' |'''2,386,487''' |'''190,041''' |'''1,326,640''' | |} ==Tingnan rin== * [[Pandemya ng COVID-19 sa Asya]] ==Talababa== <references group="lower-alpha"/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pandemya ng COVID-19 sa Europa| ]] [[Kategorya:Pandemya ng COVID-19 ayon sa kontinente|Europa]] [[Kategorya:Mga sakuna sa Europa noong 2020|Coronavirus, pandemya]] [[Kategorya:Mga sakunang pangkalusugan sa Europa]] 1913otrgo27fdanhs1wn5ptlny1ffde 0 296258 2212882 2197785 2026-06-22T20:27:45Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212882 wikitext text/x-wiki {{About|the Finnish singer|other singers of the same name|Alma (disambiguation){{!}}Alma}}{{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | name = Alma | alias = | image = Alma - 2018082191458 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0406 - AK8I0137.jpg | caption = Si Alma kan Marso 2018 | birth_date = {{birth date and age|1996|1|17|df=yes}} | birth_name = Alma-Sofia Miettinen | birth_place = [[Kuopio]], Finland | years_active = 2013–present | module = | background = solo_singer <!-- mandatory format; do not change or remove --> | label = {{hlist|PME|[[Universal Music Group|Universal]]}} | genre = [[Pop music|Pop]] | instrument = Vocals | associated_acts = {{hlist|[[Charli XCX]]|[[Tove Lo]]|[[MØ]]}} | website = {{url|cyberalma.com}} }} == Karera == === 2013: ''Idols'' === Noong 2013 sa edad na 17, nag-auditon siya sa ika-[[:fi:Idols (7. tuotantokausi)|seventh season]] ng Finnish ''[[Idols (Finnish TV series)|Idols]]''. Nakarating siya sa mga live show at nanalo ng ika-lima.<ref>{{cite web|last1=Koivu|first1=Viivi|title=Artistilupaus Alma erottuu tyylillään ja rohkeudellaan: "Aina kun olen ulkomailla, jengi on innoissaan"|url=http://www.gloria.fi/artikkeli/ihmiset/artistilupaus_alma_erottuu_tyylillaan_ja_rohkeudellaan_aina_kun_olen_ulkomailla|publisher=Gloria|accessdate=31 August 2016|archive-date=30 Oktubre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030032832/https://www.gloria.fi/artikkeli/ihmiset/artistilupaus_alma_erottuu_tyylillaan_ja_rohkeudellaan_aina_kun_olen_ulkomailla|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable collapsible autocollapse" ! colspan="4" style="background:#BFBFBF;" |Pagtatanghal sa ''Idols'' at resulta |- |- ! scope="col" style="width:5em;" | ! scope="col" style="width:5em;" |Tema ! scope="col" style="width:17em;" |Kanta ! scope="col" style="width:10em;" |Resulta |- |Audition| {{n/a}}| {{n/a}} |Through to live shows |- |1. Final| {{n/a}} |"Welcome to My Life" – [[Sunrise Avenue]] |Safe |- |3. Final| {{n/a}} |"[[Price Tag]]" – [[Jessie J]] |Safe |- |5. Final| {{n/a}} |"Sekaisin" – [[J. Karjalainen]] |Safe |- |7. Final| {{n/a}} |"[[In the Shadows (song)|In the Shadows]]" – [[The Rasmus]] |Eliminated |- |} == Personal life == == Diskograpiya == === Mga album === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan ng studio albums ! scope="col" style="width:9em;" |Titulo ! scope="col" style="width:16em;" |Mga Detalye |- ! scope="row" |''Have U Seen Her?'' | * To be released: May 15, 2020<ref>{{cite web|last1=Ginsberg|first1=Gab|title=Why Alma Had to Sign a New Record Deal in Order to Release Her Debut Album|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9332865/alma-interview-new-record-deal-debut-album|website=Billboard|accessdate=2020-03-25|date=2020-03-13}}</ref> * Label: PME * Format: CD, Digital download |} === Mga extended play === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan nin extended plays, with selected chart positions ! rowspan="2" scope="col" style="width:13em;" |Titulo ! rowspan="2" scope="col" style="width:16em;" |Detalye ! colspan="2" scope="col" |Posisyon sa Tsart |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[The Official Finnish Charts|FIN]]<ref name="FIN">{{cite web|url=http://finnishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Alma+%5BFI%5D|title=Discography Alma|work=Finnish Charts Portal|publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref>{{cite web|url=http://www.sverigetopplistan.se/|title=Sverigetopplistan – Sveriges Officiella Topplista|publisher=[[Sverigetopplistan]]|accessdate=10 March 2018}} Click on "Veckans albumlista".</ref> |- ! scope="row" |''Dye My Hair'' | * Released: 28 October 2016 * Label: PME * Format: Digital download |— |— |- ! scope="row" |''[[Heavy Rules Mixtape]]'' | * Released: 2 March 2018 * Format: Digital download * Label: PME |9 |41 |- ! scope="row" |''Have U Seen Her? (Part 1)'' | * Released: 1 November 2019<ref>{{cite web|url=https://open.spotify.com/album/00lhIXzkvnke4oDFCQFgO7|title=Have U Seen her? (Part 1)|website=Spotify|accessdate=1 November 2019}}</ref> * Label: PME * Format: Digital download |— |— |- ! scope="row" |''Have U Seen Her? (Part 2)'' | * Released: 13 March 2020 * Label: PME * Format: Digital download |— |— |- | colspan="22" style="font-size:85%;" |"—" denotes a single that did not chart or was not released. |} === Mga kanta === ==== Bilang lead artist ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan nin singles as lead artist, with selected chart positions and certifications, showing year released at album name ! rowspan="2" scope="col" |Titulo ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" |Taon ! colspan="8" scope="col" |Posisyon sa Tsart ! rowspan="2" scope="col" style="width:10em;" |Sertipikasyon ! rowspan="2" scope="col" |Album |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[The Official Finnish Charts|FIN]]<ref name="FIN" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<ref name="AUT">{{cite web|url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Alma+%5BFI%5D|title=Discography Alma|work=Austrian Charts Portal|publisher=Hung Medien|accessdate=9 February 2017}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Tracklisten|DEN]]<ref name="DEN">{{cite web|url=http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Alma+%5BFI%5D|title=Discography Alma|work=Danish Charts Portal|publisher=Hung Medien}}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[GfK Entertainment Charts|GER]]<ref name="GER">{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/titel-details-1606719|title=Discography Alma|work=German Charts Portal|publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Official New Zealand Music Chart|NZHeat.]]<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4403|title=NZ Heatseeker Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2 October 2017|accessdate=29 September 2017|archive-date=29 Septiyembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929092349/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4403|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref name="SWE">{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Alma+%5BFI%5D|title=Discography Alma|work=Swedish Charts Portal|publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI">{{cite web|url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Alma+%5BFI%5D|title=Discographie Alma|work=Swiss Charts Portal|publisher=Hung Medien|accessdate=3 April 2017}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[UK Singles Chart|UK]]<ref name="UK">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/50914/alma/|title=ALMA|work=Official Charts Company|publisher=Official Charts Company|accessdate=17 June 2017}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Karma (Alma song)|Karma]]" | rowspan="2" |2016 |5 |— |— |— |— |100 |— |— | | rowspan="2" |''Dye My Hair'' |- ! scope="row" |"[[Dye My Hair]]" |8 |26 |38 |25 |— |— |— |— | * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Gold<ref name="BVMI">{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strInterpret=Alma&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank|accessdate=1 August 2017}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Chasing Highs]]" | rowspan="2" |2017 |10 |22 |— |17 |— |— |43 |18 | * BVMI: Gold<ref name="BVMI" /> * [[British Phonographic Industry|BPI]]: Platinum<ref name="BPI">{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/bpi-awards/|title=BPI Awards - bpi|publisher=[[British Phonographic Industry]]|accessdate=2 November 2018|format=To access, enter the search parameter "Alma" and select "Search by Keyword"|archive-date=17 Enero 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5mr0Evm3j?url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|url-status=dead}}</ref> | rowspan="5" {{n/a|Non-album singles}} |- ! scope="row" |"Phases"<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/phases-single/1281639252|title=Phases - Single by ALMA & French Montana|publisher=[[iTunes]] (UK)|accessdate=18 October 2018}}</ref>{{small|(with [[French Montana]])}} |14 |— |— |— |9 |82 |97 |88 | |- ! scope="row" |"Cowboy"<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/cowboy-single/1437651803|title=Cowboy – Single by Alma on Apple Music|website=[[Apple Music]]|accessdate=11 October 2018}}</ref> |2018 |9 |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"When I Die"<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/when-i-die-single/1449911393|title=When I Die - Single by Alma on Apple Music|website=[[Apple Music]]|accessdate=1 February 2019}}</ref> | rowspan="6" |2019 |20 |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"Summer" |— |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"Starlight"<ref>{{cite web|title=ALMA - Starlight|url=https://www.musa24.fi/kappale/ALMA/Starlight/a8944f3c-0377-4aa2-b8c0-3d5df71582a3/|publisher=Musa24.fi|accessdate=25 July 2019|language=Finnish}}</ref> |— |— |— |— |— |— |— |— | |''[[Moominvalley (TV series)#Music|MOOMINVALLEY]]'' |- ! scope="row" |"Lonely Night"<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/almacyber/status/1138098071697580032|title=Lonely Night - Coming Soon 💚|via=[[Twitter]]|date=10 June 2019|accessdate=11 June 2019}}</ref> |— |— |— |— |— |— |— |— ||{{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row" |"[[How It's Done]]" {{small|(with [[Kash Doll]], [[Kim Petras]] and [[Stefflon Don]])}} |— |— |— |— |— |— |— |— | |''[[Charlie's Angels: Original Motion Picture Soundtrack|Charlie's Angels]]'' |- ! scope="row" |"Bad News Baby"<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/au/album/bad-news-baby-single/1486837264|title=Bad News Baby – Single by Alma on Apple Music|website=Apple Music|accessdate=22 November 2019}}</ref> |— |— |— |— |— |— |— |— | |''Have U Seen Her?'' |- | colspan="22" style="font-size:85%;" |"—" denotes a single that did not chart or was not released. |} ==== Bilang featured artist ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan nin singles as featured artist, with selected chart positions and certifications, showing year released asin album name ! rowspan="2" scope="col" |Titulo ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" |Taon ! colspan="8" scope="col" |Posisyon ! rowspan="2" scope="col" style="width:10em;" |Mga sertipikasyon ! rowspan="2" scope="col" style="width:10em;" |Album |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Tracklisten|FIN]]<ref name="FIN" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<ref name="AUT" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<ref name="FRA">{{cite web|url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Alma+%5BFI%5D|title=Discographie Alma|work=French Charts Portal|publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[GfK Entertainment Charts|GER]]<ref name="GER" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Single Top 100|NL]]<ref name="NL">{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Alma+%5BFI%5D|title=Discografie Alma|work=Dutch Charts Portal|publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref name="SWE" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Hot Dance/Electronic Songs|USDance]]<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/alma/chart-history|title=Alma: Chart History|publisher=Billboard|accessdate=23 October 2019}}</ref> |- ! scope="row" |"Muuta ku mä" {{small|([[Sini Sabotage]] featuring Alma)}} |2015 |— |— |— |— |— |— |— |— | |''Lue mun huulilta'' |- ! scope="row" |"[[Bonfire (Felix Jaehn song)|Bonfire]]" {{small|([[Felix Jaehn]] featuring Alma)}} |2016 |14 |9 |120 |3 |100 |62 |39 |43 | * BVMI: Platinum<ref name="BVMI" /> * AUT: Gold<ref name="ifpi.at">{{cite web|url=https://ifpi.at/auszeichnungen/?fwp_interpret=Alma|title=IFPI Austria - Verband der österreichischen Musikwirtschaft|accessdate=13 February 2019|archive-date=14 Pebrero 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002643/https://ifpi.at/auszeichnungen/?fwp_interpret=Alma|url-status=dead}}</ref> |''[[I (Felix Jaehn album)|I]]'' |- ! scope="row" |"Don't You Feel It"<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/dont-you-feel-it-feat-alma-single/1230696692|title=Don't You Feel It (feat. Alma) - Single by Sub Focus|publisher=[[iTunes]] (UK)|accessdate=18 October 2018}}</ref>{{small|([[Sub Focus]] featuring Alma)}} | rowspan="3" |2017 |— |— |— |— |— |— |— |— ||rowspan="2" {{N/A|Non-album singles}} |- ! scope="row" |"[[All Stars (song)|All Stars]]" {{small|([[Martin Solveig]] featuring Alma)}} |— |24 |11 |33 |— |— |94 |40 | * BVMI: Gold<ref name="BVMI" /> |- ! scope="row" |"Out of My Head"<ref>{{cite web|last1=Hudelson|first1=Molly|title=Charli XCX shares new single “Out Of My Head” with Tove Lo and Alma|url=https://substreammagazine.com/2017/12/charli-xcx-tove-lo-alma-out-of-my-head/|website=[[Substream Magazine]]|accessdate=2020-03-22|date=2017-12-11}}</ref>{{small|([[Charli XCX]] featuring [[Tove Lo]] and Alma)}} |— |— |— |— |— |— |— |— | |''[[Pop 2 (mixtape)|Pop 2]]'' |- ! scope="row" |"[[Bitches (Tove Lo song)|Bitches]]" {{small|([[Tove Lo]] featuring [[Charli XCX]], [[Icona Pop]], [[Elliphant]] and Alma)}} | rowspan="2" |2018 |— |— |— |— |— |— |— |— | |''[[Blue Lips]]'' |- ! scope="row" |"Black Car" (Acoustic)<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/black-car-feat-alma-acoustic-single/1391114540|title=Black Car (feat. ALMA) [Acoustic] - Single by Miriam Bryant|publisher=[[iTunes]] (UK)|accessdate=18 October 2018}}</ref>{{small|([[Miriam Bryant]] featuring Alma)}} |— |— |— |— |— |— |— |— || {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row" |"[[Bad as the Boys]]" {{small|([[Tove Lo]] featuring Alma)}} |2019 |— |— |— |— |— |— |— |— | |''[[Sunshine Kitty]]'' |- | colspan="22" style="text-align:center; font-size:85%;" |"—" denotes a single that did not chart or was not released. |} === Ibang charted songs === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan nin songs, with selected chart positions, showing year released asin album name ! rowspan="2" scope="col" |Titulo ! rowspan="2" scope="col" |Taon ! colspan="1" scope="col" |Posisyon sa Tsart ! rowspan="2" scope="col" |Album |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref>{{cite web|url=http://www.sverigetopplistan.se/|title=Sverigetopplistan – Sveriges Officiella Topplista|publisher=[[Sverigetopplistan]]|accessdate=10 March 2018}}</ref> |- ! scope="row" |"Good Vibes" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Tove Styrke]])</span> |2018 |91 |''[[Heavy Rules Mixtape]]'' |} === Mga guest appearances === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan nin non-single guest appearances, with other performing artists, showing year released asin album name ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Ibang artista ! scope="col" |Album |- ! scope="row" |"Welcome To My Life"<ref>{{cite web|title=Idols 2013|url=https://cdon.fi/musiikki/eri-esittajia/idols-2013-25930147|publisher=CDON|accessdate=25 July 2019|language=Finnish}}</ref> |2013| {{n/a|None}} |''Idols 2013'' |- ! scope="row" |"[[Sanctify (song)|Sanctify]]"<ref>{{cite web|title=Sanctify (Remixes) by Years & Years|url=https://www.amazon.com/Sanctify-Remixes-Years/dp/B07CPR1LVQ|website=Amazon|accessdate=2020-03-22}}</ref> |2018 |[[Years & Years]] |''Sanctify - Remixes'' |- ! scope="row" |"In Us I Believe"<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/what-is-love-deluxe/1436738680?app=itunes&ign-mpt=uo%3D4|title=What Is Love? (Deluxe) by Clean Bandit|work=[[iTunes]] (UK)|accessdate=2020-03-22}}</ref> |2018 |[[Clean Bandit]] |''[[What Is Love? (Clean Bandit album)|What Is Love?]]'' |- |} === Music videos === {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! style="background:#ccc;" |Taon ! style="background:#ccc;" |Titulo ! style="background:#ccc;" |Direktor ! style="background:#ccc;width:250px" |Mga artista ! style="background:#ccc;width:20px" |Ref. |- style="text-align:center;" ! colspan="5" style="background:#B0C4DE;" |As main performer |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2016 |"Karma" |Jens Alexander and Pyry Pelkonen | |<ref>{{cite web|title=Alma: Karma (2016)|url=https://www.imdb.com/title/tt8635074/|publisher=[[IMDb]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- |"Dye My Hair" |Youth Hymns | |<ref>{{cite web|title=Alma: Dye My Hair (2016)|url=https://www.imdb.com/title/tt8635052/|publisher=[[IMDb]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2017 |"Chasing Highs" |Thomas Trail | |<ref>{{cite web|title=Alma: Chasing Highs (2017)|url=https://www.imdb.com/title/tt8635060/|publisher=[[IMDb]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- |"Phases" |[[Charli XCX]] |featuring [[French Montana]] |<ref>{{cite web|title=Alma & French Montana: Phases (Video 2017)|url=https://www.imdb.com/title/tt8635070/|publisher=[[IMDb]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- |2018 |"Cowboy" |Miikka Lommi | |<ref>{{cite web|title=ALMA – Cowboy (Video Premiere)|url=https://www.welovenordic.de/alma-cowboy-video-premiere/|website=We Love Nordic|accessdate=24 July 2019|archive-date=31 Oktubre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031132859/https://www.welovenordic.de/alma-cowboy-video-premiere/|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2019 |"When I Die" |Miikka Lommi | |<ref>{{cite web|author1=Trendell, Andrew|title=ALMA unleashes video for ‘When I Die’ and announces debut album ‘Have You Seen Her’|url=https://www.nme.com/news/music/alma-unleashes-video-die-announces-debut-album-seen-2441778|date=1 February 2019|website=[[NME]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- |"Lonely Night" |Deni Cheng | |<ref>{{cite web|title=Alma’s stunning video for Lonely Night showcases a same-sex relationship|url=https://www.gaytimes.co.uk/culture/124202/almas-stunning-video-for-lonely-night-showcases-a-same-sex-relationship/|website=[[Gay Times]]|author=Damshenas, Sam|date=3 July 2019|accessdate=24 July 2019|archive-date=24 Hulyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724171713/https://www.gaytimes.co.uk/culture/124202/almas-stunning-video-for-lonely-night-showcases-a-same-sex-relationship/|url-status=dead}}</ref> |- ! colspan="5" style="background:#B0C4DE;" |As featured performer |- |2015 |"Muuta ku mä" | |[[Sini Sabotage]] featuring Alma |<ref>{{cite web|title=Sini Sabotage - Muuta ku mä (feat. Alma)|url=https://www.youtube.com/watch?v=V3UmDekLdl8|publisher=[[YouTube]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- |2016 |"[[Bonfire (Felix Jaehn song)|Bonfire]]" |Fridolin Schoepper |[[Felix Jaehn]] featuring Alma |<ref>{{cite web|title=Felix Jaehn Feat. Alma: Bonfire|url=https://www.imdb.com/title/tt7115054/|publisher=[[IMDb]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- |2017 |"[[All Stars (song)|All Stars]]" |Thomas Lélu and Pierre Dixsaut |[[Martin Solveig]] featuring Alma |<ref>{{cite web|title=Martin Solveig ft. ALMA - All Stars (Official Video)|url=https://www.youtube.com/watch?v=STmLv9pLuX0|publisher=[[YouTube]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2018 |"[[Bitches (Tove Lo song)|Bitches]]" |Lucia Aniello |[[Tove Lo]], [[Charli XCX]], [[Icona Pop]], [[Elliphant]] featuring Alma |<ref>{{cite web|author1=Gottlieb, Steve|title=Tove Lo f/ Charli XCX, Icona Pop, Elliphant, ALMA "bitches" (Lucia Aniello, dir.)|url=https://www.videostatic.com/watch-it/2018/06/07/tove-lo-f-charli-xcx-icona-pop-elliphant-alma-bitches-lucia-aniello-dir|website=Videostatic|date=7 June 2018|accessdate=24 July 2019}}</ref> |- |"Black Car (Acoustic)" | |[[Miriam Bryant]] featuring Alma |<ref>{{cite web|title=Miriam Bryant - Black Car (Acoustic) ft. Alma|url=https://www.youtube.com/watch?v=by1EfshCdOM|publisher=[[YouTube]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |} == Songwriting credits == {{Color box|#87CEEB|border=darkgray}} indicates un-credited lead vocal contribution.{{Color box|#D8BFD8|border=darkgray}} indicates single release {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan nin songs written or co-written by Alma for other artists ! scope="col" |Kanta ! scope="col" |Artista ! scope="col" class="unsortable" |Ibang parasurat ! scope="col" data-sort-type="text" |Haleng album ! scope="col" |Taon ! scope="col" class="unsortable" |Ref. |- ! scope="row" style="background:#D8BFD8" |"[[Back to Me (Lindsay Lohan song)|Back to Me]]" |[[Lindsay Lohan]] |Chiara Hunter [[Mark Ralph (record producer)|Mark Ralph]] | |2020 | |- ! scope="row" style="background:#87ceeb" |"Cashing Marrakech" |[[Zhu (musician)|Zhu]] |[[Zhu (musician)|Steven Zhu]]Mitch Bell [[THEY.|Dante Jones]] |''Stardustexhalemarrakechdreams'' |2017 | |- ! scope="row" |"Cattitude" {{small|(featuring [[RuPaul]])}}" |[[Miley Cyrus]] |[[Miley Cyrus]][[Ilsey Juber]][[Andrew Wyatt]][[RuPaul|RuPaul Andre Charles]] |''[[She Is Coming]]'' |2019 | |- ! scope="row" style="background:#D8BFD8" |"[[Don't Call Me Angel]]" |[[Ariana Grande]][[Miley Cyrus]][[Lana Del Rey]] |Ariana Grande Miley Cyrus Lana Del Rey [[Savan Kotecha]] [[Max Martin]][[Ilya Salmanzadeh]] |''[[Charlie's Angels (2019 film)#Music|Charlie's Angels]]'' |2019 | |- ! scope="row" |"Dimenticherai" |[[Annalisa]] |Jacopo Ettorre [[Michele Canova]] |''Bye Bye'' |2018 | |- ! scope="row" style="background:#87ceeb" |"Drunk on You" |Zookeepers |Joseph Walter Pascal Reinhardt | {{n/a}} |2017 |<ref>{{cite web|title=Zookeepers - Drunk On You|url=https://www.discogs.com/Zookeepers-Drunk-On-You/release/12988562|website=[[Discogs]]|accessdate=19 July 2019}}</ref> |- ! scope="row" |"Highride" |Nicole Cross |Johannes Walter-Müller Pascal Reinhardt |''Shapeshifter'' |2018 |<ref>{{cite web|title=Nicole Cross- Highride|url=https://www.discogs.com/composition/24087604-374e-4260-ae1e-c5de1789ebea-Highride|website=[[Discogs]]|accessdate=19 July 2019}}</ref> |- ! scope="row" |"La Money" | {{n/a}} |[[Andrew Wyatt]][[Digital Farm Animals|Nicholas Gale]] [[Sarah Hudson (singer)|Sarah Hudson]] [[Miley Cyrus]][[Justin Tranter]]| {{n/a}}| {{n/a}} |<ref>{{cite web|url=https://uk.warnerchappell.com/song-details/WW01525037400/28296d98-6156-41cf-caa8-cf2e2ed9113e|title=La Money {{!}} Warner Chappell Music|publisher=[[Warner Chappell Music]]|accessdate=2020-03-18|archive-date=9 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809025321/https://uk.warnerchappell.com/song-details/WW01525037400/28296d98-6156-41cf-caa8-cf2e2ed9113e|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D8BFD8" |"[[Mother's Daughter (song)|Mother's Daughter]]" |[[Miley Cyrus]] |[[Miley Cyrus]][[Andrew Wyatt]] |''[[She Is Coming]]'' |2019 | |- ! scope="row" style="background:#D8BFD8" |"Scared of Love" {{small|(featuring [[Ray BLK]] and [[Stefflon Don]]}}) |[[Rudimental]] |[[Amir Amor|Amir Izadkhah]][[Rudimental|Kesi DrydenPiers AggettLeon "DJ Locksmith" Rolle]][[Cass Lowe]][[Stefflon Don|Stephanie Allen]] |''[[Toast to Our Differences]]'' |2019 | |- ! scope="row" style="background:#D8BFD8" |"[[Slide Away (Miley Cyrus song)|Slide Away]]" |[[Miley Cyrus]] |[[Miley Cyrus]][[Andrew Wyatt]][[Mike Will Made It|Michael Wiliams II]] |''[[She Is Miley Cyrus|She Is Here]]'' |2019 | |- ! scope="row" |"Sunday Morning" {{small|(featuring Josie Dunne)}} |[[Matoma]] |[[Matoma|Thomas Lagergren]][[Artist vs. Poet|Jason DeanJoseph Kirkland]]Jurek Reunamaki |''[[One in a Million (Matoma album)|One in a Million]]'' |2018 | |- |} == Pilmograpiya == {| class="wikitable sortable" !Taon !Titulo !Role ! class="unsortable" |Mga Nota |- |2013 |''[[Idols (Finnish TV series)|Idols]]'' |Herself; contestant |Season 7 |- |2018<ref>{{cite web|title=Full Cast & Crew: Yökylässä Maria Veitola (2015– )|url=https://m.imdb.com/title/tt5061656/fullcredits/cast?ref_=m_tt_cl_sc|website=[[IMDb]]|accessdate=24 July 2019}}</ref> |''Yökylässä Maria Veitola'' |Herself |Season 3, Episode 9 |} == Onra asin nominasyon == {| class="wikitable" !Taon !Onra !Kategorya !Nominadong Gibo !Resulta !Ref. |- |2016 | rowspan="3" |[[Emma-gaala]] |Vuoden tulokas (Best new artist) | rowspan="2" |General|{{Won}} | rowspan="3" |[http://www.emmagaala.fi/fi/arkisto] |- | rowspan="3" |2017 |Export Emma of the Year| {{won}} |- |Song of the Year |"[[Chasing Highs]]"| {{won}} |- |[[MTV Europe Music Award]] |[[MTV Europe Music Award for Best Finnish Act|Best Finnish Act]] | rowspan="3" |General|{{Won}} | |- | rowspan="3" |2018 |[[European Border Breakers Award|EBBA Awards]] |European Border Breakers Award|{{Won}} | |- |[[Sound of...]] |Sound of 2018 |Longlisted |[https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-42108446] |- |Rober Awards Music Poll |Floorfiller of the Year |"[[Pop 2 (mixtape)|Out of My Head]]" {{small|(with [[Charli XCX]] & [[Tove Lo]])}}| {{nom}} |[https://roberawards.com/the-rober-awards-2018-music-poll/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425201853/https://roberawards.com/the-rober-awards-2018-music-poll/ |date=25 April 2019 }} |- | rowspan="2" |2019 |Sweden GAFFA Awards |Best International Artist | rowspan="2" |General| {{nom}} |[http://gaffa.se/priset] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127071940/http://gaffa.se/priset |date=2018-11-27 }} |- |[[Emma-gaala]] |Best Female Artist| {{nom}} | |} == Mga sanggunian == {{reflist|30em}} == Mga kawing panlabas == * [https://www.facebook.com/cyberalma Facebook] {{Alma}} {{Authority control}} bi21ssgt4t0avfsb79w9z82pji3m70r 0 299684 2212888 2205830 2026-06-23T00:30:46Z ~2026-36404-22 163252 /* */ 2212888 wikitext text/x-wiki {{For|Kapatid na Aktor|Ruru Madrid}} {{Infobox person | name = Rere Madrid | birth_name = Athenah Merrique Madrid | birth_date = {{birth date and age|2001|3|6}} | birth_place = [[Zamboanga City]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]], [[Espanyol]] | known_for = Rere | occupation = [[Aktres]], [[modelo]] | years_active = 2019–kasalukuyan | family = [[Ruru Madrid]] (kapatid) | height = {{height|m=1.77}} | agent =[[GMA Artist Center]] (2019-kasalukuyan) | website = {{Instagram|athenahmadrid}} }} '''Athenah Merrique Madrid''' na mas kilala bilang '''Rere Madrid''' (ipinanganak noong Marso 6, 2000), ay isang [[aktres]] at [[modelo]] na kapatid ni [[Ruru Madrid]]. Isa sya sa mga kalahok ng [[StarStruck (season 7)|StarStruck 7 Avenger]]. Nakuha nya ang ika-11 puwesto rito.<ref>{{cite web |title=EXCLUSIVE: Bakit itinago ni Rere Madrid sa kanyang Kuya Ruru Madrid na sumali siya sa 'StarStruck?' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/tv/starstruck/52085/exclusive-bakit-itinago-ni-rere-madrid-sa-kanyang-kuya-ruru-madrid-na-sumali-siya-sa-starstruck/story |website=GMA Network}}</ref> Kasalukuyan nyang boyfriend si Kai Sotto na niligawan sya mula pa noong May 2024.<ref>{{cite web |title=Rere Madrid and Kai Sotto melt hearts with romantic photo dump |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/22186/rere-madrid-and-kai-sotto-melt-hearts-with-romantic-photo-dump/photo/302660/dinner-dates |website=GMA Network |access-date=9 Abril 2025}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== {| class = "wikitable" style = "font-size: 100%;" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan !! Himpilan |- | rowspan="3"| 2020 || ''[[Maynila (teleserye)|Maynila: Ayuda One]]'' || Magie Lacsamana || rowspan="8"| [[GMA Network]] |- | ''[[Daig Kayo ng Lola Ko]]'' || White Witch Warrior |- | ''[[Magpakailanman|Magpakailanman#: Tanging ina ng lahat: The Amelia Calma Story]]'' || Angie |- | rowspan="4"| 2019 || Sarap Di ba? || Kanyang sarili |- | ''[[Studio 7]]'' || Kanyang sarili/performer |- | ''[[StarStruck (season 7)]]'' || rowspan="2"| Kanyang sarili |- | ''[[The Boobay and Tekla Show]]'' |- | 2026 || ''[[Encantadia Chronicles: Sang'gre]]'' || Cami Salvador |} ==Tingnan din== * [[Faith Da Silva]] * [[Jay Arcilla]] * [[Jerick Dolormente]] * [[Kelvin Miranda]] * [[Pam Prinster]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Talababa== * {{IMDb name|10785756}} {{usbong|Artista|Pilipinas}} {{DEFAULTSORT:Madrid, Rere}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] m3l02ofm4ta9p0hdw0j73o7fi8dyoxp 0 300449 2212851 2005365 2026-06-22T19:13:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212851 wikitext text/x-wiki {{Infobox church|name=Basilika ni San Pedro|native_name={{native name|it|Basilica Sancti Petri}}|caption=Ika-19 na siglo na guhit ng Basilika ni San Pedro na inakalang hitsura nito noong bandang 1450. Ang [[Obelisko ng Vaticano]] ay nakatirik pa rin sa kaliwa, sa mismong pook kung saan ito itinayo sa utos ni [[Caligula|Emperador Caligula]] noong 37 A.D.|denomination=[[Simbahang Katoliko]]|status=[[Basilika mayor]]|consecration year=c. 360|image=Basilica di San Pietro 1450.jpg|country=[[Estado ng Simbahan]]|style=[[Maagang Kristiyanong sining at arkitektura|Maagang Kristiyano]]|groundbreaking=Between {{start date|326}} and 333|year completed=c. 360|demolished date=c. 1505|coordinates={{Coord|41|54|8|N|12|27|12|E|type:landmark_region:VA|display=inline,title}}|location=[[Roma]]|diocese=[[Diyosesis ng Roma]]}} [[Talaksan:Affresco_dell'aspetto_antico_della_basilica_costantiniana_di_san_pietro_nel_IV_secolo.jpg|thumb|Fresco na nagpapakita ng tanaw na hinating estruktura ng Basilika ni San Pedro na hitsura nito noong ika-4 na siglo]] Ang '''Lumang Basilika ni San Pedro''' ay ang gusali na nakatayo, mula ika-4 hanggang ika-16 na siglo, kung saan nakatayo ngayon ang bagong [[Basilika ni San Pedro]] sa [[Lungsod ng Vaticano]]. Ang pagtatayo ng basilica, na itinayo sa ibabaw ng makasaysayang lugar ng [[Sirko ni Nero]], ay nagsimula sa panahon ng paghahari ni Emperador [[Dakilang Constantino|Constantino I]]. Ang pangalang "lumang Basilika ni San Pedro" ay ginamit mula noong pagtatayo ng kasalukuyang basilika upang mapag-iba ang dalawang gusali.<ref name="met2">{{cite journal|author=Boorsch, Suzanne|year=Winter 1982–1983|title=The Building of the Vatican: The Papacy and Architecture|url=https://archive.org/details/sim_metropolitan-museum-of-art-new-york-bulletin_winter-1982-1983_40_3/page/n7|journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin|volume=40|issue=3|pages=4–8}}</ref> [[Talaksan:Plan_of_Circus_Neronis_and_St._Peters.gif|left|thumb| Isang maagang interpretasyon ng tinatayang lokasyon ng [[Sirko ni Nero]], at ang luma at [[Basilika ni San Pedro|kasalukuyang]] mga Basilika ni San Pedro ]] [[Talaksan:Cortile_della_Pigna_pine_cone_2.jpg|left|thumb|200x200px| Ang Fontana della Pigna (ika-1 siglo AD) na tumayo sa patyo ng Lumang Basilika ni San Pedro noong Gitnang Kapanahuan at pagkatapos ay inilipat muli, noong 1608, sa isang malawak na nitso sa dingding ng Vaticano na nakaharap sa Cortile della Pigna, na matatagpuan sa [[Lungsod ng Vaticano]], sa Roma, Italya. ]] == Mga sanggunian == == Karagdagang pagbabasa == * The Vatican: spirit and art of Christian Rome . New York: Ang Metropolitan Museum of Art. 1982. ISBN   <bdi> The Vatican: spirit and art of Christian Rome </bdi> The Vatican: spirit and art of Christian Rome (pp. &nbsp; 51–61) * Weitzmann, Kurt, ed., ''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/156533 Edad ng pagka-ispiritwalidad: huli na antigong at maagang Kristiyanong sining, pangatlo hanggang ika-pitong siglo]'', hindi. 581, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, {{ISBN|9780870991790}} == Mga panlabas na link == * [http://www.stpetersbasilica.info/Docs/TheMemorial.htm Ang] Artikulo ng [http://www.stpetersbasilica.info/Docs/TheMemorial.htm Constantinian Basilica] ni Jose Ruysschaert * [http://www.stpetersbasilica.info/Necropolis/MG/TheTombofStPeter-1.htm ''The Tomb of St Peter''], libro ni Margherita Guarducci [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] seuwef0t7hh7fjt3sl78qvmibn6hb9t 0 301938 2212930 2212637 2026-06-23T06:24:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212930 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Ancona|Ancona]], [[Marche]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16114 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 042001 | Agugliano | 21.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4799<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">{{Cite web |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |title=Archive copy |access-date=2020-10-03 |archive-date=2019-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |url-status=dead }}</ref> |- | 042002 | Ancona | 124.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 98356<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042003 | Arcevia | 128.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042004 | Barbara | 11.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1271<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042005 | Belvedere Ostrense | 29.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2093<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042006 | Camerano | 20 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 7084<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042007 | Camerata Picena | 11.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2486<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042008 | Castelbellino | 6.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4919<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042010 | Castelfidardo | 33.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 18419<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042011 | Castelleone di Suasa | 15.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1552<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042012 | Castelplanio | 15.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3531<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042013 | Cerreto d'Esi | 16.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3374<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042014 | Chiaravalle | 17.6 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 14289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042015 | Corinaldo | 49.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4767<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042016 | Cupramontana | 27.4 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042017 | Fabriano | 272.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 28918<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042018 | Falconara Marittima | 25.82 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 25530<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042019 | Filottrano | 71.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 8917<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042020 | Genga | 73.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1682<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042021 | Jesi | 108.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 39137<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042022 | Loreto | 17.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 12899<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042023 | Maiolati Spontini | 21.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5986<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042024 | Mergo | 7.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042025 | Monsano | 14.66 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042026 | Montecarotto | 24.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1836<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042027 | Montemarciano | 22.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 9762<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042029 | Monte Roberto | 13.51 kilometro kuwadrado<br/>13.57 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3027<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042030 | Monte San Vito | 21.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6704<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042031 | Morro d'Alba | 19.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042032 | Numana | 10.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3741<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042033 | Offagna | 10.63 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2047<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042034 | Osimo | 106.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 34687<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042035 | Ostra | 47.25 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042036 | Ostra Vetere | 30.02 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3110<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042037 | Poggio San Marcello | 13.36 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 672<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042038 | Polverigi | 24.98 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4582<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042040 | Rosora | 9.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1818<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042041 | San Marcello | 25.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042042 | San Paolo di Jesi | 10.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 894<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042043 | Santa Maria Nuova | 18.29 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3942<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042044 | Sassoferrato | 137.23 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6841<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042045 | Senigallia | 117.77 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 44019<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042046 | Serra de' Conti | 24.54 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3559<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042047 | Serra San Quirico | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2540<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042048 | Sirolo | 16.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4097<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042049 | Staffolo | 27.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2087<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042050 | Trecastelli | 38.66 kilometro kuwadrado | 7500<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |} ---- &sum; 47 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Ancona]] kwl69weg108ewvpzmxbdoyhm0z8ixkz 0 302249 2212931 2212641 2026-06-23T06:24:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212931 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Catanzaro|Catanzaro]], [[Calabria]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16159 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 079002 | Albi | 29.64 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 790<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079003 | Amaroni | 9.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1660<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079004 | Amato | 20.93 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 793<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079005 | Andali | 17.87 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 637<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079007 | Argusto | 6.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 444<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079008 | Badolato | 37.07 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2843<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079009 | Belcastro | 53.56 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079011 | Borgia | 42.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 7158<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079012 | Botricello | 15.48 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4993<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079017 | Caraffa di Catanzaro | 24 kilometro kuwadrado<br/>25.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1743<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079018 | Cardinale | 30.12 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1829<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079020 | Carlopoli | 16.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1385<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079023 | Catanzaro | 112.72 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 84670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079024 | Cenadi | 11.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 510<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079025 | Centrache | 7.96 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 342<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079027 | Cerva | 21.37 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1086<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079029 | Chiaravalle Centrale | 23.83 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5098<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079030 | Cicala | 9.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079033 | Conflenti | 29.34 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079034 | Cortale | 30.01 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1866<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079036 | Cropani | 44.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4674<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079039 | Curinga | 52.53 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6501<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079042 | Davoli | 25.03 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5546<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079043 | Decollatura | 50.83 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2855<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079047 | Falerna | 24.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3786<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079048 | Feroleto Antico | 22.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1955<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079052 | Fossato Serralta | 11.85 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 558<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079055 | Gagliato | 7.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 432<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079056 | Gasperina | 6.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1884<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079058 | Gimigliano | 33.55 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2985<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079059 | Girifalco | 43.1 kilometro kuwadrado<br/>43.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5495<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079060 | Gizzeria | 37.19 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5065<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079061 | Guardavalle | 60.27 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4117<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079063 | Isca sullo Ionio | 23.56 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1441<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079065 | Jacurso | 21 kilometro kuwadrado<br/>21.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 549<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079068 | Magisano | 31.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1106<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079069 | Maida | 58.34 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4396<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079071 | Marcedusa | 15.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 380<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079072 | Marcellinara | 20.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2146<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079073 | Martirano | 14.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 840<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079074 | Martirano Lombardo | 19.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 952<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079077 | Miglierina | 13.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079080 | Montauro | 11.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1773<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079081 | Montepaone | 16.85 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5656<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079083 | Motta Santa Lucia | 26.3 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079087 | Nocera Terinese | 46.58 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4715<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079088 | Olivadi | 7.17 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 488<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079089 | Palermiti | 18.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1057<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079092 | Pentone | 12.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079094 | Petrizzi | 21.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1010<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079095 | Petronà | 45.79 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2365<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079096 | Pianopoli | 24.65 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2484<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079099 | Platania | 26.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1973<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079108 | San Floro | 18.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079110 | San Mango d'Aquino | 6.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1442<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079114 | San Pietro a Maida | 16.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3772<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079115 | San Pietro Apostolo | 11.72 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1520<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079116 | San Sostene | 32.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1401<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079117 | Santa Caterina dello Ionio | 40.69 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079118 | Sant'Andrea Apostolo dello Ionio | 21.43 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1900<ref name="ref_4101d67916181d7a61079c5a0a35c3ac045efad5d96c3748f8b41a6437aa90b9">''[[:d:Q214195|Istat]]''</ref><br/>1872<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">{{Cite web |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |title=Archive copy |access-date=2020-10-14 |archive-date=2019-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |url-status=dead }}</ref><br/>1701<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/><br/>1691<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>1759<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>1809<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2072<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>2329<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>2836<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>3085<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>3324<br/>4016<br/>4912<br/>5170<br/>5497<br/>4868<br/>4594<br/>4011<br/>3360<br/>3539<br/>3211 |- | 079122 | San Vito sullo Ionio | 17.17 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1613<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079123 | Satriano | 21.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079126 | Sellia | 12.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 476<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079127 | Sellia Marina | 41.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 7615<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079129 | Serrastretta | 41.65 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079130 | Sersale | 53.3 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4250<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079131 | Settingiano | 14.35 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3260<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079133 | Simeri Crichi | 46.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079134 | Sorbo San Basile | 59.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 754<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079137 | Soverato | 7.79 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 8618<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079138 | Soveria Mannelli | 20.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2835<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079139 | Soveria Simeri | 22.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1439<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079142 | Squillace | 34.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3511<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079143 | Stalettì | 12.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2353<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079146 | Taverna | 132.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2522<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079147 | Tiriolo | 29.26 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3581<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079148 | Torre di Ruggiero | 25.37 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 951<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079151 | Vallefiorita | 13.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1503<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079157 | Zagarise | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1425<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079160 | Lamezia Terme | 162.43 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 67026<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |} ---- &sum; 80 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Catanzaro]] g3hf12movad4ebv5fk5v892w38fbrqr 0 303896 2212847 2191181 2026-06-22T19:11:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212847 wikitext text/x-wiki Ang '''Ginintuang Horda''' ({{lang-mn|Алтан Орд|Altan Ord}}; {{lang-kk|Алтын Орда}}, {{lang|kk-Latn|Altın Orda}}; {{lang-tt|Алтын Урда}}, {{lang|tt-Latn|Altın Urda}}) o '''Ulug Ulus''' - ''lit.'' “Dakilang Estado” sa [[wikang Turko|Turko]]<ref name=Room6>{{cite web |title= The History and Culture of the Golden Horde (Room 6) |url= https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/buildings/locations/room/b10_f1_h61/!ut/p/z0/fY5LC4JAFEZ_S4tZxr1jJm4HIUIyiSjGu5FJfEzpjI8h-vmpq1Ytv8Ph8AGBBDLqrWvltDWqnXdGQZ4KEfBdhHF6PO9R-Pfwdr0c0D95EAP9F-aCNyZRUgP1yjVbbSoLcrS2A_ngmFc8bwK-aPo5DCSACmtc-XEgm3LstFN1yXBlxjFsbbF-mxguDYY_jf5FWTiJzRfG0VKP/ |publisher= The State Hermitage Museum, Sankt Petersburg |access-date= 21 Marso 2020 |language= en |archive-date= 26 Marso 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230326032355/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/buildings/locations/room/b10_f1_h61/!ut/p/z0/fY5LC4JAFEZ_S4tZxr1jJm4HIUIyiSjGu5FJfEzpjI8h-vmpq1Ytv8Ph8AGBBDLqrWvltDWqnXdGQZ4KEfBdhHF6PO9R-Pfwdr0c0D95EAP9F-aCNyZRUgP1yjVbbSoLcrS2A_ngmFc8bwK-aPo5DCSACmtc-XEgm3LstFN1yXBlxjFsbbF-mxguDYY_jf5FWTiJzRfG0VKP/ |url-status= dead }}</ref> ay isang kanato na orihinal na [[Mongol]] at sa kalaunan, naging [[Turko]] noong [[ika-13 dantaon]] at nagsimula bilang ang hilagang-kanlurang sektor ng [[Imperyong Mongol]].<ref>{{cite book |editor-last= Perrie |editor-first=Maureen |title= The Cambridge History of Russia: Volume 1, From Early Rus' to 1689 |url= https://books.google.com/books?id=E8HhcQAACAAJ&pg=PA130 |year= 2006 |publisher= Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81227-6 |page= 130|language=en}}</ref> Sa pagkakawatak-watak ng Imperyong Mongol pagkatapos ng 1259, gumana ito bilang hiwalay na kanato. Nakilala din ito bilang ang '''Kanatong Kipchak''' o bilang ang '''Ulus ng Jochi'''.<ref name="Britannica1">{{cite encyclopedia |title=Golden Horde |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |date=2007 |url=https://www.britannica.com/place/Golden-Horde |quote=Also called '''Kipchak Khanate''' Russian designation for Juchi's Ulus, the western part of the Mongol Empire, which flourished from the mid-13th century to the end of the 14th century. The people of the Golden Horde were mainly a mixture of Turkic and Uralic peoples and Sarmatians & Scythians and, to a lesser extent, Mongols, with the latter generally constituting the aristocracy. Distinguish the Kipchak Khanate from the earlier Cuman-Kipchak confederation in the same region that had previously held sway, before its conquest by the Mongols.|language=en}}</ref> Pagkatapos ng kamatayan ni [[Batu Khan]] (ang tagapagtatag ng Ginintuang Horda) noong 1255, lumago ang kanyang dinastiya sa loob ng isang buong siglo, hanggang 1359, bagaman, ang intriga ni Nogai ang nagsulsol sa isang bahagiang digmaang sibil noong huling bahagi ng dekada 1290. Umabot sa rurok ang kapangyarihang militar ng Horda noong paghahari ni Uzbeg Khan (1312–1341), na nag-[[Islam]]. Sa tugatog ng Ginintuang Horda, lumawak ang teritoryo nito mula [[Siberia]] at [[Gitnang Asya]] hanggang sa ilang bahagi ng [[Silangang Europa]] mula sa mga [[bulubundukin]] ng [[Bulubundukin ng Ural|Ural]] hanggang sa [[Danube]] sa kanluran, at mula sa [[Dagat Itim]] hanggang [[Dagat Kaspiyo]] sa timog, habang pinapalibutan ang [[Bulubundukin ng Kaukasya]] at ang mga teritoryo ng dinastiyang Mongol na kilala bilang [[Ilkanato]].<ref name="Britannica1"/> Nakaranas ang kanato ng marahas na panloob na pampolitikang kaguluhan na nagsimula noong 1359, bago ito sandaliang muling pinagkaisa (1381–1395) sa ilalim ni Tokhtamysh. Bagaman, agad-agad pagkatapos ng pagsalakay ni [[Timur]], ang tagapagtatag ng [[Imperyong Timurida]], noong 1396, nahati ang Ginintuang Horda sa maliliit na kanatong Tartaro na tuloy-tuloy na nanghina sa kapanyarihan. Noong simula ng [[ika-15 dantaon]], nagsimulang gumuho ang Horda. Noong 1466, tinutukoy na ito bilang ang "Dakilang Horda." Sa loob ng teritoryo nito, umusbong ang ilang namamayaning kanato na nagsasalita ng Turko. Pinahintulutan ang mga panloob na pakikibaka na ito ang hilagang kampon na estadong ng Moskobiya na tanggalin ang sarili sa Pamatok na Tartaro sa Mahusay na Paninidigan sa Ilog Ugra noong 1480. Nakaligtas ang Kanatong Krimeano at ang Kanatong Kazakh, ang huling natitirang bahagi ng Ginintuang Horda, noong hanggang 1783 at 1847, ayon sa pagkakabanggit. ==Pangalan== Ang pangalang '''Ginintuang Horda''', na isang bahagiang hinaram na Ruso na [[wikt:Золотая Орда|Золотая Орда]] (Zolotája Ordá), na parang hiniram din sa Turko na ''Altan Orda'', ay sinasabing inspirasyon mula sa isang Ginintuang kulay ng mga tolda ng mga Mongol na nabuhay noong panahon ng digmaan, o ang aktuwal na Ginintuang tolda na ginamit ni Batu Khan o Uzbek Khan,{{sfnp|Atwood|2004|page=201}} o iginawad ng mga tributaryong Slabiko upang isalarawan ang malaking kayamanan ng kan. Nangangahulugan ang salitang Turko na ''orda'' na "palasyo", "kampo" o "punong himpilan," sa kasong ito, metonikong lumawak ang punong himpilan ng kan, na naging ang kabisera ng kanato, sa kanato mismo. Noon lamang [[ika-16 na dantaon]] na nagsimula ang nagsasalaysay na Ruso na tahasang gamitin ang katawagang "Ginintuang Horda" upang tukuyin itong partikular na sumunod sa kanato ng Imperyong Mongol. Ang unang kilalang paggamit sa katawagan, noong 1565, sa Rusong salaysay ng Kasaysayan ng Kazan, ay mailapat ito sa Ulus ng Batu (Ruso: Улуса Батыя), na nakasentro sa Sarai.<ref>{{cite web |url=http://www.proza.ru/2009/10/19/863 |title=рЕПЛХМ гНКНРЮЪ нПДЮ - НЬХАЙЮ РНКЛЮВЮ 16 ЯРНКЕРХЪ (мХК лЮЙЯХМЪ) / оПНГЮ.ПС - МЮЖХНМЮКЭМШИ ЯЕПБЕП ЯНБПЕЛЕММНИ ОПНГШ |publisher=Proza.ru |date= |accessdate=2014-04-11 |language=ru |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142139/http://www.proza.ru/2009/10/19/863 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |last=Ostrowski |first=Donald G. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, and: The Mongols and the West, 1221–1410, and: Daily Life in the Mongol Empire, and: The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century (review) |journal=Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History |volume=8 |issue=2 |date=Tagsibol 2007 |pages=431–441 |publisher=Project MUSE |doi=10.1353/kri.2007.0019 |language=en}}</ref> Sa kontemporaryong sulating Persyano, Armenyo at [[Muslim]], at sa mga tala noong ikalabintatlo at ikalabing-apat na dantaon tulad ng Yuanshi at ang Jami' al-tawarikh, tinatawag ang kanato bilang ang "Ulus ng Jochi" ("lupain ng Jochi" sa Mongol), ''"Dasht-i-Qifchaq"'' (Kapatagang Qipchaq) o "Kanato ng Qipchaq" at "Comania" (Cumania).<ref name="May">{{cite web |first=T. |last=May |title=Khanate of the Golden Horde (Kipchak) |publisher=North Georgia College and State University |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html |date=2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214072102/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html |archive-date=Disyembre 14, 2006|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last=Spinei|first=Victor|title=The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=2vl538CMBsAC&pg=PA38|year=2009|publisher=Brill|isbn=978-90-04-17536-5|page=38|language=en}}</ref> Ang silanganin o kaliwa (o "kaliwang kamay" sa opisyal na tumatangkilik sa Mongol na Persyanong sanggunian) ay tinutukoy bilang ang '''Bughaw na Horda''' sa mga Rusong salaysay at '''Puting Horda''' sa [[Imperyong Timurida|Timuridang]] pinagmulan (halimbawa: Zafar-Nameh). Kumiling na sinunod ng mga iskolar mula sa Kanluran ang pagpapangalan ng mga pinagmulang Timurida at tinawag ang kaliwa bilang ang Puting Horda. Ngunit tinawag ni Ötemish Hajji (fl.&nbsp;1550), isang dalubhasa sa kasaysayan ng Khwarezm, ang kaliwa bilang ang Bughaw na Horda, at yayamang pamilyar siya sa tradisyong pasalita ng mga imperyong kanato, mukhang malamang na tama ang mga Rusong nagsasalaysay, at ang tinatawag ng kanato mismo ang kaliwa nito bilang ang Bughaw na Horda.{{sfnp|Atwood|2004|p=41}} Tila ginagamit ng kanato ang katawagang Puting Horda upang tukuying ang kanan nito, na matatapuan sa tahanang kuta ni Batu sa Sarai at kinokontrol ang ulus. Bagaman, ang pagtatalagang Ginintuang Horda, Bughaw na Horda at Puting Horda ay hindi natatagpuan sa mga pinagmulan sa panahon ng Mongol.{{sfnp|Allsen|1985|pp=5-40}} ==Pinagmulang Mongol (1225–1241)== Nang namatay si [[Genghis Khan]] noong 1227, hinati niya ang [[Imperyong Mongol]] sa kanyang apat na mga anak bilang mga ''appanage'' (lupaing binigay upang panustos sa kanyang kaanak), subalit nanatili ang Imperyo na nagkakaisa sa ilalim ng kataas-taasang kan. Panganay si Jochi ngunit namatay siya anim na buwan bago si Genghis. Ibinigay ang pinakakanlurang mga lupain na inokupa ng mga Mongol, na kabilang na kung saan [[Rusya]] at [[Kazakhstan]] na ngayon, sa mga panganay na lalaki ni Jochi, si Batu Khan, na sa kalaunan, naging pinuno ng Bughaw na Horda, at si Orda Khan, na naging pinuno ng Puting Horda.<ref>Edward L. Keenan, ''Encyclopedia Americana'' na artikulo (sa Ingles)</ref><ref>{{cite book |first1=B. D. |last1=Grekov |first2=A. Y. |last2=Yakubovski |title=The Golden Horde and its Downfall |location=Moscow |publisher=Bogorodskii Pechatnik |date=1998 |orig-year=1950 |isbn=978-5-8958-9005-9 |language=Russian}}</ref> Noong 1235, nagsimula si Batu kasama ang dakilang heneral na si Subutai ng isang pasalakay pakanluran, unang sinakop ang mga Bashkir at nagpatuloy tungo sa Bolga Bulgarya noong 1236. Mula doon, sinakop niya ang ilang katimugang kapatagan ng kasalukuyang [[Ukraine|Ukranya]] noong 1237, na pinuwersa ang maraming lokal na Cuman na umatras tungong kanluran. Nagsimula na ang kampanyang Mongol laban sa mga Kypchak at Cuman sa ilalim nina Jochi at Subutai noong 1216–1218 nang sumilong ang mga Merkit sa kanila. Noong 1239, napaalis ang isang malaking bahagi ng mga Cuman sa Tangway ng Krimeano, at ito ay naging isa sa mga ''appanage'' ng Imperyong Mongol.<ref>{{cite web |title=History of Crimean Khanate |url=http://www.hansaray.org.ua/e_ist_orda.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090106135225/http://www.hansaray.org.ua/e_ist_orda.html |archivedate=2009-01-06 }}{{in lang|en}}</ref> Nakaligtas ang mga natirang Krimeanong Cuman sa bulubunduking Krimeano, at makikihalo din sila sa kalaunan sa ibang mga pangkat sa Krimea (kabilang ang mga Griyego, Godo, at Mongol) upang buuin ang Krimeanong Tartarong populasyon. Gumalaw tungo hilaga, nagsimula si Batu ng Mongol na pasalakay sa Rus' at ginugol ang tatlong taon upang pasukuin ang prinsipalidad ng dating [[Kievan Rus']], habang gumalaw ang kanyang mga pinsan na sina Möngke, Kadan, at Güyük tungong timog sa Alania. [[File:Battle of Mohi 1241.PNG|thumb|left|Mapagpasyang tagumpay ng Ginintuang Horda sa Labanan ng Mohi]] Gamit ang pandarayuhan ng mga Cuman bilang kanilang ''casus belli'', nagpatuloy ang mga Mongol sa kanluran, na nilusob ang [[Polonya]] at [[Unggarya]], na humantong sa mga tagumpay ng Mongol sa mga labanan ng Legnica at Mohi. Bagaman noong 1241, namatay si [[Ögedei Khan]] sa kanyang tinubuang bayan na [[Mongolia]]. Tumalikod si Batu sa kanyang pagkubkob sa [[Vienna]] ngunit hindi nagbalik sa Mongolia, sa halip piniling manatili sa Ilog Bolga. Bumalik ang kanyang kapatid na si Orda upang makibahagi sa paghalili. Hindi na muling maglalakbay ang mga hukbong Mongol sa malayong kanluran. Noong 1242, pagkatapos umatras sa Unggarya, winasak ang Pest dulot nito, at pinasuko ang [[Bulgaria]],<ref name=Sinor>{{cite journal |first=Denis |last=Sinor |title=The Mongols in the West |url=https://archive.org/details/journal-of-asian-history_1999_33_1-2/page/1 |journal=Journal of Asian History |publisher=Harrassowitz Verlag |date=1999 |volume=33 |issue=1 |pages=1–44 |jstor=41933117|language=en}}</ref> Itinatag ni Batu ang kabisera sa Sarai, na namuno sa mababang kahabaan ng Ilog Bolga, sa lugar ng kabisera ng Khazar na Atil. Daglian pagkatapos nito, nabigyan ang nakakabatang kapatid nina Batu at Orda, si Shiban, ng kanyang sariling malaking ''ulus'' sa silangan ng [[bulubundukin ng Ural]] sa mga ilog ng Ob at Irtysh. Habang walang duda na pangkalahatang ginagamit ang [[wikang Mongol]] sa korte ni Batu, kakaunting teksto na sinulat sa teritoryo ng Ginintuang Horda ang nakaligtas, marahil dahil sa laganap na pangkalahatang kawalan ng kakayahan ng bumasa at sumulat. Sang-ayon kay Grigor'ev, sinulat ang ''yarliq'' o mga atas ng mga Kan, sa Mongol, pagkatapos sinalin sa wikang Cuman. Ang pagkakaroon ng Arabe-Mongol at Persyano-Mongol na mga [[Talahuluganan|diksyunaryo]] na pinetsahan noong gitna ng [[ika-14 na siglo]] at hinanda para sa paggamit ng Ehipsiyanong Sultanatong Mamluk ay minumungkahi na mayroong isang praktikal na pangangailangan para sa ganoong mga gawa sa kansilleriya na nangangasiwa ng pagsusulatan sa Ginintuang Horda. Samakatuwid, ang mga sulat na natanggap ng mga Mamluk - kung hindi nila sinulat - ay dapat naging sa Mongol.<ref name=Sinor/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:Ginintuang Horda]] 9zgmkcq4ipssvoi8618atxrulis62dc 0 303949 2212750 1812617 2026-06-22T18:15:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212750 wikitext text/x-wiki [[File:Rom,_die_Heilige_Treppe.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rom,_die_Heilige_Treppe.JPG|thumb|Scala Sancta]] Ang '''''Scala Sancta''''' (Tagalog: Banal na Hagdan, [[Wikang Italyano|Italyano]]: ''Scala Sacnta'') ay isang hanay ng 28 puting marmol na mga hakbang na mga [[Relikya|relikyang]] [[Katoliko Romano]] na matatagpuan sa isang gusaling [[Mga pagmamay-aari ng Banal na Luklukan|ekstrateritoryal na pagmamay-aari ng Banal na Luklukan]] sa Roma, Italya na malapit sa [[Basilika ni San Juan de Letran|Arsobasilika ng San Juan de Letran]]. Opisyal, ang edipisyo ay pinamagatang Santuwaryong '''Pontipikal ng mga Banal na Hagdan (Pontificio Santuario della Scala Santa)''', at isinasama ang bahagi ng matandang Papal na [[Palasyong Laterano]].<ref>[https://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/sp_ss_scv/informazione_generale/extraterritoriale_it.html www.vatican.va] Stampa della Santa Sede: Zone extraterritoriali vaticani, 3 April 2001 (Italian). Retrieved 24 March 2014.</ref> Tinatakpan ng mga hagdang replica ang orihinal na hagdanan, na maaari lamang akyatan sa pamamagitan ng mga tuhod. Ang Banal na Hagdanan ay humahantong sa Simbahan ng [[Lorenzo ng Roma|San Lorenzo]] in Palatio ad Sancta Sanctorum (Chiesa di San Lorenzo sa Palatio ad Sancta Sanctorum) o simpleng "[[Sancta Sanctorum]]" (Tagalog: Kabanal-banalan), na personal na kapilya ng mga unang Santo Papa. Ayon sa tradisyong [[Katoliko Romano]], ang Banal na Hagdan ay ang mga hakbang na patungo sa [[praetorium]] ni [[Poncio Pilato]] sa [[Herusalem]] kung saan umakyat si [[Hesukristo]] patungo sa kaniyang sa [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|paglilitis]] na bahagi ng kaniyang [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon]]. Ang Hagdan ay ipinalalagay na dinala sa [[Roma]] ni [[Santa Elena (emperatris)|Santa Elena]] noong ikaapat na siglo. Sa loob ng maraming siglo, ang Scala Sancta ay umakit ng mga Kristiyanong manlalakbay na nais bigyang-papuri ang Pasyon ni [[Hesukristo]]. Mula pa noong unang bahagi ng 1700, ang Banal na Hagdan ay nakapaloob sa kahoy para sa proteksiyon, ngunit panandaliang ipinakita noong 2019 kasunod ng gawain sa pagpapanumbalik.<ref name="brockhaus">{{cite web|url=https://www.catholicnewsagency.com/news/romes-holy-stairs-to-be-uncovered-for-the-first-time-in-300-years-65343|title=Rome's 'Holy Stairs' uncovered for the first time in 300 years|last=Brockhaus|first=Hannah|date=2019-04-11|website=|publisher=Catholic News Agency|access-date=2019-06-05|quote=}}</ref><ref name="wantedinrome">{{cite web|url=https://www.wantedinrome.com/news/unveiling-romes-scala-santa.html|title=Unveiling Rome's Scala Santa|date=2020-02-12|website=wantedinrome.com|access-date=2020-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222180004/https://www.wantedinrome.com/news/unveiling-romes-scala-santa.html|archive-date=2020-02-22|url-status=live}}</ref> == Kasaysayan == Ayon sa tradisyong [[Katoliko Romano]], ang Banal na Hagdan ay ang mga hakbang na patungo sa [[praetorium]] ni [[Poncio Pilato]] sa [[Herusalem]] kung saan umakyat si [[Hesukristo]] patungo sa kaniyang sa [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|paglilitis]] na bahagi ng kaniyang [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon]].<ref name="telegraph">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|title=Steps Jesus walked to trial restored to glory|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554541/Steps-Jesus-walked-to-trial-restored-to-glory.html|accessdate=24 March 2014|newspaper=The Telegraph (UK)|date=14 June 2007}}</ref> Ayon sa mga medyebal na alamat, dinala ni [[Santa Elena (emperatris)|Santa Elena]], ina ni [[Dakilang Constantino|Constantinong Dakila]], ang mga Banal na Hagdan mula sa [[Herusalem]] patungong Roma noong mga AD 326.<ref>Ewart Witcombe, p. 372.</ref> Noong Gitnang Kapanahunan, nakilala ang mag ito bilang "Scala Pilati" ("Mga Hagdan ni Pilato"). Mula sa mga lumang plano ay lumilitaw na humantong ito sa isang pasilyo ng Palasyo Laterano, malapit sa Kapilya ni San Sylvestre, at tinakpan ng isang natatanging bubong. Noong 1589, giniba ni [[Papa Sixto V]] ang Papal na Palasyong Laterano, na sa panahong iyon ay wasak-wasak, upang makapagpatayo ng bago. Inatas niya na ang mga Banal na Hagdan ay maitayo muli sa kasalukuyang kinalalagyan nito, bago ang Sancta Sanctorum (Kabanal-banalan), na pinangalanan dahil sa maraming mahahalagang labing napanatili doon. Naglalaman din ang kapilya ng isang ikon ng [[Kristo Pantocrator]], na kilala bilang "Uronica", na sinimulan umano ni San Lucas at tinapos ng isang anghel. Ang bantog na ikon na ito ng [[Mga acheiropoieton|Santissimi Salvatore Acheiropoieton]] ("hindi ginawa ng mga kamay ng tao"), sa ilang mga okasyon, ay dinala sa prinusisyon sa Roma.<ref>Ewart Witcombe, p. 372.</ref> Ang Scala Sancta ay maaari lamang akyatin sa gamit ang tuhod. Para sa karaniwang paggamit, ang hagdanan ay dinikitan ng apat na karagdagang hagdanan, dalawa sa bawat panig, itinayo noong bandang 1589.<ref name="grendler">{{cite book|last=Grendler|first=Paul F.|title=The University of Mantua, the Gonzaga, and the Jesuits, 1584–1630|year=2009|publisher=Johns Hopkins University Press|url=https://books.google.com/?id=i0VwjnKewnUC&pg=PT55|isbn=9780801897832}}</ref> Noong 1724, tinakpan ni Papa Benedikto XIII ang mga marmol na hagdan sa kahoy para sa proteksiyon ng mga ito, dahil ang marmol ay naagnas buhat ng maraming peregrino na umaakyat sa hagdan sa paglipas ng panahon. Ang mga hagdan ay nanatiling natakpan hanggang sa 2019, nang ang pumoprotektang kahoy na takip ay tinanggal at ang marmol ay nakalantad kasunod ng gawain sa pagpapanumbalik. Nang buksan muli ang mga hagdan noong Abril 11, 2019, pinayagan ang mga peregrino na umakyat sa nakalantad na marmol na hagdan sa kanilang tuhod sa unang pagkakataon loob ng halos 300 taon.<ref name="brockhaus" /> Ang mga hagdan ay nanatiling nakalantad at bukas sa publiko sa pagitan ng Abril 2019 at Hulyo 2019, at pagkatapos ay muling natakpan ng kahoy.<ref name="wantedinrome" /> == Mga tala == [[File:SS._Salvatore_della_Scala_Santa,_Rome_(video).ogg|thumb|Scala Sancta]] {{Reflist}} == Mga sanggunian == * {{cite journal|pages=452–462|title=Artistic Co-Operation in Late Sixteenth-Century Rome: The Sistine Chapel in S. Maria Maggiore and the Scala Santa|last=Eitel-Porter|first=Rhoda|journal=The Burlington Magazine|year=1997}} * {{cite journal|title=Sixtus V and the Scala Santa|url=https://archive.org/details/sim_society-of-architectural-historians-journal_1985-12_44_4/page/368|first=Christopher L. C.|last=Ewart Witcombe|journal=The Journal of the Society of Architectural Historians|year=1985|pages=368–379|doi=10.2307/990114|volume=44|issue=4|jstor=990114}} * {{CathEncy|wstitle=Scala Sancta (Holy Stairs)|title=Scala Sancta (Holy Stairs)|first=Livarius|last=Oliger|authorlink=|accessdate=7 January 2009}} * {{cite book|last=Soresini|first=Giuseppe Maria|title=De Scala Sancta ante Sancta Sanctorum in Laterano culta opusculum|publisher=Ex typographia Varesij|location=Rome|year=1672|url=https://archive.org/details/descalasanctaant00sore|language=Latin}} == Mga panlabas na link == * [http://www.scala-santa.it/ Opisyal na website ng Scala Santa] {{Catholic|wstitle=Scala Sancta (Holy Stairs)}}{{commons category|Scala Santa (Rome)}} go5ffb9sh4m0xixwifbg4rx3qaxnldc 0 304455 2212838 2160952 2026-06-22T19:07:14Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212838 wikitext text/x-wiki {{Infobox neptunium}} Ang '''Neptunyo''' o '''Neptunium''' ay isang [[Elemento|elementong kimika]] may [[Simbolong pangkimika|simbolong]] '''Np''' at [[bilang na atomiko]]ng 93. Isang [[Radioactivity|radioactive]] na [[aktinido]]ng metal, ang neptunyo ay ang unang [[Elemento ng Transuranic|elementong transuraniko]]. Ang posisyon nito sa [[talaang peryodiko]] ay pagkatapos lamang ng [[uranyo]], na ipinangalanan pagkatapos ng planetang [[Urano]], na humantong sa inito sa [[Neptuno]], ang sumunod na planeta na lampas sa Urano. Ang isang neptunium atom ay may 93 [[proton]] at 93 elektron, kung saan pito ang ang [[Valence electron|valence elektron]]. Ang metal na neptunyo ay pilak at [[Madungisan|masisira]] kapag nakalantad sa hangin. Ang elemento ay nangyayari sa tatlong mga form na [[Allotrope|allotropic]] at normal itong nagpapakita ng limang mga [[estado ng oksihenasyon]], mula sa +3 hanggang +7. Ito ay [[Pagkabulok ng radioaktif|radioactive]], [[Pagkalason sa radiation|lason]], [[Pyrophoricity|pyrophoric]], at may kakayahang makaipon sa mga [[Buto (anatomiya)|buto]], na kung saan ay mapanganib ang paghawak ng neptunyo. Bagaman maraming maling sinasabing pagkatuklas nito ang nagawa sa mga nakaraang taon, ang elemento ay unang nagawa nina [[Edwin McMillan]] at [[Philip Abelson|Philip H. Abelson]] sa [[Berkeley Radiation Laboratory]] noong 1940.<ref>{{Cite journal|last1=McMillan|first1=Edwin|last2=Abelson|first2=Philip Hauge|date=1940-06-15|title=Radioactive Element 93|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1940-06-15_57_12/page/1185|journal=Physical Review|volume=57|issue=12|pages=1185–1186|doi=10.1103/PhysRev.57.1185.2|bibcode=1940PhRv...57.1185M}}</ref> Simula noon, ang karamihan sa neptunyo ay, at patuloy pa ring, ginawa sa pamamagitan ng [[neutron irradiation]] ng uranium sa mga nuclear reactor. Ang karamihan ay nabuo bilang isang produkto sa mga pangkaraniwang reaktor ng [[enerhiyang nukleyar]]. Habang ang neptunyo mismo ay walang komersiyal na gamit sa kasalukuyan, ginagamit ito bilang pauna para sa pagbuo ng [[plutonyo-238]], ginagamit sa [[Thermal generator ng radioisotope|radioisotope thermal generators]] upang magbigay ng elektrisidad para sa [[spacecraft]]. Ang Neptunium ay ginamit din sa mga [[Detektor ng neutron|detektor]] ng mga [[neutron]] na may mataas na enerhiya. Ang pinakamahabang [[Isotope|isotopo]] ng neptunyo, neptunyo-237, ay isang produkto ng mga [[Reactor ng nuklear|nukleyar na reaktor]] at paggawa ng [[plutonyo]]. Ito, at ang isotope neptunyo-239, ay matatagpuan din sa mga halaga ng bakas sa mga mineral ng [[uranyo]] dahil sa mga [[Neutron capture|reaksiyon ng neutron capture]] at [[pagkabulok beta]].<ref name="CRC2">{{cite book|author=C. R. Hammond|title=The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics|edition=81st|publisher=CRC press|isbn=978-0-8493-0485-9|date=2004|url-access=registration|url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Masinsing talaang peryodiko}} [[Kategorya:Mga elementong kimikal]] lct4clp9fpkvoevdek5ygniixrnww88 0 304905 2212853 2205619 2026-06-22T19:15:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212853 wikitext text/x-wiki {{Infobox venue|name=Auditorium Parco della Musica|construction_cost=|embedded={{Infobox building | embed = yes | mapframe = no | inauguration_date = {{Start date|2002|12|21|df=y}} | developer = [[Drees & Sommer]] | quantity_surveyor = [[Davis Langdon]] | other_designers = {{hlist|[[:it:Franco Zagari|Franco Zagari]]|Tecnocamere|Müller-BBM}} }}|main_contractors=|general_contractor=[[Techint]]|services engineer=Manens Intertecnica|structural engineer=Studio Vitone & Associati|project_manager=|architect=[[Renzo Piano|RPBW Architects]]|website={{URL|https://www.auditorium.com|Venue Website}}|owner=Comune di Roma|nickname=|expanded=|renovated=|opened={{Start date|2002|04|21|df=y}}|broke_ground={{Start date|1995|01|15|df=y}}|location=[[Parioli]]|address=Via Pietro de Coubertin, 30<br>00196 [[Roma]] [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|RM]]<br>[[Italya]]|image_caption=Tanaw ng terasa sa labas (c.2016)|image_size=250px|image=|capacity=2,744 {{small|(Sala Santa Cecilia)}}<br>2,707 {{small|(Cavea)}}<br>1,133 {{small|(Sala Sinopoli)}}<br>661 {{small|(Sala Petrassi)}}<br>304 {{small|(Teatro Studio Borgna)}}}}Ang '''Parco della Musica''' ay isang malaking complex pangmusika sa [[Roma]], [[Italya]], na may tatlong bulwagang pangkonsiyerto at isang panlabas na teatro na matatagpuan ng parke, na pinangmulan ng pangalan. Idinisenyo ito ng Italyanong arkitektong si [[Renzo Piano]]<ref name="slessor2">{{cite journal|last=Slessor|first=Catherine|title=Urban orchestration|url=https://archive.org/details/sim_architectural-review_2003-05_213_1275/page/n71|journal=The Architectural Review|volume=213|issue=1275|pages=64|date=May 2003}}</ref>. Si Jürgen Reinhold ng Müller-BBM ang namamahala sa mga akustika para sa mga bulwagan; si Franco Zagari ang nagsilbing arkitektong pang-landscape para sa mga panlabas na espasyo. Ang Parco della Musica ay kung saan isinagawa ang Mga [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1960|Palarong Olimpiko sa Tag-init noong 1960]], bahagyang hilaga ng sinaunang sentro ng Roma, at dito matatagpuan ang karamihan sa mga pasilidad ng [[Accademia Nazionale di Santa Cecilia]]. == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.santacecilia.it Accademia Nazionale di Santa Cecilia] * [http://www.bluffton.edu/~sullivanm/italy/rome/piano/piano.html Malawak na koleksyon ng mga larawan] * [http://www.hotel.rome.it/auditorium-parco-della-musica/ Impormasyon tungkol sa Auditorium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115173517/https://www.hotel.rome.it/auditorium-parco-della-musica/ |date=2021-01-15 }} d35qd0nbtdf5i2zkreyyeo02z5guxyb 0 305525 2212691 2089760 2026-06-22T17:32:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212691 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Bitcoin_Block_Data.svg|thumb|Istruktura ng blockchain ng [[Bitcoin]]]] Ang '''blockchain''',{{R|te20151031|fortune20160515|nyt20160521}} orihinal na tinatawag na '''block chain''',{{R|primer|obmh}} (lit. kadena ng bloke) ay lumalaking talaan ng mga [[Record (computer science)|rekord]], na tinatawag na ''bloke'' ({{Lang|en|block}}), na nakakawing sa pamamagitan ng [[kriptograpiya]].<ref name="te20151031">{{Cite journal|date=Oktubre 31, 2015|title=Blockchains: The great chain of being sure about things|url=https://www.economist.com/news/briefing/21677228-technology-behind-bitcoin-lets-people-who-do-not-know-or-trust-each-other-build-dependable|url-status=live|journal=[[The Economist]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703000844/http://www.economist.com/news/briefing/21677228-technology-behind-bitcoin-lets-people-who-do-not-know-or-trust-each-other-build-dependable|archive-date=Hulyo 3, 2016|access-date=Hunyo 18, 2016|quote=Ang teknolohiya sa likod ng bitcoin ay nagpapahintulot sa mga taong hindi magkakilala o hindi nagtitiwala sa isa't isa na magtayo ng maaasahang ledyer. Hindi lamang sa salaping kripto ang mga implikasyon nito. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|df=dmy-all|language=en|trans-title=Mga Blockchain: Ang dakilang kadena ng pagiging sigurado sa mga bagay}}</ref><ref name="cryptocurrencytech">{{Cite book|last1=Narayanan|first1=Arvind|title=Bitcoin and cryptocurrency technologies: a comprehensive introduction|url=https://archive.org/details/bitcoincryptocur0000nara|last2=Bonneau|first2=Joseph|last3=Felten|first3=Edward|last4=Miller|first4=Andrew|last5=Goldfeder|first5=Steven|date=2016|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-17169-2|location=Princeton|language=en|trans-title=Mga teknolohiya ng bitcoin at salaping kripto: isang komprehensibong pagpapakilala}}</ref> Naglalaman ang bawat bloke ng isang {{Lang|en|[[cryptographic hash]]}} ng naunang bloke,<ref name="cryptocurrencytech" /> isang [[Trusted timestamping|tatak-oras]] ({{Lang|en|timestamp}}), at datos ng mga transaksyon (karaniwang kinakatawan bilang [[Merkle tree|punong Merkle]]). Sadyang idinisenyo ang blockchain para maging di-matatablan ng pagbabago sa mga datos nito. Ito ay dahil sa sandaling naitala, hindi maibabago nang retroaktibo ang datos sa alinmang bloke nang hindi magbabago ng lahat ng mga sumusunod na bloke. Sa paggamit bilang ipinamamahaging ledyer, karaniwang pinamamahalaan ang isang blockchain ng isang kalambatang [[Peer-to peer|kapwa-pakapwa]] ({{Lang|en|peer-to-peer network}}) na sama-samang nagsusunod sa isang [[Protocol (communication)|protokol]] para sa internodyong komunikasyon at pagpapatibay sa mga bagong bloke. Kahit nakakapagbago ng mga rekord ng blockchain, ang mga blockchain ay maituturing pa ring [[secure by design|panatag sa disenyo]] ({{Lang|en|secure by design}}) at nagpapakitang-halimbawa ng isang ipinamamahaging sistema ng pagkokompyut na may mataas na [[Byzantine fault tolerance|pagpaparaya sa pagkabigong Bisantino]] ({{Lang|en|Byzantine fault tolerance}}). Nailarawan ang blockchain bilang "isang bukas, [[distributed ledger|ipinamamahaging ledyer]] na nakakapagtala ng mga [[transaction|transaksyon]] ng dalawang panig nang episyente at sa isang mapapatunayan at permanenteng paraan".<ref name="hbr201701">{{Cite news|last1=Iansiti|first1=Marco|last2=Lakhani|first2=Karim R.|date=January 2017|title=The Truth About Blockchain|work=[[Harvard Business Review]]|publisher=[[Harvard University]]|url=https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain|url-status=live|access-date=2017-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118052537/https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain|archive-date=Enero 18, 2017|quote=Ang teknolohiyang nasa gitna ng bitcoin at iba pang mga birtuwal na salapi, ang blockchain ay isang bukas, ipinamamahaging ledyer na nakakapagtala ng mga transaksyon ng dalawang panig nang episyente at sa isang mapapatunayan at permanenteng paraan. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|df=dmy-all|trans-title=Ang Katotohanan Tungkol sa Blockchain}}</ref> Naimbento ang blockchain ng isang tao (o pangkat ng mga tao) na gumamit ng pangalang [[Satoshi Nakamoto]] noong 2008 upang manilbi bilang pampublikong ledyer ng mga transaksyon ng [[salaping kripto]] na [[bitcoin]].{{R|te20151031}} Hindi pa alam ang pagkakakilanlan ni Satoshi Nakamoto hanggang ngayon. Dahil sa pag-imbento ng blockchain para sa bitcoin, ito ang naging unang salaping dihital na naglutas sa problema ng [[double-spending|dobleng-paggastos]] ({{Lang|en|double-spending problem}}) nang hindi nangangailangan ng pinagkakatiwalaang awtoridad o sentrong [[serbidor]]. Nagbigay-inspirasyon ang disenyo ng bitcoin sa mga ibang aplikasyon,{{R|te20151031|nyt20160521}} at malawakang ginagamit ng mga [[salaping kripto]] ang mga blockchain na nababasa ng publiko. Itinuturing ang blockchain bilang isang uri ng {{Lang|en|[[payment rail]]}}.<ref>{{Cite web|date=Pebrero 10, 2018|title=Blockchain may finally disrupt payments from Micropayments to credit cards to SWIFT|url=https://dailyfintech.com/2018/02/10/bitcoin-will-finally-disrupt-the-credit-card-rails/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927005613/https://dailyfintech.com/2018/02/10/bitcoin-will-finally-disrupt-the-credit-card-rails/|archive-date=Setyembre 27, 2018|access-date=Pebrero 18, 2018|website=dailyfintech.com|language=en|trans-title=Sa wakas maaaring makagambala ang blockchain sa mga pagbabayad mula sa mga Micropayment tungo sa mga credit card tungo sa SWIFT}}</ref> Naimungkahi ang mga pribadong blockchain para sa paggamit sa negosyo. Ayon sa ''Computerworld'', "[[wiktionary:snake oil|langis ng ahas]]" ang tawag sa pagmemerkado ng mga ganoong blockchain na walang maayos na modelo ng seguridad.<ref name="cw20160905">{{Cite magazine|last=Hampton|first=Nikolai|date=Setyembre 5, 2016|title=Understanding the blockchain hype: Why much of it is nothing more than snake oil and spin|url=http://www.computerworld.com.au/article/606253/understanding-blockchain-hype-why-much-it-nothing-more-than-snake-oil-spin/|magazine=[[Computerworld]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906171838/http://www.computerworld.com.au/article/606253/understanding-blockchain-hype-why-much-it-nothing-more-than-snake-oil-spin/|archive-date=Setyembre 6, 2016|access-date=2016-09-05|url-status=live|language=en|trans-title=Pag-iintindi sa kasikatan ng blockchain: Bakit karamihan nito ay walang iba kundi langis ng ahas at spin}}</ref> == Kasaysayan == [[File:Confirmed Transactions Per Day.png|thumb|right|220x220px|Mga transaksyon ng Bitcoin (Enero 2009 – Setyembre 2017)]] Unang nagpanukala si David Chaum, isang kriptograpo, ng isang mala-blockchain na protokol sa kanyang disertasyon noong 1982 na ''"{{Lang|en|Computer Systems Established, Maintained, and Trusted by Mutually Suspicious Groups}}"'' (Mga Sistema ng Kompyuter, Itinatag, Pinapanatili, at Pinagkakatiwalaan ng mga Grupong Kapwa Naghihinala)''.<ref>{{Cite journal|last1=Sherman|journal=IEEE Security Privacy|language=en|issn=1558-4046|doi=10.1109/MSEC.2019.2893730|arxiv=1810.06130|pages=72–77|issue=1|volume=17|title=On the Origins and Variations of Blockchain Technologies|first1=Alan T.|date=Enero 2019|first4=Enis|last4=Golaszewski|first3=Haibin|last3=Zhang|first2=Farid|last2=Javani|trans-title=Ukol sa mga Pinagmulan at Baryasyon ng mga Teknolohiya ng Blockchain}}</ref>'' Lalong inilarawan ang kadena ng mga bloke na pinapanatag ng kriptograpiya noong 1991 ni Stuart Haber at W. Scott Stornetta.<ref name="cryptocurrencytech" /><ref>{{Cite journal|last1=Haber|first1=Stuart|last2=Stornetta|first2=W. Scott|date=Enero 1991|title=How to time-stamp a digital document|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cryptology_1991_3_2/page/n40|journal=Journal of Cryptology|volume=3|issue=2|pages=99–111|citeseerx=10.1.1.46.8740|doi=10.1007/bf00196791|language=en|trans-title=Paano magtatak-oras ng isang dokumentong dihital}}</ref> Gusto nilang magpatupad ng isang sistema kung saan hindi mapakialaman ang mga tatak-oras ng dokumento. Noong 1992, inilakip nina Haber, Stornetta, at Dave Bayer ang mga [[Merkle tree|punong Merkle]] sa disenyo, na nagpabuti sa episyensiya nito sa pagpapahintulot ng pagkolekta ng mga ilang sertipiko ng dokumento sa isang bloke.<ref name="cryptocurrencytech" /><ref>{{Cite book|last1=Bayer|first1=Dave|title=Improving the Efficiency and Reliability of Digital Time-Stamping|last2=Haber|first2=Stuart|last3=Stornetta|first3=W. Scott|date=March 1992|work=Sequences|isbn=978-1-4613-9325-2|volume=2|pages=329–334|citeseerx=10.1.1.71.4891|doi=10.1007/978-1-4613-9323-8_24|language=en|trans-title=Pagpapabuti sa Episyensiya at Pagkamaaasahan ng Dihital na Pagtatatak-oras}}</ref> Nakonseptuwalisa ang unang blockchain ng isang tao (o pangkat ng mga tao) na kilala bilang si [[Satoshi Nakamoto]] noong 2008. Pinahusay ni Nakamoto ang disenyo sa mahalagang paraan sa paggamit ng mala-[[Hashcash]] na paraan para [[Timestamp-based concurrency control|itatak-oras]] ang mga bloke nang hindi kinakailangang magpalagda sa isang pinagkakatiwalaang partido at paglalagay ng parametro ng hirap upang patatagin ang bilis ng pagdagdag ng mga bloke sa kadena.{{r|cryptocurrencytech}} Naitupad ni Nakamoto ang disenyo sa susunod na taon bilang pangunahing sangkap ng salaping kripto na [[bitcoin]], kung saan naninilbi ito bilang pampublikong [[ledger|ledyer]] para sa lahat ng mga transaksyon sa network.{{R|te20151031}} Noong Agosto 2014, umabot ng 20 GB ([[gigabyte]]s) ang laki ng talaksan ng bitcoin blockchain, na naglalaman ng mga talaan ng lahat ng transaksyon na naganap sa kalambatan.<ref name="hadi">{{Cite book|last1=Nian|first1=Lam Pak|title=Handbook of Digital Currency: Bitcoin, Innovation, Financial Instruments, and Big Data|last2=Chuen|first2=David LEE Kuo|publisher=Academic Press|year=2015|isbn=978-0-12-802351-8|editor-last=Chuen|editor-first=David LEE Kuo|page=319|chapter=A Light Touch of Regulation for Virtual Currencies|language=en|trans-title=Hanbuk ng Salaping Dihital: Bitcoin, Inobasyon, Instrumento sa Pananalapi, at Big Data}}</ref> Noong Enero 2015, umabot ang laki nang halos 30 GB, at mula Enero 2016 hanggang Enero 2017, lumago ang bitcoin blockchain mula 50 GB tungo sa 100 GB sa laki. Lumampas sa 200 GiB ang laki ng ledyer noong simula ng 2020.<ref name="blockchain_size">{{Cite web|title=Blockchain Size|url=https://www.blockchain.com/en/charts/blocks-size?scale=1&timespan=all&showDataPoints=true|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024720/https://www.blockchain.com/en/charts/blocks-size?scale=1&timespan=all&showDataPoints=true|archive-date=Mayo 19, 2020|access-date=Pebrero 25, 2020|trans-title=Laki ng Blockchain}}</ref> Ginamit nang nakahiwalay ang mga salitang {{Lang|en|block}} at {{Lang|en|chain}} sa orihinal na papel ni Satoshi Nakamoto, ngunit pinasikat ito bilang isang salita, ''blockchain,'' sa pagsapit ng 2016. Ayon sa [[Accenture]], iminumungkahi ng paggamit ng teorya ng [[diffusion of innovations|pagpapalaganap ng inobasyon]] ({{Lang|en|diffusion of innovations theory }}) na nakamit ng mga blockchain ang 13.5% antas ng pag-adopta sa mga serbisyong pampinansyal noong 2016, kaya umabot na ito sa yugto ng [[early adopter|maagang adoptante]] ({{Lang|en|early adopters}}).<ref name="tfob">{{Cite news |date=27 June 2016 |title=The future of blockchain in 8 charts |work=Raconteur |url=http://raconteur.net/business/the-future-of-blockchain-in-8-charts |url-status=live |access-date=3 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202234125/http://raconteur.net/business/the-future-of-blockchain-in-8-charts |archive-date=2 December 2016}}</ref> Nakisali ang mga pangkat ng kalakalan sa industriya sa pagbubuo ng Global Blockchain Forum noong 2016, isang inisyatiba ng [[Chamber of Digital Commerce]]. Noong Mayo 2018, nasumpungan ni [[Gartner]] na 1% lang ng mga [[Chief information officer|CIO]] ang nagpahiwatig ng anumang pag-aadopta ng blockchain sa loob ng kani-kanilang mga organisasyon, at 8% lamang ng mga CIO ang may panandaliang "plano o [nakatingin] sa mga aktibong eksperimento kasama ng blockchain".<ref>{{Cite news|date=Mayo 4, 2018|title=Hype Killer - Only 1% of Companies Are Using Blockchain, Gartner Reports {{!}} Artificial Lawyer|language=en-GB|work=Artificial Lawyer|url=https://www.artificiallawyer.com/2018/05/04/hype-killer-only-1-of-companies-are-using-blockchain-gartner-reports/|url-status=live|access-date=2018-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522111623/https://www.artificiallawyer.com/2018/05/04/hype-killer-only-1-of-companies-are-using-blockchain-gartner-reports/|archive-date=Mayo 22, 2018|trans-title=Pamapawala ng Hype - 1% Lamang ng Kumpanya Ang Gumagamit ng Blockchain, Iniulat ni Gartner {{!}} Artificial Lawyer}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist|refs=<ref name="fortune20160515">{{Cite news |last=Morris |first=David Z. |date=15 May 2016 |title=Leaderless, Blockchain-Based Venture Capital Fund Raises $100 Million, And Counting |language=en |trans-title= Pondo ng Venture Capital na Walang Pinuno at Batay sa Blockchain, Nakalikom ng $100 Milyon at Dumarami pa|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url=http://fortune.com/2016/05/15/leaderless-blockchain-vc-fund/ |url-status=live |access-date=2016-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160521015602/http://fortune.com/2016/05/15/leaderless-blockchain-vc-fund/ |archive-date=21 May 2016}}</ref> <ref name="nyt20160521">{{Cite news |last=Popper |first=Nathan |date=Mayo 21, 2016 |title=A Venture Fund With Plenty of Virtual Capital, but No Capitalist |language=en |trans-title=Isang Venture Fund na May Maraming Birtuwal na Puhunan, ngunit Walang Kapitalista|work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/05/22/business/dealbook/crypto-ether-bitcoin-currency.html |url-status=live |access-date=2016-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522034932/http://www.nytimes.com/2016/05/22/business/dealbook/crypto-ether-bitcoin-currency.html |archive-date=Mayo 22, 2016}}</ref> <ref name="primer">{{Cite report |url=http://mercatus.org/sites/default/files/Brito_BitcoinPrimer.pdf |title=Bitcoin: A Primer for Policymakers |language=en |trans-title=Bitcoin: Isang Panimulang Aklat para sa mga Gumagawa ng Patakaran |last1=Brito |first1=Jerry |last2=Castillo |first2=Andrea |publisher=Mercatus Center, George Mason University |location=Fairfax, VA |access-date=Oktubre 22, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060724/http://mercatus.org/sites/default/files/Brito_BitcoinPrimer.pdf |year=2013 |url-status=live |archivedate=21 September 2013 |df=dmy-all}}</ref> <ref name="obmh">{{Cite web |last=Trottier, Leo |date=Hunyo 18, 2016 |title=original-bitcoin |language=en |trans-title=orihinal-bitcoin |url=https://github.com/trottier/original-bitcoin/blob/master/src/main.h#L795-L803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417111508/https://github.com/trottier/original-bitcoin/blob/master/src/main.h#L795-L803 |archive-date=17 April 2016 |access-date=2016-06-18 |publisher=github |format=self-published code collection |quote=Ito ay isang makasaysayang imbakan ng orihinal na bitcoin sourcecode ni Satoshi Nakamoto (isinalin ang sipi mula sa Ingles) |df=dmy-all}}</ref>}} lle9kf3ored0lxhvmm8pjxjba1ipyty 0 309010 2212796 2127355 2026-06-22T18:41:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212796 wikitext text/x-wiki Ang '''pagpaputi ng ngipin''' o '''pagpapaputi ng ngipin''' ay ang proseso ng pagpapatingkad ng kulay ng mga [[ngipin]] ng tao.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton M.|date=June 2014|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-based Dental Practice|volume=14 Suppl|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|pmc=4058574|pmid=24929591}}</ref> Ang pagpaputi ay kadalasang kanais-nais kapag ang mga ngipin ay nagiging dilaw sa paglipas ng panahon para sa isang bilang ng mga kadahilanan, at maaaring makamit sa pamamagitan ng pagbabago ng intrinsic o extrinsic kulay ng ngipin enamel.<ref name=":8">{{Cite journal|last1=Joiner|first1=Andrew|last2=Luo|first2=Wen|date=2017|title=Tooth colour and whiteness: A review|journal=Journal of Dentistry|volume=67|pages=S3–S10|doi=10.1016/j.jdent.2017.09.006|pmid=28928097}}</ref> Ang degradasyon ng kemikal ng mga [[chromogen]] sa loob o sa ngipin ay tinatawag na pagpapaputi.<ref name=":5" /> [[Hydrogen peroxide]] (H2O2) ay ang aktibong sahog na karaniwang ginagamit sa mga produkto ng pagpaputi at ay naihatid bilang alinman sa hydrogen peroxide o [[carbamide peroxide]].<ref name=":5" /> Ang hydrogen peroxide ay kahalintulad sa carbamide peroxide dahil ito ay inilabas kapag ang matatag na complex ay nakikipag-ugnay sa tubig. Kapag ito ay diffuses sa ngipin, ang hydrogen peroxide ay gumaganap bilang isang oxidising agent na bumabagsak upang makabuo ng hindi matatag na libreng radicals. Sa mga puwang sa pagitan ng mga tulagay na asing-gamot sa enamel ng ngipin, ang mga hindi matatag na libreng radikal ay nakalakip sa mga organic na molecule ng pigment na nagreresulta sa maliit, mas mababa ang mga pigmented na bahagi.<ref name=":6">{{Cite journal|doi=10.1016/j.cden.2006.12.001|pmid=17532915|title=Vital Tooth Whitening|url=https://archive.org/details/sim_dental-clinics-of-north-america_2007-04_51_2/page/319|journal=Dental Clinics of North America|volume=51|issue=2|pages=319–331|year=2007|last1=Kihn|first1=Patricia W.}}</ref> Na sumasalamin sa mas kaunting liwanag, ang mga mas maliit na molecule ay lumikha ng isang "whitening effect". Mayroong iba't ibang mga produkto na magagamit sa merkado upang alisin ang mga mantsa.<ref name=":5" /> Para sa pagpaputi ng paggamot upang maging matagumpay, ang mga propesyonal sa ngipin ay dapat na maayos na mag-diagnose ng uri, intensity at lokasyon ng discolouration ng ngipin.<ref name=":6" /> Ang pagkakalantad ng oras at ang konsentrasyon ng bleaching compound, ay tumutukoy sa whitening endpoint ng ngipin.<ref name=":5" /> == Natural na anyo == Ang pang-unawa ng kulay ng ngipin ay isang aspetong napakarami. Ang pagmumuni-muni at pagsipsip ng liwanag sa pamamagitan ng ngipin ay maaaring maimpluwensyahan ng maraming mga kadahilanan kabilang ang specular transmission ng liwanag sa pamamagitan ng ngipin; specular repleksyon sa ibabaw; diffuse light reflection sa ibabaw; pagsipsip at pagsabog ng liwanag sa loob ng mga tisyu ng ngipin; enamel mineral na nilalaman; enamel kapal; kulay ng dentine, ang tagamasid ng tao, ang pagkapagod ng mata, ang uri ng liwanag ng insidente, at ang pagkakaroon ng mga extrinsic at intrinsic stain.<ref name=":9">{{Cite journal |pmid = 18646363|year = 2008|last1 = Joiner|first1 = A.|title = A review of tooth colour and whiteness|journal = Journal of Dentistry|volume = 36 Suppl 1|pages = S2-7|last2 = Hopkinson|first2 = I.|last3 = Deng|first3 = Y.|last4 = Westland|first4 = S.|doi=10.1016/j.jdent.2008.02.001}}</ref> Bukod pa rito, ang pinaghihinalaang liwanag ng ngipin ay maaaring magbago depende sa liwanag at kulay ng background.<ref name=":9" /> Ang kumbinasyon ng mga tunay na kulay at ang pagkakaroon ng mga extrinsic stains sa ibabaw ng ngipin ay nakakaimpluwensya sa kulay at sa gayon ang pangkalahatang hitsura ng ngipin.<ref name=":8" /> Ang scattering ng liwanag at pagsipsip sa loob ng enamel at [[dentine]] ay tumutukoy sa tunay na kulay ng ngipin at dahil ang enamel ay medyo translucent, ang mga katangian ng dentinal ay maaaring maglaro ng isang pangunahing papel sa pagtukoy ng pangkalahatang kulay ng ngipin.<ref name=":9" /> Sa kabilang banda, ang extrinsic stain at kulay ay ang resulta ng mga kulay na rehiyon na nabuo sa loob ng nakuha na pelilyo sa ibabaw ng enamel at maaaring maimpluwensyahan ng mga pag-uugali o gawi ng pamumuhay.<ref name=":8" /> Halimbawa, ang paggamit ng pandiyeta ng mga pagkaing mayaman sa [[tannin]], mahinang [[tooth brushing]] technique, mga produkto ng [[tabako]], at pagkakalantad sa mga bakal na asing-gamot at [[chlorhexidine]] ay maaaring magpadilim ng kulay ng ngipin.<ref name=":8" /> Sa pagtaas ng edad, ang mga ngipin ay may posibilidad na maging mas madidilim sa lilim.<ref name=":11">{{Cite journal|last1=Veeraganta|first1=SumanthK|last2=Savadi|first2=RavindraC|last3=Baroudi|first3=Kusai|last4=Nassani|first4=MohammadZ|date=2015|title=Differences in tooth shade value according to age, gender and skin color: A pilot study|journal=Journal of Indian Prosthodontic Society|volume=15|issue=2|pages=138–141|doi=10.4103/0972-4052.155035|pmid=26929500|issn=0972-4052|pmc=4762302}}</ref> Ito ay maaaring maiugnay sa pangalawang dentin formation at paggawa ng malabnaw ng enamel dahil sa "wear" ng ngipin na nag-aambag sa isang makabuluhang pagbawas sa kagaanan at pagtaas sa pagkadilaw. Ang shade ng ngipin ay hindi naiimpluwensyahan ng kasarian o lahi.<ref name=":11" /> == Paglamlam at pagkawalan ng kulay == Pag-discolouration ng ngipin at paglamlam ay pangunahin dahil sa dalawang mapagkukunan ng mantsa: intrinsic at extrinsic.<ref name=":5" /> Sa kakanyahan, ang pagpaputi ng ngipin ay pangunahing nagta-target sa mga tunay na batik na hindi maaaring alisin sa pamamagitan ng mekanika tulad ng isang debidement (malinis) o prophylaxis, sa tanggapan ng ngipin.<ref name=":10">{{Cite journal|last=Bernie|first=Kristy Menage|date=2011|title=Professional whitening|url=https://www.adha.org/sites/default/files/7122_Phillips_Whitening.pdf|journal=Access|volume=25|pages=12–15|access-date=2021-03-06|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719205930/https://www.adha.org/sites/default/files/7122_Phillips_Whitening.pdf|url-status=dead}}</ref> Sa ibaba ay nagpapaliwanag sa malalim ang mga pagkakaiba sa pagitan ng dalawang pinagkukunan ng kung saan ay nakakatulong sa naturang discolouration ng ibabaw ng ngipin. [[Talaksan:Examples of tooth staining.jpg|alt=|thumb|443x443px|'''Figure 2'''. Examples of tooth staining. Extrinsic staining examples: A. Smoking; B. Wine stain; and C. Food stain. Intrinsic staining examples: D. Age yellowing; E. Decay; F. Orthodontic white spot lesion; G. Mild fluorosis; H. Amalgam restoration; I. Tetracycline stain; J. Genetic (amelogenesis imperfecta); K. and non-vital colouring.]] === Extrinsic staining === Ang extrinsic staining, ay higit sa lahat dahil sa mga kadahilanan sa kapaligiran kabilang ang paninigarilyo, mga pigment sa mga inumin at pagkain, antibiotics, at mga metal tulad ng bakal o tanso. Ang mga kulay na compound mula sa mga mapagkukunang ito ay naka-adsorbed sa nakuha dental pellicle o direkta papunta sa ibabaw ng ngipin na nagiging sanhi ng isang mantsang lumitaw.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton|date=2019-03-14|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-Based Dental Practice|volume=14|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|pmid=24929591|pmc=4058574}}</ref> * Dental Plaque: Ang dental plaque ay isang malinaw na [[biofilm]] ng [[bakterya]] na natural na bumubuo sa bibig, lalo na kasama ang [[gumline]], at nangyayari ito dahil sa normal na pag-unlad at mga depensa ng sistemang immuno.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Marsh|first=Philip D.|date=2006-07-10|title=Dental plaque as a biofilm and a microbial community – implications for health and disease|journal=BMC Oral Health|volume=6|issue=1|pages=S14|doi=10.1186/1472-6831-6-S1-S14|issn=1472-6831|pmc=2147593|pmid=16934115}}</ref> Kahit na karaniwang halos hindi nakikita sa ibabaw ng ngipin, ang plaka ay maaaring maging marumi sa pamamagitan ng chromogenic bacteria tulad ng mga species ng [[actinomyces]]. Ang prolonged dental plaque accumulation sa ibabaw ng ngipin ay maaaring humantong sa enamel demineralisation at pagbuo ng puting lugar lesions na lumilitaw bilang isang opaque milk-colored lesion.<ref>{{Cite journal|last1=Srivastava|first1=Kamna|last2=Tikku|first2=Tripti|last3=Khanna|first3=Rohit|last4=Sachan|first4=Kiran|date=2013|title=Risk factors and management of white spot lesions in orthodontics|journal=Journal of Orthodontic Science|volume=2|issue=2|pages=43–49|doi=10.4103/2278-0203.115081|issn=2278-1897|pmc=4072374|pmid=24987641}}</ref> Ang acidic by-products ng fermentable mga [[karbohidrata]] na nagmula sa high-sugar foods ay nakakatulong sa mas malaking sukat ng bakterya, tulad ng mga ''[[streptococcus mutans]]'' at ''[[lactobacillus]]'' sa dental plaque. Ang mas mataas na pagkonsumo ng fermentable carbohydrates ay itataguyod ang demineralisation at dagdagan ang panganib ng pagbuo ng mga white spot lesyon.<ref name=":3" /> * Calculus: Ang napapansin na plaka ay kalaunan, at humantong sa pagbuo ng isang hard deposito sa ngipin, lalo na sa paligid ng gumline. Ang organic matrix ng dental plaque at calcified tissues ay sumailalim sa isang serye ng mga kemikal at morphological pagbabago na humantong sa calcification ng dental plaque at samakatuwid ay humahantong sa pagbuo ng calculus.<ref>{{Cite journal|last1=Zander|first1=Helmut A.|last2=Hazen|first2=Stanley P.|last3=Scott|first3=David B.|date=1960-02-01|title=Mineralization of Dental Calculus.|journal=Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine|volume=103|issue=2|pages=257–260|doi=10.3181/00379727-103-25479|pmid=13846953|s2cid=37934975|issn=0037-9727}}</ref> Ang kulay ng calculus ay nag-iiba, at maaaring kulay-abo, dilaw, itim, o kayumanggi.<ref name=Rajendran2014>{{cite book|author1=Rajendran A|author2=Sundaram S|title=Shafer's Textbook of Oral Pathology|url=https://books.google.com/books?id=WnhtAwAAQBAJ&pg=P528|edition=7th|date=10 February 2014|publisher=Elsevier Health Sciences APAC|isbn=978-81-312-3800-4|pages=386, 387}}</ref> Ang kulay ng calculus ay depende sa kung gaano katagal ito ay naroroon sa oral cavity para sa; Karaniwang nagsisimula ang dilaw at sa paglipas ng panahon ang calculus ay magsisimulang mantsahan ang isang mas madidilim na kulay at maging mas mahigpit at mahirap alisin. * [[Tabako]]: [[Alkitran (resina)|alkitran]] sa usok mula sa mga produkto ng tabako (at din smokeless tobacco produkto) ay may posibilidad na bumuo ng isang dilaw-kayumanggi-itim na mantsa sa paligid ng mga leeg ng ngipin sa itaas ng gumline.<ref name=Rajendran2014 /> Ang [[nikotina]] at alkitran sa tabako, na sinamahan ng oxygen, lumiliko dilaw at sa paglipas ng panahon ay sumipsip sa mga pores ng enamel at mantsang ang mga ngipin dilaw. Ang madilim na kayumanggi sa mga itim na batik sa kahabaan ng gum linya ng ngipin ay ang resulta ng porous na likas na katangian ng calculus agad na pinipili ang mga mantsa mula sa nikotina at alkitran. * Magmama.<ref name=Scully2014>{{cite book|author=Crispian Scully|title=Scully's Medical Problems in Dentistry|url=https://books.google.com/books?id=OZXdAwAAQBAJ|date=21 July 2014|publisher=Elsevier Health Sciences UK|isbn=978-0-7020-5963-6}}</ref> Ang magmama ay gumagawa ng dugo-pula na laway na nagtutulak ng mga ngipin na pula-kayumanggi hanggang halos itim.<ref>{{Cite journal|last=Norton|first=Scott A.|date=1998-01-01|title=Betel: Consumption and consequences|url=https://www.jaad.org/article/S0190-9622(98)70543-2/abstract|journal=Journal of the American Academy of Dermatology|language=en|volume=38|issue=1|pages=81–88|doi=10.1016/S0190-9622(98)70543-2|pmid=9448210|issn=0190-9622}}</ref> Ang extract gel ng dahon ng [[ikmo|buyo]] ay naglalaman ng tannin, isang chromogenic agent na nagiging sanhi ng pagkawalan ng enamel ng ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=Hoppy|first1=D|last2=Noerdin|first2=A|last3=Irawan|first3=B|last4=Soufyan|first4=A|date=August 2018|title=Effect of betel leaf extract gel on color change in the dental enamel|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=1073|issue=3|pages=032028|doi=10.1088/1742-6596/1073/3/032028|issn=1742-6588|bibcode=2018JPhCS1073c2028H|doi-access=free}}</ref> * Ang tannin ay naroroon din sa [[kape]], [[tsaa]], at red wine at gumagawa ng isang chromogenic agent na maaaring mag-discolor ng mga ngipin.<ref name=":7" /> Ang mga malalaking consumptions ng tannin-containing beverages ay nagpapahiwatig ng dental enamel brown dahil sa kromogenic kalikasan.<ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Arun|last2=Kumar|first2=Vijay|last3=Singh|first3=Janardhan|last4=Hooda|first4=Anita|last5=Dutta|first5=Samir|date=2011-09-13|title=Drug-Induced Discoloration of Teeth|journal=Clinical Pediatrics|volume=51|issue=2|pages=181–185|doi=10.1177/0009922811421000|pmid=21917545|s2cid=9992860|issn=0009-9228}}</ref> * Ang ilang mga pagkain, kabilang ang mga curries at tomato-based sauces, ay maaaring maging sanhi ng mga ngipin paglamlam.<ref>{{Cite web|url=https://www.bupa.co.uk/newsroom/ourviews/teeth-staining-foods|title=Top 10 teeth-staining foods|website=www.bupa.co.uk}}</ref> * Ang ilang mga gamot na pangkasalukuyan: Ang [[Chlorhexidine]] (antiseptic mouthwash) ay nagbubuklod sa mga tannin, nangangahulugang ang matagal na paggamit sa mga taong kumakain ng kape, tsaa o pulang alak ay nauugnay sa mga ngipin.<ref name=Scully2013>{{cite book|last=Scully C|title=Oral and maxillofacial medicine : the basis of diagnosis and treatment|url=https://archive.org/details/oralmaxillofacia0000scul_r9t5|year=2013|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|isbn=9780702049484|edition=3rd|pages=[https://archive.org/details/oralmaxillofacia0000scul_r9t5/page/39 39], 41}}</ref> Ang chlorhexidine mouthwash ay may natural na gustuhin para sa sulpate at acidic na mga grupo na karaniwang matatagpuan sa mga lugar kung saan ang plaka ay natipon tulad ng bumline, sa dorsum ng [[dila]] at cavities. Ang chlorhexidine ay mananatili sa mga lugar na ito at mantsang dilaw-kayumanggi. Ang mga mantsa ay hindi permanente at maaaring alisin sa tamang brushing.<ref name=":13">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/265169002|title=Extrinsic stains and management: A new insight|website=ResearchGate|access-date=2019-05-13}}</ref> * Metallic compounds. Ang pagkakalantad sa naturang mga metal compound ay maaaring nasa anyo ng gamot o pagkakalantad sa trabaho. Kasama sa mga halimbawa ang bakal (itim na mantsa), [[yodo]] (itim), tanso (berde), nickel (berde), at kadmyum (dilaw na kayumanggi).<ref name=Neville2008>{{cite book |vauthors=Chi AC, Damm DD, Neville BW, Allen CA, Bouquot J |title=Oral and Maxillofacial Pathology|url=https://books.google.com/books?id=5QIEAQAAQBAJ&pg=PA70|date=11 June 2008|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-2197-3|pages=70–74}}</ref> Ang mga mapagkukunan ng pagkakalantad sa metal ay kinabibilangan ng paglalagay ng metal sa oral cavity, metal na naglalaman ng alikabok, o oral administrasyon ng droga. Ang mga metal ay maaaring pumasok sa bony structure ng ngipin, na nagiging sanhi ng permanenteng discolouration, o maaaring magbuklod sa pellicle na nagiging sanhi ng ibabaw ng mantsa.<ref name=":13" /> === Pag-alis ng Extrinsic Staining === Maaaring alisin ang mga extrinsic na paglamlam sa iba't ibang pamamaraan ng paggamot: * [[Prophylaxis]]: Kasama sa dental prophylaxis ang pag-alis ng extrinsic staining gamit ang isang mabagal na bilis ng rotary handpiece at isang goma tasa na may abrasive paste, karamihan ay naglalaman ng [[plurayd]]. ang abrasive na likas na katangian ng prophy paste, tulad ng ito ay kilala, gumaganap upang alisin ang extrinsic paglamlam gamit ang pagkilos ng mabagal na bilis ng handpiece at i-paste laban sa ngipin. Sa kabila nito, ang pagkilos ng goma tasa kasama ang nakasasakit na likas na katangian ng i-paste, ay nagtanggal sa isang [[mikron]] ng enamel mula sa ibabaw ng ngipin tuwing ang isang prophylaxis ay ginanap. Ang pamamaraan ng pag-alis ng mantsa ay maaari lamang maganap sa dental office. * Micro-Abrasion: Pinapayagan ang isang propesyonal na dental na gamitin ang isang instrumento na nagpapalabas ng isang pulbos, tubig at naka-compress na hangin upang alisin ang biofilm, at extrinsic staining. Ang paraan ng pag-alis ng mantsang ito ay maaari lamang isagawa sa isang tanggapan ng ngipin, hindi sa bahay. * [[Kremang pansipilyo]]: Maraming magagamit sa merkado na nagpapatupad ng parehong peroxide pati na rin ang nakasasakit na mga particle tulad ng silica gel upang makatulong na alisin ang mga extrinsic stains habang ang peroxide ay gumaganap sa intrinsic staining. Ang paraan ng pag-alis ng mantsa ay maaaring maganap sa bahay pati na rin sa isang tanggapan ng ngipin. === Intrinsic staining === Ang tunay na pag-staining ay nangyayari sa panahon ng pag-unlad ng ngipin alinman bago ang kapanganakan o sa maagang pagkabata. Ang mga intrinsic stains ay ang mga hindi maaaring alisin sa pamamagitan ng mga mekanikal na hakbang tulad ng debridement o isang prophylactic stain removal. Tulad ng pagtaas ng edad ng tao, ang mga ngipin ay maaari ring lumitaw yellower sa paglipas ng panahon.<ref name=":7">{{Cite book|title=Basic Guide to Oral Health Education and Promotion|last=Felton|first=Simon|publisher=Hoboken : Wiley|year=2013}}</ref> Nasa ibaba ang mga halimbawa ng mga intrinsic na pinagkukunan ng mga batik: * Ngipin at pag-iipon: Ang wear ng ngipin ay isang progresibong pagkawala ng enamel at dentine dahil sa pagguho ng ngipin, pagkagalos at pagkasira. Bilang enamel wears down, dentine ay nagiging mas maliwanag at chromogenic ahente ay natagos sa ngipin nang mas madali. Ang natural na produksyon ng pangalawang dentine ay unti-unti din darkens ngipin sa edad.<ref name=":14">{{Cite journal|last1=Watts|first1=A.|last2=Addy|first2=M.|date=2001-03-01|title=Tooth discolouration and staining: a review of the literature|journal=British Dental Journal|volume=190|issue=6|pages=309–316|doi=10.1038/sj.bdj.4800959|pmid=11325156|issn=1476-5373|doi-access=free}}</ref> * [[Bulok na ngipin]]: Ang katibayan tungkol sa carious discolouration ng ngipin ay walang tiyak na kategorya, gayunpaman ang pinaka-maaasahang ebidensiya ay nagpapahiwatig na ang carious lesion ay nagbibigay-daan para sa mga exogenous na mga ahente na nagpapahiwatig ng pag-discolo ng ngipin.<ref name=":14" /> * Restorative Materials: Ang mga materyales na ginagamit sa panahon ng paggamot sa kanal ng ugat, tulad ng eugenol at phenolic compounds, naglalaman ng pigment na mantsa dentine. Ang mga pagpapanumbalik gamit ang Amalgam ay tumagos din ng mga dentine tubules na may lata sa paglipas ng panahon kaya nagiging sanhi ng madilim na batik sa ngipin.<ref name=":14" />&nbsp; * Dental trauma na maaaring maging sanhi ng paglamlam alinman bilang isang resulta ng pulp nekrosis o panloob na resorption. Bilang kahalili ang ngipin ay maaaring maging mas madidilim na walang pulp nekrosis. * Enamel hypoplasia: enamel hyplasia nagiging sanhi ng enamel upang maging manipis at mahina. Gumagawa ito ng isang dilaw na kayumanggi discolouration at maaari ring maging sanhi ng makinis na ibabaw ng enamel upang maging magaspang at pitted na nagiging sanhi ng ngipin upang maging madaling kapitan sa extrinsic paglamlam, ngipin sensitivity, malocclusion, at [[bulok na ngipin]].<ref>{{Cite journal|last=Seow|first=W. K.|date=1991|title=Enamel hypoplasia in the primary dentition: a review.|journal=ASDC Journal of Dentistry for Children|volume=58|issue=6|pages=441–452|issn=1945-1954|pmid=1783694}}</ref> Ang katibayan tungkol sa enamel hyplasia ay walang tiyak na dahilan, gayunpaman ang posibleng dahilan ay ang impeksiyon o trauma na dulot sa pangunahing dentisyon. Ang mga kaguluhan sa pagbuo ng mikrobyo ng ngipin sa panahon ng mga yugto ng neonatal at maagang pagkabata tulad ng kakulangan ng bitamina D ng ina, impeksiyon, at paggamit ng gamot ay maaaring maging sanhi ng enamel hypoplasia.<ref name=":14" /> * Pulpal Hyperemia: Pulpal Hyperemia ay tumutukoy sa pamamaga ng isang traumatized na ngipin na maaaring sanhi ng isang stimuli tulad ng trauma, thermal shock, o dental caries. Ang pulpal hyperemia ay nababaligtad<ref>{{Cite journal|last1=Baik|first1=Un-Bong|last2=Kim|first2=Hoon|last3=Chae|first3=Hwa-Sung|last4=Myung|first4=Ji-Yun|last5=Chun|first5=Youn-Sic|date=2017|title=Teeth discoloration during orthodontic treatment|journal=The Korean Journal of Orthodontics|volume=47|issue=5|pages=334–339|doi=10.4041/kjod.2017.47.5.334|issn=2234-7518|pmc=5548714|pmid=28861395}}</ref> at gumagawa ng isang pulang kulay na nakikita sa simula pagkatapos ng trauma na may kakayahang mawala kung ang ngipin ay nagiging revascularized.<ref name=":14" /> * Fluorosis: Ang dental fluorosis ay nagiging sanhi ng enamel na maging malabo, chalky white, at puno ng napakaliliit na butas. Ang enamel ay maaaring masira at maging sanhi ng nakalantad na enamel ng subsurface upang maging mottled at gumawa ng mga extrinsic dark brown-black stain.<ref>{{Cite journal|last1=Fejerskov|first1=O.|last2=Manji|first2=F.|last3=Baelum|first3=V.|date=February 1990|title=The Nature and Mechanisms of Dental Fluorosis in Man|journal=Journal of Dental Research|volume=69|issue=2_suppl|pages=692–700|doi=10.1177/00220345900690s135|pmid=2179331|s2cid=25175762|issn=0022-0345}}</ref> Ang fluorosis ng dental ay nangyayari dahil sa labis na paglunok ng plurayd o overexposure sa fluoride sa panahon ng pag-unlad ng enamel na karaniwang nangyayari sa pagitan ng edad na isa hanggang apat. Ang fluoridated drinking water, fluoride supplements, topical fluoride (fluoride toothpastes), at formula na inireseta para sa mga bata ay maaaring dagdagan ang panganib ng dental fluorosis. Ang fluoride ay itinuturing na isang mahalagang kadahilanan sa pamamahala at pag-iwas sa mga dental caries, ang ligtas na antas para sa pang-araw-araw na fluoride intake ay 0.05 hanggang 0.07 mg / kg / araw.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/23959996|title=Dental fluorosis: Exposure, prevention and management|website=ResearchGate|access-date=2019-05-13}}</ref> * Dentinogenesis Imperfecta: Dentinogenesis Imperfecta ay isang [[Pagmamana ng katangian|namamana]] dentine depekto, na nauugnay sa osteogenesis imperfecta, na nagiging sanhi ng ngipin upang maging discolored karaniwang asul o kayumanggi sa kulay at translucent pagbibigay ng ngipin ng isang opalescent sheen.<ref name=":14" /> Ang kondisyon ay autosomal na nangingibabaw na nangangahulugan na ang kalagayan ay tumatakbo sa pamilya. * Amelogenesis Imperfecta: Ang hitsura ng amelogenesis imperfecta ay depende sa uri ng amelogenesis, mayroong 14 iba't ibang mga subtype at maaaring mag-iba mula sa hitsura ng hypoplasia sa hypomineralization na maaaring gumawa ng iba't ibang mga appearances ng enamel mula sa puting mottling sa dilaw na brown appearances.<ref name=":14" /> * Tetracycline at minocycline. Ang Tetracycline ay isang malawak na spectrum antibyotiko,<ref name="Sanchez2004" /> at ang derivative minocycline ay karaniwan sa paggamot ng [[akne]].<ref name="Good2003">{{cite journal|last1=Good|first1=ML|last2=Hussey|first2=DL|title=Minocycline: stain devil?|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-dermatology_2003-08_149_2/page/237|journal=The British Journal of Dermatology|date=August 2003|volume=149|issue=2|pages=237–9|pmid=12932226|doi=10.1046/j.1365-2133.2003.05497.x|s2cid=6888915}}</ref> Ang gamot ay makakapag-chelate ng mga ions ng kaltsyum at isinama sa ngipin, kartilago, at buto.<ref name="Sanchez2004">{{cite journal|last1=Sánchez|first1=AR|last2=Rogers RS|first2=3rd|last3=Sheridan|first3=PJ|title=Tetracycline and other tetracycline-derivative staining of the teeth and oral cavity.|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-dermatology_2004-10_43_10/page/709|journal=International Journal of Dermatology|date=October 2004|volume=43|issue=10|pages=709–15|pmid=15485524|doi=10.1111/j.1365-4632.2004.02108.x|s2cid=23105719}}</ref> Ang paglunok sa mga taon ng pag-unlad ng ngipin ay nagiging sanhi ng dilaw-berdeng pagkawalan ng kulay ng dentine na nakikita sa pamamagitan ng enamel na fluorescent sa ilalim ng [[ultrabiyoleta|liwanag na ultrabiyoleta]]. Nang maglaon, ang tetracycline ay oxidized at ang staining ay nagiging mas kayumanggi at hindi na fluoresces sa ilalim ng UV light.<ref name="Rajendran2014" /><ref name="Ibsen2014">{{cite book|author1=Ibsen OAC|author2=Phelan JA|title=Oral Pathology for the Dental Hygienist|url=https://books.google.com/books?id=nsvsAwAAQBAJ&pg=PA173|date=14 April 2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29130-9|page=173}}</ref> * Porphyria: isang bihirang metabolic disorder kung saan ang katawan ay hindi sapat na metabolise porphyrins, na humahantong sa akumulasyon o excretion ng porphyrins sa ngipin. Ang excretion ng porphyrins ay gumagawa ng mga lilang-pula na pigment sa ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=R. R. Welbury|last2=Brown|first2=G. J.|date=August 2002|title=The management of porphyria in dental practice|journal=British Dental Journal|volume=193|issue=3|pages=145–146|doi=10.1038/sj.bdj.4801507|pmid=12213008|issn=1476-5373|doi-access=free}}</ref> * Hemolytic disease ng bagong panganak: Ang sakit na ito ay nangyayari kapag ang mga pulang selula ng dugo ng bagong panganak ay inaatake ng mga antibodies mula sa ina na dulot ng hindi pagkakatugma sa dugo ng ina at sanggol. Ang kundisyong ito ay maaaring makagawa ng berdeng paglamlam ng mga ngipin dahil sa jaundice, na isang kawalan ng kakayahan na maipakita ang bilirubin nang maayos.<ref>{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2266/|title=Hemolytic disease of the newborn|last=Dean|first=Laura|date=2005|publisher=National Center for Biotechnology Information (US)}}</ref> * Ang root resorption ay clinically asymptomatic, gayunpaman ay maaaring gumawa ng isang kulay-rosas na hitsura sa amelocemental junction.<ref name=":14" /> * Alkaptonuria: metabolic disorder na nagtataguyod ng akumulasyon ng homogentisic acid sa katawan at maaaring maging sanhi ng brown kulay pigmentation sa ngipin, gilagid, at [[buccal mucosa]].<ref>{{Cite journal|last1=Pratibha|first1=K.|last2=Seenappa|first2=T.|last3=Ranganath|first3=K.|date=2007|url=http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf|journal=Indian Journal of Clinical Biochemistry|volume=22|issue=2|pages=158–161|doi=10.1007/BF02913337|pmid=23105706|pmc=3453790|title=Alkaptonuric ochronosis: Report of a case and brief review|access-date=2021-03-06|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410191009/http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410191009/http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf |date=2009-04-10 }}</ref> == Paraan == Bago magpatuloy sa mga alternatibong pagpaputi ng ngipin, pinapayuhan na ang pasyente ay dumating sa tanggapan ng ngipin upang magkaroon ng komprehensibong pagsusuri sa bibig na binubuo ng isang buong medikal, dental, at kasaysayan ng lipunan. Papayagan nito ang clinician na makita kung may anumang paggamot na kailangang gawin tulad ng mga pagpapanumbalik upang alisin ang mga karies, at upang masuri kung ang pasyente ay magiging isang mahusay na kandidato upang magawa ang pagpaputi. Ang clinician ay pagkatapos ay debride (malinis) ang ibabaw ng ngipin na may ultrasonic scaler, mga instrumento ng kamay, at potensyal na isang prophy paste upang alisin ang mga extrinic stain na nabanggit sa itaas. Ito ay magpapahintulot sa isang malinis na ibabaw para sa maximum na mga benepisyo ng alinman sa paraan ng pagpaputi ng ngipin ang pipiliin ng pasyente.<ref name=":10" /> Tatalakayin sa ibaba ang iba't ibang uri ng mga pamamaraan ng pagpaputi ng ngipin kabilang ang parehong panloob na aplikasyon ng pagpapaputi at panlabas na aplikasyon sa pamamagitan ng paggamit ng mga ahente ng pagpapaputi. === Sa opisina === {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 200 | header = '''Figure 3'''. Shade guides | image1 = VITA shade guide.jpg | caption1 = VITA classical A1-D4 shade guide arranged according to [[Lightness|value]] | image2 = VITA shade guide2.jpg | caption2 = VITA classical A1-D4 shade guide arranged according to [[color|chroma]]; A: red-brown, B: red-yellow, C: grey, D: red-grey }} Bago ang paggamot, dapat suriin ng klinika ang pasyente: pagkuha ng kasaysayan ng kalusugan at dental (kabilang ang mga [[alerhiya]] at sensitibo), pagmasdan ang matitigas at malambot na tisyu, paglalagay at kondisyon ng mga pagpapanumbalik, at kung minsan ang mga [[x-ray]] upang matukoy ang kalikasan at lalim ng posibleng mga iregularidad. Kung hindi ito nakumpleto bago ang mga whitening agent na inilalapat sa ibabaw ng ngipin, ang labis na sensitivity at iba pang mga komplikasyon ay maaaring mangyari. Ang whitening shade guides ay ginagamit upang sukatin ang kulay ng ngipin. Tinutukoy ng mga lilim na ito ang pagiging epektibo ng pamamaraan ng pagpaputi, na maaaring mag-iba mula sa dalawa hanggang pitong kakulay.<ref>{{cite journal|pmid= 18246965|year= 2007|last1= Delgado|first1= E|last2= Hernández-Cott|first2= PL|last3= Stewart|first3= B|last4= Collins|first4= M|last5= De Vizio|first5= W|title= Tooth-whitening efficacy of custom tray-delivered 9% hydrogen peroxide and 20% carbamide peroxide during daytime use: A 14-day clinical trial|volume= 26|issue= 4|pages= 367–72|journal= Puerto Rico Health Sciences Journal}}</ref> Ang mga kakulay na ito ay maaaring maabot pagkatapos ng isang solong sa appointment sa opisina, o maaaring mas matagal, depende sa indibidwal. Ang mga epekto ng pagpapaputi ay maaaring tumagal ng ilang buwan, ngunit maaaring mag-iba depende sa pamumuhay ng pasyente. Ang pag-ubos ng mga pagkain sa pag-init ng ngipin o inumin na may malakas na kulay ay maaaring ikompromiso ang pagiging epektibo ng paggamot. Kabilang dito ang pagkain at inumin na naglalaman ng mga tannin tulad ng; kape, tsaa, pulang alak, at Curry. Ang mga pamamaraan sa pagpapaputi ng in-office ay karaniwang gumagamit ng isang light-cured protective layer na maingat na ipininta sa mga [[gilagid]] at [[papilla]] (ang mga tip ng mga gilagid sa pagitan ng mga ngipin) upang mabawasan ang panganib ng mga kemikal na pagkasunog sa malambot na tisyu. Ang ahente ng pagpapaputi ay alinman sa carbamide peroxide, na bumabagsak sa bibig upang bumuo ng [[hydrogen peroxide]], o hydrogen peroxide mismo. Ang bleaching gel ay karaniwang naglalaman sa pagitan ng 10% at 44% carbamide peroxide, na halos katumbas ng 3% hanggang 16% hydrogen peroxide concentration. Ang legal na porsyento ng hydrogen peroxide na pinapayagan na ibigay ay 0.1-6%. Ang mga ahente ng pagpapaputi ay pinapayagan lamang na ibigay sa pamamagitan ng mga dental practitioner, dental therapist, at mga dental hygienist. Ang pagpapaputi ay hindi bababa sa epektibo kapag ang orihinal na kulay ng ngipin ay kulay-abo at maaaring mangailangan ng pasadyang pagpapaputi trays. Ang pagpapaputi ay pinaka-epektibo sa dilaw na kulay na ngipin. Kung ang mabigat na paglamlam o pinsala sa tetracycline ay naroroon sa mga ngipin ng pasyente, at ang pagpaputi ay hindi epektibo (ang pag-init ng tetracycline ay maaaring mangailangan ng matagal na pagpapaputi, dahil mas matagal ang pagpapaputi upang maabot ang dentine layer), may iba pang mga paraan ng masking ang mantsa. Bonding, na kung saan din masks mantsa ng ngipin, ay kapag ang isang manipis na patong ng composite materyal ay inilalapat sa harap ng ngipin ng isang tao at pagkatapos ay cured na may isang asul na liwanag. Ang isang veneer ay maaari ring mask ang pagkawalan ng ngipin ng ngipin. Ang in-chair whitening ay mas mabilis at mas epektibo sa paghahambing sa mga pagpipilian sa pagpapaputi ng bahay. Ang ilang mga clinician ay gumagawa din ng mga pasadyang pagpapaputi trays para sa iyo, na maaaring tumagal ng hanggang sa isang linggo upang lumikha, kaya pagkatapos ng pagpaputi paggamot Nakumpleto, magagamit mo ang mga trays na ito sa hinaharap para sa pagpapanatili ng iyong pagpapaputi sa mga home kit o para sa paggamit ng mga produkto ng desensitising. ==== Light-accelerated bleaching ==== Ang kapangyarihan o light-accelerated bleaching ay gumagamit ng liwanag na enerhiya na nilayon upang mapabilis ang proseso ng pagpapaputi sa isang tanggapan ng ngipin. Ang iba't ibang uri ng enerhiya ay maaaring gamitin sa pamamaraan na ito, na may pinaka-karaniwang halogen, [[LED]], o plasma arc. Ang paggamit ng liwanag sa panahon ng pagpapaputi ay nagdaragdag ng panganib ng sensitivity ng ngipin at maaaring hindi mas epektibo kaysa sa pagpapaputi nang walang liwanag kapag ang mataas na konsentrasyon ng hydrogen peroxide ay ginagamit.<ref name=He2012>{{cite journal|last1=He|first1=LB|last2=Shao|first2=MY|last3=Tan|first3=K|last4=Xu|first4=X|last5=Li|first5=JY|title=The effects of light on bleaching and tooth sensitivity during in-office vital bleaching: a systematic review and meta-analysis.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dentistry_2012-08_40_8/page/644|journal=Journal of Dentistry|date=August 2012|volume=40|issue=8|pages=644–53|pmid=22525016|doi=10.1016/j.jdent.2012.04.010}}</ref> Ang isang 2015 na pag-aaral ay nagpakita na ang paggamit ng isang light activator ay hindi nagpapabuti sa pagpapaputi, ay walang masusukat na epekto, at sa halip ay malamang na madagdagan ang temperatura ng nauugnay na mga tisyu, na nagreresulta sa pinsala.<ref name="nigmed">{{cite journal |title=The effect of light-activation sources on tooth bleaching |journal=Nigerian Medical Journal |year=2015 |last1=Baroudi |first1=Kusai |last2=Hassan |first2=Nadia Aly |volume=55 |issue=5 |pages=363–8 |doi=10.4103/0300-1652.140316 |pmid=25298598 |pmc=4178330 |quote=The in-office bleaching treatment of vital teeth did not show improvement with the use of light activator sources for the purpose of accelerating the process of the bleaching gel and achieving better results. }}</ref><ref>{{cite web | url=https://cats.uthscsa.edu/found_cats_view.php?id=2638&vSearch= | title=UTCAT2638, Found CAT view, CRITICALLY APPRAISED TOPICs}}</ref> Ang perpektong pinagkukunan ng enerhiya ay dapat na mataas na enerhiya upang pukawin ang molecules perokside nang hindi overheating ang pulp ng ngipin.<ref name="Grace">{{cite journal | last1 = Sun | first1 = Grace | year = 2000 | title = Lasers and Light Amplification in Dentistry | journal = Dental Clinics of North America | volume = 44 | issue = 4}}</ref> Ang mga ilaw ay karaniwang nasa loob ng asul na liwanag na spectrum dahil ito ay natagpuan na naglalaman ng mga pinaka-epektibong wavelength para sa pagsisimula ng reaksyon ng hydrogen peroxide. Ang isang paggamot sa pagpapaputi ng kapangyarihan ay kadalasang nagsasangkot ng paghihiwalay ng malambot na tisyu na may resin-based, light-curable na hadlang, application ng isang propesyonal na dental-grade hydrogen peroxide whitening gel (25-38% hydrogen peroxide), at exposure sa light source para sa 6- 15 minuto. Ang mga kamakailang teknikal na pagsulong ay minimized init at UV emissions, na nagbibigay-daan para sa isang mas maikling pamamaraan ng paghahanda ng pasyente. Para sa anumang pagpaputi paggamot, inirerekomenda na ang isang komprehensibong pagsusuri ng pasyente ay tapos na kabilang ang paggamit ng radiographs upang makatulong sa diagnosis ng kasalukuyang kondisyon ng bibig, kabilang ang anumang mga alerdyi na maaaring naroroon. Ang pasyente ay kailangang magkaroon ng isang malusog na bibig at libre ng periodontal disease o karies at magkaroon ng isang debridement / malinis na ginawa upang alisin ang anumang tartar o build up ng plaka.<ref name=":12">{{Cite news|url=http://go.galegroup.com.ez.library.latrobe.edu.au/ps/i.do?id=GALE%7CA433724644&v=2.1&u=latrobe&it=r&p=ITOF&sw=w|title=Lodi Dentist Improves In-Office Whitening Treatment|work=Internet wire}}</ref> Inirerekomenda upang maiwasan ang paninigarilyo, pag-inom ng red wine, pagkain o pag-inom ng anumang malalim na kulay na pagkain pagkatapos nito habang ang mga ngipin ay maaaring mantsang tuwid pagkatapos ng paggamot. ==== Nanoparticle catalysts para sa pinababang hydrogen peroxide concentration ==== Ang isang kamakailang karagdagan sa field ay bagong light-accelerated bleaching agent na naglalaman ng mas mababang concentrations ng hydrogen peroxide na may titan oxide na nanoparticle-based catalyst. Ang nabawasan na konsentrasyon ng hydrogen peroxide ay nagiging sanhi ng mas mababang mga insidente ng hypersensitivity ng ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=Bortolatto|first1=J. F.|last2=Pretel|first2=H.|last3=Floros|first3=M. C.|last4=Luizzi|first4=A. C. C.|last5=Dantas|first5=A. a. R.|last6=Fernandez|first6=E.|last7=Moncada|first7=G.|last8=Oliveira|first8=O. B. de|date=2014-07-01|title=Low Concentration H2O2/TiO_N in Office Bleaching A Randomized Clinical Trial|journal=Journal of Dental Research|volume=93|issue=7 suppl|pages=66S–71S|doi=10.1177/0022034514537466|issn=0022-0345|pmc=4293723|pmid=24868014}}</ref> Ang mga nanoparticle ay kumikilos bilang photocatalysts, at pinipigilan sila ng kanilang laki mula sa diffusing malalim sa ngipin. Kapag nakalantad sa liwanag, ang mga catalyst ay gumagawa ng mabilis, naisalokal na pagkasira ng hydrogen peroxide sa mataas na reaktibo radikal. Dahil sa sobrang maikling lifetimes ng mga libreng radical, sila ay maaaring gumawa ng pagpapaputi epekto katulad ng mas mataas na konsentrasyon pagpapaputi ahente sa loob ng panlabas na mga layer ng mga ngipin kung saan ang nanoparticle catalysts ay matatagpuan. Nagbibigay ito ng epektibong pagpaputi ng ngipin habang binabawasan ang kinakailangang konsentrasyon ng hydrogen peroxide at iba pang reaktibo na byproducts sa sapal ng ngipin. ==== Panloob na pagpapaputi ==== Ang panloob na pagpapaputi ay isang proseso na nangyayari pagkatapos ng isang ngipin ay endodontically ginagamot. Nangangahulugan ito na ang ngipin ay magkakaroon ng lakas ng loob ng ngipin o inalis sa pamamagitan ng paggamot sa root canal sa dentista o ng isang espesyalista na endodontist. Ang panloob na pagpapaputi ay madalas na hinahangad pagkatapos ng ngipin na endodontically tratuhin bilang discolouration ng ngipin ay nagiging isang problema dahil sa kakulangan ng supply ng nerve sa ngipin na iyon. Kadalasan ay may panloob na pagpapaputi na ito sa isang anterior tooth (isang front tooth na maaari mong makita kapag nakangiting at nagsasalita). Ang isang paraan sa paligid na ito ay sa pamamagitan ng pagbubuklod off ang pagpapaputi ahente sa loob ng ngipin mismo at palitan ito bawat ilang linggo hanggang sa ang nais na lilim ay nakamit.<ref name=":22">{{Cite journal|last=SARRETT|first=DAVID C.|date=2002|title=Tooth whitening today|url=https://archive.org/details/sim_american-dental-association-the-journal_2002-11_133_11/page/1535|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=133|issue=11|pages=1535–1538|doi=10.14219/jada.archive.2002.0085|pmid=12462698|issn=0002-8177}}</ref> Ang dami ng oras sa pagitan ng mga appointment ay nag-iiba mula sa pasyente hanggang pasyente at may kagustuhan sa operator hanggang sa nakamit ang nais na lilim. Kahit na ito ay isang mahusay na pagpipilian, ang kawalan ng paggamot na ito ay isang panganib ng panloob na root resorption ng ngipin na panloob na bleached. Hindi ito maaaring mangyari sa bawat pasyente o bawat ngipin, at ang paglitaw nito ay mahirap matukoy bago makumpleto ang paggamot.<ref name=":22" /> === Sa bahay === Sa home tooth whitening products ay magagamit mula sa mga dentista o 'sa ibabaw ng counter' (OTC).<ref name=":23">{{Cite journal|last1=Eachempati|first1=Prashanti|last2=Kumbargere Nagraj|first2=Sumanth|last3=Kiran Kumar Krishanappa|first3=Salian|last4=Gupta|first4=Puneet|last5=Yaylali|first5=Ibrahim Ethem|date=18 December 2018|title=Home-based chemically-induced whitening (bleaching) of teeth in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=12|pages=CD006202|doi=10.1002/14651858.CD006202.pub2|issn=1469-493X|pmc=6517292|pmid=30562408}}</ref> Sa home whitening methods isama ang over-the-counter strips at gels, whitening rinses, whitening toothpastes, at tray-based tooth whitener. Ang mga produkto ng OTC ay maaaring gamitin para sa milder na mga kaso ng pagningning ng ngipin. Ang bleaching na nakabatay sa bahay (sumusunod na mga tagubilin ng tagagawa) ay nagreresulta sa mas kaunting sensitivity ng ngipin kaysa sa pagpapaputi ng in-office.<ref>{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton M.|date=June 2014|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-based Dental Practice|volume=14 Suppl|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|issn=1532-3382|pmc=4058574|pmid=24929591}}</ref> ==== Mga piraso at gels ==== Ang plastic whitening strips ay naglalaman ng manipis na layer ng peroxide gel at hugis upang magkasya ang buccal / labial surface ng ngipin.<ref name=":5" /> Maraming iba't ibang uri ng whitening strips ang magagamit sa merkado, pagkatapos na ipakilala noong huling bahagi ng dekada 1980.<ref name=":5" /> Ang mga partikular na produkto ng whitening strip ay may sariling hanay ng mga tagubilin gayunpaman ang mga piraso ay karaniwang ginagamit nang dalawang beses araw-araw para sa 30 minuto sa loob ng 14 na araw.<ref name=":5" /> Sa ilang araw, ang kulay ng ngipin ay maaaring lumiwanag sa pamamagitan ng 1 o 2 shades.<ref name=":5" /> Ang tooth whitening endpoint ay nakasalalay sa dalas ng paggamit at mga sangkap ng produkto.<ref name=":5" /> Ang whitening gels ay inilapat sa ibabaw ng ngipin na may maliit na brush.<ref name=":5" /> Ang gels ay naglalaman ng peroksayd at inirerekomenda na ilapat nang dalawang beses sa isang araw sa loob ng 14 na araw.<ref name=":5" /> Ang tooth whitening endpoint tulad ng ng whitening strips.<ref name=":5" /> ==== Rinses ==== Ang pagpaputi ng rinses ay gumagana sa pamamagitan ng reaksyon ng mga mapagkukunan ng oxygen tulad ng hydrogen peroxide sa loob ng banlawan at ang mga chromogens sa o sa loob ng ngipin.<ref name=":5" /> Inirerekomenda na gumamit ng dalawang beses sa isang araw, naglilinis ng isang minuto.<ref name=":5" /> Upang makita ang isang pagpapabuti sa kulay ng lilim, maaari itong tumagal ng hanggang tatlong buwan.<ref name=":5" /> ==== Kremang pansipilyo ==== Ang pagpapaputi ng kremang pansipilyo ay naiiba mula sa regular na kremang pansipilyo sa na naglalaman ng mas mataas na halaga ng abrasives at detergents upang maging mas epektibo sa pag-alis ng mas mahihirap na batik.<ref name=":5" /> Ang ilang mga whitening kremang pansipilyo ay naglalaman ng mababang konsentrasyon ng carbamide peroxide o hydrogen peroxide na tumutulong sa pagaanin ang kulay ng ngipin gayunpaman hindi sila naglalaman ng pagpapaputi (sosa hypochlorite).<ref name=":5" /> Sa pagpapatuloy ng paggamit sa paglipas ng panahon, ang kulay ng ngipin ay maaaring lumiwanag sa pamamagitan ng isa o dalawang shades.<ref name=":5" /> ==== Batay sa tray ==== Ang tray-based tooth whitening ay nakamit sa pamamagitan ng pagsusuot ng isang karapat-dapat na tray na naglalaman ng carbamide peroxide bleaching gel magdamag o dalawa hanggang apat na oras sa isang araw.<ref name=":5" /> Kung ang mga tagubilin ng tagagawa ay sinundan, ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring mangyari sa loob ng tatlong araw at lumiwanag ang ngipin ng isa o dalawang lilim.<ref name=":5" /> Ang ganitong uri ng pagpaputi ng ngipin ay magagamit over-the-counter at propesyonal mula sa isang propesyonal sa kalusugan ng bibig.<ref name=":5" /> ==== Baking soda ==== Ang baking soda ay isang ligtas, mababang nakasasakit, at epektibong pagtanggal ng mantsang at tooth whitening kremang pansipilyo.<ref name=":02">{{Cite journal|last=Li|first=Yiming|date=2017|title=Stain removal and whitening by baking soda dentifrice|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=148|issue=11|pages=S20–S26|doi=10.1016/j.adaj.2017.09.006|pmid=29056186|doi-access=free}}</ref> Ang tooth whitening kremang pansipilyo na labis na abrasivity ay nakakapinsala sa dental tissue, kaya ang baking soda ay isang kanais-nais na alternatibo.<ref name=":02" /> Sa ngayon, ang mga klinikal na pag-aaral sa baking soda ulat na walang naiulat na masamang epekto.<ref name=":02" /> Naglalaman din ito ng mga bahagi ng acid-buffering na gumagawa ng baking soda biologically antibacterial sa mataas na konsentrasyon at may kakayahang pigilan ang paglago ng streptococcus mutans.<ref name=":02" /> Ang baking soda ay maaaring maging kapaki-pakinabang para sa mga pasyente na madaling kapitan ng sakit pati na rin ang mga nagnanais na magkaroon ng mga ngipin.<ref name=":02" /> == Indikasyon == Ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring isagawa para sa iba't ibang mga kadahilanan, ngunit ang pagpaputi ay maaari ring inirerekomenda sa ilang mga indibidwal sa pamamagitan ng mga propesyonal sa ngipin.<ref>{{cite journal| title=Tooth Whitening: What we now know| pmc=4058574 | pmid=24929591 | doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006| volume=14 Suppl| year=2014| journal=J Evid Based Dent Pract| pages=70–6 | last1 = Carey | first1 = CM}}</ref> * Intrinsic shaining ng ngipin * Aesthetics. * Dental fluorosis. * Endodontic treatment (panloob na pagpapaputi) * Tetracycline staining. == Kontra-indikasyon == Ang ilang mga grupo ay pinapayuhan na isagawa ang pagpaputi ng ngipin na may pag-iingat dahil maaaring mas mataas ang panganib ng masamang epekto. * Mga pasyente na may hindi makatotohanang mga inaasahan * Allergy sa peroxide. * Pre-umiiral na sensitibong ngipin * Mga bitak o nakalantad na dentina * Enamel Development Defects. * Acid erosion. * Receding gum (gingival recession) at dilaw na ugat * Sensitibong gums. * May depekto na dental restorations. * Pagkabulok ng ngipin. Maaaring i-highlight ang white-spot decalcification at maging mas kapansin-pansing direktang sumusunod sa isang proseso ng pagpaputi, ngunit may mga karagdagang application ang iba pang mga bahagi ng ngipin ay karaniwang nagiging mas puti at ang mga spot ay hindi gaanong nakikita. * Aktibong periapical patolohiya * Untreated periodontal disease. * Buntis o lactating kababaihan * Mga bata sa ilalim ng edad na 16. Ito ay dahil ang pulp kamara, o lakas ng ngipin, ay pinalaki hanggang sa edad na ito. Ang pagpaputi ng ngipin sa ilalim ng kondisyong ito ay maaaring mapinsala ang pulp o maging sanhi ito upang maging sensitibo. Mas bata pa rin ang mas madaling kapitan sa abusing pagpapaputi.<ref name=Demarco2009 /> * Mga taong may nakikitang puting fillings o korona. Ang pagpaputi ng ngipin ay hindi nagbabago sa kulay ng mga [[Pasta sa ngipin|fillings]] at iba pang mga materyales sa restorative. Hindi ito nakakaapekto sa [[porselana]], iba pang [[keramika]], o dental gold. Gayunpaman, maaari itong bahagyang makakaapekto sa mga restorasyon na ginawa gamit ang mga materyales sa composite, cements at dental amalgam. Ang pagpaputi ng ngipin ay hindi ibabalik ang kulay ng mga fillings, porselana, at iba pang mga keramika kapag sila ay naging marumi sa pamamagitan ng pagkain, inumin, at paninigarilyo, dahil ang mga produktong ito ay epektibo lamang sa natural na istraktura ng ngipin. Dahil dito, ang isang lilim mismatch ay maaaring nilikha bilang ang natural na ngipin ibabaw pagtaas sa kaputian at ang mga restorations ay mananatiling parehong lilim. Ang mga ahente ng pagpaputi ay hindi gumagana kung saan ginagamit ang bonding at hindi rin ito epektibo sa mga materyales sa pagpuno ng ngipin. Ang iba pang mga pagpipilian upang harapin ang mga naturang kaso ay ang porselana veneers o dental bonding.<ref>{{cite web|url=http://www.ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top|title=Tooth Whitening Treatments|access-date=2010-07-05|archive-date=2012-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611162421/http://ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611162421/http://ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top |date=2012-06-11 }}</ref> * Mga indibidwal na may mahihirap na kalinisan sa bibig == Mga panganib == Ang ilan sa mga karaniwang epekto na kasangkot sa pagpaputi ng ngipin ay nadagdagan ang sensitivity ng mga ngipin, gum irritation, at extrinsic ngipin discolouration.<ref name=":23" /> === Sobrang pagkasensitibo === Ang paggamit ng pagpapaputi na may napakababang antas ng [[pH]] sa pamamaraan ng pagpaputi ng ngipin ay maaaring humantong sa mga sobrang pagkasensitibong ngipin, dahil ito ay nagiging sanhi ng mga dentinal tubules upang buksan.<ref>{{Cite book|title=Advanced Operative Dentistry, A Practical Approach|last=Ricketts|first=David|publisher=Churchill Livingstone Elsevier}}</ref> Ang pagkakalantad sa malamig, mainit, o matamis na stimuli ay maaaring palalain ang intensity ng sobrang pagkasensitibong tugon. Sa gitna ng mga tumatanggap ng in-office whitening treatment, sa pagitan ng 67-78% ng mga indibidwal na karanasan sensitivity pagkatapos ng pamamaraan kung saan ang hydrogen peroxide at init ay ginagamit.<ref>{{Cite journal|last1=Nathanson|first1=D.|last2=Parra|first2=C.|date=July 1987|title=Bleaching vital teeth: a review and clinical study|journal=Compendium (Newtown, Pa.)|volume=8|issue=7|pages=490–492, 494, 496–497|issn=0894-1009|pmid=3315205}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=S. C.|date=May 1979|title=Human pulpal response to bleaching procedures on vital teeth|journal=Journal of Endodontics|volume=5|issue=5|pages=134–138|doi=10.1016/S0099-2399(79)80033-3|issn=0099-2399|pmid=296253}}</ref> Kahit na ito ay nag-iiba mula sa tao hanggang sa tao, ang pagiging sensitibo pagkatapos ng pagpaputi ng paggamot ay maaaring tumagal ng hanggang 4-39 araw.<ref>{{Cite web|url=https://www.cda-adc.ca/jcda/vol-65/issue-4/201.html|title=Clinical Trial of Three 10% Carbamide Peroxide Bleaching Products|website=www.cda-adc.ca|access-date=2017-10-27}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Leonard|first1=R. H.|last2=Haywood|first2=V. B.|last3=Phillips|first3=C.|date=August 1997|title=Risk factors for developing tooth sensitivity and gingival irritation associated with nightguard vital bleaching|journal=Quintessence International (Berlin, Germany: 1985)|volume=28|issue=8|pages=527–534|issn=0033-6572|pmid=9477880}}</ref> [[Potassium nitrate]] at [[sodium fluoride]] sa kremang pansipilyo ay ginagamit upang mabawasan ang kakulangan sa ginhawa sumusunod na pagpapaputi, gayunpaman, walang katibayan upang magmungkahi na ito ay isang permanenteng paraan upang puksain ang isyu ng sobrang pagkasensitibo.<ref name="Wang2015">{{cite journal|last1=Wang|first1=Y|last2=Gao|first2=J|last3=Jiang|first3=T|last4=Liang|first4=S|last5=Zhou|first5=Y|last6=Matis|first6=BA|date=August 2015|title=Evaluation of the efficacy of potassium nitrate and sodium fluoride as desensitising agents during tooth bleaching treatment-A systematic review and meta-analysis.|journal=Journal of Dentistry|volume=43|issue=8|pages=913–23|doi=10.1016/j.jdent.2015.03.015|pmid=25913140}}</ref> === Pangangati ng mucous membranes === Ang hydrogen peroxide ay isang irritant at cytotoxic. Ang hydrogen peroxide na may konsentrasyon ng 10% o mas mataas ay maaaring maging sanhi ng pinsala sa tissue, maging kinakaing unti-unti na lamad at maging sanhi ng pagkasunog sa balat.<ref name="a">{{cite journal|last1=Li|first1=Y|year=1996|title=Biological properties of peroxide-containing tooth whiteners|url=https://archive.org/details/sim_food-and-chemical-toxicology_1996-09_34_9/page/887|journal=[[Food and Chemical Toxicology]]|volume=34|issue=9|pages=887–904|doi=10.1016/s0278-6915(96)00044-0|pmid=8972882}}</ref> Ang mga pagkasunog ng kemikal ay karaniwang maaaring mangyari habang ang pagpapaputi, pangangati at pagkawalan ng mucous membrane ay maaaring mangyari kung ang isang mataas na konsentrasyon ng oxidising agent ay dumating upang makipag-ugnay sa walang kambil na tissue. Ang mga mahihirap na angkop na mga trays sa pagpapaputi ay kabilang sa mga pinaka-karaniwang dahilan para sa mga burn ng kemikal. Ang pansamantalang pagsunog na sapilitan sa pamamagitan ng pagpaputi paggamot ay maaaring mabawasan sa pamamagitan ng paggamit ng custom-made plastic trays o nightguard na ibinigay ng dental professional. Pinipigilan nito ang pagtulo ng solusyon papunta sa nakapalibot na mucosa.<ref name="Goldberg 1–10">{{Cite journal|last1=Goldberg|first1=Michel|last2=Grootveld|first2=Martin|last3=Lynch|first3=Edward|date=February 2010|title=Undesirable and adverse effects of tooth-whitening products: a review|journal=Clinical Oral Investigations|volume=14|issue=1|pages=1–10|doi=10.1007/s00784-009-0302-4|issn=1436-3771|pmid=19543926|s2cid=5542098}}</ref> === Hindi pantay na mga resulta === Ang hindi pantay na mga resulta ay karaniwan pagkatapos ng pagpapaputi. Ang pag-ubos ng mas kaunting pagkain at inumin na nagiging sanhi ng pagluluto ng ngipin ng ngipin ay maaaring mag-ambag sa pagkakaroon ng magandang resulta mula sa pagpaputi ng ngipin. === Bumalik sa orihinal na pre-treatment shade === Halos kalahati ng paunang pagbabago sa kulay na ibinigay ng isang intensive in-office treatment (I.e, isang oras na paggamot sa upuan ng dentista) ay maaaring mawawala sa pitong araw.<ref>{{cite journal |pmid=19796303 |year=2009 |last1=Kugel |first1=G |last2=Ferreira |first2=S |last3=Sharma |first3=S |last4=Barker |first4=ML |last5=Gerlach |first5=RW |title=Clinical trial assessing light enhancement of in-office tooth whitening |volume=21 |issue=5 |pages=336–47 |doi=10.1111/j.1708-8240.2009.00287.x |journal=Journal of Esthetic and Restorative Dentistry}}</ref> Ang rebound ay nakaranas kapag ang isang malaking proporsyon ng whitening ng ngipin ay nagmula sa dehydration ng ngipin (isang mahalagang kadahilanan din sa pagdudulot ng sensitivity).<ref>{{cite journal | pmid=15828604 | title = The art and science of tooth whitening | year=2005 | last1=Kugel | first1=G | last2=Ferreira | first2=S | volume=53 | issue=4 | pages=34–7 | journal=Journal of the Massachusetts Dental Society}}</ref> Tulad ng mga tooth rehydrates, kulay ng ngipin "rebounds", pabalik patungo sa kung saan ito nagsimula.<ref>{{cite journal | pmid=17024940 | title = Influence of bleaching agents and desensitizing varnishes on the water content of dentin | year=2006 | last1=Betke | first1=H | last2=Kahler | first2=E | last3=Reitz | first3=A | last4=Hartmann | first4=G | last5=Lennon | first5=A | last6=Attin | first6=T | volume=31 | issue=5 | pages=536–42 | journal=Operative Dentistry | doi=10.2341/05-89| doi-access=free }}</ref> === Over-bleaching === Over-bleaching, mas madalas na kilala bilang "bleached effect", ay nangyayari sa mga paggamot na nangangako ng malaking pagbabago sa loob ng maikling panahon hal., Oras. Ang over-bleaching ay maaaring humalimuyak sa isang translucent at malutong hitsura.<ref name="Freedman2011">{{cite book|title=Contemporary Esthetic Dentistry|author=Freedman GA|date=15 December 2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-08823-7|chapter=Chapter 14: Bleaching|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JP82lK46EtEC&pg=PT1268}}</ref> === Pinsala sa Enamel === Ang mga enamel ng ngipin ay maaaring magkaroon ng masamang epekto sa paggamot ng pagpaputi.<ref>{{cite journal|last1=Azer|first1=SS|last2=Machado|first2=C|last3=Sanchez|first3=E|last4=Rashid|first4=R|year=2009|title=Effect of home bleaching systems on enamel nanohardness and elastic modulus|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dentistry_2009-03_37_3/page/185|journal=[[Journal of Dentistry]]|volume=37|issue=3|pages=185–90|doi=10.1016/j.jdent.2008.11.005|pmid=19108942}}</ref> Ang katibayan mula sa pag-aaral ay nagpapakita na ang carbamide peroxide na naroroon sa pagpaputi gels ay maaaring makapinsala sa ibabaw ng enamel. Kahit na ang epekto na ito ay hindi bilang damaging bilang phosphoric acid etch,<ref>Haywood, Van & Houck, V.M. & Heymann, H.O.. (1991). Nightguard vital bleaching: Effects of various solutions on enamel surface texture and color. Quintessence Int. 22. 775–782.</ref> ang nadagdagan iregularidad ng ngipin ibabaw ay gumagawa ng mga ngipin mas madaling kapitan sa extrinsic paglamlam, kaya pagkakaroon ng isang mas mataas na epekto sa aesthetics. Ang mas mataas na porosity at mga pagbabago sa ibabaw pagkamagaspang ay maaaring magkaroon ng epekto sa pagbuo ng supra- at subgingival plake, kaya ang pagtaas ng pagdirikit ng mga bakterya na species tulad ng Streptococcus mutans at streptococcus sobrinus, makabuluhang mga kontribyutor sa dental caries.<ref name="Goldberg 1–10"/> Ang mga dental restorations ay madaling kapitan sa hindi katanggap-tanggap na pagbabago ng kulay kahit na ginagamit ang mga sistema ng batay sa bahay.<ref name=":5" /> === Mga epekto sa mga umiiral na pagpapanumbalik === Ang mga dental restorations ay madaling kapitan sa hindi katanggap-tanggap na pagbabago ng kulay kahit na ginagamit ang mga sistema ng batay sa bahay.<ref name=":5" /> Ceramic crowns - agresibo pagpapaputi ay maaaring chemically reaksyon sa ceramic crowns at bawasan ang kanilang katatagan.<ref name=":5" /> Dental Amalgam - Ang pagkakalantad sa mga solusyon sa [[carbamide peroxide]] ay nagdaragdag ng [[asoge]]ng release para sa isa hanggang dalawang araw.<ref name=":19">{{cite journal | last1 = Rotstein | first1 = I | last2 = Mor | first2 = C | last3 = Arwaz | first3 = JR | year = 1997 | title = Changes in surface levels of mercury, silver, tin, and copper of dental amalgam treated with carbamide peroxide and hydrogen peroxide ''in vitro'' | journal = Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod | volume = 83 | issue = 4| pages = 506–509 | doi=10.1016/s1079-2104(97)90154-2| pmid = 9127386 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Hummert | first1 = TW | last2 = Osborne | first2 = JW | last3 = Norling | first3 = BK | last4 = Cardenas | first4 = HL | year = 1993 | title = Mercury in solution following exposure of various amalgams to carbamide peroxides | journal = Am J Dent | volume = 6 | issue = 6| pages = 305–309 | pmid = 7880482 }}</ref> Ang pagpapalabas ng mga bahagi ng Amalgam ay sinabi na dahil sa aktibong oksihenasyon. Ang pagtaas sa release ng amalgam mercury ay proporsyonal sa konsentrasyon ng carbamide peroxide.<ref name=":21"/> Resin composite - lakas ng bono sa pagitan ng enamel at dagta batay fillings maging weakened.<ref>{{Cite journal|last=American Dental Association|orig-year=September 2009|date=November 2010|title=Tooth Whitening/Bleaching:Treatment Considerations for Dentists and Their Patients|url=http://www.ada.org/~/media/ADA/About%20the%20ADA/Files/whitening_bleaching_treatment_considrations_for_patients_and_dentists.ashx|journal=ADA Council on Scientific Affairs}}</ref> Maraming mga pag-aaral ang natagpuan na ang 10-16% carbamide peroxide tooth bleaching gels (naglalaman ng humigit-kumulang 3.6-5.76% hydrogen peroxide) ay humahantong sa isang pagtaas sa ibabaw pagkamagaspang at porosity ng composite resins.<ref name=":21">{{Cite journal|last1=Attin|first1=Thomas|last2=Hannig|first2=Christian|last3=Wiegand|first3=Annette|last4=Attin|first4=Rengin|date=November 2004|title=Effect of bleaching on restorative materials and restorations--a systematic review|journal=Dental Materials|volume=20|issue=9|pages=852–861|doi=10.1016/j.dental.2004.04.002|issn=0109-5641|pmid=15451241}}</ref> Gayunpaman, ang laway ay maaaring magsagawa ng proteksiyon na epekto. Bilang karagdagan, ang mga pagbabago sa reflectance ng composite ay na-aralan pagkatapos ng pagpaputi na may mataas na konsentrasyon (30-35%) hydrogen peroxide.<ref name=":21" /> Ito ay nagpapahiwatig na ang pagpaputi ng ngipin ay negatibong nakakaapekto sa mga composite resin restoration.<ref name=":21" /> Glass Ionomer at iba pang mga cement - Ang mga pag-aaral ay nagpapahiwatig na ang solubility ng mga materyal na ito ay maaaring tumaas.<ref>{{cite journal | last1 = Swift | first1 = EJ Jr | last2 = Perdigão | first2 = J | year = 1998 | title = Effects of bleaching on teeth and restorations | journal = Compend Contin Educ Dent | volume = 19 | issue = 8| pages = 815–820 | pmid = 9918105 }}</ref> === Bleachorexia === Ang Bleachorexia ay ang terminong ginagamit upang ilarawan ang isang indibidwal na bubuo ng isang hindi malusog na pagkahumaling sa pagpaputi ng ngipin.<ref name="Demarco2009" /> Ang kondisyon na ito ay katulad ng [[body dysmorphic disorder|disorder ng dysmorphic ng katawan]]. Ang mga katangian ng Bleachorexia ay ang patuloy na paggamit ng mga produkto ng pagpaputi kahit na ang mga ngipin ay hindi maaaring maging whiter, sa kabila ng pagkakaloob ng paulit-ulit na paggamot.<ref name="Freedman2011" /> Ang isang tao na may Bleachorexia ay patuloy na naghahanap ng iba't ibang mga produkto ng pagpaputi, samakatuwid, inirerekomenda na ang isang target na lilim ay napagkasunduan bago simulan ang pamamaraan ng paggamot upang makatulong sa problemang ito.<ref name="Freedman2011" /> === Mga panganib ng pagpaputi ng ngipin sa bahay === Ang paggamit ng personalized na whitening trays ng bahay ay isang pasyente na pinangangasiwaan ng therapy na inireseta at dispensed ng isang dentista.<ref>{{Cite web|url=https://www.webmd.com/oral-health/teeth-whitening-and-bleaching|title=Teeth Whitening|website=WebMD|language=en|access-date=2020-03-03}}</ref> Ang mga pasyente ay kailangang aktibong lumahok sa kanilang paggamot at sundin ang mga patnubay na ibinigay ng dentista nang wasto.<ref name=":16">{{Citation|last=Greenwall|first=Linda|title=Tooth Whitening Techniques|chapter=Tooth Sensitivity Associated with Tooth Whitening|date=2017-04-11|pages=295–306|publisher=CRC Press|isbn=978-1-315-36550-3|doi=10.1201/9781315365503-20}}</ref> Ang mali o hindi tumpak na paggamit ng mga bleaching trays ay maaaring maging sanhi ng pinsala sa pasyente tulad ng blistering o sensitivity ng mga ngipin at sa nakapalibot na malambot na tisyu.<ref>{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/live-well/healthy-body/teeth-whitening/|title=Teeth whitening|date=2018-04-26|website=nhs.uk|language=en|access-date=2020-03-03}}</ref> Ang hindi pantay na paggamit ng mga bleaching trays ay maaaring humantong sa pagbagal at iregularidad ng proseso ng pagpaputi.<ref>{{Cite journal|last1=Llena|first1=Carmen|last2=Villanueva|first2=Alvaro|last3=Mejias|first3=Elena|last4=Forner|first4=Leopoldo|date=January 2020|title=Bleaching efficacy of at home 16% carbamide peroxide. A long-term clinical follow-up study|journal=Journal of Esthetic and Restorative Dentistry|volume=32|issue=1|pages=12–18|doi=10.1111/jerd.12560|issn=1708-8240|pmid=31904193|doi-access=free}}</ref> Ang ilang mga pasyente na may malaking explex ng gag ay hindi maaaring makapagpahintulot sa mga trays at kailangang isaalang-alang ang iba pang mga paraan ng pagpaputi ng ngipin.<ref name=":16" /> === Iba pang mga panganib === Ang katibayan ay nagpapahiwatig na ang hydrogen peroxide ay maaaring kumilos bilang isang tumor promoter.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Dahl|first1=J.E.|last2=Pallesen|first2=U.|date=2016-12-01|title=Tooth Bleaching—a Critical Review of the Biological Aspects|journal=Critical Reviews in Oral Biology & Medicine|volume=14|issue=4|pages=292–304|doi=10.1177/154411130301400406|pmid=12907697|doi-access=free}}</ref> Kahit na ang cervical root resorption ay mas maliwanag na sinusunod sa thermocatalytic bleaching methods, ang intracoronal internal bleaching ay maaari ring humantong sa root resorption ng ngipin.<ref name=":1" /> Bukod dito, ang malubhang pinsala sa intracoronal dentine at ngipin korona bali ay maaaring mangyari dahil sa paraan ng pagpapaputi.<ref name=":1" /> Gayunpaman, ang internasyonal na ahensiya ng pananaliksik sa kanser (IARC) ay nagtapos na walang sapat na katibayan upang patunayan na ang hydrogen peroxide ay isang [[carcinogen]] sa mga tao.<ref>{{Cite journal|last=WORLD HEALTH ORGANIZATION INTERNATIONAL AGENCY FOR RESEARCH ON CANCER|year=1999|title=IARC MONOGRAPHS ON THE EVALUATION OF CARCINOGENIC RISKS TO HUMANS: Re-evaluation of Some Organic Chemicals, Hydrazine and Hydrogen Peroxide|url=https://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol71/mono71.pdf|journal=IARC|volume=71|pages=1597}}</ref> Kamakailan lamang, sinusuri ang genotoxic potensyal ng hydrogen peroxide. Ang mga resulta ay nagpapahiwatig na ang mga produktong pangkalusugan sa bibig na naglalaman o naglalabas ng hydrogen peroxide hanggang 3.6% ay hindi madaragdagan ang kanser na panganib ng isang indibidwal<ref>SCCNFP (1999). Scientific Committee on Cosmetic Products and Non-Food Products intended for Consumers. Hydrogen peroxide and hydrogen peroxide releasing substances in oral health products. SCCNFP/0058/98. Summary on <nowiki>http://europa.eu.int/comm/food/fs/sc/sccp/out83_en.html</nowiki> and <nowiki>http://europa.eu.int/comm/food/fs/sc/sccp/out89_en.html(read</nowiki> 2002.31.10)</ref>, kaya, ito ay ligtas na gamitin sa pag-moderate. == Pagpapanatili == Sa kabila ng pagkamit ng mga resulta ng paggamot, ang mga mantsa ay maaaring bumalik sa loob ng isang paunang ilang buwan ng paggamot. Ang iba't ibang mga pamamaraan ay maaaring gamitin upang pahabain ang mga resulta ng paggamot, tulad ng: * Magsipilyo o mag-flush out bibig sa tubig pagkatapos kumain at pag-inom * Floss upang alisin ang plaka at biofilms sa pagitan ng mga ngipin * Kumuha ng espesyal na pangangalaga sa unang 2 araw - ang unang 24-48 na oras matapos ang pamamaraan ng pagpaputi ay nakikita bilang pinakamahalagang panahon kung saan dapat mong protektahan ang iyong mga ngipin. Samakatuwid, mahalaga na ang mga di-pag-iilaw o pagkain ay kinakain sa panahong ito habang ang enamel ay madaling makamit sa mga mantsa. * Uminom ng mga likido na maaaring maging sanhi ng paglamlam sa pamamagitan ng isang dayami * Depende sa pamamaraan na ginagamit upang maputi ang mga ngipin, muling paggamot tuwing anim na buwan o pagkatapos ng isang taon ay maaaring kailanganin. Kung ang isang indibidwal ay isang smoker o kumain sila ng mga inumin na may kapasidad na mantsang, ang mga regular na re-treatment ay kinakailangan. == Kasaysayan == Ang mga remedyong pagpaputi ng ngipin ay naroroon mula noong sinaunang panahon. Sa kabila ng tila walang katotohanan, ang ilang mga pamamaraan ay medyo epektibo sa kanilang mga resulta. Ang [[sinaunang mga Romano]] ay naniniwala sa paggamit ng [[ihi]] na may [[gatas ng kambing]] upang gumawa ng kanilang mga ngipin ay tumingin whiter. Perlas puting ngipin na sinasagisag ng kagandahan at minarkahang kayamanan. Sa sistema ng gamot ng Auwal, ang paghila ng langis ay ginamit bilang isang oral therapy. Para sa prosesong ito ngayon, Swish coconut o langis ng oliba sa iyong bibig hanggang 20 minuto bawat araw. Noong huling bahagi ng ika-17 siglo, maraming tao ang umabot sa mga barbero, na gumamit ng isang file upang mag-file ng mga ngipin bago mag-apply ng isang acid na, sa katunayan, whiten ang mga ngipin. Kahit na ang pamamaraan ay matagumpay, ang mga ngipin ay magiging ganap na mabawasan at mas madaling kapitan ng pagkabulok.<ref>{{Cite web|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/health/a-history-of-tooth-whitening/|title=A history of tooth-whitening|last=Vernon-Sparks|first=Lisa|date=2010-11-15|website=The Seattle Times|language=en-US|access-date=2019-05-19}}</ref> Iminungkahi ng [[Guy De Chauliac]] ang mga sumusunod na maputi ang ngipin: "Linisin ang mga ngipin nang malumanay sa isang halo ng honey at sinunog ang asin kung saan ang ilang suka ay idinagdag."<ref name="auto">{{cite book|title=Contemporary Esthetic Dentistry|author=Freedman GA|date=15 December 2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-08823-7|chapter=Chapter 14: Bleaching|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JP82lK46EtEC&pg=PT1268}}</ref> Noong 1877, ang oxalic acid ay iminungkahi para sa pagpaputi, na sinusundan ng [[calcium hypochlorite]].<ref name="auto"/> Noong huling bahagi ng 1920, ang mouthwash na naglalaman ng pyrozone (eter peroxide) ay natagpuan upang mabawasan ang mga karies habang nagbibigay ng isang whiter hitsura sa ngipin.<ref name=":20">{{Cite web|url=https://login.ez.library.latrobe.edu.au/login?qurl=http%3a%2f%2fsearch.ebscohost.com%2flogin.aspx%3fdirect%3dtrue%26db%3dddh%26AN%3d55434991%26site%3dehost-live%26scope%3dsite|title=Library Authentication - La Trobe University|website=login.ez.library.latrobe.edu.au|access-date=2019-05-19}}</ref> Sa pamamagitan ng 1940s at 1950s, ang eter at hydrogen peroxide gels ay ginagamit upang maputi ang mahahalagang ngipin, samantalang ang mga di-mahahalagang ngipin ay pinaputi gamit ang pyrozone at sodium perborate.<ref name=":20" /> Noong huling bahagi ng dekada ng 1960, si Dr [[William Klusmeier]], isang [[ortodontiks|ortodontista]] mula sa [[Fort Smith, Arkansas]], ay nagpasimula ng custom na pagpapaputi ng tray. Gayunpaman, ito ay hindi hanggang 1989 nang inilathala ni Haywood at Heymann ang isang artikulo na sumusuporta sa pamamaraang ito. Carbamide peroxide na may isang istante buhay ng isa hanggang dalawang taon, bilang kabaligtaran sa hydrogen peroxide na may isang shelf buhay isa sa dalawang buwan, ay nakita bilang isang mas matatag na ahente para sa pagpaputi ng ngipin.<ref name=":20" /> == Lipunan at kultura == Ang pagpaputi ng ngipin ay naging pinaka-promote at binanggit na pamamaraan sa cosmetic dentistry. Ang higit sa 100 milyong Amerikano ay nagpapaliwanag ng kanilang mga ngipin gamit ang iba't ibang mga pamamaraan; gumagastos ng $ 15 bilyon noong 2010.<ref name=":15">Krupp, Charla. (2008). ''How Not To Look Old.'' New York: Springboard Press, p.95.</ref> Ang US [[Food and Drug Administration]] ay nagtataguyod lamang ng mga gel na nasa ilalim ng 6% hydrogen peroxide o 16% o mas mababa ng carbamide peroxide. Ang siyentipikong komite sa kaligtasan ng mamimili ng EU ay isaalang-alang ang mga gel na naglalaman ng mas mataas na mga pag-aayos ay maaaring mapanganib. Tulad ng bawat alituntunin ng konseho ng Europa, ang isang sertipikadong propesyonal na dental ay maaaring maging legal na nagbibigay ng mga produkto ng whitening ng ngipin na gumagamit ng 0.1-6% hydrogen peroxide, kung ang pasyente ay 18 taong gulang o mas matanda.<ref name=":17">{{Cite web|url=https://www.dentalprotection.org/uk/publications-resources/updates/updates/2014/12/08/tooth-whitening|title=Tooth Whitening|date=8 Dec 2014}}</ref> Noong 2010, ang pangkalahatang dental council ng UK ay nababahala sa "panganib sa pasyente kaligtasan mula sa mahihirap na kalidad ng pagpaputi ng ngipin na isinasagawa ng hindi pinag-aralan o hindi maganda ang sinanay na kawani."<ref name=":18">{{Cite web|url=https://www.gdc-uk.org/docs/default-source/research/publicattitudestotoothwhitening.pdf?sfvrsn=993a40cf_2|title=Public Attitudes to Tooth Whitening Regulations (Presentation)|date=12 December 2010|website=[[General Dental Council]]|access-date=8 October 2019}}</ref> Ang isang pampublikong saloobin na survey, na isinagawa ng GDC, ay nagpakita na 83% ng mga tao na sumusuporta sa "mga patakaran ng pagsasaayos ng pagpaputi ng ngipin upang protektahan ang kaligtasan ng pasyente at pag-uusig ng iligal na pagsasanay."<ref name=":18" /> Ang isang pangkat ng mga propesyonal sa ngipin at mga asosasyon na tinatawag na Tooth Whitening Information Group (Twig) ay itinatag upang isulong ang protektado at kapaki-pakinabang na impormasyong pagpaputi ng ngipin at tulong sa pangkalahatang populasyon. Ang mga ulat ay maaaring gawin sa maliit na sanga sa pamamagitan ng kanilang website na may paggalang sa sinumang indibidwal na nagbibigay ng labag sa batas na mga serbisyo ng pagpaputi ng ngipin, o kung ang isang indibidwal ay personal na dumaranas ng paggamot na ginawa ng isang di-dental na propesyonal. Sa Brazil, lahat ng mga whitening item ay nai-classify bilang mga cosmetics (degree II).<ref name=Demarco2009 /> May mga alalahanin na ito ay magdudulot ng pagtaas ng pang-aabuso ng mga produkto ng pagpaputi at sa gayon ay may mga tawag para sa reanalysis.<ref name=Demarco2009>{{cite journal|last1=Demarco|first1=FF|last2=Meireles|first2=SS|last3=Masotti|first3=AS|title=Over-the-counter whitening agents: a concise review.|journal=Brazilian Oral Research|date=2009|volume=23 Suppl 1|pages=64–70|pmid=19838560|doi=10.1590/s1806-83242009000500010|doi-access=free}}</ref> Ayon sa pananaliksik, ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring makagawa ng mga positibong pagbabago sa kalidad ng kalusugan ng mga kabataang kalahok sa buhay (Ohrqol) sa mga aesthetic na lugar tulad ng nakangiti, tumatawa, at nagpapakita ng mga ngipin nang walang kahihiyan. Gayunpaman, ang pangunahing epekto nito, ang sensitivity ng ngipin, ay negatibong nakakaapekto sa kalidad ng buhay.<ref>{{Cite journal|last1=Kothari|first1=Siddharth|last2=Gray|first2=Andrew R.|last3=Lyons|first3=Karl|last4=Tan|first4=Xin Wen|last5=Brunton|first5=Paul A.|date=2019-05-01|title=Vital bleaching and oral-health-related quality of life in adults: A systematic review and meta-analysis|journal=Journal of Dentistry|language=en|volume=84|pages=22–29|doi=10.1016/j.jdent.2019.03.007|pmid=30904560|issn=0300-5712}}</ref> [[Kategorya:Ngipin]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} lowia8j4oobgpdrmfzu6atbk8koy9tq 0 309177 2212718 2208370 2026-06-22T17:51:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212718 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = | image = {{#statements:P18}} | image_size = | alt = | caption = | birth_date = <!-- {{Birth date|1948|MM|DD}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --> | residence = | citizenship = | nationality = | fields = | workplaces = [[Goddard Institute for Space Studies]] [[Barnard College]] | alma_mater = [[Rutgers University]] [[University of Massachusetts Amherst]] | thesis_title = Potential effects of increased atmospheric carbon dioxide and climate change on thermal and water regimes affecting wheat and corn production in the Great Plains | thesis_url = http://search.proquest.com/docview/303969214 | thesis_year = 1991 | doctoral_advisor = | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | awards = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = {{URL|www.giss.nasa.gov/staff/crosenzweig.html}} | footnotes = | spouse = }} Si '''Cynthia E. Rosenzweig''' (née Ropes<ref>{{Cite web|url=http://www.earth.columbia.edu/eidirectory/view/710|title=Dr. Cynthia Ropes Rosenzweig - Directory - The Earth Institute - Columbia University|website=www.earth.columbia.edu|language=en|access-date=2018-10-17}}</ref>) (ipinanganak c. 1958) ay isang Amerikanong agronomist at climatologist sa NASA Goddard Institute for Space Studies, isang organisasyon matatagpuan sa [[Unibersidad ng Columbia]], siya ang isa sa mga tumulong na pangunahan ang mga pag-aaral sa [[pagbabago ng klima]] at agrikultura."<ref name="gillis">Justin Gillis, [https://www.nytimes.com/2011/06/05/science/earth/05harvest.html "A Warming Planet Struggles to Feed Itself"], ''[[The New York Times]]'', June 5, 2011.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Brumfiel |first1=G. |last2=Tollefson |first2=J. |last3=Hand |first3=E. |last4=Baker |first4=M. |last5=Cyranoski |first5=D. |last6=Shen |first6=H. |last7=Van Noorden |first7=R. |last8=Nosengo |first8=N. |last9=Butler |first9=D. |last10=Fouchier |first10=R |year=2012 |title=366 days: ''Nature''{{'}}s 10 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-20-27-2012_492_7429/page/335 |journal=Nature |volume=492 |issue=7429 |pages=335–343 |bibcode= 2012Natur.492..335. |pmid=23257862 |doi=10.1038/492335a|display-authors=8 |doi-access=free }}</ref> Mayroon siyang higit sa 300 na mga pahayagan,<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/scientific-contributions/54074194_Cynthia_Rosenzweig|title=Cynthia Rosenzweig's research works {{!}} Columbia University, NY (CU) and other places|website=ResearchGate|language=en|access-date=2018-10-17}}</ref> higit sa 80 mga artikulong sinuri ng iba, at mayroong walong libro na siya ang may-akda o nag-edit.<ref>{{Cite web|url=http://heymancenter.org/people/cynthia-rosenzweig/|title=People {{!}} Cynthia Rosenzweig {{!}} The Heyman Center for the Humanities at Columbia University|website=heymancenter.org|language=en|access-date=2018-10-17|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009205542/http://heymancenter.org/people/cynthia-rosenzweig//|url-status=dead}}</ref> Naglingkod din siya sa iba't ibang mga samahan na nagtatrabaho upang bumuo ng mga plano upang pamahalaan ang pagbabago ng klima, sa antas ng pandaigdigan kasama ang IPCC pati na rin sa [[Lungsod ng Bagong York|New York City]] pagkatapos ng Hurricane Sandy. ==Edukasyon at akademikong karera== Nag-aral si Rosenzweig sa Cook College (sa Rutgers University) at nagtamo ng degree na Bachelor of Arts sa agham agrikultura noong 1980. Ang pagtuon ni Rosenzweig sa agrikultura ay nagsimula noong 1969, nang siya at ang kanyang mapapangasawa ay nangupahan at nagpapatakbo ng isang bukid sa Tuscany, [[Italya]], na namimitas ng mga ubas at olibo at nagpapalaki ng mga hayop tulad ng mga kambing, baboy, pato, at gansa.<ref name=":0">{{Cite journal|date=2012-12-19|title=366 days: Nature's 10|url=https://www.nature.com/news/366-days-nature-s-10-1.11997|journal=Nature|language=en|volume=492|issue=7429|pages=335–343|doi=10.1038/492335a|pmid=23257862|bibcode=2012Natur.492..335.|issn=0028-0836|last1=Heuer|first1=R. D.|last2=Rosenzweig|first2=C.|last3=Steltzner|first3=A.|last4=Blanpain|first4=C.|last5=Iorns|first5=E.|last6=Wang|first6=J.|last7=Handelsman|first7=J.|last8=Gowers|first8=T.|last9=De Bernardinis|first9=B.|last10=Fouchier|first10=R.|doi-access=free}}</ref> Nagpasya siyang bumalik sa unibersidad upang mag-aral ng agrikultura, nakakuha ng degree na Master of Science sa Soils and Crops mula sa Rutgers University noong 1983.<ref name="nasaprofile">[https://www.giss.nasa.gov/staff/crosenzweig.html "Cynthia Rosenzweig"] (profile), [[NASA GISS]] (last visited Aug. 15, 2012).</ref> Sa panahon ng kanyang Master's, tinanggap siya ng NASA Goddard Institute for Space Studies upang pag-aralan ang taniman gamit ang data ng satellite. Pagkatapos ay nakuha niya ang kanyang Ph.D. mula sa University of Massachusetts Amherst sa Plant, Soil and Environmental Science noong 1991.<ref name="nasaprofile" /> Nagpatuloy siyang magtrabaho para sa NASA, kung saan siya ay naging pinuno ng Climate Impacts Group mula pa noong 1993.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.giss.nasa.gov/staff/crosenzweig.html|title=NASA GISS: Cynthia Rosenzweig|website=GISS Personnel Directory|access-date=October 16, 2018}}</ref><ref name="interview-2008">[https://web.archive.org/web/20111106182026/http://www.takeabite.cc/interview-with-dr-cynthia-rosenzweig/ "An Interview with Dr. Cynthia Rosenzweig of NASA – Q&A with Anna Lappé"], ''Take a Bite Out of Climate Change'', Sept. 2008</ref> Ang kanyang trabaho sa IPCC Task Force sa mga datos ay kinilala nang 2007 [[Gantimpalang Nobel|Nobel Peace Prize]] at magkasamang ipinarangal kay Al Gore at sa IPCC.<ref>[http://www.giss.nasa.gov/research/news/20071217/ "NASA Climate Change 'Peacemakers' Aided Nobel Effort"], NASA Press Release, Dec. 17, 2007.</ref> Siya ay kasalukuyang nagsisilbi rin bilang isang pandagdag na propesor sa Barnard College at isa ring Senior Research Scientist sa Earth Institute sa Columbia University.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://barnard.edu/profiles/cynthia-rosenzweig|title=Cynthia Rosenzweig {{!}} Barnard College|website=barnard.edu|language=en|access-date=2018-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://uccrn.org/who-we-are/people/|title=Global Management Team – Urban Climate Change Research Network|website=uccrn.org|language=en-US|access-date=2018-10-17|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009205555/https://uccrn.ei.columbia.edu/who-we-are/people//|url-status=dead}}</ref> ==Pakikipag-ugnay sa Komunidad at Adbokasiya== Habang nasa NASA at Columbia's Goddard Institute for Space Studies, pinangunahan ni Rosenzweig ang pag-aaral ng epekto ng pagbabago ng klima sa agrikultura at mga lungsod.<ref name="gillis" /> Siya ay kasali sa maraming mga pangkat na nagtatangkang suriin at magtatag ng mga plano para sa pamamahala ng pagbabago ng klima, kabilang ang: *Co-Chair, Panel ng Lungsod ng New York tungkol sa Pagbabago ng Klima *Co-Leader, Metropolitan East Coast Regional Regional ng US National Assessment ng Mga Potensyal na Bunga ng Pagkakaiba-iba at Pagbabago ng Klima, na itinaguyod ng US Global Change Research Program *Coordinating Lead May-akda ng IPCC Working Group II Ika-apat na Ulat sa Pagtatasa (kabanata na "Mga Naobserbahang Pagbabago") *Coordinating Lead May-akda ng IPCC Espesyal na Ulat sa Pagbabago ng Klima at Lupa *Miyembro, Pangkat ng Gawain ng IPCC sa Data at Mga Sitwasyon para sa Epekto at Pagsusuri sa Klima *Co-Editor, Ulat ng Unang Pagtatasa sa UCCRN sa Pagbabago sa Klima at Mga Lungsod (ARC3). *Miyembro ng panel ng New York City Panel tungkol sa Pagbabago sa Klima . *Co-founder at miyembro ng Executive Committee ng pang-agrikultura modelo ng pagtutulungan at pagpapabuti proyekto (AgMIP) ==Mga Publikasyon== Ang isang pangkalahatang ideya ng pananaliksik ni Rosenzweig ay maaaring makuha sa kanyang profile sa Google Scholar. Ang isang kumpletong listahan ng kanyang mga publication ay maaaring makuha mula sa kanyang bibliography sa website ng NASA Goodard Institute for Space Studies . ==Mga parangal== *Guggenheim Fellow<ref name="nasaprofile" /> *GSFC Honor Award - Science (2011)<ref name=GISSAwards>{{cite web|title=Fellow, American Association for the Advancement of Science|url=http://science.gsfc.nasa.gov/earth/giss/awardswon|author=NASA (GISS)|year=2011}}</ref> *GISS Best Publication Award (2009)<ref name=GISSAwards /> *GSFC Honor Award - Earth Science Achievement (2007)<ref name=GISSAwards /> *Fellow, American Association for the Advancement of Science (2006)<ref>{{cite web|url=https://www.aaas.org/fellows/listing|title=Elected Fellows|publisher=American Association for the Advancement of Science}}</ref> *Pinangalanang isa sa Nature's 10: Ten People Who Mattered noong 2012 ng journal na Nature.<ref name=":0" /> ==Mga Sanggunian== {{reflist|2}} ==Karagdagang babasahin== * [https://web.archive.org/web/20111106182026/http://www.takeabite.cc/interview-with-dr-cynthia-rosenzweig/ "An Interview with Dr. Cynthia Rosenzweig of NASA – Q&A with Anna Lappé"], ''Take a Bite Out of Climate Change'', Sept. 2008 (interview transcript) * [https://archive.today/20130416072917/http://uccrn.org/2010/04/09/dr-cynthia-rosenzweig-talks-about-urban-climate-change-solutions-at-michigan-state-university/ "Dr. Cynthia Rosenzweig Talks About Urban Climate Change Solutions at Michigan State University"], April 9, 2010 (video) * [http://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/putting-puzzle-togetherST.html "Earth Science: Putting the Puzzle Together"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202040731/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/putting-puzzle-togetherST.html |date=2020-12-02 }} (NASA profile of Rosenzweig for children) * Kristin Jobin, [http://www.mlive.com/environment/index.ssf/2010/05/nasa_scientist_cynthia_rosenzw.html "NASA Scientist Cynthia Rosenzweig"], MLive, May 2010 39xo8yao67310gkz0p2cjzrofovq1l8 0 309181 2212830 2182049 2026-06-22T19:02:49Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212830 wikitext text/x-wiki {{Infobox academic | honorific_prefix = | name = Heidi Cullen | honorific_suffix = | image = Heidi Cullen, 2009 (cropped).jpg | image_size = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = <!-- use only if different from full/othernames --> | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = Staten Island | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | region = | nationality = | other_names = | occupation = | period = | known_for = | title = | boards = <!--board or similar positions extraneous to main occupation--> | spouse = | children = | awards = <!--notable national level awards only--> | website = | education = | alma_mater = [[Columbia University]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | school_tradition = | doctoral_advisor = | influences = <!--must be referenced from a third party source--> | era = | discipline = <!--major academic discipline – e.g. Physicist, Sociologist, New Testament scholar, Ancient Near Eastern Linguist--> | sub_discipline = <!--academic discipline specialist area – e.g. Sub-atomic research, 20th Century Danish specialist, Pauline research, Arcadian and Ugaritic specialist--> | workplaces = National Center for Atmospheric Research<br>[[Climate Central]]<br>[[Princeton University]] | doctoral_students = | notable_students = <!--only those with WP articles--> | main_interests = | notable_works = ''The Weather of the Future'' | notable_ideas = | influenced = <!--must be referenced from a third party source--> | signature = | signature_alt = | signature_size = | footnotes = }} Si '''Heidi M. Cullen''' ay ang Direktor ng Komunikasyon at Strategic Initiatives sa MBARI, ang Monterey Bay Aquarium Research Institute.<ref>[https://www.mbari.org/cullen-heidi Heidi Cullen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414135323/https://www.mbari.org/cullen-heidi/ |date=2021-04-14 }} [[Monterey Bay Aquarium Research Institute]]</ref> Si Cullen ay dating punong siyentista para sa non-profit na organisasyong pangkapaligiran, ang [[Climate Central]], na matatagpuan sa [[Princeton, New Jersey]]. Bilang karagdagan, siya ay isang panauhing lektor sa malapit na [[Princeton University]], at ang may-akda ng aklat na [[The Weather of the Future]]. Isang dalubhasa at komentarista tungkol sa mga isyung nauugnay sa [[pagbabago ng klima]] at sa kapaligiran, siya ay isang on-air na personalidad sa [[The Weather Channel]], at isang nakatatandang kapwa sa pananaliksik sa [[University of Pennsylvania]] (Penn). ==Talambuhay at karera== Ipinanganak siya sa [[Staten Island, New York]], nakatanggap si Cullen ng isang BS sa Inhenyeriyang pang-industriya at pagsasaliksik sa operasyon, mula sa [[Columbia University]], sinundan ng isang titulo ng doktor sa climatology at mga dinamika sa karagatan mula sa Lamont-Doherty Earth Observatory, na matatagpuan rin sa Columbia.<ref name="TWC">{{cite web | url=http://mlb.weather.com/tv/personalities/Dr-Heidi-Cullen.html | publisher=[[The Weather Channel]] | title=Dr. Heidi Cullen | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017210751/http://mlb.weather.com/tv/personalities/Dr-Heidi-Cullen.html | archivedate=October 17, 2014}}</ref> Kasunod sa kanyang mga karanasan sa edukasyon, nagtrabaho si Cullen sa National Center for Atmospheric Research (NCAR), na matatagpuan sa Boulder, Colorado . Habang nandoon, binigyan siya ng fellowship mula sa National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) upang bumalik sa Columbia University, kung saan nagtrabaho siya sa International Research Institute para sa Klima at Lipunan ng unibersidad. Pinapayagan siya ng fellowship na magbigay ng kontribusyon sa isang proyekto na tiningnan ang epekto ng klima sa mga mapagkukunan ng tubig sa Brazil at Paraguay.<ref name="TYP">{{cite web | url=http://yearsoflivingdangerously.com/science-advisor/heidi-cullen-ph-d/ | publisher=The Years Project | title=Heidi Cullen | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006130550/http://yearsoflivingdangerously.com/science-advisor/heidi-cullen-ph-d | archivedate=October 6, 2014}}</ref> Matapos ang kanyang fellowship, sumali si Cullen sa The Weather Channel, siya ang naging unang dalubhasa na magtalakay sa mga paksa ng pagbabago ng klima. Noong Oktubre 2006 ay na-preview niya ang kanyang 30 minutong programa na, ''The Climate Code''.<ref>{{cite web | url=http://www.newsonwomen.com/news_on_women/2006/08/dr_heidi_cullen.html | publisher=News on Women | title=Dr Heidi Cullen and The Climate Code | accessdate=October 17, 2014 | last=Krause | first=Alice | date=August 23, 2006 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017214903/http://www.newsonwomen.com/news_on_women/2006/08/dr_heidi_cullen.html | archivedate=October 17, 2014}}</ref> Noong Abril ng sumunod na taon, kasama ang isang programa ng broadband, ang The Code Code ay magbabago sa isang format na oras, at muling titulahin, Forecast Earth ; Si Cullen ay bahagi ng proseso ng paglikha ng parehong palabas. Noong Nobyembre 2008 , kinansela ng NBC, ang magulang na kumpanya ng The Weather Channel, ang programa..<ref>{{cite web | url=http://voices.washingtonpost.com/capitalweathergang/2008/11/nbc_fires_twc_environmental_un.html | work=[[The Washington Post]] | title=NBC Fires Weather Channel Environmental Unit | last=Freedman | first=Andrew | date=November 21, 2008 | accessdate=October 17, 2014 | archive-date=Hulyo 13, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140713203801/http://voices.washingtonpost.com/capitalweathergang/2008/11/nbc_fires_twc_environmental_un.html | url-status=dead }}</ref> Matapos iwanan ang The Weather Channel, si Cullen ay naging punong climatologist para sa non-profit na samahan, ang Climate Central, kung saan naglabas siya ng mga ulat tungkol sa mga paksa sa klima. Bilang karagdagan sa kanyang mga responsibilidad sa Climate Central, nag-aral siya sa kalapit na Princeton University, at isang senior research fellow sa Wharton Risk Management and Decision Processes Center ng Penn.<ref>{{cite web | url=http://waterforfood.nebraska.edu/wff2013/heidi-cullen/ | publisher=[[University of Nebraska]] | title=Heidi Cullen | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017220618/http://waterforfood.nebraska.edu/wff2013/heidi-cullen/ | archivedate=October 17, 2014}}</ref> Noong 2010 isinulat niya ang aklat na The Weather of the Future, na nagbibigay ng isang pananaw sa kung ano ang maaaring maging itsura ng iba't ibang mga lugar sa taong 2050 batay sa kasalukuyang mga teoryang pagmomodelo ng klima.<ref>{{cite web | url=https://www.npr.org/books/authors/138601291/heidi-cullen | publisher=[[National Public Radio]] | title=Books by Heidi Cullen | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205094057/http://www.npr.org/books/authors/138601291/heidi-cullen | archivedate=December 5, 2013}}</ref><ref>{{harvnb|Kakutani|2010}}</ref> Nagkaroon din siya ng papel na pinuno ng tagapayo sa agham para sa serye ng Showtime , ''Ang Mga Taon ng Pamumuhay na Mapanganib''.<ref>{{cite web | url=http://roadtoparis.info/top-list/20-women-making-waves-climate-change-debate/heidi-cullen/ | publisher=International Council for Science | title=Heidi Cullen - Climatologist leading us through Years of Living Dangerously | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017221607/http://roadtoparis.info/top-list/20-women-making-waves-climate-change-debate/heidi-cullen/ | archivedate=October 17, 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.sho.com/sho/years-of-living-dangerously/about | publisher=Showtime | title=Years of Living Dangerously: About the Series | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723072237/http://www.sho.com/sho/years-of-living-dangerously/about | archivedate=July 23, 2014}}</ref> Siya ay kasalukuyang miyembro din ng Science Advisory Board para sa NOAA,<ref>{{cite web | url=http://www.sab.noaa.gov/Board/board.html | publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title=Science Advisory Board Members | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714214524/http://www.sab.noaa.gov/Board/board.html | archivedate=July 14, 2014}}</ref> at nakaupo sa Konseho ng [[American Meteorological Society]].<ref>{{cite web | url=http://www.ametsoc.org/stacpges/CommitteeDisplay/CommitteeDisplay.aspx?CC=CNCIL | publisher=[[American Meteorological Society]] | title=Council of the AMS | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701210619/http://ametsoc.org/stacpges/CommitteeDisplay/CommitteeDisplay.aspx?CC=CNCIL | archivedate=July 1, 2014}}</ref> ==Mga parangal at akreditasyon== *2019 - Friend of the Planet Award - [[National Center for Science Education]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbari.org/cullen-friend-of-planet-award/|title=Heidi Cullen wins Friend of the Planet award|date=2019-05-29|website=MBARI|language=en-US|access-date=2019-10-17}}</ref> *2017 - [[Rachel Carson Award]] - [[Audubon Society]] <ref> {{cite web|url=https://www.audubon.org/about/rachel-carson-award-honorees|title=The Rachel Carson Award Honorees|publisher= Audubon Society|accessdate= 17 November 2018|date=2016-02-23}} </ref> *2008 - National Conservationist Award for Science - National Wildlife Federation<ref>[http://www.nwf.org/about/connieawards2008.cfm 2008 National Conservation Achievement Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629052954/http://www.nwf.org/about/connieawards2008.cfm |date=2009-06-29 }}</ref> *Associate Editor - ''Weather, Climate, Society''<ref>{{cite web | url=http://www2.ametsoc.org/ams/index.cfm/publications/journals/weather-climate-and-society/editors-and-staff-contacts/ | publisher=American Meteorological Society | title=Editors and Staff Contacts | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130503172458/http://www2.ametsoc.org/ams/index.cfm/publications/journals/weather-climate-and-society/editors-and-staff-contacts/ | archivedate=May 3, 2013}}</ref> *[[American Geophysical Union]] - member<ref name=TWC /> *American Meteorological Society - member<ref name=TWC /> *[[Society of Environmental Journalists]] - member<ref>{{cite web | url=http://www.climatecentral.org/what-we-do/people/heidi_cullen | publisher=Climate Central | title=Heidi Cullen | accessdate=October 17, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719140851/http://www.climatecentral.org/what-we-do/people/heidi_cullen | archivedate=July 19, 2014}}</ref> ==Mga piling publikasyon== {{refbegin}} *{{cite journal |author1=Barlow, Mathew |author2=Wheeler, Matthew |author3=Lyons, Bradfield |author4=Cullen, Heidi |title=Modulation of Daily Precipitation over Southwest Asia by the Madden-Julian Oscillation |url=https://archive.org/details/sim_monthly-weather-review_2005-12_133_12/page/3579 |journal=Monthly Weather Review |volume=133 |issue=12 |pages=3579–94 |date=December 2005 |doi=10.1175/MWR3026.1 |bibcode=2005MWRv..133.3579B }} *{{cite journal |author1=Glantz, Michael H. |author2=Cullen, Heidi |title=Zimbabwe's Food Crisis |url=https://archive.org/details/sim_environment_january-february-2003_45_1/page/9 |journal=Environment: Science and Policy for Sustainable Development |volume=45 |issue=1 |pages=9–11 |year=2003 |doi=10.1080/00139150309604518 }} *{{cite journal |author1=Barlow, Mathew |author2=Cullen |author3=Lyons, Bradfield |title=Drought in Central and Southwest Asia: La Nina, the warm pool, and Indian Ocean precipitation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-climate_2002-04-01_15_7/page/696 |journal=Journal of Climate |volume=15 |issue=7 |pages=697–700 |date=April 2002 |doi=10.1175/1520-0442(2002)015<0697:DICASA>2.0.CO;2 |bibcode=2002JCli...15..697B }} *{{cite journal |author1=Visbeck, M. |author2=Hurrell |author3=Polvani, L. |author4=Cullen, Heidi |title=The North Atlantic Oscillation: Past, present, and future |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=98 |issue=23 |pages=12876–7 |date=6 November 2001 |doi=10.1073/pnas.231391598 |pmid=11687629 |url=http://www.pnas.org/content/98/23/12876.abstract|bibcode=2001PNAS...9812876V |pmc=60791 }} *{{cite journal |author1=Cullen, Heidi |author2=deMenocal, Peter B. |title=North Atlantic Influence on Tigris-Euphrates Streamflow |journal=International Journal of Climatology |volume=20 |issue=8 |pages=853–863 |date=30 June 2000 |doi=10.1002/1097-0088(20000630)20:8<853::AID-JOC497>3.0.CO;2-M |bibcode=2000IJCli..20..853C }} *{{cite journal |author1=Cullen, Heidi |author2=deMenocal, Peter B. |author3=Hemming, S. |author4=Hemming, G. |title=The Possible Role of Climate in the collapse of the Akkadian Empire: evidence from the deep sea |url=https://archive.org/details/sim_geology_2000-04_28_4/page/379 |journal=Geology |volume=28 |issue=4 |pages=379–382 |date=April 2000 |doi=10.1130/0091-7613(2000)28<379:CCATCO>2.0.CO;2 |bibcode=2000Geo....28..379C }} *{{cite journal |author1=Cullen, Heidi |author2=D’Arrigo, Roseanne |author3=Cook, Edward |author4=Cook, Edward |title=Multiproxy reconstructions of the North Atlantic Oscillation |journal=Paleoceanography |volume=16 |issue=1 |pages=27–39 |date=February 2001 |doi=10.1029/1999PA000434 |bibcode=2001PalOc..16...27C |url=http://pdfs.semanticscholar.org/1513/340b0cd0a0f982735634b6b55a608c24c753.pdf }} *{{cite journal |author1=Visbeck, Martin |author2=Cullen, Heidi |author3=Krahmann, Gerd |author4=Naik, Naomi |title=An ocean model's response to North Atlantic Oscillation-like wind forcing |journal=Geophysical Research Letters |volume=25 |issue=24 |pages=4521–5 |date=15 December 1998 |doi=10.1029/1998GL900162 |bibcode=1998GeoRL..25.4521V |url=http://oceanrep.geomar.de/6319/1/Visbeck_et_al-1998-Geophysical_Research_Letters.pdf }} *{{cite journal |author1=Bond, Gerard |author2=Showers, William |author3=Maziet, Cheseby |author4=Lotti, Rusty |author5=Almasi, Peter |author6=deMenocal, Peter |author7=Priore, Paul |author8=Cullen, Heidi |author9=Hajdas, Irka |author10=Georges, Bonani |title=A pervasive millennial-scale cycle in North Atlantic Holocene and glacial climates |journal=Science |volume=278 |issue=5341 |pages=1257–66 |date=14 November 1997 |doi=10.1126/science.278.5341.1257 |url=http://www.sciencemag.org/content/278/5341/1257.abstract|bibcode=1997Sci...278.1257B }} * [https://www.nytimes.com/2016/03/11/opinion/what-weather-is-the-fault-of-climate-change.html ''What Weather Is the Fault of Climate Change?''] March 11, 2016 [[New York Times]] {{refend}} ==Tingnan din== * [[Scientific opinion on climate change]] ==Mga Sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na link== * {{cite news |last=Kakutani |first=Michiko |authorlink=Michiko Kakutani |title=Warming is Real. Now What? |newspaper=[[The New York Times]] |date=2 August 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/08/03/books/03book.html?ref=arts |ref=harv}} oqacl8i3jmus0nm0lp0c8xw5iymapzm 0 309189 2212667 2176649 2026-06-22T17:11:05Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212667 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name=Anne M. Thompson|workplaces=NASA, Atmospheric Chemistry Dynamics Lab|alma_mater=Ph.D. Bryn Mawr College M.S. Princeton University B.A. Swarthmore College|known_for=oxidation capacity of atmosphere, ozone dynamics|awards=Fellow, American Meteorological Society Fellow, American Geophysical Union Fellow, AAAS NASA Senior Goddard Fellow Verner Suomi Award Roger Revelle Award William Norberg Memorial Award for Earth Sciences|image=Anne M. Thompson.jpg}}Si '''Anne M. Thompson''' ay isang Amerikanong siyentista, na dalubhasa sa kimika sa atmospera at [[pagbabago ng klima]] . Kapansin-pansin ang kanyang trabaho sa kung paano binago ng mga aktibidad ng tao ang kimika ng himpapawid, mga puwersa sa klima, at kapasidad ng oxidizing ng Daigdig, "mahalagang ang pandaigdigang pasanin ng mga oxidant sa mas mababang kapaligiran".<ref>{{Cite journal|last=Anne|first=Thompson|date=May 1992|title=The oxidizing capacity of the earth's atmosphere - Probable past and future changes|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19920058821|journal=NASA Geophysics|volume=256|issue=5060|page=1157|doi=10.1126/science.256.5060.1157|bibcode=1992Sci...256.1157T|s2cid=27360206|via=NASA}}</ref> Si Thompson ay nahalal bilang isang fellow sa American Meteorological Society, American Geophysical Union, at AAAS.<ref>{{Cite web|url=http://www.met.psu.edu/people/amt16|title=Anne M. Thompson|website=Penn State Department of Meteorology and Atmospheric Science|access-date=2018-11-14|archive-date=2018-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114041006/http://www.met.psu.edu/people/amt16|url-status=dead}}</ref> Siya ay kasalukuyang miyembro ng Health and Air Quality Science Team ng NASA.<ref>{{Cite web|url=https://science.gsfc.nasa.gov/sed/bio/anne.m.thompson|title=Bio - Anne M Thompson|website=science.gsfc.nasa.gov|access-date=2018-11-14}}</ref> == Talambuhay at edukasyon == Ipinanganak si Thompson sa Pennsylvania at ginugol ang karamihan ng kanyang pagkabata sa New Jersey at [[New York]]. Nagtapos siya sa [[Chatham Township High School]] sa New Jersey. Natanggap ni Thompson ang kanyang bachelor's degree sa Chemistry, na may mga parangal, mula sa [[Swarthmore College]] noong 1970. Natanggap niya ang kanyang master's degree sa kimika mula sa Princeton University noong 1972 at pagkatapos ay nakamit ang kanyang Ph.D. sa Physical Chemistry mula sa Bryn Mawr College noong 1978. Gumawa siya ng pananaliksik na postdoctoral sa [[Woods Hole Oceanographic Institution]], pagkatapos ay sa UC San Diego kasama ang [[Scripps Institution of Oceanography]], at sa [[National Center for Atmospheric Research]] (NCAR), sa Boulder, CO. Sa panahon ng kanyang trabaho sa postdoctoral, ang pagtuon sa pananaliksik ni Thompson ay lumipat mula sa pisikal na kimika patungo sa kimika sa atmospera, na may impluwensya mula sa [[Ollie Zafiriou]] at [[Ralph Cicerone]].<ref>{{Cite news|url=https://eos.org/agu-news/anne-m-thompson-receives-2015-roger-revelle-medal|title=Anne M. Thompson Receives 2015 Roger Revelle Medal - Eos|work=Eos|access-date=2018-11-12}}</ref> == Karera == Si Thompson ay nagtrabaho bilang isang Physical Scientist para sa [[NASA]] mula 1986 hanggang 2004, at bumalik siya noong 2013 at ngayon ay bahagi na ng grupo ng Atmospheric Chemistry Dynamics. Noong 1990, si Thompson ay nasa Third Soviet-American Gas at Aerosols cruise,<ref>{{Cite journal|last1=Johnson|first6=J. W.|bibcode=1993JGR....9816893J|doi=10.1029/93jd00566|pages=16893|issue=D9|volume=98|journal=Journal of Geophysical Research|title=Third Soviet-American Gases and Aerosols (SAGA 3) experiment: Overview and meteorological and oceanographic conditions|date=1993|last6=Elkins|first1=J. E.|first5=N.|last5=Bond|first4=A. M.|last4=Thompson|first3=K. E.|last3=Pickering|first2=V. M.|last2=Koropalov|issn=0148-0227}}</ref> sakay ng dating soviet na R / V Akademik Korolev. Ang misyon ng ekspedisyon na ito ay upang tuklasin ang air-sea gas exchange, at pag-aralan ang mga trace gas sa mga malalayong lugar ng dagat. ito ay isang matagumpay na misyon, at sinimulan ang karera ni Thompson sa internasyonal na pagsasaliksik sa atmospera. Si Thompson ay co-mission scientist para sa NASA noong 1997 DC-8 SINEX (SASS Ozone at Nitrogen Oxides Experiment) at PI para sa SHADOZ (Southern Hemisphere Karagdagang Ozonesondes) na gumamit ng mga instrumento na nasa hangin tulad ng weather balloons na nagdadala ng mga ozonesonde na pakete upang masukat ang halumigmig, temperatura at iba pang atmospera mga kadahilanan.<ref>{{Cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/12/061212091901.htm|title=Pollution Knows No Borders|work=ScienceDaily|access-date=2018-11-08}}</ref> Nagsagawa rin ng pag-aaral si Thompson kasama ang kapwa siyentipiko ng NASA na si Bob Chatfield, upang makilala ang isang kasalukuyang hangin na nagdadala ng polusyon na ginawa ng tao mula sa Asya patungo sa kanluran, na lumilikha ng mga lugar ng hindi karaniwang mataas na mga pingga ng osono na malayo sa mga totoong sanhi, ang mga pag-aaral na ito ay gumagamit din ng data ng satellite at weather balloon..<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0426pollutiontrain.html|title=NASA - Top Story - NASA SATELLITES AND BALLOONS SPOT AIRBORNE POLLUTION "TRAIN" - May 03, 2004|website=www.nasa.gov|access-date=2018-11-08|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106071240/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0426pollutiontrain.html|url-status=dead}}</ref> Si Thompson ay isang pandagdag na propesor ng meteorologo sa Penn State University , nagtuturo siya ng maraming mga kurso, mentor, at kumikilos bilang isang tagapayo sa thesis. == Mga lathalain == Si Thompson ay naglathala ng daan-daang mga pang-agham na artikulo at nabanggit nang higit sa 18,000 beses (simula noong Fall 2018).<ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=pegrFGYAAAAJ&hl=en|title=Anne Thompson - Google Scholar Citations|website=scholar.google.com|access-date=2018-11-18}}</ref> Ang kanyang artikulong "The oxidizing Capacity of the Earth's Atmosphere: Probable Past and Future Changes", na inilathala sa Science noong 1992 na panimulang pagbago ng ating pang-unawa sa kimika ng kapaligiran. Ang kanyang tatlumpung taong karera sa pagsasaliksik ay sumaklaw sa maraming mga paksang nauugnay sa kaakibat na biosystem-environment o mga pakikipag-ugnayan sa dagat-kapaligiran. * ''Ang siklo ng atmospera ng asupre na simulate sa pandaigdigang modelo ng GOCART: Paglalarawan ng modelo at pandaigdigang katangian''.<ref>{{Cite journal|last1=Chin|title=Atmospheric sulfur cycle simulated in the global model GOCART: Model description and global properties|issn=0148-0227|bibcode=2000JGR...10524671C|doi=10.1029/2000jd900384|pages=24671–24687|issue=D20|volume=105|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|date=2000-10-01|first1=Mian|first5=Anne M.|last5=Thompson|first4=Jean-Francois|last4=Müller|first3=Shian-Jiann|last3=Lin|first2=Richard B.|last2=Rood|doi-access=free}}</ref>, na inilathala noong 2000 sa data na nakolekta mula sa mga simulation ng atmospheric sulfur cycle. * ''Karagdagang Ozonesondes sa Timog hating-daigdig (SHADOZ) 1998-2000 tropical ozone climatology 1. Paghahambing sa Kabuuang Ozone Mapping Spectrometer (TOMS) at mga sukat batay sa lupa'' ay nai-publish noong 2003, sa pananaliksik at mga profile ng ozone na natipon mula sa isang sistema ng sampung ozone na mga istasyon ng pagsukat sa southern hemisphere at subtropics.<ref>{{Cite journal|last=Thompson|first=Anne M.|date=2003|title=Southern Hemisphere Additional Ozonesondes (SHADOZ) 1998–2000 tropical ozone climatology 1. Comparison with Total Ozone Mapping Spectrometer (TOMS) and ground-based measurements|journal=Journal of Geophysical Research|volume=108|issue=D2|page=8238|doi=10.1029/2001jd000967|bibcode=2003JGRD..108.8238T|issn=0148-0227|hdl=2115/64851|hdl-access=free}}</ref> * ''Convective transport ng biomass burn emissions sa Brazil habang TRACE A'', nai-publish noong 1996 ay sinundan ang paggalaw ng mga gas na ginawa ng pagsunog ng biomass. .<ref>{{Cite journal|last1=Pickering|first8=Glen W.|issn=0148-0227|bibcode=1996JGR...10123993P|doi=10.1029/96jd00346|pages=23993–24012|issue=D19|volume=101|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|title=Convective transport of biomass burning emissions over Brazil during TRACE A|date=1996-10-01|first9=John D.|last9=Bradshaw|last8=Sachse|first1=Kenneth E.|first7=Brian G.|last7=Heikes|first6=Volker W. J. H.|last6=Kirchhoff|first5=Donna P.|last5=McNamara|first4=Wei-Kuo|last4=Tao|first3=Yansen|last3=Wang|first2=Anne M.|last2=Thompson|url=http://urlib.net/sid.inpe.br/iris@1905/2005/07.29.23.51.50}}</ref> * ''Ang Tropical Tropospheric Ozone at Biomass Burning'' ay nai-publish noong 2001, nai-mapa ang pagkakaroon ng osono at polusyon ng usok mula sa sunog, iba pang mga natural na kaganapan pati na rin ang mga trend ng ozone at pana-panahong pagkakaiba-iba sa paglipas ng panahon.<ref>{{Cite journal|last1=Thompson|date=2001-03-16|pmid=11251113|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.291.5511.2128|pages=2128–2132|issue=5511|volume=291|journal=Science|title=Tropical Tropospheric Ozone and Biomass Burning|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-03-16_291_5511/page/2128|first6=Masatomo|first1=Anne M.|last6=Fujiwara|first5=Jay R.|last5=Herman|first4=Hua|last4=Guo|first3=Robert D.|last3=Hudson|first2=Jacquelyn C.|last2=Witte|bibcode=2001Sci...291.2128T}}</ref> == Mga parangal == * Fellow, American Meteorological Society (AMS) * Fellow, American Association for the Advancement of Sciences (AAAS), 2002<ref>{{Cite web|url=https://www.aaas.org/fellows/listing|title=Elected Fellows|website=American Association for the Advancement of Science|access-date=2018-11-18}}</ref> * Fellow, American Geophysical Union (AGU), 2003<ref>{{Cite news|url=https://honors.agu.org/honorsfellow/2636-thompson/|title=Thompson - Honors Program|work=Honors Program|access-date=2018-11-18}}</ref> * Ang pangkat ng pagsasaliksik ng SHADOZ ay nagwagi ng parangal sa karangalan ng NASA para sa nakamit na pangkat, 2004 * Ang World Meteorological Organization (WMO) at ang United Nations Environment Program (UNEP) ay nagpadala kay Thompson ng isang sulat ng pagkilala para sa kanyang ambag sa ulat ng nagwaging premyo para sa kapayapaan ng IPCC, 2007 * Fulbright Scholar Award<ref>{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/content/goddard/anne-thompson-adventures-in-the-atmosphere-part-two/|title=Anne Thompson - Adventures in the Atmosphere - Part Two|last=Jenner|first=Lynn|date=2014-05-13|work=NASA|access-date=2018-11-14|archive-date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615194900/https://www.nasa.gov/content/goddard/anne-thompson-adventures-in-the-atmosphere-part-two/|url-status=dead}}</ref> kung saan ginamit niya upang pag-aralan ang polusyon ng tao sa South Africa, 2010 * Ang NASA Senior Goddard Fellow<ref>{{Cite web|url=https://npp.usra.edu/fellows/current/|title=Current NPP Fellows|website=npp.usra.edu|access-date=2018-11-08|archive-date=2017-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325004711/https://npp.usra.edu/fellows/current/|url-status=dead}}</ref> ang pinaka-prestihiyosong pamagat na ibinibigay ng NASA sa pinakamit nitong mga mananaliksik, 2014 * Ang American Meteorological Society's Verner Suomi Award para sa " pambihirang paningin at pamumuno sa pag-deploy ng mga teknolohiya na makabuluhang isinulong ang pag-unawa sa ozone dynamics sa himpapawid," 2012<ref>{{Cite news|url=https://news.psu.edu/story/153496/2011/11/23/academics/meteorologists-wyngaard-thompson-receive-high-honors|title=Meteorologists Wyngaard, Thompson receive high honors {{!}} Penn State University|access-date=2018-11-12|archive-date=2018-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122011313/https://news.psu.edu/story/153496/2011/11/23/academics/meteorologists-wyngaard-thompson-receive-high-honors|url-status=dead}}</ref> * Ang medalya ni Roger Revelle para sa "natitirang mga kontribusyon sa mga agham sa atmospera, pagkabit ng kapaligiran-karagatan, pagkabit ng kapaligiran-lupa, mga siklo ng biogeochemical, klima, o mga kaugnay na aspeto ng sistema ng Earth," 2015<ref>{{Cite news|url=https://honors.agu.org/winners/anne-m-thompson/|title=Anne M. Thompson - Honors Program|work=Honors Program|access-date=2018-11-18}}</ref> * Goddard's William Nordberg Memorial Award para sa Earth Science, 2018<ref>{{Cite web|url=https://science.gsfc.nasa.gov/earth/awardswon|title=Awards Won - Earth Sciences Division - 610|website=science.gsfc.nasa.gov|access-date=2018-11-18}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} g4vzhji5iia7ycaql7lgbkpy09oo4sk 0 309614 2212731 2142580 2026-06-22T18:03:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212731 wikitext text/x-wiki Si '''Ingeborg Auer''' ay isang Austrian na klimatolohista,<ref name="40jahre">{{cite web|url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/news/40-jahre-klimaforschung-zamg-expertin-ingeborg-auer-geht-in-den-ruhestand|title=40 Jahre Klimaforschung: Ingeborg Auer geht in den Ruhestand|website=Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik|date=25 November 2016}}</ref> kilala sa kanyang trabaho sa Project HISTALP (Historical Instrumental Climatological Surface Time Series ng Greater Alpine Region). Si Auer ay nagmula sa Velden am Wörthersee. Nag-aral siya mula 1970 hanggang 1975 sa Institute for Meteorology and Geophysics ng [[Unibersidad ng Vienna]], kung saan natanggap niya ang kanyang titulo ng doktor na may thesis na ''Zur Chronik und Synoptik in den österreichischen Südalpenländernon'' ('''To the Chronicle and Synoptics in the Austrian Southern Alps''').<ref>{{cite web|url=http://www.zamg.ac.at/docs/wir_ueber_uns/cv/cv_auer_inge.pdf|title=CV Ingeborg Auer|website=Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik|year=2009}}</ref> Mula noong 1975 nagtrabaho si Auer sa [[Central Institution for Meteorology and Geodynamics]]. Noong 2001 siya ay naging pinuno ng kagawaran para sa ''climatological land survey'' at ''hydroclimatology''. Noong 2009 siya ay naging pinuno ng Kagawaran ng Pananaliksik sa Klima. Nagretiro siya noong 2016.<ref name="40jahre"/> Kilala si Auer sa kanyang ambag sa paglikha ng mga de-kalidad na hanay ng data para sa pananaliksik sa klima, lalo na sa larangan ng [[homogenization]]. Sa ilalim ng kanyang pamumuno kasama si Reinhard Böhm, nilikha ang database ng klima ng HISTALP para sa rehiyon ng Alpine. Ang database ng HISTALP ay isa sa pinakamatagal at de-kalidad na hanay ng data ng klima sa buong mundo.<ref name="40jahre"/> Ipinapakita ng datos batay sa kanyang trabaho na mula pa noong 1800 ang mga klimatiko na zone sa Alps ay lumipat sa mas mataas na mga mataas na antas bilang bahagi ng [[pagbabago ng klima]]: Sa mga bulubunduking lugar kung saan may snow sa buong taon ay madalas na may damo; kung saan mayroong damo, ang kagubatan ay madalas na tumutubo ngayon.<ref>{{cite web|title=Klimazonen klettern stetig hinauf|website=science.orf.at|url=https://science.orf.at/stories/2803036/|date=14 October 2016}}</ref> ==Mga piling lathalain== * {{cite journal|doi=10.1007/BF00865531|title=Combined temperature-precipitation variation in Austria during the instrumental period|url=https://archive.org/details/theoretical-and-applied-climatology_1994_49_3/page/161|year=1994|last1=Auer|first1=I.|last2=Böhm|first2=R.|journal=Theoretical and Applied Climatology|volume=49|issue=3|pages=161–174|bibcode=1994ThApC..49..161A|s2cid=119844572}} * {{cite journal|doi=10.1002/(SICI)1097-0088(199607)16:7<765::AID-JOC46>3.0.CO;2-O|title=Trends of Maximum and Minimum Daily Temperatures in Central and Southeastern Europe|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-climatology_1996-07_16_7/page/765|year=1996|last1=Brázdil|first1=R.|last2=Budíková|first2=M.|last3=Auer|first3=I.|last4=Böhm|first4=R.|last5=Cegnar|first5=T.|last6=Faško|first6=P.|last7=Lapin|first7=M.|last8=Gajič-Čapka|first8=M.|last9=Zaninović|first9=K.|last10=Koleva|first10=E.|last11=Niedźwiedź|first11=T.|last12=Ustrnul|first12=Z.|last13=Szalai|first13=S.|last14=Weber|first14=R. O.|journal=International Journal of Climatology|volume=16|issue=7|pages=765–782|bibcode=1996IJCli..16..765B}} * {{cite journal|doi=10.1002/(SICI)1097-0088(19981115)18:13<1493::AID-JOC329>3.0.CO;2-T|title=Homogeneity adjustments of in situ atmospheric climate data: A review|year=1998|last1=Peterson|first1=Thomas C.|last2=Easterling|first2=David R.|last3=Karl|first3=Thomas R.|last4=Groisman|first4=Pavel|last5=Nicholls|first5=Neville|last6=Plummer|first6=Neil|last7=Torok|first7=Simon|last8=Auer|first8=Ingeborg|last9=Boehm|first9=Reinhard|last10=Gullett|first10=Donald|last11=Vincent|first11=Lucie|last12=Heino|first12=Raino|last13=Tuomenvirta|first13=Heikki|last14=Mestre|first14=Olivier|last15=Szentimrey|first15=Tamás|last16=Salinger|first16=James|last17=Førland|first17=Eirik J.|last18=Hanssen-Bauer|first18=Inger|last19=Alexandersson|first19=Hans|last20=Jones|first20=Philip|last21=Parker|first21=David|journal=International Journal of Climatology|volume=18|issue=13|pages=1493–1517|bibcode=1998IJCli..18.1493P}} * {{cite journal|doi=10.1002/joc.689|title=Regional temperature variability in the European Alps: 1760-1998 from homogenized instrumental time series|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-climatology_2001-11-30_21_14/page/n78|year=2001|last1=Böhm|first1=Reinhard|last2=Auer|first2=Ingeborg|last3=Brunetti|first3=Michele|last4=Maugeri|first4=Maurizio|last5=Nanni|first5=Teresa|last6=Schöner|first6=Wolfgang|journal=International Journal of Climatology|volume=21|issue=14|pages=1779–1801|bibcode=2001IJCli..21.1779B}} * {{cite journal|doi=10.1002/joc.1217|title=Sensitivity of frost occurrence to temperature variability in the European Alps|year=2005|last1=Auer|first1=Ingeborg|last2=Matulla|first2=Christoph|last3=Böhm|first3=Reinhard|last4=Ungersböck|first4=Markus|last5=Maugeri|first5=Maurizio|last6=Nanni|first6=Teresa|last7=Pastorelli|first7=Rossella|journal=International Journal of Climatology|volume=25|issue=13|pages=1749–1766|bibcode=2005IJCli..25.1749A}} * {{cite journal|doi=10.1002/joc.1377|title=HISTALP—historical instrumental climatological surface time series of the Greater Alpine Region|year=2007|last1=Auer|first1=Ingeborg|last2=Böhm|first2=Reinhard|last3=Jurkovic|first3=Anita|last4=Lipa|first4=Wolfgang|last5=Orlik|first5=Alexander|last6=Potzmann|first6=Roland|last7=Schöner|first7=Wolfgang|last8=Ungersböck|first8=Markus|last9=Matulla|first9=Christoph|last10=Briffa|first10=Keith|last11=Jones|first11=Phil|last12=Efthymiadis|first12=Dimitrios|last13=Brunetti|first13=Michele|last14=Nanni|first14=Teresa|last15=Maugeri|first15=Maurizio|last16=Mercalli|first16=Luca|last17=Mestre|first17=Olivier|last18=Moisselin|first18=Jean-Marc|last19=Begert|first19=Michael|last20=Müller-Westermeier|first20=Gerhard|last21=Kveton|first21=Vit|last22=Bochnicek|first22=Oliver|last23=Stastny|first23=Pavel|last24=Lapin|first24=Milan|last25=Szalai|first25=Sándor|last26=Szentimrey|first26=Tamás|last27=Cegnar|first27=Tanja|last28=Dolinar|first28=Mojca|last29=Gajic-Capka|first29=Marjana|last30=Zaninovic|first30=Ksenija|journal=International Journal of Climatology|volume=27|issue=1|pages=17–46|bibcode=2007IJCli..27...17A|display-authors=29}} * {{cite journal|doi=10.1029/2006JD007103|title=Indices for daily temperature and precipitation extremes in Europe analyzed for the period 1901–2000|year=2006|last1=Moberg|first1=Anders|last2=Jones|first2=Philip D.|last3=Lister|first3=David|last4=Walther|first4=Alexander|last5=Brunet|first5=Manola|last6=Jacobeit|first6=Jucundus|last7=Alexander|first7=Lisa V.|last8=Della-Marta|first8=Paul M.|last9=Luterbacher|first9=Jürg|last10=Yiou|first10=Pascal|last11=Chen|first11=Deliang|last12=Klein Tank|first12=Albert M. G.|last13=Saladié|first13=Oscar|last14=Sigró|first14=Javier|last15=Aguilar|first15=Enric|last16=Alexandersson|first16=Hans|last17=Almarza|first17=Carlos|last18=Auer|first18=Ingeborg|last19=Barriendos|first19=Mariano|last20=Begert|first20=Michael|last21=Bergström|first21=Hans|last22=Böhm|first22=Reinhard|last23=Butler|first23=C. J.|last24=Caesar|first24=John|last25=Drebs|first25=Achim|last26=Founda|first26=Dmitra|last27=Gerstengarbe|first27=Friedrich-Wilhelm|last28=Micela|first28=Giusi|last29=Maugeri|first29=Maurizio|last30=Österle|first30=Hermann|journal=Journal of Geophysical Research|volume=111|issue=D22|pages=D22106|bibcode=2006JGRD..11122106M|display-authors=29}} * {{cite journal|doi=10.1002/joc.1857|title=Climate variability and change in the Greater Alpine Region over the last two centuries based on multi-variable analysis|year=2009|last1=Brunetti|first1=Michele|last2=Lentini|first2=Gianluca|last3=Maugeri|first3=Maurizio|last4=Nanni|first4=Teresa|last5=Auer|first5=Ingeborg|last6=Böhm|first6=Reinhard|last7=Schöner|first7=Wolfgang|journal=International Journal of Climatology|volume=29|issue=15|pages=2197–2225|bibcode=2009IJCli..29.2197B}} * {{cite journal|doi=10.1127/0941-2948/2009/0403|title=A high-resolution 19611990 monthly temperature climatology for the greater Alpine region|year=2009|last1=Hiebl|first1=Johann|last2=Auer|first2=Ingeborg|last3=Böhm|first3=Reinhard|last4=Schöner|first4=Wolfgang|last5=Maugeri|first5=Maurizio|last6=Lentini|first6=Gianluca|last7=Spinoni|first7=Jonathan|last8=Brunetti|first8=Michele|last9=Nanni|first9=Teresa|last10=Tadić|first10=Melita|last11=Perčec Bihari|first11=Zita|last12=Dolinar|first12=Mojca|last13=Müller-Westermeier|first13=Gerhard|journal=Meteorologische Zeitschrift|volume=18|issue=5|pages=507–530|bibcode=2009MetZe..18..507.}} * {{cite journal|doi=10.1002/joc.4059|title=Climate of the Carpathian Region in the period 1961-2010: Climatologies and trends of 10 variables|year=2015|last1=Spinoni|first1=Jonathan|last2=Szalai|first2=Sandor|last3=Szentimrey|first3=Tamás|last4=Lakatos|first4=Monika|last5=Bihari|first5=Zita|last6=Nagy|first6=Andrea|last7=Németh|first7=Ákos|last8=Kovács|first8=Tamás|last9=Mihic|first9=Dragan|last10=Dacic|first10=Milan|last11=Petrovic|first11=Predrag|last12=Kržič|first12=Aleksandra|last13=Hiebl|first13=Johann|last14=Auer|first14=Ingeborg|last15=Milkovic|first15=Janja|last16=Štepánek|first16=Petr|last17=Zahradnícek|first17=Pavel|last18=Kilar|first18=Piotr|last19=Limanowka|first19=Danuta|last20=Pyrc|first20=Robert|last21=Cheval|first21=Sorin|last22=Birsan|first22=Marius-Victor|last23=Dumitrescu|first23=Alexandru|last24=Deak|first24=György|last25=Matei|first25=Monica|last26=Antolovic|first26=Igor|last27=Nejedlík|first27=Pavol|last28=Štastný|first28=Pavel|last29=Kajaba|first29=Peter|last30=Bochnícek|first30=Oliver|journal=International Journal of Climatology|volume=35|issue=7|pages=1322–1341|bibcode=2015IJCli..35.1322S|display-authors=29}} ==Mga Sanggunian== <references/> m60omhrsxzqm6ukn7tiv6hebcljjaaa 0 309615 2212714 1851317 2026-06-22T17:49:30Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212714 wikitext text/x-wiki Si '''Sybil P. Seitzinger''' ay isang oseanograpo at siyentista ng klima sa Pacific Institute for Climate Solutions, kung saan siya ay isang executive director.<ref>{{Citation|chapter=The Climate Challenge|pages=37–63|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781316848555|doi=10.1017/9781316848555.003|title=Beyond Politics|year=2017}}</ref> Siya rin ay isang propesor ng Pag-aaral ng Kapaligiran sa [[Unibersidad ng Victoria (Canada)|Unibersidad ng Victoria]].<ref name=":0">{{Cite journal|title=New editor takes helm of Developmental Psychology|last=Azar|first=Beth|date=1998|doi = 10.1037/e529932010-033}}</ref> Natanggap niya ang kanyang PhD sa kursong ''biological oceanography'' mula sa [[Unibersidad ng Rhode Island]] at mayroong isang honorary PhD mula sa [[Unibersidad ng Utrecht]]. Siya ay kasapi ng [[American Academy of Arts and Science]],<ref name=":0" /> at kinikilala para sa kanyang pagsasaliksik sa kung paano apektado at binago ng mga tao ang natural na proseso at para sa halaga ng kanyang mga gawa sa buong daigdig.<ref>{{Cite journal|date=January 1994|title=Honorary doctorates to nurses|journal=Collegian|volume=1|issue=1|pages=44–45|doi=10.1016/s1322-7696(08)60583-1|issn=1322-7696}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2007-06-27|title=Creative Solutions Needed ! The Changing Appraisal Market|journal=Proceedings of the 14th Annual European Real Estate Society Conference - London, UK|publisher=ERES|doi=10.15396/eres2007_378}}</ref> Siya ay dating nagsilbi bilang direktor ng '''Rutgers / NOAA Cooperative Marine Education and Research Program''', at bilang isang bumibisitang propesor sa [[Pamantasang Rutgers]].<ref>{{Cite journal|date=May 1960|title=Antarctic Symposium at Buenos Aires, 17–25 November 1959|url=https://archive.org/details/polar-record_1960-05_10_65/page/172|journal=Polar Record|volume=10|issue=65|pages=172–179|doi=10.1017/s0032247400051068|issn=0032-2474}}</ref> ==Mga parangal at pagkilala== Si Seitzinger ay tinanghal na isang Fellow ng American Geophysical Union noong 2019.<ref>{{Cite journal|title=2019 Class of AGU Fellows Announced|url=https://eos.org/agu-news/2019-class-of-agu-fellows-announced|access-date=2020-06-19|journal=Eos|year=2019|language=en-US|doi=10.1029/2019eo131029|last1=Bell|first1=Robin|last2=Holmes|first2=Mary|volume=100|doi-access=free}}</ref> ==Mga piling lathalain== * [[Frank Biermann]], [[Xuemei Bai]], [[Ninad Bondre]], [[Wendy Broadgate]], [[Chen-Tung Arthur Chen]], [[Pauline Dube|Opha Pauline Dube]], [[Jan Willem Erisman]], [[Marion Glaser]], [[Sandra van der Hel]], [[Maria Carmen Lemos]], Seitzinger, [[Karen C. Seton]] (2016). Down to earth: Contextualizing the Anthropocene. Global Environmental Change, 39, 341–350. [[doi:10.1016/j.gloenvcha.2015.11.004]] ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga oseanograpo]] ljwkgdimuns5dvufnb87cj13wwbe5ko 0 309724 2212842 2161069 2026-06-22T19:08:57Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212842 wikitext text/x-wiki Si '''Charry Ada Onwu''' - '''Otuyelu''' ay isang manunulat<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=kf7_x8yz430C&pg=PR11&dq=Charry+Ada+Onwu#v=onepage&q=Charry%20Ada%20Onwu&f=false|title=Bearing Witness: Readers, Writers, and the Novel in Nigeria|last=Griswold|first=Wendy|date=2000-01-01|publisher=Princeton University Press|isbn=0691058296|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=0YspAQAAIAAJ&q=Charry+Ada+Onwu&dq=Charry+Ada+Onwu|title=ALA Bulletin: A Publication of the African Literature Association|date=1988-01-01|publisher=African Literature Association|language=en}}</ref> ng panitikan sa Nigeria at ang unang babaeng Direktor ng Imo State Council para sa Sining at Kultura. <ref>{{Cite web|title=OWERRI: A City of Griots by Chuks Oluigbo|url=https://naija247news.com/2016/12/09/owerri-a-city-of-griots-by-chuks-oluigbo/|last=Akinsola|first=Babatunde|date=2016-12-09|website=Naija247news|language=en-US|access-date=2020-05-27}}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Siya ay mula sa Amaigbo sa Imo State . Siya ay isang manunulat ng katha ng [[Panitikang pambata|panitikan]] ng mga bata. <ref name=":0">{{Cite web|url=http://dinfa.studiesonafrica.com/directory/children/2|title=DINFA {{!}} Directory {{!}} Children|last=Construct.|first=Kehance|website=dinfa.studiesonafrica.com|language=en|access-date=2017-03-27|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329050528/http://dinfa.studiesonafrica.com/directory/children/2|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worldcat.org/search?q=au:Onwu,+Charry+Ada.&qt=hot_author|title=Results for 'au:Onwu, Charry Ada.' [WorldCat.org]|website=www.worldcat.org|language=en|access-date=2017-03-27}}</ref> Siya ay isang dating sundalo na nagtrabaho kasama ang serbisyong medikal ng Armed Forces sa panahon ng giyera sa Biafran. Kasama sa kanyang mga isinusulat ay ang mga kwentong bayan at kasaysayan. Ang kanyang masigasig na interes sa mga kwentong bayan at kasaysayan ay tumutukoy sa direksyon ng kanyang pagsasaliksik, na karamihan ay umikot sa kasaysayan at sosyolohiya. Ipinaalam din nito ang mga tema ng ilan sa kanyang mga gawa, na kinabibilangan ng 'Catastrophe', 'Our Grannies Tales', 'Adobi', 'Triumph of Destiny', 'One Bad Turn', 'Ada Marries a Palm Tree', 'Amaigbo Kwenu : Kasaysayan ng Aking Lungsod ',' Good Morning Mr Kolanut ', bukod sa iba pa. <ref>{{Cite web|date=2017-08-12|title=Charry Ada Onwu, the nurse-soldier-writer|url=https://businessday.ng/news-features/article/charry-ada-onwu-nurse-soldier-writer/|access-date=2020-02-26|website=Businessday NG|language=en-US}}</ref> Isa siya sa mga maagang babaeng tinig upang seryosohin ang genre ng panitikan ng mga bata, si Charry Ada Onwu-Otuyelu ay nakikipagsapalaran sa malikhaing panitikan noong unang bahagi ng 1980. Kabilang sa kanyang mga pinakamaagang akda ay ang 'Ifeanyi and Obi', na nagwagi sa parangal na pambatang literatura noong 1988. Nagpatuloy siya sa kurso ng kanyang karera sa pagsusulat upang manalo ng maraming iba pang mga parangal sa panitikan sa kanyang natitirang mga gawa na isinulat para sa mga bata. Si Charry ay isang nars , at nakuha niya ang kaniyang nursing na propesyonal na kwalipikasyon sa University of Hospital sa Ibadan at Maternity Hospital Lagos. Sinabi sa akin na nagpatakbo siya ng isang klinika / maternity saanman sa Obinze, malapit sa Owerri, ang kabisera ng Imo State. Nalaman ko rin mula sa aking kaibigan na si Chukwubuike na siya rin ay isang beterano ng digmaang sibil, na nagsilbi sa Biafran Armed Forces Medical Service sa panahon ng Digmaang Sibil sa Nigeria-Biafra (1967-70). Ngunit ang kanyang mga sinulat ang tumutukoy sa kanyang kakanyahan, katulad ng taga-Cyprian na si Ekwensi at Anezi Okoro na, kahit na nagmula sa medikal na background, ay magiging mga higante sa mundo ng panitikan. == Mga gawa == * ''Good Morning Mr. Kolanut!'' (2006; kapwa akda ni Ama Boatemaa, Charry Ada Onwu, Samuel Boamah) * ''Triumph of Destiny'' (2003) * ''Amaigbo Kwenu: History, Legend & Myth of Amaigbo'' (1988) * ''Catastrophe: A novel'' (1982) <ref name=":1">{{Cite journal|last=Griswold|first=Wendy|last2=Bastian|first2=Misty|date=1990|title=A Bibliographic Listing of Nigerian Novels: 1952-1990|url=https://archive.org/details/journal-of-commonwealth-literature_1990_25_2/page/225|journal=The Journal of Commonwealth Literature|language=en|volume=25|issue=2|pages=225|doi=10.1177/002198949002500211|issn=0021-9894}}</ref> * ''One Bad Turn'' (1982) * ''Ifeanyi and Obi'' (1982) == Mga Sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] 9frkjcuopkwl0txg6ppafv2uys4v1gm 0 309739 2212871 2190943 2026-06-22T19:26:30Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212871 wikitext text/x-wiki Si '''Colette Stuebe Bangert''' (ipinanganak noong 1934, Columbus, Ohio) ay isang Amerikanong artista at new media artist na lumikha ng parehong gawa ng computer at tradisyunal na mga likhang sining. Ang kanyang computer-generated na likhang sining ay ang produkto ng isang dekada-mahabang pakikipagtulungan sa kanyang asawa, na si Charles Jeffries "Jeff" Bangert (1938-2019), isang dalub-agbilang at [[Mga graphic sa computer|computer graphics]] [[programmer]] . Ang gawain ni Bangert sa tradisyunal na media ay may kasamang pagpipinta, pagguhit, watercolor at mga tela. == Maagang buhay at edukasyon == Si Colette Bangert ay nag-aral sa [[Shortridge High School]] sa Indianapolis, Indiana, mula 1948 hanggang 1952. Noong 1952 ay nag-enrol siya sa [[Herron School of Art and Design]] sa Indianapolis, kung saan nagtapos siya sa pagpipinta at litograpya at nagtapos ng BFA noong 1957. Nagkaroon siya ng isang MFA sa Pagpipinta at Pagguhit mula sa [[Unibersidad ng Boston|Boston University]] (1958).<ref name=":5">{{Cite book|title=On art & design : the computer & its influence [exhibition at the Sheldon Memorial Art Gallery, University of Nebraska-Lincoln, March 31 – April 24, 1983].|last=Sheldon Memorial Art Gallery.|date=c. 1983|publisher=The University|oclc=79719175}}</ref><ref name=":5"/> Sa Boston nakilala niya si Charles Bangert, pagkatapos ay naging isang mag-aaral sa Matematika sa [[Pamantasang Harvard|Harvard University]] .Nagpakasal sila noong 1959.{{Fact|date=April 2020}} == Karera == === Mga gawa sa tradisyunal na media === Maaga sa kanyang karera, bago ang kanyang trabaho sa digital media, ang mga kuwadro at mga guhit ni Bangert ay nakatanggap ng kritikal na pansin. Ang kanyang trabaho sa pagguhit, watercolor, pagpipinta at tela ay nagpatuloy sa buong buhay niya. Ang mga pamamaraang algorithmic na binuo niya at ng kanyang asawa para sa paglikha ng mga digital na kopya ay lumitaw mula sa kanyang kasanayan sa pagguhit at naiimpluwensyahan naman ang kanyang trabaho sa tradisyunal na art media.<ref>{{Cite book|url=https://i-share.carli.illinois.edu/vf-sai/Record/SAIdb.325890|title=All.go.rhythm : idea, machine, art : Colette Bangert, Jean-Pierre Hébert, Paul Hertz, Roman Verostko.|date=2015|publisher=UIMA|access-date=2021-04-02|archive-date=2021-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210619214015/https://i-share.carli.illinois.edu/vf-sai/Record/SAIdb.325890|url-status=dead}}</ref> Ang midwestern na tanawin ng Hilagang Amerika ay makikita sa kanyang mga gawa, kahit na maaaring interpretasyon lamang ito ng mga linya at pag-oorganisa ng espasyo. Ang mga linya at espasyo ay maaaring pag-aralan, ilarawan, at mabuo ng code ng programa: Sa pakikipagtulungan niya kay Jeff, pinalawak ng computer ang kanilang pag-unawa sa "kung ano ang maaaring maging pagguhit ng landscape."{{fact}} Sa buong kanyang karera si Bangert ay patuloy na nagpapakita ng parehong daloy ng trabaho.{{fact}} == Mga gawa == === Mga solo na eksibisyon === * 1963, Krasner Gallery, New York City. Recent paintings. * 1966, Mulvane Art Museum, Topeka, Kansas. Recent paintings. * 1971, Mulvane Art Museum, Topeka, Kansas. Computer drawings. * 1982, Lawrence Gallery, Kansas City, Missouri. ''Grass and other computer drawings, 1967–1982''. * 1984, Albrecht-Kemper Museum, St. Joseph, Missouri. ''Between Earth and Sky: A twenty-year painting survey''. * 2002, Lawrence Art Center. Lawrence, Kansas. ''From The Garden Series: Work on Paper and Thread Pieces''. * 2016, Kansas City Artists Coalition, Kansas City, Missouri. ''Alone and Together: Colette And Jeff Bangert A Retrospective''. ===Mga koleksyon=== *[[Kunsthalle Bremen]], Bremen, Germany<ref>[https://www.kunsthalle-bremen.de/en/sb-page/collection/collection/art-after-1945]</ref> *[[Mary and Leigh Block Museum of Art]], Northwestern University, Evanston, Illinois<ref>{{Cite web|url=https://www.blockmuseum.northwestern.edu/collections/|title=Collections: Block Museum – Northwestern University|website=blockmuseum.northwestern.edu|access-date=2021-04-02|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711002854/https://www.blockmuseum.northwestern.edu/collections/|url-status=dead}}</ref> *Mulvane Art Museum,<ref>{{Cite web|url=https://www.washburn.edu/mulvane/|title=Mulvane Art Museum|website=washburn.edu}}</ref> Washburn University, Topeka, Kansas *[[Museum of Modern Art]], New York City<ref>{{Cite web|url=https://www.moma.org/artists/321|title=Colette Bangert &#124; MoMA|website=The Museum of Modern Art}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Barr|first=Alfred H.|year=1962|title=Painting and Sculpture Acquisitions January 1, 1961 through December 31, 1961|url=https://archive.org/details/sim_museum-of-modern-art-bulletin_1962_29_2-3/page/33|journal=The Bulletin of the Museum of Modern Art|volume=29|issue=2/3|pages=33, 57|doi=10.2307/4058319|issn=1938-6761|jstor=4058319}}</ref> *[[Spencer Museum of Art]], Lawrence, Kansas<ref>{{Cite web|url=https://spencerartapps.ku.edu/collection-search|title=Collection Search|website=Spencer Art Apps}}</ref> *[[Victoria and Albert Museum]], London, England<ref>{{Cite web|url=http://collections.vam.ac.uk/search/?listing_type=&offset=0&limit=15&narrow=&extrasearch=&q=colette+bangert&commit=Search&quality=0&objectnamesearch=&placesearch=&after=&before=&namesearch=&materialsearch=&mnsearch=&locationsearch=|title=Your Search Results &#124; Search the Collections |publisher=Victoria and Albert Museum}}</ref> *[[Carl & Marilynn Thoma Art Foundation]], Chicago, Illinois and Santa Fe, New Mexico<ref>{{Cite web|url=https://thomafoundation.org/collection/digital-electronic-art/|title=Digital & Electronic Art|website=Carl & Marilynn Thoma Art Foundation}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} p5cdn48rw1bm59yituhggg451c4reay 0 309867 2212722 1854279 2026-06-22T17:53:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212722 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:The_Union_Minister_of_Tourism_and_Culture,_Smt._Ambika_Soni_and_Noted_Artist_Ms._Madhavi_Parekh_with_a_painting_for_‘India_On_Canvas’_series,_in_New_Delhi_on_June_06,_2007.jpg|thumb| Madhvi Parekh]] Si '''Madhvi Parekh''' (ipinanganak noong 1942) ay isang kontemporaryong artista sa India na naninirahan sa [[New Delhi]] . Ang kanyang gawa ay umiikot sa memorya ng pagkabata, craft ng mga kababaihan, katutubong sining at mitolohiya ng India. Bagaman tradisyonal ang kanyang mga inspirasyon, napapanahon ang kanyang istilo dahil malaki ang impluwensya dito ni Paul Klee . Kinakatawan nito ang katutubong sining ngunit hindi kumukuha mula sa alinmang isang tukoy na katutubong tradisyon. <ref>{{Cite web|title=Madhvi Parekh - JNAF|url=https://jnaf.org/artist/madhvi-parekh/|access-date=2021-03-20}}</ref> == Maagang buhay == Si Madhvi Parekh ay ipinanganak sa nayon ng Sanjaya malapit sa [[Ahmedabad|Ahmedabad, Gujarat]] kung saan ang kanyang ama ay isang guro sa paaralan at postmaster na Gandhian. <ref>{{Cite journal|last=Milford-Lutzker|first=Milford-Lutzker|date=Fall 1999|title=Intersections: Urban and village art in India|url=https://archive.org/details/sim_art-journal-uk_fall-1999_58_3/page/22|journal=Art Journal|location=New York|volume=58|issue=3|pages=22–30|doi=10.1080/00043249.1999.10791950}}</ref> Noong 1957, sa edad na 15, ikinasal siya kay Manu Parekh, isang Indian artist na nag-aral sa JJ School of Art . Una silang lumipat sa Ahmedabad, pagkatapos sa Mumbai kung saan gumawa siya ng kurso sa pagsasanay sa Montessori. Noong 1964, lumipat sila sa Kolkata kung saan sila nanirahan hanggang 1965 bago lumipat sa New Delhi. <ref>{{Cite book|title=Madhvi Parekh : the curious seeker|last=1942-|first=Parekh, Madhvi|others=Sinha, Gayatri,, Garimella, Annapurna,, Singh, Kishore, 1959-, Delhi Art Gallery|isbn=9789381217658|location=New Delhi, India|oclc=1004674042|year = 2017}}</ref> == Karera == Sa una, si Madhvi Parekh ay hindi naghahangad na maging isang artist mismo ngunit ang kanyang asawang si Manu ang nagbigay inspirasyon sa kanya na gumawa ng sining. Nagsimula siyang magpinta noong 1960s habang nagdadalang-tao sa kanilang unang anak na si Manisha. <ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/magazine/851557/dots-and-dashes-how-artist-madhvi-parekh-developed-her-own-language-to-tell-stories-of-her-youth|title=Dots and dashes: How artist Madhvi Parekh developed her own language to tell stories of her youth|last=Khurana|first=Chanpreet|work=Scroll.in|access-date=2018-03-03|language=en-US}}</ref> Noong 1968, ipinamalas ni Madhvi ang kanyang trabaho sa kauna-unahang pagkakataon sa Birla Academy sa [[Kolkata]] . Ang isa sa kanyang mga kuwadro na gawa ay napili upang mapabilang sa taunang palabas ng Lalit Kala Akademi at pagkatapos ay binili ng pambansang institusyon na tumutulong upang mailunsad ang kanyang karera. <ref>{{Cite book|title=Madhvi Parekh : the curious seeker|last=1942-|first=Parekh, Madhvi|others=Sinha, Gayatri,, Garimella, Annapurna,, Singh, Kishore, 1959-, Delhi Art Gallery|year=2017|isbn=9789381217658|location=New Delhi, India|pages=75|oclc=1004674042}}</ref> Noong 1973 nagkaroon siya ng kanyang unang solo show sa Chemould Art Gallery, Kolkata. == Mga Publikasyon == * Singh, Kishore, ed. (2017). ''Madhvi Parekh: The Curious Seeker'', New Delhi: DAG Modern. ISBN 978-93-81217-65-8 . == Mga Sanggunian == [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1942]] 3826qjyfciuw168w3acy8mvcileonly 0 314590 2212721 2090601 2026-06-22T17:52:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212721 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical intervention | Name = Xenotransplantasyon | Image = Xenotransplantation-of-Human-Cardiomyocyte-Progenitor-Cells-Does-Not-Improve-Cardiac-Function-in-a-pone.0143953.s010.ogv | Caption = Mahabang axis na [[echocardiograpiya]]. Represenetatibong tanawin ng echocardiogrepiya mga apat na linggo pagkatapos ng isang myocardial infarction (MI), kanan bago ang isang CMPC/placebo infusion. Ang pagnipis at akinesia ng pader na septal apical sanhi ng MI ay mapapansin. | ICD10 = | ICD9 = | ICD9_mult = | MeshID = D014183 | OPS301 = | OtherCodes = }} Ang '''xenotransplantastyon''' (mula sa [[wikang Griyego]] na ''xenos-'' nangangahulugang "panlabas" <ref name=Dooldeniya2003>{{cite journal |last1=Dooldeniya |first1=M D |last2=Warrens |first2=AN |title=Xenotransplantation: where are we today? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=96 |issue=3 |pages=111–117 |pmc=539416 |year=2003 |pmid=12612110 |doi=10.1177/014107680309600303 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mitchell |first1=C Ben |title=Xenotransplanation and Transgenics: The Need to Discuss Limits |url=https://cbhd.org/content/xenotransplanation-and-transgenics-need-discuss-limits |website=Cbhd |publisher=CBHD |access-date=19 November 2018 |date=2000-05-10 |archive-date=2018-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119051557/https://cbhd.org/content/xenotransplanation-and-transgenics-need-discuss-limits |url-status=dead }}</ref>), o '''heterologosong paglipat o ''transplant''''', ay ang [[transplanstasyon]] ng mga buhay na [[selula]], [[tisyu]], o mga [[organo]] mula sa isang [[espesye]] tungo sa isa pang espesye na karaniwan ay tumutukoy sa [[tao]] gaya halimbawa ng paglilipat ng puso ng [[baboy]] sa tao.<ref>[https://web.archive.org/web/20050113212657/http://www.who.int/transplantation/xeno/en/ Xenotransplantation]. Definition by the World Health Organization</ref> Ang mga gayong organo ay tinatawag na mga '''''xenograft''''' o '''''xenotransplant'''''. Ito ay salungat sa [[allotransplantasyon]] (mula sa ibang indibidwal ng parehong espesye), [[Syngenikong]] transplantasyon o isotransplantasyon (mga graft na nilipat sa pagitan ng dalawang magkatulad na [[henetiko]]ng indibidwal ng parehong espesye) at [[autotransplantasyon]] (mula sa isang baha Iniulat noong Enero 10, 2022 sa buong mundo ang kaunaunahang matagumpay na paglilipat ng isang henetikong binagong puso ng baboy sa isang 57 anyos na tao sa Unibesidad ng Maryland Medicine sa [[Estados Unidos]]. Ayon sa ulat, si David Bennett na mayroong terminal na sakit sa puso ay ito ang tanging kaslukuyang opsiyon para sa kanya at nais pa niyang mabuhay. Ang tatlong mga [[gene]] na responsable sa pagtatakwil ng organo ng baboy sa [[sistemang immuno]] ng tao ay inalis ng mga siyentipiko at ang isang gene ay inalis upang pigilan ang labis ng paglago ng tisyu ng baboy at ang anim na mga gene na responsable sa pagtanggap ng sistemang imyuno ng tao ay ipinasok sa puso ng baboy. Ang mga valvula ng baboy ay nailipat sa mga tao sa maraming mga taon. Noong Oktubre 2021, matagumpay na nailipat ang henetikong binagong bato ng baboy sa isang babaeng [[patay ang utak]] sa [[New York]].<ref>https://www.cnn.com/2022/01/10/health/genetically-modified-pig-heart-transplant/index.html</ref> ==Kasaysayan== Ang mga unang pagtatangka sa xenotransplantasyon na noon ay tinawag na heterotransplantasyon ay lumitaw sa mga panitikang siyentipiko noong 1905 nang ang mga hiwa ng bato ng [[kuneho]] ay inilipat sa isang bata na may [[sakit na kronikong bato]].<ref name=History1995>{{cite journal|last1=Reemtsma|first1=K|title=Xenotransplantation: A Historical Perspective.|journal=ILAR Journal|date=1995|volume=37|issue=1|pages=9–12|pmid=11528018|doi=10.1093/ilar.37.1.9|doi-access=free}}</ref> Sa mga unang dekada ng ika-20 siglo ang ilang mga pagtatangka sa paggamit ng mga organo ng mga [[tupa]], mga baboy at mga [[primado]] ay inilimbag. Ang siyentipikong interes sa xenotransplantasyon ay bumaba nang ang mga basehang immunulohikal ng proseso ng pagtakwil ng organo ng hayop sa mga tao ay inilarawan. Ang sumunod na mga daloy ng mga pag-aaral sa paksa ng xenotransplantasyon ay dumating sa pagkakatuklas ng mga [[drograng immunosuppresibo]]. Marami pang mga pag-aaral ang sumunod sa unang matagumpay na paglilipat ni Dr. [[Joseph Murray]] nooong 1994 at ang mga siyentipiko sa kanilang pagharap sa mga tanong na etikal hinggil sa donasyon ng organo sa unang pagkakataon ay sumidhi sa kanilang pagtatangka sa paghahahanap ng mga alternatibo sa mga organo ng tao. Noong 1963, ang mga doktor sa Unibersidad ng Tulane ay nagtangkang maglipat ng bato ng mga [[chimpanzee]] sa anim na malapit nang mamatay na tao. Pagkatapos nito at ilan pang kalaunang hindi matagumpay na mga pagtatangka sa paggamit ng mga primado bilang mga donor ng mga organo at sa pag-unlad ng isang gumaganang programa ng pagkamit ng organo ng mga bangkay, ang interes sa xenotransplantasyon ay humina. Sa 13 ng mga gayong transplant na ginawa ni Keith Reemtsma, ang isang taong tumanggap ng bato ng chimpanzee ay nabuhay pa ng 9 na buwan. Sa [[autopsiya]] nito ay walang nakitang mga tanda ng acute o kronikong pagtakwil ng organo. Ang isang Amerikanong sanggol na babaeng nagngangalang "[[Baby Fae]]" na may [[hypoplastic left heart syndrome]] ang unang sanggol na tumanggap ng xenotransplantasyon nang siya ay tumanggap ng puso ng isang [[baboon]] noong 1984. Ang operasyon ay isinagawa ni [[Leonard Lee Bailey]] ng [[Loma Linda University Medical Center]] sa [[Loma Linda, California]]. Si Fae ay namatay pagkatapos ng 21 araw sanhi ng isang batay sa humoral na pagtakwil ng graft na pinaniwalaaang malaking isang hindi pagtugma ng uri ng dugong ABO na pinaniniwalaang hindi maiiwasan sanhi ng bihirabg uring O mga baboon. Ang graft ay dapat temporaryo ngunit sa kasamaang palad ay walang angkop na kapalit na [[allograft]] na mahanap sa panahong iyon. Bagaman ang operasyon ay hindi sumulong sa pag-unlad ng xenotransplantasyon, ito ay nagbigay linaw sa walang kasapatang mga organo para sa mga sanggol. Ang kwento ay lumago na nagkaroon ng isang malaking epekto sa krisis ng kakulangan ng organo para sa sanggol nang panahong iyon ay bumuti.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1001/jama.1985.03360230053022 | last1 = Bailey | first1 = L. L. | last2 = Nehlsen-Cannarella | first2 = S. L. | last3 = Concepcion | first3 = W. | last4 = Jolley | first4 = W. B. | title = Baboon-to-human cardiac xenotransplantation in a neonate | url = https://archive.org/details/sim_jama_1985-12-20_254_23/page/n50 | journal = JAMA: The Journal of the American Medical Association | volume = 254 | issue = 23 | pages = 3321–3329 | year = 1985 | pmid = 2933538}}</ref><ref name="Cooper">{{cite journal |last1=Cooper |first1=DK |title=A brief history of cross-species organ transplantation. |journal=Proceedings (Baylor University. Medical Center) |date=January 2012 |volume=25 |issue=1 |pages=49–57 |pmid=22275786|pmc=3246856 |doi=10.1080/08998280.2012.11928783 }}</ref> Ang xenotransplantasyon ng mga selulang [[tumor]] ng tao sa immunocompromisadong [[daga]] ay isang teknikong pananaliksik na karaniwang ginagamit sa pananaliksik ng [[onkolohiya]].<ref>{{cite journal|pmc=2562196 |title=Mouse xenograft models vs GEM models for human cancer therapeutics |journal=Disease Models and Mechanisms |volume=1 |issue=2–3 |pages=78–82 |doi=10.1242/dmm.000976|pmid=19048064 |year=2008 |last1=Richmond |first1=A. |last2=Su |first2=Y. }}</ref> Ito ay ginagamit upang hulaan ang sensitibidad ng mga nilipat na tumor sa mga paggamot sa [[kanser]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081123090324/http://jaxmice.jax.org/jaxnotes/508/508d.html JAX® In Vivo Xenograft Services]. ''JAX® NOTES'' Issue 508, Winter 2008</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na link== {{Wiktionary}} *[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/organfarm/ PBS Special on Pig to Human Transplants] *[https://web.archive.org/web/19990428134047/http://www.crt-online.org/ Campaign for Responsible Transplantation] *[https://web.archive.org/web/20080722120810/http://nhmrc.gov.au/about/committees/expert/gtrap/_files/xenotrans.pdf The Australian National Health and Medical Research Council's 2005 statement on xenotransplantation] * {{cite web |url=http://singularityhub.com/2016/06/12/can-harvesting-human-organs-from-animals-solve-organ-shortage/ |title=Can Growing Human Organs in Pigs Solve the Organ Shortage? |work=Singularity Hub |first=Shelly |last=Fan |date=June 12, 2016}} [[Kategorya:Biyolohiya]] agrlmrjolzzipiujqbyy33irdpadiae 0 315527 2212844 2148757 2026-06-22T19:09:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212844 wikitext text/x-wiki Si '''Zorya''' ([[Literal na pagsasalinwika|lit.]] "Liwayway"; marami ring variant: '''Zarya''', '''Zara''', '''Zaranitsa''', '''Zoryushka''', atbp.) ay isang pigura sa Eslabong kuwentong-bayan, isang pambabaeng [[personipikasyon]] ng bukang-[[liwayway]], posibleng [[diyosa]]. Depende sa tradisyon, maaaring lumitaw siya bilang isang solong nilalang, madalas na tinatawag na "Ang Pulang Dalaga", o dalawa o tatlong kapatid na babae nang sabay-sabay. Bagaman si Zorya ay walang kaugnayan sa etimolohiya sa Proto-Indo-Europeong diyosa ng bukang-liwayway ''[[H₂éwsōs|*H₂éwsōs]]'', kabahagi niya ang karamihan sa kaniyang mga katangian. Siya ay madalas na inilalarawan bilang kapatid ng [[Araw (astronomiya)|Araw]], [[Buwan (astronomiya)|Buwan]], at [[Zvezda (mitolohiya)|Zvezda]], ang [[Benus (planeta)|Bituin sa Umaga]] na kung minsan ay nakikilala siya.{{Sfn|Graves|1987}} Siya ay nakatira sa Palasyo ng Araw, binubuksan ang tarangkahan para sa kaniya sa umaga upang siya ay makapaglakbay sa kalangitan, bantayan ang kaniyang mga puting kabayo,{{Efn|In a tale Zorya is described as preparing the "fiery horses" of her brother, the Sun, at the beginning and at the end of the day.<ref>Peroš, Zrinka; Ivon, Katarina; & Bacalja, Robert. (2007). "More u pričama Ivane Brlić-Mažuranić" [SEA IN TALES OF IVANA BRLIĆ-MAŽURANIĆ]. In: ''Magistra Iadertina''. 2 (2). 2007. pp. 68-69. DOI: 10.15291/magistra.880.</ref>}} siya ay inilarawan din bilang isang Birhen. {{Sfn|Zarubin|1971}} Sa tradisyon ng Silangang Eslabong [[zagovory]] kinakatawan niya ang pinakamataas na kapangyarihan na hinihiling ng isang tagasamba.{{Sfn|Graves|1987|p=290-291}} == Etimolohiya == Ang lahatagn-Eslabong salitang ''zora'' "bukang-liwayway, aurora" (mula sa [[Wikang Proto-Eslabo|Proto-Eslabo]] ''*zoŗà''), at ang mga pagkakaiba nito, ay nagmula sa parehong ugat ng lahatang-Eslabong salitang ''zrěti'' ("makita, pagmasdan", mula sa PS ''*zьrěti''), na sa orihinal ay maaaring nangangahulugang "shine". Ang salitang ''zara'' ay maaaring nagmula sa ilalim ng impluwensiya ng salitang ''žar'' "init" (PS ''*žarь''). Ang PS ''*zoŗà ay'' nagmula sa [[Wikang Proto-Balto-Eslabo|Proto-Balto-Eslabo]] ''*źoriˀ'' (cf. Lithuanian ''žarà'', ''žarijà''), ang etimolohiya ng ugat ay hindi malinaw.{{Sfn|Derksen|2008|p=548, 541}} Ang [[Relihiyong Proto-Indo-Europeo|Proto-Indo-Europeong]] muling ginawa diyosa ng bukang-liwayway ay si ''[[H₂éwsōs|*H₂éwsōs]]''. Ang kaniyang pangalan ay [[Etimolohiya|muling ginawa]] gamit ang isang [[paghahambing na pamamaraan]] batay sa mga pangalan ng Indo-Europeong mga diyosa ng bukang-liwayway, hal. [[Mitolohiyang Griyego|Griyegong]] [[Eos]], [[Mitolohiyang Romano|Romaong]] [[Aurora (mitolohiya)|Aurora]], o [[Historikal na relihiyong Vediko|Vedikong]] [[Ushas]]; katulad din, sa batayan ng mga karaniwang katangian ng mga diyosa ng bukang-liwayway, ang mga katangian ng Proto-Indo-Europeong diyosa ay muling ginawa. == Pamana == Ang salitang "Zorya" ay naging isang [[Impluwensiya ng Eslabo sa Rumano|hiram na salita]] sa [[wikang Rumano]] bilang salita nito para sa "liwayway" (''zori'') at bilang pangalan ng isang piraso ng musika na inaawit ng [[colinda]]tori ( ''zorile'' ).<ref>Hatto, Arthur T. (1965). ''Eos: An enquiry into the theme of lovers' meetings and partings at dawn in poetry''. Walter de Gruyter. p. 421. {{ISBN|978-3-11-170360-2}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Eliade|first1=Mircea|year=1980|title=History of Religions and "Popular" Cultures|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_august-november-1980_20_1-2/page/1|journal=History of Religions|volume=20|issue=1–2|pages=1–26|doi=10.1086/462859|jstor=1062333|s2cid=162757197|issn=0018-2710}}</ref><ref>FIRICĂ, Camelia. "SLAV INFLUENCE UPON THE ROMANIAN LANGUAGE – DIRECT REFERENCES TO CROATIAN". In: ''Društvena istraživanja: Journal for General Social Issues'' 19, no. 3 (107) (2010): 518. {{ISSN|1330-0288}} https://hrcak.srce.hr/55458</ref><ref>Schulte, Kim. "Loanwords in Romanian". In: ''Loanwords in the World's Languages''. Berlin, New York: De Gruyter Mouton, 2009, pp. 230-259. https://doi.org/10.1515/9783110218442.230</ref> == Pahambing sa mitolohiya == == Talababa == {{Cleanup section|date=Pebrero 2025|reason=Translation needed}} <references group="lower-alpha"/> == Sanggunian == {{reflist}} {{Uncategorized|date=Pebrero 2025}} cby5c9rf4zkc613z5dgojggx56lp5lq 0 315649 2212753 2086864 2026-06-22T18:16:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212753 wikitext text/x-wiki Ang '''Aarne–Thompson–Uther na Klasipikasyon''' o '''Index''' ('''ATU Index''') ay isang [[Pagkaklasipika (serbisyong pang-aklatan)|katalogo]] ng mga uri ng [[kuwentong-bayan]] na ginagamit sa mga [[araling kuwentong-pambayan]]. Ang ATU Index ay produkto ng isang serye ng mga rebisyon at pagpapalawak ng isang pandaigdigang grupo ng mga iskolar: Orihinal na binubuo sa Aleman ng Finlandes na folkloristang si [[Antti Aarne]] (1910), ang index ay isinalin sa Ingles, binago, at pinalawak ng Amerikanang folkloristang si [[Stith Thompson]] (1928, 1961), at kalaunan ay binago at pinalawak pa ng Alemang folkloristang si [[Hans-Jörg Uther]] (2004). Ang ATU Index, kasama ang Thompson's ''[[Klasipikasyong Pampaksa ng Panitikang-pambayan|Klasipikasyong Motif ng Panitikang-pambayan]]'' (1932) (kung saan ito ay ginagamit nang magkasabay) ay isang mahalagang kasangkapan para sa mga folklorista.<ref name="jstor38148853">{{cite journal|last1=Dundes|first1=Alan|title=The Motif-Index and the Tale Type Index: A Critique|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-folklore-research_september-december-1997_34_3/page/195|journal=Journal of Folklore Research|date=1997|volume=34|issue=3|pages=195–202|jstor=3814885}}</ref> == Kahulugan ng ''uri ng kuwento'' == Sa ''The Folktale'', tinukoy ni Thompson ang isang ''uri ng kuwento'' bilang mga sumusunod: : Ang isang uri ay isang tradisyonal na kuwento na may independiyenteng pag-iral. Maaaring isalaysay ito bilang isang kompletong salaysay at hindi nakaayon sa kahulugan nito sa anumang iba pang kuwento. Maaaring mangyari nga na isinalaysay ito sa ibang kuwento, ngunit ang katotohanang ito ay maaaring sabihin nang nag-iisa ay nagpapatunay ng kalayaan nito. Maaaring binubuo lamang ito ng isang paksa o ng marami.<ref name="THOMPSON-415">Thompson (1977: 415).</ref> == Mga nauna == Ang Austriakong konsul na si [[Johann Georg von Hahn]] ay gumawa ng paunang pagsusuri ng ilang apatnapu't apat na kuwentong "formulae" bilang panimula sa kaniyang aklat ng mga kuwentong-bayan ng [[Sinaunang Griyegong kuwentong-pambayan|Griyego]] at [[Albanes na paniniwalang-pambayan|Albanes]], na inilathala noong 1864.<ref>Hahn, Johann Georg von. ''Griechische Und Albanesische Märchen''. Erster Band. Leipzig: W. Englemann, 1864. pp. 43-61.</ref><ref>Jacobs, Joseph. ''European Folk and Fairy Tales''. New York, London: G. P. Putnam's sons. 1916. pp. 215-216.</ref> Isinalin ni Reberendo [[Sabine Baring-Gould]], noong 1866, ang talaan ni von Hahn at pinalawak ito sa limampu't dalawang uri ng kuwento, na tinawag niyang "Story Radicals".<ref>Baring-Gould, Sabine. "Appendix". In: Henderson, William. ''[https://books.google.com.br/books?id=o2cAAAAAMAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover&dq=%22Folklore+of+the+Northern+Counties,%22&hl=pt-BR&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Folklore%20of%20the%20Northern%20Counties%2C%22&f=false Notes On the Folk-lore of the Northern Counties of England And the Borders]''. London: Longmans, Green. 1866. pp. 300-311.</ref><ref>Jacobs, Joseph. ''European Folk and Fairy Tales''. New York, London: G. P. Putnam's sons. 1916. p. 216.</ref> Pinalawak ng folkloristang si [[Joseph Jacobs]] ang talaan sa pitumpung uri ng kuwento at inilathala ito bilang ''Appendix C'' sa [[Charlotte Sophia Burne]] at ''Handbook of Folk-Lore'' ni [[Laurence Gomme]].<ref>Jacobs, Joseph. "Appendix C". In: Burne, Charlotte Sophia; Gomme, George Laurence. ''[[iarchive:handbookoffolklo00burnuoft/page/344/mode/2up|The handbook of folklore]]''. London: Pub. for the Folk-lore Society by Sidgwich & Jackson. 1914. pp. 344-355.</ref> Bago ang edisyon ng unang klasipikasyon ng kuwentong-pambayan ni [[Antti Aarne]], isinalin ni Astrid Lunding ang sistema ng pag-uuri ng kuwentong-bayan ni [[Svend Grundtvig]]. Binubuo ang katalogo na ito ng 134 na uri, karamihan ay nakabatay sa mga pinagsama-samang kwentong-bayang [[Kuwentong-pambayang Danes|Danes]] kung ihahambing sa mga pandaigdigang koleksiyon magagamit noong panahong iyon ng iba pang mga folklorista, gaya ng mula kanila [[Magkapatid na Grimm]] at [[Emmanuel Cosquin]].<ref>Lunding, Astrid. "The System of Tales in the Folklore Collection of Copenhagen". In: ''Folklore Fellows Communications'' (FFC) nº 2. 1910.</ref> == Kasaysayan == Si [[Antti Aarne]] ay isang estudyante ni [[Julius Krohn]] at ng kaniyang anak na si [[Kaarle Krohn]]. Binuo ni Aarne ang [[historik-heograpikong pamamaraan]] ng mapaghambing na [[Araling kuwentong-pambayan|folkroriko]], at binuo ang inisyal na bersiyon ng naging tipong Aarne–Thompson klaspipikasyong pangkuwento para sa [[Morpolohiya (folkroriko)|pag-uuri ng mga kwentong-pambayan]], na unang inilathala noong 1910 bilang ''Verzeichnis der Märchetypen''.<ref name="AARNE-1910">Antti Aarne, ''Verzeichnis der Märchentypen'', FF Communications, 3 (Helsinki, 1910).</ref> Ang sistema ay batay sa pagtukoy ng mga [[Klasipikasyong Pampaksa ng Panitikang-pambayan|paksa]] at ang paulit-ulit na mga idea sa pagsasalaysay na makikita bilang mga bloke ng tradisyonal na salaysay; Europeo ang saklaw nito.<ref name="UTHER-2004">Uther, Hans-Jörg. 2004. ''The Types of International Folktales: A Classification and Bibliography. Based on the system of Antti Aarne and Stith Thompson''. FF Communications no. 284–286. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia. Three volumes. I: 7.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kuwentong bibit]] hohce8cu0fjzdguuuomdsam7ni73qgv 0 316169 2212829 1935799 2026-06-22T19:02:11Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212829 wikitext text/x-wiki Ang '''grateful''' '''dead''' o '''grateful ghost''' (''mapagsalamat na patay'') ay parehong [[Paksa-Talatuntunan ng Panitikang-Pambayan|paksa]] at isang grupo ng mga kaugnay na [[Kuwentong-bayan|kwentong-pambayan]] na makikita sa maraming kultura sa buong mundo. Ang pinakakaraniwang kuwento ay nagsasangkot ng isang manlalakbay na nakatagpo ng bangkay ng isang taong hindi kailanman nakatanggap ng wastong [[libing]], karaniwang nagmumula sa hindi nabayarang utang. Pagkatapos, babayaran ng manlalakbay ang utang ng namatay o magbabayad para sa libing. Ang manlalakbay ay gagantimpalaan sa kalaunan o nailigtas ang kanilang buhay ng isang tao o hayop na talagang kaluluwa ng namatay na tao; ang nagpapasalamat na patay ay isang anyo ng [[Donor (kuwentong-bibit)|donor.]]<ref name="cscmu2">{{Cite web|url=https://www.cs.cmu.edu/~mleone/gdead/faq/name.html|title=Dead FAQ: How did they get the name?|access-date=2007-12-14}}</ref><ref name="encybrit2">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9037771/grateful-dead#23476.hook|title=Grateful dead|access-date=2007-12-14|year=2007|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Ang mapagpasalamat na patay na espiritu ay maaaring magkaroon ng maraming iba't ibang pisikal na anyo kabilang na ang isang anghel na tagapag-alaga, hayop, o kapuwa manlalakbay.<ref name="Galley 2005 105–1092">{{cite journal|last1=Galley|first1=Micheline|title=Death in Folk Tales (A Brief Note)|journal=Diogenes|date=February 2005|volume=52|issue=1|pages=105–109|doi=10.1177/0392192105050613|s2cid=144634614}}</ref> Ang pakikipagtagpo ng manlalakbay sa namatay ay malapit nang matapos ang paglalakbay ng manlalakbay.<ref name="Galley 2005 105–1093">{{cite journal|last1=Galley|first1=Micheline|title=Death in Folk Tales (A Brief Note)|journal=Diogenes|date=February 2005|volume=52|issue=1|pages=105–109|doi=10.1177/0392192105050613|s2cid=144634614}}</ref> == Pag-uuri == Ang kuwentong "nagpasalamat na patay" ay [[Talatuntunang Aarne–Thompson–Uther|Aarne–Thompson–Uther]] type 505.<ref>{{Cite web|url=http://www.pitt.edu/~dash/type0505.html|title=The Grateful Dead: folktales of Aarne–Thompson–Uther type 505|author=D.L. Ashliman|access-date=2008-05-20}}</ref> Ang [[Araling tradisyong-pambayan|folkloristikong]] scholarship ay nag-uuri ng mga uri ng ATU 505-508 sa ilalim ng payong terminong ''The Grateful Dead'', ang bawat subtipo ay tumutukoy sa isang partikular na aspeto ng alamat:<ref>{{cite journal|last1=Régnier-Bohler|first1=Danielle|title=Béances de la terre et du temps : la dette et le pacte dans le motif du Mort reconnaissant au Moyen Age|url=https://archive.org/details/l-homme_july-december-1989_29_111-112/page/161|trans-title=Gap of earth and time: debt and pact in the motif of the Grateful Dead in the Middle Ages|language=fr|journal=Homme|date=1989|volume=29|issue=111|pages=161–178|doi=10.3406/hom.1989.369155}}</ref><ref name="Thompson 1977 The Grateful Dead2">{{cite book|last1=Thompson|first1=Stith|chapter=The Grateful Dead|pages=50–53|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W7UwDwAAQBAJ&pg=PA50|title=The Folktale|date=1977|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-03537-9}}</ref> === ATU 505: Grateful Dead === Tulad ng inilarawan ni Stith Thompson, ang lahat ng uri ng kuwento ay nagsisimula kapag binayaran ng bayani ang mga pinagkakautangan ng isang patay na tao, at kalaunan ay nakilala niya ang isang tao sa kaniyang paglalakbay na sumang-ayon na tulungan siya, hangga't hatiin nila sa kalahati ang anumang gantimpala na maaari nilang makuha.<ref name="Thompson 1977 The Grateful Dead3">{{cite book|last1=Thompson|first1=Stith|chapter=The Grateful Dead|pages=50–53|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W7UwDwAAQBAJ&pg=PA50|title=The Folktale|date=1977|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-03537-9}}</ref> Ang Aleman na folkloristang si [[Hans-Jörg Uther]], sa kaniyang 2004 na rebisyon ng sistemang Aarne-Thompson, ay sumailalim sa mga uri ng 506, 506A, 506B, 506** at 508 sa ilalim lamang ng isang uri, ATU 505, "The Grateful Dead".<ref>Uther, Hans-Jörg. ''[https://books.google.com.br/books?newbks=1&newbks_redir=0&redir_esc=y&hl=pt-BR&id=eBfXAAAAMAAJ&dq=%22quest+for+the+casket%22+425&focus=searchwithinvolume&q=%22the+grateful+dead%22 The types of International Folktales. A Classification and Bibliography, based on the System of Antti Aarne and Stith Thompson]''. Volume 1: Animal tales, tales of magic, religious tales, and realistic tales, with an introduction. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia-Academia Scientiarum Fennica, 2004. pp. 289-290. {{ISBN|9789514109560}}.</ref> === AaTh 506: Ang Iniligtas na Prinsesa === Hinati ni Thompson ang ganitong uri sa dalawang kategorya: 506A, "The Princess Rescued from Slavery", at 506B, "The Princess Rescued from Robbers". Ang parehong mga subtipo ay mahalagang pareho: ang prinsesa ay isinalba mula sa anumang panganib na siya ay nasa; ang kanyang tagapagligtas (ang tunay na bayani) ay itinapon sa dagat at iniwan upang mamatay sa karagatan; iniligtas ng nagpapasalamat na patay ang bayani at dinala siya sa kaharian ng prinsesa, kung saan gumamit siya ng singsing bilang tanda ng kaniyang pagkilala, at iminumungkahi ng nagpapasalamat na patay na hatiin nila ang gantimpala (kahit ang prinsesa mismo). Ang pangunahing pagkakaiba sa pagitan ng parehong mga kuwento ay na sa subtipo 506A, ang prinsesa ay iniligtas mula sa pagkaalipin, habang sa 506B, siya ay nailigtas mula sa isang yungib ng mga magnanakaw.<ref name="Thompson 1977 The Grateful Dead4">{{cite book|last1=Thompson|first1=Stith|chapter=The Grateful Dead|pages=50–53|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W7UwDwAAQBAJ&pg=PA50|title=The Folktale|date=1977|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-03537-9}}</ref> == Mga sanggunian == ivrd8m2g8gwlpa3onhdflhstg1qnoyp 0 316522 2212848 2146716 2026-06-22T19:12:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212848 wikitext text/x-wiki Ang '''Der blonde Eckbert''' ay isang Romantikong [[kuwentong bibit]] na isinulat ni [[Ludwig Tieck]] sa pagtatapos ng ikalabing walong siglo.<ref>{{cite book|last1=Saul|first1=Nicholas|title=The Cambridge Companion to German Romanticism|date=2009|publisher=Cambridge|location=Cambridge, UK|pages=85–91}}</ref> Una itong lumabas noong 1797 sa isang tinipong dami ng [[Kwentong Bayan|Folk Tales]] na inilathala ni Tieck sa ilalim ng publisher na si [[Friedrich Nicolai]] sa Berlin. Para sa ilang iskolar at istoryador sa panitikan, ang publikasyon ng Eckbert ay kumakatawan sa simula ng isang partikular na kilusang romantikong Aleman.<ref>{{cite book|last1=Corkhill|first1=Allan|title=The Motif of "Fate" in the Works of Ludwig Tieck|url=https://archive.org/details/motifoffateinwor0000cork|date=1978|publisher=Akademischer Verlag H.-D. Heinz|location=Stuttgart|pages=[https://archive.org/details/motifoffateinwor0000cork/page/n10 9]–15, 155–157}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hahn |first=Walter L |date=1967 |title=Tiecks Blonder Eckbert als Gestaltung romantischer Theorie |journal=Proceedings: Pacific Northwest Conference on Foreign Languages |volume=18 |issue=1 |pages=69–78}}</ref> == Mga pagsasalin == Ang kuwento ay isinalin sa [[wikang Ingles]] bilang ''The Fair-Haired Eckbert'',<ref>Carlyle, Thomas. ''Translations from the German: by Thomas Carlyle''. Tales by Museaus, Tieck, Richter. Vol. III. London: Chapman and Hall. [1827]. pp. 159-174.</ref> ''Eckbert, the Blonde'', ''The White Egbert,''<ref>Tieck, Ludwig. ''Tales from the "Phantasus," etc. of Ludwig Tieck''. London: James Burns. 1845.</ref> at ''Auburn Egbert'' .<ref>Roscoe, Thomas. ''The German novelists: tales selected from ancient and modern authors in that language: from the earliest period down to the close of the eighteenth century. Tr. from the originals: with critical and biographical notices''. Vol. III. London, H. Colburn. 1826. pp. 102-132 .</ref> == Buod == Namuhay si Eckbert sa isang payapa na buhay, liblib sa isang kastilyo sa loob ng kagubatan sa [[Kabundukan ng Harz|Kabundukang Harz]], kasama ang kaniyang asawang si Bertha.<ref>{{Cite web |title=Eckbert the Blond |url=https://en.wikisource.org/wiki/Eckbert_the_Blond |access-date=8 February 2020 |website=Wikisource |publisher=Wikimedia}}</ref> Nakatagpo ng kaligayahan ang dalawa sa kanilang kanlungan na malayo sa mga masasamang impluwensya ng lipunan. Wala silang anak pero masaya silang magkasama. Si Phillip Walther, ang isang pakikipag-ugnayan ni Eckbert sa lipunan, ay sumisira sa pagkakasundo na ito sa panahon ng isang pagbisita sa simula ng kuwento. Si Walther ay naging matalik na kaibigan ni Eckbert sa paglipas ng mga taon dahil ang dalawa ay madalas na sumakay tungkol sa [[demesne]] ni Eckbert. Pakiramdam ni Eckbert ay napilitang ibahagi ang kaniyang sikreto kay Walther bilang kaniyang tanging pinagkakatiwalaan. Inaanyayahan niya si Walther na manatili sa gabi at magsaya sa mga ''pamilyar'' at kumain kasama si Bertha. Inihayag niya ang sikreto ng kaniyang pagkabata at sinimulan ang [[balangkas na kuwento]]. Nakatakas si Bertha mula sa gutom, kahirapan at pang-aabuso sa murang edad. Natagpuan niya ang kaniyang sarili sa gitna ng mga away sa pagitan ng kaniyang ina at ama. Tumakas siya sa kanilang pastoral na tahanan, namalimos sa mga lansangan, at nagtungo sa kakahuyan. Dinala ng isang matandang babae si Bertha sa isang cabin at tinuruan siyang maghabi, magsulid, at magbasa habang sila ay nakatira kasama ng mga hayop ng matandang babae—isang aso at isang mahiwagang ibon. Ang anthropomorphic na ibon ay umaawit ng iba't ibang mga kanta na nakapaloob sa konsepto ng [[Waldeinsamkeit]],<ref>{{Cite journal |last=Hasselbach |first=Karlheinz |date=1987 |title=Ludwig Tiecks Der blonde Eckbert: Ansichten zu seiner historischen Bewertung |url=https://archive.org/details/neophilologus_1987-01_71_1/page/90 |journal=Neophilologus |volume=71 |issue=1 |pages=90–101}}</ref> o ang pakiramdam na nag-iisa sa kagubatan, at ang ibon ay naglalagay ng mahalagang bato sa bawat araw. Ang mga kanta ng mga ibon ay palaging nagsisimula at nagtatapos sa ''Waldeinsamkeit''. Halimbawa: "Waldeinsamkeit, Mich wieder freut, Mir geschieht kein Leid, Hier wohnt kein Neid, Von neuem mich freut, Waldeinsamkeit" Natutuwa si Bertha at ang matandang babae sa kaayusan na ito, ngunit nananabik si Bertha na makilala ang isang kabalyero mula sa mga kuwentong nabasa niya. Matapos ang anim na taong paninirahan kasama ang matandang babae, nagnakaw si Bertha ng isang bag ng mga mamahaling bato at umalis sa bahay, dala ang ibon. Habang tumatakbo siya, napagtanto niya na ang matandang babae at ang aso ay hindi mabubuhay kung wala siya. Pinagsisisihan niya ang kaniyang desisyon at gusto niyang bumalik, ngunit pagkatapos ay napunta siya sa nayon ng kaniyang pagkabata. Nalaman niya ang tungkol sa pagkamatay ng kaniyang mga magulang, at nagpasya siyang magtungo sa lungsod sa halip na bumalik sa matandang babae. Nangungupahan siya ng bahay at kumuha ng kasambahay, ngunit nakaramdam siya ng pananakot sa katotohanan na ang ibon ay patuloy na kumakanta ng mas malakas, tungkol sa kung paano niya nami-miss ang kagubatan. Kinilabutan siya ng ibon at sinakal niya ito nang umalis siya at pinakasalan si Eckbert. Nakikinig si Walther sa kuwentong ito, tiniyak sa kaniya na maiisip niya ang ibon, at ang asong "Strohmian". Si Walther at Bertha ay humiga sa kama habang si Eckbert ay nag-aalala kung ang kaniyang pagiging pamilyar kay Walther at ang kuwento ay makompromiso sa kaniya. Nagkasakit si Bertha at namamatay sa maikling panahon matapos ipagtapat ang kaniyang mga kasalanan kay Walther. Hinala ni Eckbert na si Walther ang may kasalanan sa kalagayan ni Bertha. Naniniwala siya na si Walther ay maaaring lihim na nagpaplano para sa pagkamatay ni Bertha. Lalong tumindi ang kaniyang paranoya at mga hinala pagkatapos niyang mapagtanto na isiniwalat ni Walther ang pangalan ng aso ni Bertha, si Strohmian, nang hindi niya ito binanggit sa kwento. Nakasalubong ni Eckbert si Walther sa kakahuyan habang nasa biyahe at binaril ang kaniyang kaibigan. Umuwi si Eckbert upang hanapin ang kaniyang asawa habang namatay ito dahil sa konsensya. Matapos ang pagkamatay ng kaniyang asawa at kaibigan, si Eckbert ay nakahanap ng aliw sa madalas na mga pamamasyal mula sa kaniyang tahanan at nakipagkaibigan sa isang kabalyero na nagngangalang Hugo. Si Eckbert ay nagdusa mula sa isang nagkasalang budhi matapos masaksihan ang pagkamatay ng kaniyang asawa at pagpatay sa kaniyang kaibigan. Siya ay nagiging paranoid at lalong nahihirapang ihiwalay ang persepsyon ng realidad gamit ang kaniyang imahinasyon. Mukhang si Hugo ang kaniyang pinatay na kaibigan na si Walter at pinaghihinalaan niya na maaaring hindi niya kaibigan si Hugo at ibinunyag niya ang sikreto ng pagpatay kay Walther. Takot na tumakas si Eckbert sa kagubatan at napadpad sa lugar kung saan natagpuan ng matandang babae si Bertha bilang isang maliit na babae at dinala siya sa kagubatan. Nakarinig siya ng tahol ng aso. Nakikilala niya ang tunog ng kamangha-manghang pag-awit ng ibon. Maya-maya ay nakilala niya ang matandang babae na agad siyang nakilala. Sinumpa niya siya para sa pagnanakaw ni Bertha at biglaang pag-alis. Sinabi ng matandang babae kay Eckbert na siya ay sina Walther at Hugo, sa parehong oras, at na sila ni Bertha ay magkakapatid mula sa parehong marangal na ama. Si Bertha ay pinaalis sa bahay upang manirahan kasama ng isang pastol. Ang balitang ito ng kaniyang incestuous relationship ay malalim na nakakaapekto sa humina nang konstitusyon ni Eckbert. Siya ay mabilis na bumaba sa paranoia, maling akala, at kabaliwan na sumisigaw sa paghihirap bago siya mamatay. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Kuwentong bibit]] 1yjcowh9shmgzyp4xqgrcfjk56uyc9z 0 316980 2212875 2136934 2026-06-22T19:30:00Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212875 wikitext text/x-wiki [[File:Marcos Declares Martial Law.jpg|thumb|Ang pang-Linggong edisyon ng ''Philippines Daily Express'' noong Setyembre 24, 1972, ang tanging [[pahayagan]] na naglathala pagkatapos ng pabatid ng batas militar noong Setyembre 21, ang gabi bago nito.]] Ipinahayag ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] sa telebisyon noong Setyembre 21, 1972 sa ganap na 7:15 ng gabi na isinasailalim niya ang buong [[Pilipinas]] sa [[batas militar]].<ref name="OfficialGazetteDeclaration">{{cite web |title=Declaration of Martial Law |url=https://www.officialgazette.gov.ph/featured/declaration-of-martial-law/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708065018/http://www.officialgazette.gov.ph/featured/declaration-of-martial-law/ |archive-date=2017-07-08 |access-date= |website=Official Gazette of the Republic of the Philippines |language=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book|last=Ocampo|first=Ambeth|title=Looking Back 15: Martial Law|publisher=Anvil Publishing, Inc.|year=2021|isbn=978-971-27-3637-7|location=Lungsod ng Mandaluyong|language=en}}</ref> Dito nagsimula ang nag-iisang pamumuno ni Marcos na tumagal ng 14 na taon hanggang sa mapatalsik siya sa bansa noong Pebrero 25, 1986.<ref name="Tadem2015MartialLawDevelopmentParadigms">{{Cite journal |last=Tadem |first=Eduardo Climaco |date=2015-07-03 |title=Technocracy and the Peasantry: Martial Law Development Paradigms and Philippine Agrarian Reform |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-asia_journal-of-contemporary-asia_2015-08_45_3/page/394 |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=45 |issue=3 |pages=394–418 |doi=10.1080/00472336.2014.983538 |issn=0047-2336 |s2cid=154354138}}</ref><ref name="Tolosa2015Blurg">{{Cite journal |last=Tolosa |first=Benjamin |date=2011-01-01 |title=Publication -- Filipino Social Democracy: Origins and Characteristics, Lessons and Challenges |url=https://archium.ateneo.edu/polsci-faculty-pubs/25 |journal=Political Science Department Faculty Publications |access-date=2020-08-31}}</ref> Kahit pa ang pormal na dokumento na nagdedeklara ng batas militar – ang [[Proklamasyon Blg. 1081]] na may petsang Setyembre 21, 1972 – ay pormal na tinanggal noong Enero 17, 1981, pinanatili ni Marcos ang buong kapangyarihan bilang diktador hanggang sa pinatalsik siya.<ref name="KaiFrancisco20160922">{{Cite news |last=Francisco |first=Katerina |date=Setyembre 22, 2016 |title=Martial Law, the dark chapter in Philippine history |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/146939-martial-law-explainer-victims-stories |language=en|access-date=Hunyo 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923155126/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/146939-martial-law-explainer-victims-stories |archive-date=2016-09-23}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Fall of the Dictatorship |url=https://www.officialgazette.gov.ph/featured/the-fall-of-the-dictatorship/ |access-date=2021-09-18 |website=Official Gazette of the Republic of the Philippines |language=en-US |archive-date=2021-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517110017/https://www.officialgazette.gov.ph/featured/the-fall-of-the-dictatorship/ |url-status=dead }}</ref> Habang ang panahon sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] kung saan nagsimulang mamuno si Marcos ng mas maaga sa pitong taon, nang una siyang pinasinayang Pangulo ng Pilipinas noong huling bahagi ng 1965, partikular na tumatalakay ng artikulong ito ang panahon kung saan nagkaroon siya ng kapangyarihang diktatoryal sa ilalim ng batas militar at sa panahon kung saan patuloy niyang hawak ang mga kapangyarihang ito sa kabila ng teknikal na pagpawi ng deklarasyon ng batas militar noong 1981. Nang ideklara niya ang batas militar noong 1972, iginiit ni Marcos na ginawa niya ito bilang tugon sa "pagbabanta ng mga Komunista" na dulot ng bagong tatag na [[Partido Komunista ng Pilipinas]] (''Communist Party of the Philippines'' o CPP) at pag-aalsang sektaryo ng ''Mindanao Independence Movement'' (MIM; literal: Kilusan para Kalayaan ng Mindanao). Pinaratang ng mga opisyal ng oposisyon noong panahong iyon, tulad nina [[Lorenzo M. Tañada|Lorenzo Tañada]], [[Jose W. Diokno]], at [[Jovito Salonga]], si Marcos na pinapalaki (''exaggerating'') ang banta at ginagamit ang mga ito bilang maluwag na dahilan upang patatagin ang kapangyarihan at palawigin ang kanyang termino na lagpas sa dalawang terminong pagkapangulo na pinapayagan sa [[Saligang Batas ng Pilipinas|konstitusyon ng 1935]]. Matapos mapatalsik si Marcos, natuklasan ng mga imbestigador ng gobyerno na nabigay-daan din ang pagpapataw ng batas militar kay Marcos na itago ang mga lihim na hindi maipaliwanag na mga kayamanan, na ibinunyag sa kalaunan ng iba't ibang korte na may "kriminal na pinagmulan." Naalala ang 14 na taong yugto na ito sa kasaysayan ng Pilipinas sa pang-aabuso sa karapatang pantao ng pamahalaan, partikular na tinatarget ang mga kalaban sa pulitika, mga aktibistang mag-aaral, mga [[mamamahayag]], mga manggagawang relihiyoso, mga magsasaka, at iba pang lumalaban sa diktaduryang Marcos. Batay sa mga dokumento mula sa ''Amnesty International'' (Amnestiyang Internasyunal), ''Task Force Detainees of the Philippines'' (Puwersang Tagakilos na mga Nakakulong sa Pilipinas), at mga katulad na mga entidad na nagbabantay ng [[karapatang pantao]], naniniwala ang mga dalubhasa sa kasaysayan na namarkahan ang diktaduryang Marcos ng 3,257 kilalang kaso ng ekstrahudisyal na pagpatay, 35,000 dokumentadong kaso ng pagpapahirap, 77 'nawawala' (o ''desaparecidos'') at 70,000 pagkakabilanggo.<ref>{{Cite web |title=Deklarasyon ng Batas Militar {{!}} GOVPH |url=https://www.officialgazette.gov.ph/featured/deklarasyon-ng-batas-militar/ |access-date=2022-05-09 |website=Official Gazette of the Republic of the Philippines |language=en-US |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511031828/https://www.officialgazette.gov.ph/featured/deklarasyon-ng-batas-militar/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Martial Law Museum |url=https://martiallawmuseum.ph/fl/magaral/declaration-of-martial-law/ |access-date=2022-05-09 |website=Martial Law Museum |language=en |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511031054/https://martiallawmuseum.ph/fl/magaral/declaration-of-martial-law/ |url-status=dead }}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Batas militar]] [[Kategorya:Ferdinand Marcos]] 9ks3yn0uis1u6yvpde5xkws9ar8zn3x 0 317528 2212801 2090847 2026-06-22T18:44:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212801 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Dyslexia, disleksiya | synonyms = Diperensiya o kahirapan sa pagbasa, alexia | image =Dyslexia_handwriting_Greek.jpg | image_size = 150px | caption = Isang pagsulat ng taong may dyslexia sa Griyego | types = [[Surface dyslexia]] | field = [[Neurolohiya]], [[pediatrika]] | symptoms = Kahirapan sa pagbasa [reading (process)|reading]]<ref name="ninds1"/> | complications = | onset = Edad sa pagsisimula sa eskwela<ref name=Lancet2012/> | duration = | causes = [[Henetika]] at pagkapaligiran<ref name=Lancet2012 /> | risks = Nasa lahi, [[attention deficit hyperactivity disorder]]<ref name=NIH2014Def/> | diagnosis = Pagsubok ng memorya, pagbabaybay, paningin at pagsubok sa pagbasa<ref name=NIH2015Diag/> | differential = Pandinig, problema sa paningin at hindi sapat na pagtuturo | prevention = | treatment = Inaankop na mga paraan ng pagtuturo<ref name=ninds1/> | medication = | prognosis = | frequency = 3–7%<ref name=Lancet2012/> | deaths = }} <!-- Definition and symptoms --> Ang '''Dyslexia''', '''disleksiya''' o '''diperensiya sa pagbasa''' ay isang diperensiya o sakit na inilalarawan dahil sa kahirapan sa pagbasa ng isang bata o tao sa inaasahang antas ng pagbasa sa kanilang edad.<ref name=ninds1>{{cite web |url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Dyslexia-Information-Page |title=Dyslexia Information Page |date=2 November 2018 |publisher=[[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]] }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Siegel LS | title = Perspectives on dyslexia | journal = Paediatrics & Child Health | volume = 11 | issue = 9 | pages = 581–7 | date = November 2006 | pmid = 19030329 | pmc = 2528651 | doi = 10.1093/pch/11.9.581 }}</ref> Ang mga problema ay kinabibilangan ng kahirapan sa pagbabaybay ng mga salita, mabilis na pagbasa, pagsulat ng mga salita, subboklasisasyon, pagbibigkas ng mga salita kapag malakas na nagbabasa.<ref name=NIH2014Def/><ref>{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/symptoms |title=What are the symptoms of reading disorders? |publisher=National Institutes of Health |date=1 December 2016 }}</ref> Often these difficulties are first noticed at school.<ref name=Lancet2012>{{cite journal|last1=Peterson|first1=Robin L.|last2=Pennington|first2=Bruce F.|title=Developmental dyslexia|journal=Lancet|volume=379|issue=9830|pages=1997–2007|date=May 2012|pmid=22513218|pmc=3465717 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60198-6}}</ref> Kapag nawalan ang [[tao]] ang kakayahan na makabasa, ito ay isang '''alexia'''.<ref name=NIH2014Def/> The difficulties are involuntary and people with this disorder have a normal desire to [[learn]].<ref name=NIH2014Def>{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/disorders |title=What are reading disorders? |publisher=National Institutes of Health |date=1 December 2016 }}</ref> Ang mga taong may dyslexia ay mas mataas na antas [[attention deficit hyperactivity disorder]] (ADHD), [[mga diperensiya sa pag-unlad na pangwika]], at [[dyscalculia|kahirapan sa mga bilang]].<ref name=Lancet2012/><ref>{{Cite journal|last1=Sexton|first1=Chris C.|last2=Gelhorn|first2=Heather L.|last3=Bell|first3=Jill A.|last4=Classi|first4=Peter M.|date=November 2012|title=The Co-occurrence of Reading Disorder and ADHD: Epidemiology, Treatment, Psychosocial Impact, and Economic Burden|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-learning-disabilities_november-december-2012_45_6/page/538|journal=Journal of Learning Disabilities|volume=45|issue=6|pages=538–564|doi=10.1177/0022219411407772|pmid=21757683|s2cid=385238}}</ref> <!-- Cause, mechanism, and diagnosis --> Ang dyslexia ay pinaniniwalaang sanhi ng interaksiyong [[henetiko]] at pagkapaligiran.Ang ilang kaso ay nasa lahi.<ref name="NIH2014Def" /><!-- quote = Dyslexia can be inherited in some families --> Ang Dyslexia ay umuunlad dahil sa [[pinsala sa utak]], [[stroke]], o [[dementia]] is na tinatawag na "nakuhang dyslexia".<ref name="ninds1" /> Ang sanhing mekanismo nito ay resulta ng mga pagkakaiba sa loob ng pagpoproseso ng wika sa [[utak]].<ref name="NIH2014Def" />.<ref name="NIH2015Diag">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/diagnosed.aspx|title=How are reading disorders diagnosed?|publisher=National Institutes of Health|access-date=15 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093505/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/diagnosed.aspx|archive-date=2 April 2015}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga diperensiya ng pag-unlad]] [[Kategorya:Mga diperensiyang henetiko]] cjk4cliiiwkud63ryu10khwnnys7lok 0 317753 2212737 2204836 2026-06-22T18:05:54Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212737 wikitext text/x-wiki [[file:Gutierrez3.jpg|thumb|Isang panlolokng siruhiyang psychic.]] Ang '''Siruhiyang psychic''' (Ingles: '''Psychic surgery''' ay isang pseudosiyentipikong pandarayang [[medikal]] kung saan ang gumagawa nito ay lumilikha ng ilusyon na [[siruhiya]] gamit ang mga kamay at paggamit ng mabilis na kilos ng kamay gamit ang pekeng [[dugo]] o dugo ng isasng hayop at mga bahaging katawan ng [[hayop]] gaya ng [[manok]] upang kumbinsihin ang pasyente na ang may sakit na bahagi ng katawan o organo ay inalis at ang insisyon o hiwa ay biglaang gumaling nang walang pagtatahi.<ref name="FTCD6">{{Cite web|url= https://www.ftc.gov/sites/default/files/documents/commission_decision_volumes/volume-86/ftc_volume_decision_86_july_-_december_1975pages_715-825.pdf|title= FTC Decision, Volume 86, July–December 1975|access-date= 2017-08-11}}</ref><ref name=FTC1>{{Cite news|url= https://www.nytimes.com/1975/10/25/archives/ftc-curtails-the-promotion-of-all-psychic-surgery-tours.html |title= F.T.C. Curtails the Promotion Of All Psychic Surgery Tours - The New York Times |access-date= 2007-08-19 | date= 1975-10-25}}</ref><ref name="pmid2110023">{{Cite journal|last= American Cancer Society|author-link= American Cancer Society|year= 1990|title= Unproven methods of cancer management: "Psychic surgery"|url= https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_may-june-1990_40_3/page/184|journal= CA: A Cancer Journal for Clinicians|volume= 40|issue= 3|pages= 184–8|doi= 10.3322/canjclin.40.3.184|pmid= 2110023|s2cid= 7523589|doi-access= free}}</ref> Ito ay nilarawan ng [[United States|US]] [[Federal Trade Commission]] bilang isang "Buong panloloko". .<ref name=FTC1 /><ref>{{Cite book | last = Randi | first = James | author-link = James Randi | year = 1989 | title = The Faith Healers | publisher = Prometheus Books | isbn = 978-0-87975-535-5 | title-link = The Faith Healers }}</ref><ref>David Vernon in ''Skeptical - a Handbook of Pseudoscience and the Paranormal'', ed [[Donald Laycock]], [[David Vernon (writer)|David Vernon]], [[Colin Groves]], [[Simon Brown (author)|Simon Brown]], Imagecraft, Canberra, 1989, {{ISBN| 0-7316-5794-2}}, p47</ref><ref>{{Cite book | last = Evan | first = Dylan | title = Placebo. Mind over matter in modern medicine. | url = https://archive.org/details/placebomindoverm0000evan | publisher = Harper Collins Publishers | year = 2003 | location = Great Britain | isbn = 978-0-00-712613-2 }}</ref><ref>{{Cite book | last = Brody | first = Howard M.D. PhD | title = The Placebo response | publisher = Harper Collins Publishers | year = 2000 | location = New York | isbn = 978-0-06-019493-2 | url = https://archive.org/details/placeboresponseh00brod }}</ref> ==Kasaysayan== Ang siruhiyang psychic ay unang lumitaw sa mga pamayanang espiritwalista sa [[Pilipinas]] at [[Brazil]] noong mga gitnang 1900.<ref>[[Nevill Drury|Drury, Nevill]]. (2002). ''The Dictionary of the Esoteric: Over 3000 Entries on the Mystical and Occult Traditions''. Watkins Publishing. p. 259. {{ISBN|1-84293-041-9}}</ref> Ang eksplorador noong ika-16 siglo na si [[Álvar Núñez Cabeza de Vaca]] ay nagbigay ng salaysay na ikinuwento sa kanya ng mga [[Katutubong Amerikano]] ng isang may bigoteng pigura na tinatawag na "Mala Cosa"(Masamang Bagay" na hahawak sa isang tao, hihiwain ang kanilang tiyan ng isang kutsilyong [[flint]] at aalisin ang bahagi ng kanilang mga lamang loob na susunugin sa isang apoy at pagkatapos ang hiwa ay biglang magsasara ng walang pagtatahi. <ref>Narrative of the Narváez Expedition (The Lakeside Press) pp. 107-108.</ref> ==Andy Kaufman== Nang madiyagnos si [[Andy Kaufman]] ng malaking [[selula]]ng [[carcinoma]] sa [[baga]]. Siya at si Lynne Margulies ay tumungo sa Baguio sa Pilipinas kung saan tumanggap ng siruhiyang psyhic. Sinabi ni Kaufman na guminhawa siya at bumalik sa [[Estados Unidos]]. Si Kaufman ay namatay noong Mayo 16,1984 sa [[Cedars-Sinai Medical Center]] sa [[Los Angeles]] sa [[kanser sa baga]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pandaraya]] [[Kategorya:Parasikolohiya]] [[Kategorya:Seudosiyensiya]] is1m3z4a0d8agbio4hbhaqp7gzeua4g 0 317886 2212862 2121988 2026-06-22T19:19:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212862 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Revlon, Inc. | logo = Revlon logo.svg | type = [[Public company|Public]] | traded_as = {{NYSE|REV}} | foundation = {{Start date and age|1932|03|01}} in [[New York City]] | founders = Joseph Revson<br>[[Charles Revson]]<br>Charles Lachman | location_city = [[1 New York Plaza]], [[Wall Street]], [[Financial District, Manhattan|Financial District]], [[Manhattan]], [[New York City]], [[New York (state)|New York]], [[United States]] 10004 | location = | locations = | area_served = | key_people = [[Ronald Perelman]]<br>{{small|(Chairman)}}<br>Debra Perelman<br>{{small|(President and CEO)}} | industry = [[Cosmetics]], [[skin care]], [[fragrance]]s and [[personal care]] | products = | services = | revenue = {{increase}} [[US$]]2.078 Billion (''Fiscal Year Ended December 31, 2021'')<ref name=Annual10K2021>{{cite web |title= Revlon, Inc. Full Year 2021 Form 10-K Report |url= https://investors.revlon.com/static-files/efe91571-1cbe-4322-9248-7734ab12a567 |website= investors.revlon.com |accessdate= 23 June 2022 |date= 31 December 2021 |archive-date= 4 Oktubre 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231004151034/https://investors.revlon.com/static-files/efe91571-1cbe-4322-9248-7734ab12a567 |url-status= dead }}</ref> |operating_income = {{increase}} [[US$]]0.103 Billion (''Fiscal Year Ended December 31, 2021'')<ref name=Annual10K2021 /> | net_income = {{decrease}} [[US$]]{{color|red|&minus;0.206}} Billion (''Fiscal Year Ended December 31, 2021'')<ref name=Annual10K2021 /> | assets = {{decrease}} [[US$]]2.432 Billion (''Fiscal Year Ended December 31, 2021'')<ref name=Annual10K2021 /> | equity = {{decrease}} [[US$]]{{color|red|&minus;2.014}} Billion (''Fiscal Year Ended December 31, 2021'')<ref name=Annual10K2021 /> |num_employees = approx. 5,800 (''Fiscal Year Ended December 31, 2021'')<ref name=Annual10K2021 /> | owner = [[MacAndrews & Forbes]] (84.7%)<ref>[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/887921/000114036118019964/s002209x1_def14a.htm#tSO Revlon Proxy]</ref> | divisions = | subsid = | homepage = {{URL|http://www.revlon.com}} | footnotes = }} Ang '''Revlon, Inc.''' o sa simpleng '''Revlon''' ay isang American multinational cosmetics, skin care, fragrance, at personal care na inilunsad noong Marso 1, 1932 sa [[Lungsod ng Bagong York]], Ang Revlon ay isa sa mga nakatala sa New York Stock exchange na may 150 mahigit mga branch sa ibang bansa sa buong mundo sa mga lungsod ng [[Mexico City]], [[London]], [[Paris]], [[Hong Kong]], [[Indonesia]], [[Sydney]], [[Singapore]], at [[Tokyo]]. Noong 16, Hunyo 2022 ng file ang Revlon ng Chapter 11 Bankcrupty. ===Malaking kaso=== {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! Kompanya ! Filing petsa ! Total Assets pre-filing ! Assets adjusted taong 2012 ! Filing court distrito |- | [[Lehman Brothers Holdings Inc]]. # | 2008-09-15 | $639,063,000,800 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|639063000000|2008|r=5}}}} | NY-S |- | [[Washington Mutual]] # | 2008-09-26 | $327,913,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|327913000000|2008|r=5}}}} | DE |- | [[MCI Inc.|Worldcom Inc.]] | 2002-07-21 | $103,914,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|103914000000|2002|r=5}}}} | NY-S |- | [[General Motors]] Corporation<ref>{{cite news |last1=Edmonston |first1=Peter |title=G.M.'s Big Bankruptcy, by the Numbers |url=https://dealbook.nytimes.com/2009/06/01/gms-big-bankruptcy-by-the-numbers/ |access-date=4 November 2020 |work=[[The New York Times]] |date=1 June 2009}}</ref> | 2009-06-01 | $82,300,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|82300000000|2009|r=5}}}} | NY-S |- | [[CIT Group]] | 2009-11-01 | $71,019,200,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|71019200000|2009|r=4}}}} | NY-S |- | [[Enron]] Corp. #‡ | 2001-12-02 | $63,392,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|63392000000|2001|r=4}}}} | NY-S |- | [[Conseco]], Inc. | 2002-12-18 | $61,392,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|61392000000|2002|r=4}}}} | IL-N |- | [[MF Global]] # | 2011-10-31 | $41,000,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|41000000000|2011|r=4}}}} | NY-S |- | [[Chrysler]] LLC<ref>{{cite web |title=The 10 Largest U.S. Bankruptcies - Chrysler |url=https://archive.fortune.com/galleries/2009/fortune/0905/gallery.largest_bankruptcies.fortune/8.html |website=Fortune |access-date=4 November 2020 |date=1 November 2009 |archive-date=19 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119155153/https://archive.fortune.com/galleries/2009/fortune/0905/gallery.largest_bankruptcies.fortune/8.html |url-status=dead }}</ref> | 2009-04-30 | $39,300,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|39300000000|2009|r=4}}}} | NY-S |- | [[Texaco]], Inc. | 1987-04-12 | $35,892,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|35892000000|1987|r=4}}}} | NY-S |- | Financial Corp. of America | 1988-09-09 | $33,864,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|33864000000|1988|r=4}}}} | CA-C |- | [[Penn Central Transportation Company]]<ref>{{cite journal |jstor=4470905|title=The Penn Central Revisited: A Predictable Situation |url=https://archive.org/details/sim_financial-analysts-journal_march-april-1972_28_2/page/n64|first=Paul E. |last=Dascher |date=1 January 1972 |journal=Financial Analysts Journal |volume=28 |issue=2 |pages=61–64 |doi=10.2469/faj.v28.n2.61}}</ref> # | 1970-06-21 | $7,000,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|7000000000|1970|r=4}}}} | PA-S |- | [[Refco]] Inc. # | 2005-10-17 | $33,333,172,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|33333172000|2005|r=4}}}} | NY-S |- | [[Global Crossing]] Ltd. | 2002-01-28 | $30,185,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|30185000000|2002|r=4}}}} | NY-S |- | [[Pacific Gas and Electric Company|Pacific Gas and Electric Co.]] | 2001-04-06 | $29,770,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|29770000000|2001|r=4}}}} | CA-N |- | [[UAL Corporation|UAL Corp.]] | 2002-12-09 | $25,197,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|25197000000|2002|r=4}}}} | IL-N |- | [[Delta Air Lines]], Inc. | 2005-09-14 | $21,801,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|21801000000|2005|r=4}}}} | NY-S |- | [[Delphi Automotive|Delphi Corporation, Inc.]] | 2005-10-08 | $22,000,000,000 | ${{Formatprice|{{Inflation|US|21801000000|2005|r=4}}}} | NY-S |} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kompanya sa Estados Unidos]] 48zbzjkeyfc1560k0ascqpp2v73ofro 0 319074 2212846 2089020 2026-06-22T19:11:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212846 wikitext text/x-wiki {{Quantum mechanics}} Ang '''interpretasyong maraming mundo''' ng [[mekanikang quantum]] ay nagpapanukala na ang unibersal na punsiyong alon ay real o tunay na obhektibo at walang [[pagguho ng punsiyong-alon]]..<ref name=dewitt73>{{cite book |editor-last1=DeWitt |editor-first1=Bryce |editor-link1=Bryce DeWitt |editor-last2=Graham |editor-first2=R. Neill |last1=Everett |first1=Hugh |author-link1=Hugh Everett III |last2=Wheeler |first2=J. A. |author-link2=John Archibald Wheeler |last3=DeWitt |first3=B. S. |author-link3=Bryce DeWitt |last4=Cooper |first4=L. N. |author-link4=Leon Cooper |last5=Van Vechten |first5=D. |last6=Graham |first6=N. |title=The Many-Worlds Interpretation of Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/manyworldsinterp0000dewi |series=Princeton Series in Physics |publisher=[[Princeton University Press]] |location=Princeton, NJ |year=1973 |isbn=0-691-08131-X |page=v }}</ref> Ito ay nagpapahiwatig na ang lahat ng mga posibleng kalalabasan ng pagsukat na quantum ay natataglay ng pisikal sa isang "mundo" o [[uniberso]].<ref name=tegmark97>{{Cite journal|arxiv=quant-ph/9709032|last1=Tegmark|first1=Max|title=The Interpretation of Quantum Mechanics: Many Worlds or Many Words?|journal=Fortschritte der Physik|volume=46|issue=6–8|pages=855–862|year=1998|doi=10.1002/(SICI)1521-3978(199811)46:6/8<855::AID-PROP855>3.0.CO;2-Q|bibcode=1998ForPh..46..855T}}</ref> Salungat sa ibang interpretasyon gaya ng [[interpretasyong Copenhagen]], ang ebolusyon ng realidad ay mahigpit na deterministiko..<ref name=dewitt73/>{{rp|8–9}} Ang interpretasyong maraming mundo ay tinatawag ring '''pormulasyong relatibong estado''' o '''interpretasyong Everett''' na ipinangalan kay [[Hugh Everett III|Hugh Everett]] na unang nagpanukala nito noong 1957.<ref name=everett56>[[Hugh Everett]] [https://www.pbs.org/wgbh/nova/manyworlds/pdf/dissertation.pdf Theory of the Universal Wavefunction], Thesis, Princeton University, (1956, 1973), pp 1–140</ref><ref name=everett57>{{cite journal | last1 = Everett | first1 = Hugh | author-link = Hugh Everett | year = 1957 | title = Relative State Formulation of Quantum Mechanics | url = http://www.univer.omsk.su/omsk/Sci/Everett/paper1957.html | journal = Reviews of Modern Physics | volume = 29 | issue = 3 | pages = 454–462 | bibcode = 1957RvMP...29..454E | doi = 10.1103/RevModPhys.29.454 | access-date = 2011-10-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111027191052/http://www.univer.omsk.su/omsk/Sci/Everett/paper1957.html | archive-date = 2011-10-27 | url-status = dead }}</ref>Ito ay pinasikat ni [[Bryce DeWitt]] at tinawag na "maraming mundo" noong dekada 1970.<ref name=dewitt71>{{cite journal |author1=Bryce S. DeWitt |title=Quantum mechanics and reality |url=https://archive.org/details/physics-today_1970-09_23_9/page/30 |journal=Physics Today |date=1970 |volume=23 |issue=9 |pages=30–35 |doi=10.1063/1.3022331 |bibcode=1970PhT....23i..30D}} See also {{cite journal |author1=Leslie E. Ballentine |author2=Philip Pearle |author3=Evan Harris Walker |author4=Mendel Sachs |author5=Toyoki Koga |author6=Joseph Gerver |author7=Bryce DeWitt |title=Quantum‐mechanics debate |url=https://archive.org/details/physics-today_1971-04_24_4/page/36 |journal=Physics Today |date=1971 |volume=24 |issue=4 |pages=36–44 |doi=10.1063/1.3022676 |bibcode=1971PhT....24d..36.}}</ref><ref name=dewitt73/><ref name=dewitt67>[[Cécile DeWitt-Morette|Cecile M. DeWitt]], [[John A. Wheeler]] eds, The Everett–Wheeler Interpretation of Quantum Mechanics, ''Battelle Rencontres: 1967 Lectures in Mathematics and Physics'' (1968)</ref><ref name=dewitt72>[[Bryce Seligman DeWitt]], The Many-Universes Interpretation of Quantum Mechanics, ''Proceedings of the International School of Physics "Enrico Fermi" Course IL: Foundations of Quantum Mechanics'', [[Academic Press]] (1972)</ref> Sa maraming mundo, ang subhektibong paglitaw ng pagguho ng punsiyong alon ay mapapaliwanag ng mekanismo ng [[dekoherensiyang quantum]]. Ang mga pakikitungong ito ay malawakang pinaunlad simula 1970.<ref name=zeh>[[H. Dieter Zeh]], On the Interpretation of Measurement in Quantum Theory, ''Foundations of Physics'', vol. 1, pp. 69–76, (1970).</ref><ref name=zurek91>[[Wojciech Hubert Zurek]], Decoherence and the transition from quantum to classical, ''Physics Today'', vol. 44, issue 10, pp. 36–44, (1991).</ref><ref name=zurek03>[[Wojciech Hubert Zurek]], Decoherence, einselection, and the quantum origins of the classical, ''Reviews of Modern Physics'', 75, pp 715–775, (2003)</ref> Ito ay itinuturing ngayong ang tinantanggap ng karamihan na interpretasyon kasama ng iba pang interpretasyong dekoherensiya, mga teoriya ng pagguho at mga teoryang nakatagong variable ng [[Mekanikang Bohmian]]. Ang interpretasyong maraming mundo ay nagpapahiwatig na maraming walang hangganang mundo sa [[uniberso]] na tinatawag na mga [[multiberso]].<ref name="Heresy">{{cite journal | last1 = Osnaghi | first1 = Stefano | last2 = Freitas | first2 = Fabio | last3 = Olival Freire | first3 = Jr | author-link3 = Olival Freire, Jr. | year = 2009 | title = The Origin of the Everettian Heresy | journal = Studies in History and Philosophy of Modern Physics | volume = 40 | issue = 2| pages = 97–123 | doi=10.1016/j.shpsb.2008.10.002| bibcode = 2009SHPMP..40...97O | citeseerx = 10.1.1.397.3933 }}</ref> Ito ang isa sa maraming mga hipotesis ng multibero sa [[pisika]] at [[pilosopiya]]. Ang [[panahon]] sa interpretasyong ito ay isang puno na sumasanga ng marami kung saan ang bawat posibleng kalalabasang quantum ay nangyayari. Ito ay nilalayong lumutas sa ilang sa mga paradosko ng mekanikang quantum gaya ng [[paradoksong EPR]]<ref name=everett57/>{{rp|462}}<ref name=dewitt73/>{{rp|118}} at [[Pusa ni Schrödinger]],<ref name=dewitt71/> dahil ang bawat posibleng kalalabasan ng pangyayaring quantum ay umiiral sa sarili nitong uniberso. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mekanikang quantum]] n7oyqmdu2yhxx2ah4ra36iikhi17lgb 0 319960 2212811 2162800 2026-06-22T18:49:06Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212811 wikitext text/x-wiki {{infobox drug | verifiedrevid = | drug_name = | image = Caffeine structure.svg | alt = 2D structure of caffeine | image2 = Caffeine molecule ball from xtal (1).png | alt2 = 3D structure of caffeine <!--Clinical data--> |pronounce = | tradename = | Drugs.com ={{Drugs.com|monograph|caffeine-caffeine-and-sodium-benzoate-injection-caffeine-citrate}} | MedlinePlus = | pregnancy_AU = A | legal_AU = Unscheduled | legal_CA = Unscheduled | legal_DE = Unscheduled | legal_NZ = Unscheduled | legal_UK = GSL | legal_US = Unscheduled | legal_status = In general: Legal for [[recreational drug use|recreational use]] in most countries | dependency_liability = [[Physical dependence|Physical]]: low–moderate<ref name="Nestler caffeine dependence-addiction">{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY | title = Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | isbn = 978-0-07-148127-4 | pages = 375 | edition = 2nd | chapter = Chapter 15: Reinforcement and Addictive Disorders | quote= Long-term caffeine use can lead to mild physical dependence. A withdrawal syndrome characterized by drowsiness, irritability, and headache typically lasts no longer than a day. True compulsive use of caffeine has not been documented.}}</ref><ref name="DSM-5 definitions + addiction-dependence distinction + Caffeine use disorder">{{cite web|author=American Psychiatric Association |title=Substance-Related and Addictive Disorders |url=http://www.dsm5.org/documents/substance%20use%20disorder%20fact%20sheet.pdf |publisher=American Psychiatric Publishing |access-date=10 July 2015 |pages=1–2 |date=2013 |quote=Substance use disorder in DSM-5 combines the DSM-IV categories of substance abuse and substance dependence into a single disorder measured on a continuum from mild to severe.&nbsp;... Additionally, the diagnosis of dependence caused much confusion. Most people link dependence with "addiction" when in fact dependence can be a normal body response to a substance.&nbsp;... DSM-5 will not include caffeine use disorder, although research shows that as little as two to three cups of coffee can trigger a withdrawal effect marked by tiredness or sleepiness. There is sufficient evidence to support this as a condition, however it is not yet clear to what extent it is a clinically significant disorder. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150815050402/http://www.dsm5.org/Documents/Substance%20Use%20Disorder%20Fact%20Sheet.pdf |archive-date=15 August 2015 }}</ref><ref name="CRC Press">{{cite book | title = Introduction to Pharmacology | edition = third | date = 2007 | publisher = CRC Press | location = Abingdon | isbn = 978-1-4200-4742-4 | pages = 222–223 | url = https://books.google.com/books?id=qfrLBQAAQBAJ&pg=PA222 | access-date = 25 August 2017 | archive-date = 14 January 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230114181610/https://books.google.com/books?id=qfrLBQAAQBAJ&pg=PA222 | url-status = live }}</ref><br /> [[Psychological dependence|Psychological]]: low<ref name="pmid15448977" /> | addiction_liability = None<ref name="Nestler caffeine dependence-addiction" /><ref name="DSM-5 definitions + addiction-dependence distinction + Caffeine use disorder" />–low<ref name="CRC Press"/> | routes_of_administration = [[Oral route|By mouth]], [[Insufflation (medicine)|insufflation]], [[coffee enema|enema]], [[Suppository|rectal]], [[intravenous]] | class = [[Stimulant]]<br>[[Adenosinergic]]<br>[[Eugeroic]]<br>[[Parasympathomimetic]]<br>[[Cholinesterase inhibitor]]<br> [[Phosphodiesterase inhibitor]]<br>[[Diuretic]] | ATC_prefix = N06B | ATC_suffix = C01 | ATC_supplemental = {{ATC|D11|AX26}}, {{ATC|V04|CG30}} <!--Pharmacokinetic data--> | onset = 45 minutes–1 hour<ref name = "Poleszak 2015"/><ref>{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Committee on Military Nutrition Research |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK223808/ |title=Pharmacology of Caffeine |date=2001 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |chapter=2, Pharmacology of Caffeine |access-date=15 December 2022 |archive-date=28 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928043240/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK223808/ |url-status=live }}</ref> | bioavailability = 99%<ref name = "Poleszak 2015"/> | protein_bound = 25–36%<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | metabolism = Primary: [[CYP1A2]]<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />Minor: [[CYP2E1]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /> [[CYP3A4]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />[[CYP2C8]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /> [[CYP2C9]]<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | elimination_half-life = Adults: 3–7&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine">{{cite web | title=Caffeine | url=http://www.drugbank.ca/drugs/DB00201#pharmacology | website=DrugBank | publisher=University of Alberta | access-date=8 August 2014 | date=16 September 2013 | archive-date=4 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150504124733/http://www.drugbank.ca/drugs/DB00201#pharmacology | url-status=live }}</ref><br />Infants (full term): 8&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />Infants (premature): 100&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | excretion = Urine (100%) | duration_of_action = 3–4 hours<ref name="Poleszak 2015">{{cite journal | vauthors = Poleszak E, Szopa A, Wyska E, Kukuła-Koch W, Serefko A, Wośko S, Bogatko K, Wróbel A, Wlaź P | title = Caffeine augments the antidepressant-like activity of mianserin and agomelatine in forced swim and tail suspension tests in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 68 | issue = 1 | pages = 56–61 | date = February 2016 | pmid = 26721352 | doi = 10.1016/j.pharep.2015.06.138 | s2cid = 19471083 }}</ref> | metabolites = [[Paraxanthine]] (84%)<br />[[Theobromine]] (12%)<br />[[Theophylline]] (4%) <!--Identifiers--> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|??}} | CAS_number = 58-08-2 | PubChem = 2519 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB00201 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 2424 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 3G6A5W338E | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D00528 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 27732 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 113 | PDB_ligand = CFF | IUPHAR_ligand = 407 | synonyms = Guaranine<!--Pubchem--><br />Methyltheobromine<!--Pubchem--><br />1,3,7-Trimethylxanthine<!--Pubchem--><br />7-methyltheophylline<ref>{{cite web |title=Caffeine |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html |website=ChemSpider |access-date=16 November 2021 |archive-date=14 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514141609/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html |url-status=live }}</ref> Theine <!--Chemical data--> | IUPAC_name = 1,3,7-Trimethyl-3,7-dihydro-1''H''-purine-2,6-dione |C=8 |H=10 |N=4 |O=2 | smiles = CN1C=NC2=C1C(=O)N(C(=O)N2C)C | StdInChI_Ref = | StdInChI = 1S/C8H10N4O2/c1-10-4-9-6-5(10)7(13)12(3)8(14)11(6)2/h4H,1-3H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = RYYVLZVUVIJVGH-UHFFFAOYSA-N <!--Chemical data--> | density = 1.23<!--Reference: <ref>{{cite web|url=http://www.ilo.org/legacy/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc04/icsc0405.htm |title=Caffeine |publisher=International Occupational Safety and Health Information Centre (CIS)}}</ref>--> | solubility = <!--This field will append "&nbsp;mg/mL (20&nbsp;°C)" to the end of any value--> | melting_point = 235 | melting_high = 238 <!--Ref:Pubchem--> | melting_notes = (anhydrous)<ref name="Pubchem properties">{{cite web|title=Caffeine|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?q=all&cid=2519#x27|website=Pubchem Compound|publisher=NCBI|access-date=16 October 2014|quote=<br />'''Boiling Point'''<br />178&nbsp;°C (sublimes)<br />'''Melting Point'''<br />238 DEG C (ANHYD)}}</ref><ref name="ChemSpider">{{cite web|title=Caffeine|url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html|website=ChemSpider|publisher=Royal Society of Chemistry|access-date=16 October 2014|quote=Experimental Melting Point:<br />234–236 °C Alfa Aesar<br />237 °C Oxford University Chemical Safety Data<br />238 °C LKT Labs [C0221]<br />237&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 14937<br />238&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 17008, 17229, 22105, 27892, 27893, 27894, 27895<br />235.25&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 27892, 27893, 27894, 27895<br />236&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 27892, 27893, 27894, 27895<br />235&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 6603<br />234–236&nbsp;°C Alfa Aesar A10431, 39214<br />Experimental Boiling Point:<br />178 °C (Sublimes) Alfa Aesar<br />178 °C (Sublimes) Alfa Aesar 39214|archive-date=14 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514141609/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html|url-status=live}}</ref> | boiling_point = <!--178 Ref:Pubchem--> | boiling_notes = <!--([[sublimation (chemistry)|sublimes]])--> }} Ang '''kapeyna''' ay isang [[Gitnang sistemang nerbyos]] (CNS) stimulant ng [[Xanthine|isang klase ng methylxanthine]].<ref name="pmid1356551">{{Cite journal |vauthors=Nehlig A, Daval JL, Debry G |year=1992 |title=Caffeine and the central nervous system: mechanisms of action, biochemical, metabolic and psychostimulant effects |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_may-august-1992_17_2/page/139 |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |volume=17 |issue=2 |pages=139–170 |doi=10.1016/0165-0173(92)90012-B |pmid=1356551}}</ref> Ito ay ginagamit bilang cognitive enhancer, pagpapataas ng positibo at tungkulin ng pagpasigla.<ref name="caffeine & theanine">{{Cite journal |vauthors=Camfield DA, Stough C, Farrimond J, Scholey AB |date=August 2014 |title=Acute effects of tea constituents L-theanine, caffeine, and epigallocatechin gallate on cognitive function and mood: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2014-08_72_8/page/507 |journal=Nutrition Reviews |volume=72 |issue=8 |pages=507–522 |doi=10.1111/nure.12120 |pmid=24946991}}</ref><ref name="Continuum">{{Cite journal |vauthors=Wood S, Sage JR, Shuman T, Anagnostaras SG |date=January 2014 |title=Psychostimulants and cognition: a continuum of behavioral and cognitive activation |journal=Pharmacological Reviews |volume=66 |issue=1 |pages=193–221 |doi=10.1124/pr.112.007054 |pmc=3880463 |pmid=24344115}}</ref> Ang kapeyna ay kumikilos sa pamamagitan ng pagharang sa pagbubuklod ng [[adenosine]] sa adenosine A ₁ receptor, na naipapahusay sa pagpapalabas ng neurotransmitter na [[asetilkolina]] .<ref>{{Cite journal |vauthors=Carter AJ, O'Connor WT, Carter MJ, Ungerstedt U |date=May 1995 |title=Caffeine enhances acetylcholine release in the hippocampus in vivo by a selective interaction with adenosine A1 receptors |journal=The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics |volume=273 |issue=2 |pages=637–642 |pmid=7752065}}</ref> Pinapataas din ng kapeyna ang mga antas ng ''cyclic AMP'' sa pamamagitan ng ''nonselective inhibition'' ng phosphodiesterase.<ref>{{Cite journal |vauthors=Faudone G, Arifi S, Merk D |date=June 2021 |title=The Medicinal Chemistry of Caffeine |journal=Journal of Medicinal Chemistry |volume=64 |issue=11 |pages=7156–7178 |doi=10.1021/acs.jmedchem.1c00261 |pmid=34019396}}</ref> Ang kapeyna ay isang mapait, maputi mala-kristal na purine, isang methylxanthine [[alkaloid]], at may kemikal na kaugnayan sa [[adenine]] at [[guanine]] [[Nukleyobase|base]] ng [[DNA|deoxyribonucleic acid]] (DNA) at [[RNA|ribonucleic acid]] (RNA). Ito ay matatagpuan sa mga buto, prutas, mani, o dahon ng ilang halaman na katutubo sa Afrika, Silangang Asya at Timog Amerika, at tumutulong upang maprotektahan ang mga ito laban sa mga herbivore at mula sa kompetisyon sa pamamagitan ng pagpigil sa pagtubo ng mga kalapit na buto, pati na rin ang paghikayat sa pagkonsumo ng mga piling hayop tulad ng Pukyutan.<ref name="pmid23471406">{{Cite journal |vauthors=Wright GA, Baker DD, Palmer MJ, Stabler D, Mustard JA, Power EF, Borland AM, Stevenson PC |date=March 2013 |title=Caffeine in floral nectar enhances a pollinator's memory of reward |journal=Science |volume=339 |issue=6124 |pages=1202–4 |bibcode=2013Sci...339.1202W |doi=10.1126/science.1228806 |pmc=4521368 |pmid=23471406}}</ref> Ang mas popular na pinagmulan na panghinakas na sangkap ng kapeyna ay ang butil ng kape, ang buto ng halaman ng ''[[Coffea]]'' . Ang mga tao ay maaaring uminom ng mga [[inumin]]g naglalaman ng kapeyna upang mapawi o maiwasan ang pangaantok at upang mapabuti ang pagganap ng pag-iisip. Upang gawin ang mga inuming ito, ang kapeyna ay kinukuha sa pamamagitan ng pagtarik ng mga produkto ng halaman sa tubig, isang prosesong tinatawag na [[inpusyon]] . Ang mga inuming ma merong kapeyna, tulad ng [[kape]], [[tsaa]], at [[Kola|cola]], ay maraming konsyumo nito sa buong mundo at mataas ng - kailangang mg paggamit nito sa lipunan. Noong 2020, halos 10 milyong tonelada ng butilng kape ang nakonsumo sa buong mundo.<ref>{{Cite web |title=Global coffee consumption, 2020/21 |url=https://www.statista.com/statistics/292595/global-coffee-consumption/ |website=Statista}}</ref> Ang kapeyna ay ang pinakalawak na ginagamit na psychoactive na gamot sa mundo.<ref name="abc.net">{{Cite news |year=1997 |title=What's your poison: caffeine |publisher=Australian Broadcasting Corporation |url=http://www.abc.net.au/quantum/poison/caffeine/caffeine.htm |url-status=dead |access-date=15 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726194701/http://www.abc.net.au/quantum/poison/caffeine/caffeine.htm |archive-date=26 Hulyo 2009}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Jamieson |first=Ross W. |date=2001 |title=The Essence of Commodification: Caffeine Dependencies in the Early Modern World |url=https://www.jstor.org/stable/3790189 |journal=Journal of Social History |volume=35 |issue=2 |pages=269–294 |issn=0022-4529}}</ref> Hindi tulad ng karamihan sa iba pang mga ''psychoactive substance'', ang kapeyna ay nananatiling hindi kinokontrol at legal sa halos lahat ng bahagi ng mundo. Ang kapeyna ay isa ring panlabas na linya dahil ang paggamit nito ay nakikita bilang katanggap-tanggap sa lipunan sa karamihan ng mga kultura at kahit na hinihikayat sa iba, lalo na sa [[Mundong Kanluranin|Kultura ng lipunang Kanluran]]. Ang kapeyna ay maaaring magkaroon ng parehong positibo at negatibong epekto sa kalusugan. Nagagamot at napipigilan nito ang napaaga na mga karamdaman sa paghinga ng sanggol na ''bronchopulmonary dysplasia'' ng pagbata at apnea ng prematurity. Ang kapeyna citrate ay nasa Listahan ng WHO Model List of Essential Medicines . Maaari itong magbigay ng katamtamang proteksiyon na epekto laban sa ilang sakit,<ref>{{Cite journal |vauthors=Cano-Marquina A, Tarín JJ, Cano A |date=May 2013 |title=The impact of coffee on health |journal=Maturitas |volume=75 |issue=1 |pages=7–21 |doi=10.1016/j.maturitas.2013.02.002 |pmid=23465359}}</ref> kabilang ang [[Karamdamang Parkinson]].<ref name="Qi 2014">{{Cite journal |vauthors=Qi H, Li S |date=April 2014 |title=Dose-response meta-analysis on coffee, tea and caffeine consumption with risk of Parkinson's disease |journal=Geriatrics & Gerontology International |volume=14 |issue=2 |pages=430–9 |doi=10.1111/ggi.12123 |pmid=23879665}}</ref> Ang ilang mga tao ay nakakaranas ng pagkagambala sa pagtulog o pagkabalisa kung kumakain sila ng kapeyna,<ref>{{Cite journal |vauthors=O'Callaghan F, Muurlink O, Reid N |date=7 December 2018 |title=Effects of caffeine on sleep quality and daytime functioning |journal=Risk Management and Healthcare Policy |volume=11 |pages=263–271 |doi=10.2147/RMHP.S156404 |pmc=6292246 |pmid=30573997}}</ref> ngunit ang iba ay nagpapakita ng kaunting simptomas. Ang katibayan nito ng isang panganib sa pagsasanggol ay hindi maliwanag; inirerekomenda rin ng ilang awtoridad na limitahan ng mga buntis na kababaihan ang kapeyna sa katumbas ng dalawang tasa ng kape bawat araw o mas kaunti.<ref name="Jah2015">{{Cite journal |vauthors=Jahanfar S, Jaafar SH |date=June 2015 |title=Effects of restricted caffeine intake by mother on fetal, neonatal and pregnancy outcomes |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=6 |pages=CD006965 |doi=10.1002/14651858.CD006965.pub4 |pmid=26058966}}</ref><ref name="ACOG policy 462 caffeine">{{Cite journal |last=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=August 2010 |title=ACOG CommitteeOpinion No. 462: Moderate caffeine consumption during pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2010-08_116_2/page/467 |journal=Obstetrics and Gynecology |volume=116 |issue=2 Pt 1 |pages=467–8 |doi=10.1097/AOG.0b013e3181eeb2a1 |pmid=20664420}}</ref> Ang kapeyna ay maaaring makagawa ng banayad na anyo ng pag-asa sa droga&nbsp;– nauugnay sa mga sintomas ng paghulog tulad ng pagkaantok, sakit ng ulo, at pagkamayamutin&nbsp;– kapag ang isang indibidwal ay huminto sa paggamit ng kapeyna pagkatapos ng paulit-ulit na pang-araw-araw na paggamit.<ref name="pmid15448977">{{Cite journal |vauthors=Juliano LM, Griffiths RR |date=October 2004 |title=A critical review of caffeine withdrawal: empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity, and associated features |url=https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2004-10_176_1/page/1 |journal=Psychopharmacology |volume=176 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1007/s00213-004-2000-x |pmid=15448977 |quote=Results: Of 49 symptom categories identified, the following 10 fulfilled validity criteria: headache, fatigue, decreased energy/ activeness, decreased alertness, drowsiness, decreased contentedness, depressed mood, difficulty concentrating, irritability, and foggy/not clearheaded. In addition, flu-like symptoms, nausea/vomiting, and muscle pain/stiffness were judged likely to represent valid symptom categories. In experimental studies, the incidence of headache was 50% and the incidence of clinically significant distress or functional impairment was 13%. Typically, onset of symptoms occurred 12–24 h after abstinence, with peak intensity at 20–51 h, and for a duration of 2–9 days.}}</ref> Áng pagparaya sa mga awtonomic na epekto ng tumaas na presyon ng dugo at tibok ng puso, at pagtaas ng paglabas ng ihi, ay nabubuo sa talamak na paggamit (ibig sabihin, ang mga sintomas na ito ay hindi gaanong binibigkas o hindi nangyayari pagkatapos ng pare-parehong paggamit).<ref>{{Cite journal |vauthors=Robertson D, Wade D, Workman R, Woosley RL, Oates JA |date=April 1981 |title=Tolerance to the humoral and hemodynamic effects of caffeine in man |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=67 |issue=4 |pages=1111–7 |doi=10.1172/JCI110124 |pmc=370671 |pmid=7009653}}</ref> Ang kapeyna ay sinuri ng US Food and Drug Administration bilang pangkalahatang kinikilala bilang ligtas na gamitin na gamot. Iniulat ng European Food Safety Authority na hanggang 400&nbsp;mg ng kapeyna bawat araw (sa paligid ng 5.7&nbsp;mg/kg ng body mass bawat araw) ay hindi nagpapataas ng mga nagaalala para sakaligtasan at sa mga hindi buntis na nasa hustong gulang, habang umiinom ng hanggang 200&nbsp;Ang mg bawat araw para sa mga buntis at nagpapasusong kababaihan ay hindi naglalabas ng mga alalahanin sa kaligtasan para sa fetus o mga sanggol na pinapasuso.<ref>{{Cite journal |date=2015 |title=Scientific Opinion on the safety of caffeine |url=https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2015.4102 |url-status=dead |journal=EFSA Journal |language=en |volume=13 |issue=5 |pages=4102 |doi=10.2903/j.efsa.2015.4102 |issn=1831-4732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715130203/https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2015.4102 |archive-date=15 July 2021 |access-date=15 July 2021}}</ref> Ang isang tasa ng kape ay naglalaman ng 80–175&nbsp;mg ng kapeyna, depende sa kung anong "butil" (binhi) ang ginagamit, kung paano ito iniihaw (mas kaunting kapeyna ang mga ''dark roast''), at kung paano ito inihahanda (hal., ''drip'', ''percolation'', o [[espresso]] ). Kaya nangangailangan ito ng humigit-kumulang 50–100 ordinaryong tasa ng kape upang maabot ang nakakalason na dosis. Gayunpaman, ang purong powdered kapeyna, na available bilang dietary supplement, ay maaaring nakamamatay sa laki ng kutsara. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kape]] [[Kategorya:Alkaloid]] m4qv0l6ppe9591rseysujwmdc91fubt 0 321064 2212776 2207087 2026-06-22T18:29:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212776 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Lumbang|image=Starr 020803-0119 Aleurites moluccana.jpg|image_caption=Mga dahon, bulaklak, at nuwes ng lumbang|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Barstow, M. |author3=Mark, J. |date=2017 |title=''Aleurites moluccanus'' |volume=2017 |page=e.T18435618A18435622 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T18435618A18435622.en |access-date=12 Nobyembre 2021}}</ref>|subtribo=Aleuritinae|genus=Aleurites|species=moluccanus|authority=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]]<ref name="IPNI1">{{cite web |title=Aleurites moluccanus |url=https://www.ipni.org/n/338514-1 |website=[[International Plant Names Index]] |access-date=20 Pebrero 2021}}</ref>|synonyms=''Aleurites javanicus'' <small>Gand.</small><br /> ''Aleurites moluccana''<ref name="biodiversitylibrary.org">{{cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/122459#page/790/mode/1up|title=Caroli a Linné(1805); Species Plantarum Edn. 4, 4(1): 590|first1=Linné, Carl|last1=von|first2=Willdenow, Karl|last2=Ludwig|date=10 Setyembre 2018|isbn=9780665553387 }}</ref><br /> ''Aleurites pentaphyllus'' <small>Wall. ex Langeron</small><br /> ''Aleurites remyi'' <small>Sherff</small><br /> ''Aleurites trilobus'' <small>J.R.Forst. & G.Forst.</small><br /> ''[[Jatropha]] moluccana'' <small>L.</small><ref name="GRIN">{{GRIN | access-date=15 Nobyembre 2009}}</ref>}} Ang '''lumbang''' ('''''aleurites moluccanus''')'', ay isang punong [[Halamang namumulaklak|namumulaklak]] sa [[Pamilya (biyolohiya)|pamilyang]] [[Euphorbia|spurge]], [[Euphorbiaceae]]. Kilala rin ito bilang '''''candlenut''''', '''''candleberry''''', '''''Indian walnut''', '''kemiri''''', '''''varnish tree''''', '''''nuez de la India''''', '''''buah keras''''', '''''godou''''', '''''kukui nut tree''''', at '''''rata kekuna'''''. ==Paglalarawan== Lumalaki sa taas na mga {{convert|30|m|ft|abbr=on}} ang lumbang, na may mga unat na unat o nakalawit na sanga. Ang mga [[dahon]] ay maputlang berde, [[Glossary of leaf morphology|simple]], at [[Glossary of leaf morphology|hugis-itlog]] o hugis-puso sa mga magulang na sanga, ngunit maaaring tatlo, lima, o pito ang umbok sa mga suwi.<ref name="COOPER">{{cite book|last1=Cooper|first1=Wendy|last2=Cooper|first2=William T.|title=Fruits of the Australian Tropical Rainforest|date=2004|publisher=Nokomis Editions|location=Melbourne, Australia|isbn=0-9581742-1-0|page=171|language=en|trans-title=Mga Prutas ng Ulanggubat ng Australya}}</ref> Hanggang {{convert|20|cm|in|abbr=on}} ang haba nito at hanggang 13&nbsp;cm (5.1 pul) ang haba nito. Nakabalot ang mga batang dahon sa mga mabituing balahibo na kulay kalawang o kulay krema. Nakakaabot sa {{convert|12.5|cm|in|abbr=on}} ang haba ng mga [[Petiole (botany)|pesiyolo]] at hanggang {{convert|5|mm|in|abbr=on}} naman ang mga [[stipules|estipula]].<ref name="RFK">{{cite web |author1=F.A.Zich |author2=B.P.M.Hyland |author2-link=Bernard Hyland |author3=T.Whiffen |author4=R.A.Kerrigan |year=2020 |title=''Aleurites moluccanus'' |url=https://apps.lucidcentral.org/rainforest/text/entities/Aleurites_moluccanus.htm |access-date=7 Hunyo 2021 |website=[[Australian Tropical Rainforest Plants]] Edition 8 (RFK8) |publisher=Centre for Australian National Biodiversity Research (CANBR), [[Australian Government]] |language=en}}</ref> Maliliit ang mga bulaklak—halos {{convert|5|mm|in|abbr=on}} ang diyametro ng mga lalaking bulaklak, habang {{convert|9|mm|in|abbr=on}} naman ang mga babaeng bulaklak.<ref name="RFK"/> Isang [[sirwelas]] ang prutas na may diyametrong {{convert|4|–|6|cm|in|abbr=on}} na may isa o dalawang umbok; ang bawat umbok ay may isang malambot, maputi, mamantikang butil na nasa loob ng matigas na balat na may halos {{convert|2|cm|in|abbr=on}} diyametro.<ref name=COOPER/> Nagmumula sa butil ang [[candlenut oil|langis ng lumbang]].<ref>{{Cite book|title=Non-Wood Forest Products of the Philippines|last1=Razal|first1=Ramon|last2=Palijon|first2=Armando|year=2009|publisher=El Guapo Printing Press|isbn=978-971-579-058-1|location=Calamba City, Laguna|pages=67|language=en|trans-title=Mga Di-Kahoy na Produkto sa mga Kagubatan ng Pilipinas}}</ref> == Taksonomiya == Unang inilarawan ang halamang ito ni [[Carl Linnaeus]] sa kanyang gawain [[Species Plantarum]] (Sp. Pl. 2: 1006 (1753)) noong 1753 bilang ''Jatropha moluccana''.<ref name="IPNI2">{{cite web |title=Jatropha moluccana |url=https://www.ipni.org/n/350347-1 |access-date=20 Pebrero 2021 |website=[[International Plant Names Index]]}}</ref> Pinalitan ito ng pangalan bilang ''Aleurites moluccana'' noong 1805 ni [[Carl Ludwig Willdenow]] sa susunod na edisyon ng Species Plantarum (Sp. Pl. 4: 590 (1805)),<ref name="biodiversitylibrary.org" /> ngunit iwinasto ang huling bahagi nito upang tumugma ito sa kasarian ng sari sa Latin, ''Aleurites moluccanus''. === Etimolohiya === Nagmula ang pangalan ng sari sa ''ἄλευρον (áleuron)'' sa [[Wikang Sinaunang Griyego|Sinaunang Griyego]], na nangangahulugan ng "harina" o "ulam", at tumutukoy sa mga bagong tubo na mukhang pinulbusan ng harina. Ang kahulugan ng bansag ng espesye ay "mula sa Moluccas".<ref name="COOPER" /> ==Distribusyon at habitasyon== === Distribusyon === Imposibleng matukoy ang katutubong lawak dahilan sa pagkalat nito ng mga tao noong sinaunang panahon, at nakapamahagi na ang puno sa mga tropiko ng [[Bagong Mundo|Bago]] at [[Lumang Mundo]]. Unang nilinang ang lumbang sa mga isla ng Timog-silangang Asya. Nahukay ang mga labi ng inaning lumbang sa mga natuklasang lugar sa [[Timor]] at [[Morotai]] sa silangang Indonesia, na pinetsahan noong halos 13,000 at 11,000 [[Before Present|BP]], ayon sa pagkakasunod.<ref name="BlenchFruits">{{cite journal |last1=Blench |first1=Roger |date=2004 |title=Fruits and arboriculture in the Indo-Pacific region |trans-title=Mga prutas at arborikultura sa rehiyong Indo-Pasipiko |url=https://journals.lib.washington.edu/index.php/BIPPA/article/viewFile/11869/10496 |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |language=en |volume=24 |issue=The Taipei Papers (Volume 2) |pages=31–50}}</ref> Matatagpuan din ang katibayang arkeolohiko ng paglinang ng lumbang sa mga dakong [[Neolitiko]] ng [[kulturang Toaleano]] sa timog [[Sulawesi]] na pinetsahan mula noong 3,700 hanggang 2,300 BP.<ref name="Simanjuntak2006">{{cite book|first1=Truman|last1=Simanjuntak|editor1-first=Truman|editor1-last=Simanjuntak|editor2-first=M.|editor2-last=Hisyam|editor3-first=Bagyo|editor3-last=Prasetyo|editor4-first=Titi Surti|editor4-last=Nastiti|title=Archaeology: Indonesian Perspective : R.P. Soejono's Festschrift|chapter=Advancement of Research on the Austronesian in Sulawesi|publisher=Indonesian Institute of Sciences (LIPI)|year=2006|pages=223–231|isbn=9789792624991|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dSFfD0dpdS4C&pg=PA223|lang=en|trans-title=Arkeolohiya: Pananaw Indones : Festschrift ni R.P. Soejono}}</ref><ref name="Hasanuddin2018">{{cite book|author=Hasanuddin|editor1-first=Sue|editor1-last=O'Connor|editor2-first=David|editor2-last=Bulbeck|editor3-first=Juliet|editor3-last=Meyer|title=The Archaeology of Sulawesi: Current Research on the Pleistocene to the Historic Period|chapter=Prehistoric sites in Kabupaten Enrekang, South Sulawesi|publisher=ANU Press|series=terra australis|volume=48|year=2018|doi=10.22459/TA48.11.2018.11|pages=171–189|isbn=9781760462574|s2cid=134786275|chapter-url=http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n4569/html/ch11.xhtml|lang=en|trans-title=Ang Arkeolohiya ng Sulawesi: Kasalukuyang Pananaliksik mula Pleistoseno hanggang Makasaysayang Panahon}}</ref> Malawakang ipinakilala ang mga lumbang sa [[Kapuluang Pasipiko]] ng mga sinaunang [[Mga Austronesyo|biyaherong Austronesyo]] at nanaturalisa sa mga matataas at mabulkan na isla.<ref name="Larrue2010">{{cite journal |last1=Larrue |first1=Sébastien |last2=Meyer |first2=Jean-Yves |last3=Chiron |first3=Thomas |date=2010 |title=Anthropogenic Vegetation Contributions to Polynesia's Social Heritage: The Legacy of Candlenut Tree (''Aleurites moluccana'') Forests and Bamboo (''Schizostachyum glaucifolium'') Groves on the Island of Tahiti |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-12_64_4/page/329 |trans-title=Mga Kontribusyon ng Halamang Antropoheniko sa Pamanang Panlipunan ng Polynesia: Ang Legasiya ng Mga Ulanggubat ng Lumbang (''Aleurites moluccana'') at Kawayan (''Schizostachyum glaucifolium'') sa Pulo ng Tahiti |journal=Economic Botany |language=en |volume=64 |issue=4 |pages=329–339 |doi=10.1007/s12231-010-9130-3 |s2cid=28192073}}</ref><ref name="Weisler2015">{{cite journal |last1=Weisler |first1=Marshall I. |last2=Mendes |first2=Walter P. |last3=Hua |first3=Quan |date=2015 |title=A prehistoric quarry/habitation site on Moloka'i and a discussion of an anomalous early date on the Polynesian introduced candlenut (kukui, ''Aleurites moluccana'') |trans-title=Isang prehistorikong tibagan/pamayanan sa Moloka'i at talakayan ng maanomalyang maagang petsa sa lumbang ipinakilala sa Polynesia (kukui, ''Aleurites moluccana'') |url=https://www.pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/162 |journal=Journal of Pacific Archaeology |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=37–57 |access-date=2022-12-02 |archive-date=2019-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710080211/https://www.pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/162 |url-status=dead }}</ref><ref name="Kirch1989">{{cite journal |last1=Kirch |first1=Patrick V. |date=1989 |title=Second Millennium B.C. Arboriculture in Melanesia: Archaeological Evidence from the Mussau Islands |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_april-june-1989_43_2/page/225 |trans-title=Arkitektura ng Ikalawang Milenyo B.C.sa Melanesia: Katibayang Arheolohiko mula sa Kapuluang Mussau |journal=Economic Botany |language=en |volume=43 |issue=2 |pages=225–240 |doi=10.1007/bf02859865 |s2cid=29664192}}</ref> === Habitasyon === Tumutubo ang lumbang sa mga kagubatan sa tropiko at sa mga kagubatan na malapit sa ilog. Isa itong punongkahoy na mabilis lumaki at madlas lumilitaw sa mga naistorbong ulanggubat. Sa Australya, ang saklaw ng altitud ay mula lebel ng dagat hanggang {{convert|800|m|ft|abbr=on}}.<ref name="RFK"/> == Galerya == <gallery mode="packed" heights="180"> Talaksan:Aleurites moluccana flower4.jpg|Mga bulaklak Talaksan:The young leaves of Aleurites moluccana.JPG|Mga batang dahon na nagpapakita ng katangiang mabuhok Talaksan:石栗 Aleurites moluccana -香港迪欣湖 Inspiration Lake, Hong Kong- (9240151848).jpg|Inplorensensya Talaksan:Candle nuts (kemiri).jpg|Mga lumbang (''kemiri'') mula sa [[Indonesia]] Talaksan:Aleur moluc 090225-6553 lomb.jpg|Nilagaring kahoy, [[Lombok]], Indonesia Talaksan:Aleur moluc 090225-6624 lomb.JPG|Mga gawang-kamay mula sa kahoy nitong espesye, Lombok, Indonesia </gallery> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Halamang-gamot]] bq4ynm0k0gksrd55kme475khti7xzbi 0 321897 2212808 2157139 2026-06-22T18:47:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212808 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition|name=Sakit ng ngipin|synonym=Odontalhiya,<ref name=Mosby2008>{{cite book |title=Mosby's dental dictionary |url=https://archive.org/details/mosbysdentaldict02edunse |year=2008 |publisher=Mosby |location=St. Louis, Mo.|isbn=978-0-323-04963-4 |edition=2nd |vauthors=Duncan L, Sprehe C }}</ref> dentalhiya,<ref name=Mosby2008 /> odontodynia,<ref name=Mosby2008 /> sakit odotonheniko<ref name=Tollison2001>{{cite book |vauthors=Tollison CD, Satterthwaite JR, Tollison JW |title=Practical pain management |year=2001|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-3160-7 |url=https://books.google.com/books?id=BbmI8FCssdEC&q=toothache+(odontogenic+pain)&pg=PA369 |edition=3rd}}</ref>{{rp|396}}|image=A man suffering from Toothache.png|caption=Lalaking nagtitiis sa sakit ng kanyang ngipin|pronounce=|specialty=[[Dentistriya]]|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=|}} Ang '''sakit ng ngipin''', o '''sakit sa ngipin''', ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''toothache'', ''dental pain'') <ref name="McGraw-Hill2002">Segen JC. (2002). </ref> ay tumutukoy sa mga nangyayaring [[Kirot|pananakit]] sa [[ngipin]] o sa mga sumusuportang istruktura nito, ito ay maaaring dulot ng mga sakit na dental o pananakit na di-dental. Kapag malala, maaari itong makaapekto sa pagtulog, pagkain, at iba pang pang-araw-araw na gawain ng isang indibidwal. Kabilang sa mga karaniwang sanhi ang pamamaga ng pulp, (karaniwang bilang tugon sa [[Bulok na ngipin|pagkabulok ng ngipin]], pagkakaroon ng troma, o iba pang mga kadahilanang may kontribusyon sa pagkasira), dentin hypersensitivity, apikal periodontitis (pamamaga ng periodontal ligament at alveolar bone sa paligid ng root apex), mga dental abscess (lokal na koleksyon ng [[nana]] ), alveolar osteitis (ang "tuyong bokilya"ay maaaring isang posibleng komplikasyon ng pagbunot ng ngipin ), acute necrotizing ulcerative gingivitis (isang impeksyon sa gilagid), at temporomandibular disorder. <ref>{{Cite journal |last=Allison |first=J. R. |last2=Stone |first2=S. J. |last3=Pigg |first3=M. |date=November 2020 |title=The painful tooth: mechanisms, presentation and differential diagnosis of odontogenic pain |journal=Oral Surgery |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=309–320 |doi=10.1111/ors.12481 |issn=1752-2471 |doi-access=free}}</ref> == Mga sanhi == Ang sakit ng ngipin ay maaaring sanhi ng mga kondisyong dental ( ''odontoheniko'' ) (tulad ng mga kinasasangkutan ng dentin-pulp complex o periodonsyo ), o mga kondisyong ''di-dental'' ( ''di-odontoheniko'' ) (tulad ng maxillary sinusitis o angina pectoris ). Maraming posibleng dahilan na di-dental, ngunit karamihan sa mga sakit na ito ay nagmumula sa mga kondisyong dental. Parehas ang pulp at ang periodontal ligament ay may mga nociceptor (mga receptor ng sakit), <ref name="Shephard2014">{{Cite journal |vauthors=Shephard MK, MacGregor EA, Zakrzewska JM |date=January 2014 |title=Orofacial Pain: A Guide for the Headache Physician |url=https://archive.org/details/sim_headache_2014-01_54_1/page/22 |journal=Headache: The Journal of Head and Face Pain |volume=54 |issue=1 |pages=22–39 |doi=10.1111/head.12272 |pmid=24261452}}</ref> ngunit ang pulp ay walang mga proprioceptor (mga receptor ng paggalaw o posisyon) at mga mechanoreceptor (mga receptor ng mekanikal na presyon). {{rp|125–135}}<ref name="Cawson2008" /> Dahil dito, ang sakit na nagmumula sa dentin-pulp complex ay may posibilidad na hindi gaanong maiangkop, samantalang ang pananakit mula sa periodontal ligament ay kadalasang naiaangkop nang maayos, {{rp|55}}bagaman hindi palagi. <ref name="Scully2013" /> {{rp|125–135}} Halimbawa, maaaring makita ng periodontal ligament ang presyong ginagawa kapag kumagat sa isang bagay na mas maliit kaysa sa butil ng buhangin (10–30&nbsp;µm). {{rp|48}}Kapag ang isang ngipin ay sadyang pinasigla, humigit-kumulang 33% ng mga tao ang maaaring matukoy sa tamang lokasyon ng ngipin, at humigit-kumulang 20% naman ay hindi matukoy ang lokasyon ng stimulus hanggang sa isang pangkat ng tatlong ngipin. {{rp|31}}Ang isa pang tipikal na pagkakaiba sa pagitan ng pulpal at periodontal na sakit ay ang huli ay hindi kadalasang pinalala ng thermal stimuli. {{rp|125–135}} === Dental === [[File:Pulpitis-gif.gif|right|thumb|Natural na kasaysayan ng mga dental caries at ang nagresultang pananakit ng ngipin at impeksyon sa odontoheniko.]] ==== Sa pananakit na pulpal ==== Ang karamihan ng sakit ng pulpal na sakit ay nabibilang sa isa sa mga sumusunod na uri; gayunpaman, ang iba pang mga bihirang dahilan (na hindi palaging angkop sa mga kategoryang ito) ay kinabibilangan ng galbanikong sakit at barodontalhiya . Ang pulpitis (pamamaga ng pulp) ay maaaring maging epekto ng iba't-ibang mga stimuli (insulto), kabilang ang mekanikal, thermal, kemikal, at mga nakakairitang bakterya. Ito ay maaaring sanhi rin ng mga pagbabago sa barometric at inayonong radyasyon. Kabilang sa mga karaniwang sanhi ang pagkabulok ng ngipin, pinsala sa ngipin (tulad ng bitak o bali), o pagpuno ng hindi perpektong selyo (mga tumatakip sa ngipin). Dahil ang pulp ay nababalot sa isang matibay na panlabas na shell, walang puwang upang mapaunlakan ang pamamaga na dulot ng pamamaga. Ang pamamaga samakatuwid ay nagpapataas ng presyon sa sistema ng pulp, kung saan ito ay posibleng ipunin ng mga daluyan ng dugo na nagbibigay naman ng dugo sa pulp. Ito ay maaaring humantong sa ischemia (kakulangan ng oxygen) at [[nekrosis]] (pagkamatay ng mga tisyu). Ang pulpitis ay maaaring ''mapagaling'' kung sakali ang nagmamagang pulp ay may kakayahang bumalik sa isang estado ng kalusugan, at ''hindi ito mapagaling'' kapag ang pulp necrosis ay hindi maiiwasan. {{rp|36–37}} Ang isang pwedeng mapagaling na pulpitis ay inilalarawan bilang panandaliang pananakit na maaaring dulot ng lamig at kung minsan ay init. Ang mga sintomas nito ay maaaring mawala, alinman dahil ang nakakalason na stimulus ay tinanggal, tulad na lang halimbawa ang bulok na ngipin ay tinanggal at nilapatan ng isang pantaklob, o dahil ang mga bagong patong na mga dentin ( tertiary dentin ) ay ginawa sa loob ng pulp chamber, na prumoprotekta naman laban sa stimulus . Ang hindi mapagaling na pulpitis ay nagdudulot ng kusa o matagal na pananakit bilang tugon sa sipon. {{rp|619–627}} ==== Hypersensitivity ng dentin ==== Ang pagkakaroon ng hypersensitivity ng dentin ay isang matalim, panandaliang pananakit ng ngipin na nagaganap sa humigit-kumulang 15% ng populasyon, <ref name="Poulsen2006">{{Cite journal |vauthors=Poulsen S, Errboe M, Lescay Mevil Y, Glenny AM |date=July 19, 2006 |title=Potassium containing toothpastes for dentine hypersensitivity. |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2006 |issue=3 |pages=CD001476 |doi=10.1002/14651858.CD001476.pub2 |pmc=7028007 |pmid=16855970}}</ref> na epekto ng malamig (tulad ng mga likido o hangin), matamis o maanghang na pagkain, at inumin. <ref>{{Cite journal |vauthors=Miglani S, Aggarwal V, Ahuja B |date=October 2010 |title=Dentin hypersensitivity: Recent trends in management. |journal=[[Journal of Conservative Dentistry]] |volume=13 |issue=4 |pages=218–24 |doi=10.4103/0972-0707.73385 |pmc=3010026 |pmid=21217949}}</ref> Ang mga ngipin ay karaniwang magkakaroon ng ilang sensasyon sa mga kalabitan na ito, <ref name="Napenas2013">{{Cite journal |last=Napeñas JJ |date=July 2013 |title=Intraoral pain disorders. |url=https://archive.org/details/sim_dental-clinics-of-north-america_2013-07_57_3/page/429 |journal=Dental Clinics of North America |volume=57 |issue=3 |pages=429–47 |doi=10.1016/j.cden.2013.04.004 |pmid=23809302}}</ref> ngunit ang naghihiwalay sa hypersensitivity mula sa regular na sensasyon ng ngipin ay ang tindi ng sakit. Ang hypersensitivity ay kadalasang sanhi ng kakulangan ng insulation mula sa mga nagkalabitan sa bibig dahil sa gingival recession (receding gums) na naglalantad sa mga ugat ng ngipin, bagama't maaari itong mangyari pagkatapos ng paglaki sa mga root planing o [[Pagpaputi ng ngipin|dental bleaching]], o bilang resulta ng erosyon . <ref name="Petersson2013">{{Cite journal |last=Petersson LG |date=March 2013 |title=The role of fluoride in the preventive management of dentin hypersensitivity and root caries. |journal=Clinical Oral Investigations |volume=17 Suppl 1 |issue=Suppl 1 |pages=S63–71 |doi=10.1007/s00784-012-0916-9 |pmc=3586140 |pmid=23271217}}</ref> Ang pulp ng ngipin ay nananatiling normal at malusog pagdating sa dentin hypersensitivity. {{rp|510}} Maraming pangkasalukuyan na panggamot para sa hypersensitivity ng dentin ang magagamit, gamiting toothpaste ang modtaks at mga proteksiyon na barnis na bumabalot sa nakalantad na ibabaw ng dentin. <ref name="Poulsen2006">{{Cite journal |vauthors=Poulsen S, Errboe M, Lescay Mevil Y, Glenny AM |date=July 19, 2006 |title=Potassium containing toothpastes for dentine hypersensitivity. |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2006 |issue=3 |pages=CD001476 |doi=10.1002/14651858.CD001476.pub2 |pmc=7028007 |pmid=16855970}}</ref> Ang paggamot sa ugat na sanhi ay kritikal, dahil ang mga pangkasalukuyan na hakbang ay kadalasang hindi tumatagal. {{rp|510}}Sa paglipas ng panahon, ang pulp ay karaniwang umaangkop sa pamamagitan ng paggawa ng mga bagong patong ng dentin sa loob ng pulp chamber na tinatawag na tertiary dentin, na nagpapataas ng kapal sa pagitan ng pulp at ng nakalantad na ibabaw ng dentin at nagpapababa ng hypersensitivity. <ref name="Hargreaves2011" /> {{rp|510}} ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Sakit]] [[Kategorya:Dentistriya]] [[Kategorya:Ngipin]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] m4qdktwn50j9vwcklyvoj9nomqpjcpy 0 322521 2212712 2202751 2026-06-22T17:47:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212712 wikitext text/x-wiki Ang '''Henerasyong Z''' o '''Gen Z''' at '''iGen''' ay isang demograpikong grupo na sumunod sa [[Mga milenyal]] at nauna sa [[Henerasyong Alpha]]. Ayon sa mga mananaliksik at midya, ang taon ng kapanganakan ng mga miyembro ng Gen Z ay nasa kalagitnaan o huli ng 1990s hanggang sa unang bahagi ng 2010s. Karamihan sa mga miyembro ng Generation Z ay mga anak ng Generation X.<ref>{{Cite web |date=26 August 2021 |title=Who Are the Parents of Gen Z? |url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407075919/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2 |archive-date=April 7, 2022 |access-date=10 March 2022 |website=Signal Vine}}</ref> Sila ang unang [[Henerasyon|henerasyong panlipunan]] na lumaki na may susi sa [[Internet]] mula sa murang edad. Ang mga miyembro ng Gen Z, bagamat sanay sa digital na teknolohiya, hindi lahat ay maituturing digitally literate.<ref name="turner">{{Cite journal |last=Turner |first=Anthony |year=2015 |title=Generation Z: Technology And Social Interest |journal=Journal of Individual Psychology |volume=71 |issue=2 |pages=103–113 |doi=10.1353/jip.2015.0021}}</ref><ref name="Twenge-2017">{{Cite news |last=Twenge |first=Jean |date=October 19, 2017 |title=Teens are sleeping less – but there's a surprisingly easy fix |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/teens-are-sleeping-less-but-theres-a-surprisingly-easy-fix-85157 |url-status=live |access-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112042641/https://theconversation.com/teens-are-sleeping-less-but-theres-a-surprisingly-easy-fix-85157 |archive-date=November 12, 2020}}</ref><ref name="Strauss-2019">{{Cite news |last=Strauss |first=Valerie |date=November 16, 2019 |title=Today's kids might be digital natives — but a new study shows they aren't close to being computer literate |work=The Washington Post |department=Education |url=https://www.washingtonpost.com/education/2019/11/16/todays-kids-may-be-digital-natives-new-study-shows-they-arent-close-being-computer-literate/?outputType=amp |url-status=live |access-date=November 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117165337/https://www.washingtonpost.com/education/2019/11/16/todays-kids-may-be-digital-natives-new-study-shows-they-arent-close-being-computer-literate/?outputType=amp |archive-date=November 17, 2019}}</ref> Kung ikukumpara sa mga nakaraang henerasyon, ang Gen Z ay may mas mabagal na estilo ng pamumuhay kaysa sa mga mas nauna sa kanila sa kaparehong edad o [[adolesente]];<ref name="Economist-2018">{{Cite news |date=January 10, 2018 |title=Teenagers are better behaved and less hedonistic nowadays |work=The Economist |department=International |url=https://www.economist.com/international/2018/01/10/teenagers-are-better-behaved-and-less-hedonistic-nowadays |url-status=live |access-date=September 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919200157/https://www.economist.com/international/2018/01/10/teenagers-are-better-behaved-and-less-hedonistic-nowadays |archive-date=September 19, 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Twenge |first=Jean |date=September 19, 2017 |title=Why today's teens aren't in any hurry to grow up |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/why-todays-teens-arent-in-any-hurry-to-grow-up-83920 |url-status=live |access-date=November 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115174603/https://theconversation.com/why-todays-teens-arent-in-any-hurry-to-grow-up-83920 |archive-date=November 15, 2020}}</ref> may mas mababang dami ng maagang (<18) nabuntis; at mas konti uminom ng alak.<ref name="Schepis-2020">{{Cite news |last=Schepis |first=Ty |date=November 19, 2020 |title=College-age kids and teens are drinking less alcohol – marijuana is a different story |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/college-age-kids-and-teens-are-drinking-less-alcohol-marijuana-is-a-different-story-149895 |url-status=live |access-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121005043/https://theconversation.com/college-age-kids-and-teens-are-drinking-less-alcohol-marijuana-is-a-different-story-149895 |archive-date=November 21, 2020}}</ref><ref name="Hymas-2020">{{Cite news |last=Hymas |first=Charles |date=December 9, 2020 |title=Generation Z swap drink for drugs as class A use by 16-24-year-olds rises by half in seven years |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/12/09/generation-z-swap-drink-drugs-class-use-16-24-year-olds-rises/ |url-status=live |access-date=December 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210113519/https://www.telegraph.co.uk/news/2020/12/09/generation-z-swap-drink-drugs-class-use-16-24-year-olds-rises/ |archive-date=December 10, 2020}}</ref><ref name="Chandler-Wilde-2020">{{Cite news |last=Chandler-Wilde |first=Helen |date=2020-08-06 |title=The future of Gen Z's mental health: How to fix the 'unhappiest generation ever' |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/health-fitness/mind/future-gen-zs-mental-health-fix-unhappiest-generation-ever/ |url-status=live |url-access=subscription |access-date=2020-08-08 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/health-fitness/mind/future-gen-zs-mental-health-fix-unhappiest-generation-ever/ |archive-date=January 10, 2022 |issn=0307-1235}}</ref><ref>{{Cite web |last=UCL |date=2020-08-06 |title=How to fix the 'unhappiest generation ever' |url=https://www.ucl.ac.uk/news/headlines/2020/aug/how-fix-unhappiest-generation-ever |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926151426/https://www.ucl.ac.uk/news/headlines/2020/aug/how-fix-unhappiest-generation-ever |archive-date=September 26, 2020 |access-date=2020-08-08 |website=UCL News |language=en}}</ref> Ang Gen Z ay mas nababahala kaysa sa mga matatandang henerasyon sa pag-aaral at pagtatrabaho,<ref name="Economist-2019">{{Cite news |date=2019-02-27 |title=Generation Z is stressed, depressed and exam-obsessed |work=The Economist |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2019/02/27/generation-z-is-stressed-depressed-and-exam-obsessed |url-status=live |url-access=subscription |access-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328223442/https://www.economist.com/graphic-detail/2019/02/27/generation-z-is-stressed-depressed-and-exam-obsessed |archive-date=March 28, 2019 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="Economist-2018" /> at mas mahusay magtimpi sa pagliwaliw kaysa sa kanilang mga katapat mula noong 1960s sa kabila ng mga alalahanin sa kabaligtaran.<ref name="Protzko-2020">{{Cite journal |last=Protzko |first=John |date=May–June 2020 |title=Kids These Days! Increasing delay of gratification ability over the past 50 years in children |url=https://doi.org/10.1016/j.intell.2020.101451 |url-status=live |journal=Intelligence |volume=80 |issue=101451 |doi=10.1016/j.intell.2020.101451 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075832/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0160289620300295?via%3Dihub |archive-date=February 3, 2023 |access-date=September 26, 2020}}</ref> Ang sexting sa mga kabataan ay lumago; ang mga kahihinatnan nito ay nananatiling hindi gaanong nauunawaan.<ref name="DelRey-2019">{{Cite journal |last=Del Rey |first=Rosario |last2=Ojeda |first2=Mónica |last3=Casas |first3=José A. |last4=Mora-Merchán |first4=Joaquín A. |last5=Elipe |first5=Paz |date=August 21, 2019 |editor-last=Rey |editor-first=Lourdes |title=Sexting Among Adolescents: The Emotional Impact and Influence of the Need for Popularity |department=Educational Psychology |journal=Frontiers in Psychology |volume=10 |issue=1828 |page=1828 |doi=10.3389/fpsyg.2019.01828 |pmc=6712510 |pmid=31496968 |doi-access=free}}</ref> Bukod pa rito, ang ilan sa mga Gen Z ay naging mas tahimik kahit na hindi naman sila nawawala.<ref name="Petridis-2014">{{Cite news |last=Petridis |first=Alexis |date=March 20, 2014 |title=Youth subcultures: what are they now? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/culture/2014/mar/20/youth-subcultures-where-have-they-gone |url-status=live |access-date=January 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201122160414/https://www.theguardian.com/culture/2014/mar/20/youth-subcultures-where-have-they-gone |archive-date=November 22, 2020}}</ref><ref name="Watts-2017">{{Cite news |last=Watts |first=Peter |date=April 10, 2017 |title=Is Youth Culture A Thing of the Past? |work=Apollo |url=https://www.apollo-magazine.com/is-youth-culture-a-thing-of-the-past/ |url-status=live |access-date=January 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107035622/https://www.apollo-magazine.com/is-youth-culture-a-thing-of-the-past/ |archive-date=January 7, 2021}}</ref> Sa buong mundo, ang mga miyembro ng Gen Z ay gumugugol ng mas maraming oras sa mga elektronikong gamit at mas kaunting oras sa pagbabasa ng mga libro kaysa dati,<ref name="Thomas-2019">{{Cite news |last=Thomas |first=Leigh |date=December 3, 2019 |title=Education levels stagnating despite higher spending: OECD survey |work=Reuters |department=World News |url=https://www.reuters.com/article/us-oecd-education/education-levels-stagnating-despite-higher-spending-oecd-survey-idUSKBN1Y70Q8 |url-status=live |access-date=February 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205193120/https://www.reuters.com/article/us-oecd-education/education-levels-stagnating-despite-higher-spending-oecd-survey-idUSKBN1Y70Q8 |archive-date=February 5, 2020}}</ref><ref name="Ferguson-2020">{{Cite news |last=Ferguson |first=Donna |date=February 29, 2020 |title=Children are reading less than ever before, research reveals |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/education/2020/feb/29/children-reading-less-says-new-research |url-status=live |access-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101045021/https://www.theguardian.com/education/2020/feb/29/children-reading-less-says-new-research |archive-date=November 1, 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sliwa |first=Jim |date=August 20, 2018 |title=Teens Today Spend More Time on Digital Media, Less Time Reading |work=American Psychological Association |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2018/08/teenagers-read-book |url-status=live |access-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101124343/https://www.apa.org/news/press/releases/2018/08/teenagers-read-book |archive-date=November 1, 2020}}</ref> na may mga implikasyon sa kanilang atensyon,<ref>{{Cite web |date=2019-04-18 |title=How Technology Affects the Attention Span of Children |url=https://www.yourtherapysource.com/blog1/2019/04/18/how-technology-affects-the-attention-span-of-children-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162809/https://www.yourtherapysource.com/blog1/2019/04/18/how-technology-affects-the-attention-span-of-children-2/ |archive-date=April 17, 2021 |access-date=2021-03-31 |website=Your Therapy Source}}</ref><ref>{{Cite web |title=Too Much Screen Time? |url=https://5210.psu.edu/too-much-screen-time/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173522/https://5210.psu.edu/too-much-screen-time/ |archive-date=April 17, 2021 |access-date=2021-03-31 |website=Penn State University}}</ref> [[Talasalitaan|bokabularyo]],<ref name="Massey-U-2010">{{Cite news |last=Massey University |date=September 20, 2010 |title=Vocabulary on decline due to fewer books |work=Phys.org |department=Social Sciences |url=https://phys.org/news/2010-09-vocabulary-decline-due.html |url-status=live |access-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126181459/https://phys.org/news/2010-09-vocabulary-decline-due.html |archive-date=January 26, 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Adams |first=Richard |date=April 19, 2018 |title=Teachers in UK report growing 'vocabulary deficiency' |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/education/2018/apr/19/teachers-in-uk-report-growing-vocabulary-deficiency |url-status=live |access-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112033525/https://www.theguardian.com/education/2018/apr/19/teachers-in-uk-report-growing-vocabulary-deficiency |archive-date=November 12, 2020}}</ref> pang-akademikong kakayahan,<ref>{{Cite news |last=Busby |first=Eleanor |date=April 19, 2018 |title=Children's grades at risk because they have narrow vocabulary, finds report |work=The Independent |department=Education |url=https://www.independent.co.uk/news/education/education-news/child-vocabulary-literacy-reading-word-primary-schools-a8311676.html |url-status=live |access-date=November 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109024047/https://www.independent.co.uk/news/education/education-news/child-vocabulary-literacy-reading-word-primary-schools-a8311676.html |archive-date=November 9, 2020}}</ref> at mga kontribusyon sa ekonomiya sa hinaharap.<ref name="Thomas-2019" /> Sa Asya, noong 2000s at 2010s, ang mga guro ay karaniwang binibigyang prayoridad ang mga nangungunang mag-aaral; sa Kanlurang Europa at Estados Unidos, ang diin naman ay sa mga nahuhuling mag-aaral.<ref>{{Cite journal |last=Clynes |first=Tom |date=September 7, 2016 |title=How to raise a genius: lessons from a 45-year study of super-smart children |journal=Nature |volume=537 |issue=7619 |pages=152–155 |bibcode=2016Natur.537..152C |doi=10.1038/537152a |pmid=27604932 |doi-access=free}}</ref> Higit pa rito, ang mga estudyante sa [[Silangang Asya]] at [[Singapore]] ay patuloy na nangunguna sa mga internasyonal na standard na pagsusulit noong 2010s.<ref name="Chhor-2016">{{Cite news |last=Chhor |first=Khatya |date=December 8, 2016 |title=French students rank last in EU for maths, study finds |work=France24 |url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study |url-status=live |access-date=December 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study |archive-date=November 8, 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Alphonso |first=Caroline |date=December 3, 2019 |title=Canadian high school students among top performers in reading, according to new international ranking |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-canadian-high-school-students-among-top-performers-in-reading/ |url-status=live |access-date=November 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203165458/https://www.theglobeandmail.com/canada/article-canadian-high-school-students-among-top-performers-in-reading/ |archive-date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |last=DeSilver |first=Drew |date=February 15, 2017 |title=U.S. students' academic achievement still lags that of their peers in many other countries |work=Pew Research Center |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/02/15/u-s-students-internationally-math-science/ |url-status=live |access-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120124120/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/02/15/u-s-students-internationally-math-science/ |archive-date=November 20, 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wai |first=Jonathan |last2=Makel |first2=Matthew C. |date=September 4, 2015 |title=How do academic prodigies spend their time and why does that matter? |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/how-do-academic-prodigies-spend-their-time-and-why-does-that-matter-46594 |url-status=live |access-date=December 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123215628/https://theconversation.com/how-do-academic-prodigies-spend-their-time-and-why-does-that-matter-46594 |archive-date=January 23, 2021}}</ref> == Mga katangian == [[Talaksan:Young_People_Net_Happiness_2016.png|right|420x420px]] Inilarawan ng ''The Economist ang'' Generation Z bilang isang mas [[Edukasyon|edukado]], [[Ugali|maayos ang ugali]], stressed at depressed na henerasyon kumpara sa mga nakaraang henerasyon.<ref name="Economist-2019"/> Noong 2016, nagsagawa ng internasyonal na pag-aaral ang Varkey Foundation at Populus na sinusuri ang mga saloobin ng mahigit 20,000 taong may edad 15 hanggang 21 sa dalawampung bansa: Argentina, Australia, Brazil, Canada, China, France, Germany, India, Indonesia, Israel, Italy, Japan, New Zealand, Nigeria, Russia, South Africa, South Korea, Turkey, United Kingdom, at United States. Nalaman nila na ang mga kabataan ng Gen Z ay masaya sa pangkalahatan sa mga estado ng mga gawain sa kanilang mga personal na buhay (59%). Ang pinaka-hindi-masayang kabataan ay mula sa South Korea (29%) at Japan (28%) habang ang pinakamasaya ay mula sa Indonesia (90%) at Nigeria (78%) (tingnan sa larawan). Upang matukoy ang kabuuang 'puntos ng kaligayahan' para sa bawat bansa, ibinawas ng mga mananaliksik ang porsyento ng mga taong nagsabing hindi sila nasisiyahan sa mga nagsabing sila ay masaya. Ang pinakamahalagang mapagkukunan ng kaligayahan ay ang pagiging malusog sa pisikal at mental (94%), pagkakaroon ng magandang relasyon sa pamilya (92%), at mga kaibigan (91%). Sa pangkalahatan, mas masaya ang mga respondent na mas bata at lalaki. Ang relihiyosong pananampalataya ay huling pumasok sa 44%. Gayunpaman, ang relihiyon ay isang pangunahing pinagmumulan ng kaligayahan para sa mga kabataang Gen Z mula sa Indonesia (93%), Nigeria (86%), Turkey (71%), China, at Brazil (parehong 70%). Ang mga pangunahing dahilan para sa pagkabalisa at stress ay pera (51%) at paaralan (46%); social media at pagkakaroon ng access sa mga pangunahing mapagkukunan (tulad ng pagkain at tubig) natapos ang listahan, parehong sa 10%. Ang mga alalahanin sa pagkain at tubig ay pinakamalubha sa China (19%), India (16%), at Indonesia (16%); Ang mga kabataang Indian ay mas malamang kaysa sa karaniwan na mag-ulat ng stress dahil sa social media (19%).<ref name="Broadbent-2017">{{Cite news |last=Broadbent |first=Emma |last2=Gougoulis |first2=John |last3=Lui |first3=Nicole |last4=Pota |first4=Vikas |last5=Simons |first5=Jonathan |date=January 2017 |title=Generation Z: Global Citizenship Survey |publisher=[[Varkey Foundation]] |url=https://www.varkeyfoundation.org/media/4487/global-young-people-report-single-pages-new.pdf |url-status=live |access-date=November 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820230036/https://www.varkeyfoundation.org/media/4487/global-young-people-report-single-pages-new.pdf |archive-date=August 20, 2019}}</ref> Isiniwalat ng Nielsen at Magna Global na ang mga nanonood ng mga cable television channel na pambata tulad ng [[Disney Channel]], [[Cartoon Network]], at [[Nickelodeon]] ay nagpatuloy sa kanilang tuluy-tuloy na pagbaba mula sa unang bahagi ng 2010s. Sa kabilang banda, ang mga serbisyo ng streaming ay nakakita ng malusog na paglago.<ref>{{Cite news |last=Low |first=Elaine |date=April 9, 2020 |title=Nickelodeon, Cartoon Network and other kids cable channels see viewership declines as streaming grows |work=Chicago Tribune |url=https://www.chicagotribune.com/coronavirus/ct-ent-cartoon-network-nickelodeon-see-viewership-declines-20200409-sa5z5zzrlzchzpxx34ejv77fe4-story.html |url-status=live |access-date=December 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107170801/https://www.chicagotribune.com/coronavirus/ct-ent-cartoon-network-nickelodeon-see-viewership-declines-20200409-sa5z5zzrlzchzpxx34ejv77fe4-story.html |archive-date=January 7, 2021}}</ref><ref name="WhatsOnDisneyPlus-2020">{{Cite news |date=December 29, 2020 |title=Disney Channels Lose 33% Of Its Audience In 2020 |work=What's on Disney Plus |url=https://whatsondisneyplus.com/disney-channels-loses-33-of-its-audience-in-2020/ |url-status=live |access-date=January 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101005804/https://whatsondisneyplus.com/disney-channels-loses-33-of-its-audience-in-2020/ |archive-date=January 1, 2021}}</ref> Ang Disney Channel sa partikular ay nawalan ng ikatlong bahagi ng kanilang mga manonood noong 2020, na humantong sa mga pagsasara sa Scandinavia, United Kingdom, Australia, at [[Timog-silangang Asya]].<ref name="WhatsOnDisneyPlus-2020" /> Ang Generation Z ay may napakaraming opsyon pagdating sa pagkonsumo ng musika, na nagbibigay-daan para sa isang napaka-personal na karanasan.<ref name="terBogt-2019">{{Cite journal |last=ter Bogt |first=Tom |last2=Canale |first2=Natale |last3=Lenzi |first3=Michela |last4=Vieno |first4=Alessio |last5=van den Eijnden |first5=Regina |date=June 9, 2019 |title=Sad music depresses sad adolescents: A listener's profile |journal=Psychology of Music |volume=49 |issue=2 |pages=257–272 |doi=10.1177/0305735619849622 |doi-access=free}}</ref> Ayon sa ''2018 Gen Z Music Consumption & Spending Report'' ng kumpanya ng digital media na Sweety High, ang Spotify ay unang niraranggo para sa pakikinig ng musika sa mga babaeng Gen Z, ang terrestrial radio ay pumangalawa, habang [[YouTube|ang YouTube]] ay pinipiling platform para sa pagtuklas ng musika.<ref>{{Cite news |last=Hodak |first=Brittany |title=New Study Spotlights Gen Z's Unique Music Consumption Habits |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/brittanyhodak/2018/03/06/new-study-spotlights-gen-zs-unique-music-consumption-habits/ |url-status=live |access-date=6 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901114550/https://www.forbes.com/sites/brittanyhodak/2018/03/06/new-study-spotlights-gen-zs-unique-music-consumption-habits/ |archive-date=September 1, 2018}}</ref> Sinasabi ng karagdagang pananaliksik na sa loob ng nakalipas na ilang dekada, ang sikat na musika ay naging mas mabagal; na karamihan ng mga tagapakinig, bata man o matanda, ay mas gusto ang mas lumang mga kanta kaysa sa mga bago; na ang wika ng mga sikat na kanta ay nagiging mas negatibo sa sikolohikal; at ang mga liriko na iyon ay nagiging mas simple at mas paulit-ulit, na lumalapit sa isang salita na mga sheet, isang bagay na masusukat sa pamamagitan ng pagmamasid sa kung gaano kahusay ang mga lossless compression algorithm (gaya ng LZ algorithm ) sa paghawak sa ng kanta.<ref>{{Cite web |last=McAlpine |first=Fraser |date=February 12, 2018 |title=Has pop music lost its fun? |url=https://www.bbc.co.uk/music/articles/fb84bf19-29c9-4ed3-b6b6-953e8a083334 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211083725/https://www.bbc.co.uk/music/articles/fb84bf19-29c9-4ed3-b6b6-953e8a083334 |archive-date=February 11, 2021 |access-date=December 29, 2020 |publisher=BBC}}</ref> Ang malungkot na musika ay medyo sikat sa mga kabataan, bagaman maaari nitong mapahina ang kanilang mga pakiramdam, lalo na sa mga batang babae.<ref name="terBogt-2019" /> Sa South Korea, ang mga taong wala pang 40 taong gulang ay mas lalong interesado na lumipat mula sa mga lungsod(lalo na sa Seoul) papunta sa kanayunan at magtrabaho sa bukid. Ang pagtatrabaho sa isang conglomerate tulad ng Samsung o Hyundai ay hindi na nakakaakit sa mga kabataan, marami sa kanila ay mas pinipiling iwasan ang pagiging sobrang mapagtrabaho o hindi umaasa na sila ay magiging matagumpay gaya ng kanilang mga ama.<ref>{{Cite news |date=September 1, 2022 |title=Young Koreans are moving to the countryside to farm |work=The Economist |url=https://www.economist.com/asia/2022/09/01/young-koreans-are-moving-to-the-countryside-to-farm |url-status=bot: unknown |access-date=September 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903035039/https://www.economist.com/asia/2022/09/01/young-koreans-are-moving-to-the-countryside-to-farm |archive-date=September 3, 2022}}</ref> Sinasamantala nila ang Internet upang magkumbinsi at magbenta ng kanilang mga sariwang ani. Sa United Kingdom, mas gusto na ngayon ng mga teenager na kunin ang kanilang mga balita mula sa mga social-media network gaya ng Instagram at TikTok at ang video-sharing site na YouTube kaysa sa mas tradisyonal na media, gaya ng radyo o telebisyon.<ref name="Carnegie-2022">{{Cite news |last=Carnegie |first=Megan |date=August 8, 2022 |title=Gen Z: How young people are changing activism |work=BBC Worklife |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism |url-status=live |access-date=August 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism |archive-date=February 3, 2023}}</ref> === Mga gawi sa pagbabasa === Sa New Zealand, binanggit ng psychologist na si Tom Nicholson ang isang kapansin-pansing pagbaba sa paggamit ng bokabularyo at pagbabasa sa mga mag-aaral, marami sa kanila ay madalas hindi gumamit ng diksyunaryo. Ayon sa isang survey noong 2008 ng National Education Monitoring Project, humigit-kumulang isa kada limang mag-aaral (apat na taon at walong taong gulang) ang nagbabasa ng mga libro bilang isang libangan, 10% ang ibinaba mula noong 2000.<ref name="Massey-U-2010"/> Sa United Kingdom, natuklasan ng isang survey mula 2013 ng Nielsen Book kasama ang 2,000 magulang at mga bata na 36% ng mga bata ay nagbabasa ng mga libro para sa kasiyahan araw-araw, 60% sa lingguhan, at 72% ay binabasa ng kanilang mga magulang kahit man lang isang beses bawat linggo. Sa mga batang British, ang pinakasikat na aktibidad sa paglilibang ay ang panonood ng telebisyon (36%), pagbabasa (32%), social networking (20%), panonood ng mga video sa YouTube (17%), at paglalaro sa mga mobile phone (16%). Sa pagitan ng 2012 at 2013, ang mga bata ay gumugugol ng mas maraming oras sa mga video game, YouTube, at pagte-text ngunit mas kaunting oras sa pagbabasa (bumababa ng walong porsyento). Sa mga batang nasa pagitan ng edad na 11 at 17, ang bahagi ng mga hindi nagbabasa ay lumago mula 13% hanggang 27% sa pagitan ng 2012 at 2013. Ang mga nagbabasa nang 1-3 beses/buwan (paminsan-minsang mga mambabasa) ay bumaba mula 45% hanggang 38%. Ang mga nagbabasa nang <15 minuto/linggo (light readers) ay tumaas mula 23% hanggang 27%, ang mga nagbabasa nang 15-45 minuto/linggo (medium readers) ay bumaba mula 23% hanggang 17%, at ang mga nagbabasa nang >45 minuto/linggo (mga mabibigat na mambabasa) ay bahagyang lumago mula 15% hanggang 16%.<ref name="Dredge-2013">{{Cite news |last=Dredge |first=Stuart |date=September 26, 2013 |title=Children's reading shrinking due to apps, games and YouTube |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/appsblog/2013/sep/26/children-reading-less-apps-games |url-status=live |access-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106214929/https://www.theguardian.com/technology/appsblog/2013/sep/26/children-reading-less-apps-games |archive-date=November 6, 2020}}</ref> Ayon sa survey ng National Literacy Trust mula 2019, 26% lang ng mga taong wala pang 18 taong gulang ang gumugol ng hindi bababa sa ilang oras bawat araw sa pagbabasa, ang pinakamababang antas mula noong nagsimula ang mga talaan noong 2005. Ang kusang pagbabasa ay bumababa habang tumatanda, kung saan ang mga lima hanggang walong taong gulang ay dalawang beses na malamang na magsabi na sila ay nasiyahan sa pagbabasa kumpara sa labing apat hanggang labing anim na taong gulang. Mayroong malaking agwat ang kasarian sa boluntaryong pagbabasa, na may 47% lamang ng mga lalaki kumpara sa 60% ng mga batang babae ang nagsabing nasisiyahan silang magbasa. Isa sa tatlong bata ang nahihirapan sa paghahanap ng isang bagay na kawili-wiling basahin.<ref name="Ferguson-2020"/> == Pagbili == Bilang mga mamimili, ang mga miyembro ng Generation Z ay karaniwang umaasa sa Internet upang magsaliksik ng kanilang mga opsyon at mag-order. Sila ay mas nag-aalinlangan at umiiwas sa mga kumpanya na iba ang sinasabing pinahahalagahan nila sa kung ano naman ang ginagawa nila.<ref name="Economist-2023a">{{Cite news |date=January 19, 2023 |title=How to sell to the young |work=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2023/01/19/how-to-sell-to-the-young |access-date=January 29, 2023 |archive-url=https://archive.today/20230122104027/https://www.economist.com/leaders/2023/01/19/how-to-sell-to-the-young |archive-date=January 22, 2023}}</ref><ref name="Economist-2023b">{{Cite news |date=January 16, 2023 |title=How the young spend their money |work=The Economist |url=https://www.economist.com/business/2023/01/16/how-the-young-spend-their-money |access-date=January 29, 2023 |archive-url=https://archive.today/20230128084943/https://www.economist.com/business/2023/01/16/how-the-young-spend-their-money |archive-date=January 28, 2023}}</ref> Ang kanilang mga pagbili ay labis na naiimpluwensyahan ng mga uso na nasa social media.<ref name="Reice-2021">{{Cite news |last=Reice |first=Alex |date=December 1, 2021 |title=The most eco-conscious generation? Gen Z's fashion fixation suggests otherwise. |work=The Week |url=https://theweek.com/culture/1007212/gen-zs-fast-fashion-hypocrisy |access-date=January 29, 2023 |archive-url=https://archive.today/20230129224124/https://theweek.com/culture/1007212/gen-zs-fast-fashion-hypocrisy |archive-date=January 29, 2023}}</ref> == Edukasyon == Mula noong kalagitnaan ng ika-20 siglo, ang dami ng pumapasok sa mga pangunahing paaralan ay tumaas nang malaki sa mga [[bansang umuunlad]].<ref>{{Cite journal |last=Worthman |first=Carol |last2=Trang |first2=Kathy |date=2018 |title=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence |url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-02-22_554_7693/page/449 |journal=Nature |volume=554 |issue=7693 |pages=451–457 |bibcode=2018Natur.554..451W |doi=10.1038/nature25750 |pmid=29469099}}</ref> Noong 2019, natapos ng OECD ang isang pag-aaral na nagpapakita na habang ang paggasta sa edukasyon ay tumaas ng 15% sa nakaraang dekada, ang pagtaas ng mga iskor ay nanatili. Ipinakita ng organisasyon ng Trends in International Mathematics and Science Study na ang mga mag-aaral na may pinakamataas na marka sa matematika ay nagmula sa Singapore, Hong Kong, South Korea, Taiwan, at Japan. Sa agham, ang mga hurisdiksyon na may pinakamataas na marka ay ang South Korea, Japan, Singapore, Russia, at Hong Kong.<ref name="Chhor-2016"/> == Mga isyu sa kalusugan == ==== Kakulangan sa pagtulog ==== Ang kakulangan ng tulog ay tumataas sa mga kabataan,<ref>{{Cite journal |last=Lo |first=June |last2=Chee |first2=Michael WL |date=June 2020 |title=Cognitive effects of multi-night adolescent sleep restriction: current data and future possibilities |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=33 |pages=34–41 |doi=10.1016/j.cobeha.2019.12.005 |doi-access=free}}</ref><ref name="Kansagra-2020">{{Cite journal |last=Kansagra |first=Sujay |date=May 2020 |title=Sleep Disorders in Adolescents |url=https://pediatrics.aappublications.org/content/145/Supplement_2/S204 |url-status=live |journal=Pediatrics |publisher=American Academy of Pediatrics |volume=145 |issue=Supplement 2 |pages=S204–S209 |doi=10.1542/peds.2019-2056I |pmid=32358212 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729044548/https://pediatrics.aappublications.org/content/145/Supplement_2/S204 |archive-date=July 29, 2022 |access-date=January 1, 2021 |doi-access=free}}</ref> dahil sa kumbinasyon ng distraksyon(naabala ang tulog ng isang tao dahil sa ingay, ilaw, at mga elektronikong aparato), pag-inom [[Kapeina|ng caffeine]], sobrang init ng mga kama, isang hindi pagkakatugma sa pagitan ng biologically preferred sleep schedules sa paligid ng puberty at social demands, insomnia, lumalaking homework load, at pagkakaroon ng napakaraming extracurricular na aktibidad.<ref name="Kansagra-2020" /><ref name="U-Rochester-2020">{{Cite news |last=University of Rochester |date=January 9, 2020 |title=Parents aren't powerless when it comes to sleep-deprived teenagers |work=Science Daily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2020/01/200109130203.htm |url-status=live |access-date=January 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417175707/https://www.sciencedaily.com/releases/2020/01/200109130203.htm |archive-date=April 17, 2021}}</ref> Kabilang sa mga kahihinatnan ng kawalan ng tulog ang mababang mood, mas masahol na emosyonal na regulasyon, [[pagkabalisa]], [[depresyon]], mas mataas na posibilidad na masaktan ang sarili, ideyang magpakamatay, at may kapansanan sa paggana ng pag-iisip.<ref name="Kansagra-2020" /><ref name="U-Rochester-2020" /> Bilang karagdagan, ang mga teenager at young adult na mas gustong mapuyat ay may mataas na antas ng pagkabalisa, impulsivity, pag-inom ng alak, paninigarilyo at paghuhumantong sa mga online games at makrimeng palabas.<ref>{{Cite news |last=University of Surrey |date=December 14, 2020 |title=Young people who go to bed later drink and smoke more due to their impulsivity |work=Science Daily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2020/12/201214104708.htm |url-status=live |access-date=January 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075846/https://www.sciencedaily.com/releases/2020/12/201214104708.htm |archive-date=February 3, 2023}}</ref> Nalaman ng isang pag-aaral ng Glasgow University na ang bilang ng mga mag-aaral sa Scotland na nag-uulat ng kahirapan sa pagtulog ay tumaas mula 23% noong 2014 hanggang 30% noong 2018. 37% ng mga teenager ay itinuring na may mahinang mood (33% lalaki at 41% babae), at 14% ay nasa panganib ng depresyon (11% lalaki at 17% babae). Ang mga matatandang babae ay nahaharap sa mataas na presyon mula sa gawain sa paaralan, pagkakaibigan, pamilya, paghahanda sa karera, pagpapanatili ng magandang imahe sa katawan at mabuting kalusugan.<ref>{{Cite news |date=January 30, 2020 |title=Sleep deprivation makes Scots teenage girls' anxiety worse |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-51302485 |url-status=live |access-date=December 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075815/https://www.bbc.com/news/uk-scotland-51302485 |archive-date=February 3, 2023}}</ref> == Relihiyon == Ang Gen Z ay ang pinaka-di-relihiyosong henerasyon sa kasaysayan.<ref>{{Cite web |last=Manning |first=Christel J. |title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing. |url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114191920/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing |archive-date=November 14, 2022 |access-date=2022-11-14 |website=Pacific Standard}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 April 2022 |title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame? |url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114191920/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x |archive-date=November 14, 2022 |access-date=2022-11-14 |website=Deseret News}}</ref><ref name="Manalang" /> Mas maraming miyembro ng Generation Z kaysa sa alinmang nakaraang henerasyon ang nagsasabing hindi sila nananampalataya at tinatanggihan ang kaugnayan sa mga relihiyon, kahit na marami pa rin sa kanila ang naglalarawan sa kanilang sarili bilang espirituwal.<ref name="Manalang">{{Cite journal |last=Manalang |first=Aprilfaye T. |year=2021 |title=Generation Z, Minority Millennials and Disaffiliation from Religious Communities: Not Belonging and the Cultural Cost of Unbelief |url=https://wikipedialibrary.idm.oclc.org/login?auth=production&url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=154529170&site=eds-live&scope=site |journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion |volume=17 |pages=1–24 }}{{Dead link|date=Marso 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa [[Estados Unidos|United States]], ang Generation Z ay doble ang dami ng [[Ateismo|mga ateista]] kumpara sa mga naunang henerasyon.<ref>{{Cite web |title=Atheism Doubles Among Generation Z |url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/ |archive-date=October 23, 2019 |access-date=2022-11-14 |website=Barna Group}}</ref> Sa buong mundo, bumababa ang relihiyon sa mga bansang Euro-American ngunit lumalaki sa ibang bahagi ng mundo.<ref name="Sherwood-2018">{{Cite news |last=Sherwood |first=Harriet |date=August 27, 2018 |title=Religion: why faith is becoming more and more popular |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |url-status=live |access-date=June 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301113948/https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |archive-date=March 1, 2021}}</ref> Ayon sa World Religious Database, ang proporsyon ng populasyon ng tao na nagpapakilala sa isang relihiyon ay tumaas mula 81% noong 1970 hanggang 85% noong 2000 at tinatayang tataas sa 87% noong 2025. Ang Simbahang Katoliko ay nakakuha ng 12% karagdagang mga tagasunod sa pagitan ng 2000 at 2010, pangunahin mula sa Asia at Africa.<ref name="Kaufmann-2010">{{Cite journal |last=Kaufmann |first=Eric |author-link=Eric Kaufmann |date=Winter 2010 |title=Shall the Religious Inherit the Earth? |journal=Studies: An Irish Quarterly Review |volume=99 |issue=396, the future of religion |pages=387–94 |jstor=27896504}}</ref> Ang Islam ang pinakamabilis na lumalagong relihiyon sa mundo,<ref name="Sherwood-2018" /> pangunahin dahil sa karaniwang mas bata na edad at mas mataas na fertility rate ng mga Muslim.<ref>{{Cite web |title=The Future of World Religions p.70 |url=http://www.pewforum.org/files/2015/03/PF_15.04.02_ProjectionsFullReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429153811/http://www.pewforum.org/files/2015/03/PF_15.04.02_ProjectionsFullReport.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> Ang demograpo na si Erick Kaufmann ay hinuhulaan na ang pagpapalawak ng sekularismo ay mabagal sa Europa habang umuunlad ang ika-21 siglo.<ref name="Kaufmann-2010" /> == Henerasyon Z sa Pilipinas == Sa Pilipinas, ang mga kabataan na ipinanganak mula 1995 hanggang 2009 na nabubuhay sa pagbangon ng internet, lalo na ang pagkakaroon ng internet cafe sa mga barangay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-21 siglo]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] d5fzzm6n4pvc9hj8212atuzffls1mnv 0 323775 2212764 2149233 2026-06-22T18:23:25Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212764 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|birth_name=Glen Theodore Seaborg|image=Glenn Seaborg - 1964.jpg|caption=Si Seaborg noong 1964|module={{Infobox officeholder | embed=yes | office = Chairman of the [[United States Atomic Energy Commission]] | term_start = March 1, 1961 | term_end = August 16, 1971 | predecessor = [[John A. McCone|John McCone]] | successor = [[James R. Schlesinger]] | order2 = 2nd | title2 = Chancellor of the [[University of California, Berkeley]] | term_start2 = 1958 | term_end2 = 1961 | predecessor2 = [[Clark Kerr]] | successor2 = [[Edward W. Strong]] }}|birth_date={{birth date|1912|4|19|mf=yes}}|birth_place=[[Ishpeming, Michigan]], US|death_date={{death date and age|1999|2|25|1912|4|19|mf=yes}}|death_place=[[Lafayette, California]], US|death_cause=|nationality=<!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] -->|field=[[Nuclear chemistry]]|work_institutions={{Plainlist | * [[University of California, Berkeley]] * [[University of Chicago]] * [[Manhattan Project]] * [[US Atomic Energy Commission]] }}|alma_mater={{Plainlist | * [[Unibersidad ng California, Los Angeles]] (BA) * [[Unibersidad ng California, Berkeley]] (PhD) }}|thesis_title=The interaction of fast neutrons with lead|thesis_url=https://search.proquest.com/docview/301774846/|thesis_year=1937|doctoral_advisor={{Plainlist | * [[George Ernest Gibson]] * [[Gilbert Newton Lewis]] }}|doctoral_students={{Plainlist | * [[Ralph A. James|Ralph Arthur James]] * [[Joseph W. Kennedy|Joseph William Kennedy]] * [[Elizabeth Rauscher]] * [[Arthur Wahl]] }}|notable_students=[[Margaret Melhase]]|known_for=Mga kontribusyon sa synthesis, pagtuklas at pagsisiyasat ng sampung [[transuranium element]].|prizes={{Plainlist| * [[ACS Award in Pure Chemistry]] (1947) * [[Member of the National Academy of Sciences]] (1948) * [[Nobel Prize in Chemistry]] (1951) * [[Centenary Prize]] (1956) * [[Perkin Medal]] (1957)<ref name = "SCI Perkin Medal">{{cite web |title = SCI Perkin Medal |url = https://www.sciencehistory.org/sci-perkin-medal |website = [[Science History Institute]] |access-date = March 24, 2018 |date = May 31, 2016 }}</ref> * [[Enrico Fermi Award]] (1959) * [[Franklin Medal]] (1963) * [[Willard Gibbs Award]] (1966) * [[Priestley Medal]] (1979) * [[Foreign Member of the Royal Society]] (1985)<ref name=formemrs>{{Cite journal |last1 = Hoffman |first1 = D. C. |author-link = Darleane C. Hoffman |doi = 10.1098/rsbm.2007.0021 |title = Glenn Theodore Seaborg. 19 April 1912 – 25 February 1999 |journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]] |volume = 53 |pages = 327–338 |year = 2007 |jstor = 20461382 |doi-access = free |ref=none}}</ref>{{sfnp|Hoffman|2007|p=334 }} * [[Vannevar Bush Award]] (1988) * [[National Medal of Science]] (1991) }}|signature=Glenn T Seaborg signature.svg}} Si '''Glenn Theodore Seaborg''' {{IPAc-en|ˈ|s|iː|b|ɔr|g}} Abril 19, 1912{{Spaced en dash}} Pebrero 25, 1999) ay isang Amerikanong kemist na ang pagkakasangkot sa pagsintesis, pagtuklas at pagsisiyasat ng sampung elementong transuranium ay nakakuha sa kanya ng bahagi ng 1951 Nobel Prize sa Kemistri.<ref name="Nobel Prize">{{Cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1951 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/index.html |access-date=August 26, 2012 |publisher=[[Nobel Foundation]]}}</ref> Ang kanyang trabaho sa lugar na ito ay humantong din sa kanyang pagbuo ng konsepto ng aktinido at ang pag-aayos ng serye ng [[aktinido]] sa [[Talahanayang peryodiko|talahanayang pedryodiko ng mga elemento]]. Ginugol ni Seaborg ang karamihan sa kanyang karera bilang isang tagapagturo at siyentipikong tagapanaliksik sa Unibersidad ng California, Berkeley, na nagsisilbing propesor, at, sa pagitan ng 1958 at 1961, bilang pangalawang kansilyer ng unibersidad. <ref>{{Cite web |last=Office of the Chancellor |title=Past Chancellors |url=http://chancellor.berkeley.edu/chancellors |access-date=December 24, 2015 |publisher=University of California, Berkeley}}</ref> Pinayuhan niya ang sampung pangulo ng Estados Unidos—mula kay [[Harry S. Truman]] hanggang [[Bill Clinton]] —sa patakarang nuklear at naging Tagapangulo ng Komisyon ng Enerhiyang Atomiko ng Estados Unidos mula 1961 hanggang 1971, kung saan itinulak niya ang komersyal na [[Enerhiyang nukleyar|enerhiyang nuklear]] at ang mapayapang aplikasyon ng agham nukleyar. Sa buong karera niya, nagtrabaho si Seaborg para sa pagkontrol ng armas. Siya ay isang tagalagda sa Franck Report at nag-ambag sa Limited Test Ban Treaty, ang Nuclear Non-Proliferation Treaty at ang [[Tratado sa Buong Pagbawal ng mga Pagsusubok Nuklear|Comprehensive Test Ban Treaty]]. Siya ay isang kilalang tagapagtaguyod ng edukasyon sa agham at pederal na pagpopondo para sa purong pananaliksik. Sa pagtatapos ng [[Dwight Eisenhower|administrasyong Eisenhower]], siya ang pangunahing may-akda ng Ulat Seaborg sa akademikong agham, at, bilang miyembro ng Pambansang Komisyon sa Kahusayan sa Edukasyon ni Pangulong [[Ronald Reagan]], siya ay isang pangunahing tagapag-ambag sa ulat nitong 1983 na "''A Nation at Risk''". Si Seaborg ang tagapanguna o kasamang tumuklas ng sampung elemento: [[plutonyo]], [[amerisyo]], [[kyuryo]], [[berkilyo]], [[Kaliforniyo|kalifornyo]], [[enstenyo]], [[permiyo]], [[mendelivyo]], [[nobelyo]] at ang elementong 106, na, noong siya ay nabubuhay pa, ay pinangalanang [[Siborgiyo|siborgyo]] bilang karangalan sa kanya. Sinabi niya tungkol sa pagpapangalan na ito, "Ito ang pinakadakilang karangalan na ipinagkaloob sa akin--mas mabuti pa, sa palagay ko, kaysa manalo ng Nobel Prize o [[Gantimpalang Nobel]]. Ang hinaharap na mga mag-aaral ng kimika, sa pag-aaral tungkol sa talahanayang pedryodiko, ay maaaring may dahilan upang magtanong kung bakit ang elemento ay pinangalanan para sa akin, at sa gayon ay matuto nang higit pa tungkol sa aking trabaho."<ref name="seaborg.ucla.edu">{{Cite web |title=UCLA Glenn T. Seaborg Symposium – Biography |url=https://www.seaborg.ucla.edu/biography.html |access-date=2022-04-25 |website=www.seaborg.ucla.edu |archive-date=2023-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206180935/https://www.seaborg.ucla.edu/biography.html |url-status=dead }}</ref> Natuklasan din niya ang higit sa 100 [[Isotope|isotopo]] ng mga elemento ng transuranium at kinikilalang may mahalagang kontribusyon sa kemistri ng plutonium, na orihinal na bahagi ng [[Proyektong Manhattan]] kung saan binuo niya ang proseso ng pagkuha na ginamit upang ihiwalay ang langis na plutonyo para sa implosion-type atomic bomb. Sa unang bahagi ng kanyang karera, siya ay isa sa mga nagpasimula ng nukleyar na medisina at natuklasan ang mga isotopo ng mga elemento na may mahahalagang aplikasyon sa pagsusuri at paggamot ng mga sakit, kabilang ang iodine-131, na ginagamit sa paggamot ng sakit sa [[tiroideo]]. Bilang karagdagan sa kanyang teoretikal na gawain sa pagbuo ng konsepto ng aktinido, na naglagay ng serye ng aktinido sa ilalim ng serye ng [[lantanido]] sa talahanayang pedryodiko, ipinalagay niya ang pagkakaroon ng mga sobrang bigat na mga elemento sa serye ng transactinide at superactinide. Matapos ibahagi ang 1951 Nobel Prize sa Kemistri kay Edwin McMillan, nakatanggap siya ng humigit-kumulang 50 honorary doctorates at maraming iba pang mga gawad at parangal . Ang listahan ng mga bagay na ipinangalan sa Seaborg ay mula sa elementong kemikal na [[siborgiyo]] hanggang sa asteroyd na [[Talaan ng mga planetang menor: 4001–5000|4856 Seaborg]] . Siya ay isang mahusay na may-akda, kung saan nagsulat siya ng maraming mga libro at 500 mga artikulo sa dyornal, madalas sa pakikipagtulungan sa iba. Minsan siyang naitala sa [[Mga Pandaigdigang Tala ng Guinness|Guinness Book of World Records]] bilang taong may pinakamahabang entry sa ''Who's Who in America''. <ref name="seaborg.ucla.edu"/> ==Maagang buhay== Si Glenn Theodore Seaborg ay ipinanganak sa Ishpeming, [[Michigan]], noong Abril 19, 1912. Siya ang anak nina Herman Theodore (Ted) at Selma Olivia Erickson Seaborg. Mayroon siyang isang kapatid na babae, si Jeanette, na mas bata ng dalawang taon. Ang kanyang pamilya ay nagsasalita ng [[wikang Suweko]] sa bahay. Noong bata pa si Glenn Seaborg, lumipat ang pamilya sa [[Los Angeles|Los Angeles County]], [[California]], nanirahan sa isang subdibisyon na tinatawag na ''Home Gardens'', na kalaunan ay pinagsama sa [[Lungsod ng South Gate, California]]. Sa mga panahong ito, binago niya ang pagbaybay ng kanyang unang pangalan mula sa Glen tungo sa Glenn.{{sfnp|Hoffman|2007|p=330 }} Nagtatago si Seaborg ng pang-araw-araw niyang dyornal mula 1927 hanggang sa na-stroke siya noong 1998.{{sfnp|Hoffman|2007|p=336 }} Noong kanyang kabataan, si Seaborg ay parehong tapat na tagahanga ng isports at isang masugid na mahilig sa pelikula. Hinikayat siya ng kanyang ina na maging isang bookkeeper dahil pakiramdam niya ay hindi praktikal ang kanyang mga interes sa panitikan. Hindi siya nagkaroon ng interes sa agham hanggang sa kanyang junior year nang siya ay nagkaroon ng inspirasyon mula kay Dwight Logan Reid, isang guro sa kimika at pisika sa David Starr Jordan High School sa Watts.{{sfnp|Seaborg|Seaborg|2001|pp=13–14}} Nagtapos si Seaborg mula sa Jordan noong 1929 sa tuktok ng kanyang klase at nakatanggap ng digring [[Batsilyer sa Sining]] (BA) sa kemist mula sa [[Unibersidad ng California, Los Angeles]], noong 1933.{{sfnp|Hoffman|2007|p=330 }} Nagtrabaho siya sa paaralan bilang isang stevedore at isang tagatulong sa laboratoryo sa Firestone.{{sfnp|Seaborg|Seaborg|2001|pp=15, 29}} Natanggap ni Seaborg ang kanyang PhD sa kimika sa Unibersidad ng California, Berkeley, noong 1937 na may tesis ng doktor sa "Interaction of Fast Neutrons with Lead",{{sfnp|Seaborg|Seaborg|2001|p=40}}<ref name="thesis-seaborg-1937">{{cite thesis |url = https://www.proquest.com/docview/301774846/ |title = The interaction of fast neutrons with lead |date = 1937 |publisher = [[University of California, Berkeley]] |type = Ph.D. |last = Seaborg |first = Glenn T. |via = [[ProQuest]] |url-access = subscription |oclc = 21609796 }}</ref> kung saan nilikha niya ang terminong "nuclear spallation".<ref name="Argonne">{{cite web |url = http://www.dep.anl.gov/postdocs/seaborg_bio.htm |title = Scientific and Luminary Biography – Glenn Seaborg |publisher = [[Argonne National Laboratory]] |access-date = June 16, 2013 |archive-date = Abril 13, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130413024307/http://www.dep.anl.gov/postdocs/seaborg_bio.htm |url-status = dead }}</ref> Si Seaborg ay miyembro ng propesyonal na praternidad sa kemistring Alpha Chi Sigma. Bilang isang nagtapos na estudyante noong 1930s, nagsagawa si Seaborg ng ''wet chemistry research'' para sa kanyang tagapayo na si [[Gilbert Newton Lewis]],<ref name="Argonne"/> at naglathala ng tatlong papel kasama niya sa teorya ng mga [[acid]] at [[base]].<ref>{{cite journal |title = Primary and secondary acids and bases |first1 = G. N. |last1 = Lewis |first2 = Glenn T. |last2 = Seaborg |journal = Journal of the American Chemical Society |issn = 0002-7863 |volume = 61 |issue = 7 |pages = 1886–1894 |date = July 1939 |doi = 10.1021/ja01876a068 }}</ref><ref>{{cite journal |title = Trinitrotriphenylmethide ion as a secondary and primary base. |first1 = G. N. |last1 = Lewis |first2 = Glenn T. |last2 = Seaborg |journal = Journal of the American Chemical Society |issn = 0002-7863 |volume = 61 |issue = 7 |pages = 1894–1900 |date = July 1939 |doi = 10.1021/ja01876a069 }}</ref><ref>{{cite journal |title = The acidity of aromatic nitro compounds toward amines. The effect of double chelation |first1 = G. N. |last1 = Lewis |first2 = Glenn T. |last2 = Seaborg |journal = Journal of the American Chemical Society |issn = 0002-7863 |volume = 62 |issue = 8 |pages = 2122–2124 |date = August 1940 |doi = 10.1021/ja01865a057 }}</ref> Pinag-aralan ni Seaborg ang tekstong ''Applied Radiochemistry'' ni [[Otto Hahn]], ng Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry sa [[Berlin]], at nagkaroon ito ng malaking epekto sa kanyang pagbuo ng mga interes bilang isang siyentistang tagapanaliksik. Sa loob ng ilang taon, nagsagawa ng mahalagang pananaliksik si Seaborg sa artipisyal na radyaktibidad gamit ang Lawrence cyclotron sa UC Berkeley. Siya ay nasasabik na malaman mula sa iba na ang nuclear fission ay posible-ngunit nalungkot din, dahil ang kanyang sariling pananaliksik ay maaaring humantong sa kanya sa parehong pagtuklas.{{sfnp|Seaborg|Seaborg|2001|pp=57–59}} Si Seaborg ay naging isang mahusay na kausap ng pisikong si [[Robert Oppenheimer]] sa Berkeley. Si Oppenheimer ay may nakakatakot na reputasyon at madalas na sinasagot ang tanong ng isang junior na kasamahan bago pa man ito nasabi. Kadalasan ang tanong na sinagot ay mas malalim kaysa sa itinanong, ngunit kakaunti ang praktikal na tulong. Natutunan ni Seaborg na sabihin ang kanyang mga tanong kay Oppenheimer nang mabilis at maikli.{{sfnp|Seaborg|Seaborg|2001|p=26}} ==Nangungunang gawa sa kimikang nukleyar== [[File:Seaborg in lab - restoration.jpg|thumb|right|Si Seaborg noong 1950, kasama ang [[ion exchange]]r elution column ng mga [[aktinido|aktinidong]] [[elemento]]]] Nanatili si Seaborg sa Unibersidad ng California, Berkeley, para sa post-doctoral na pag-aaral. Sinundan niya ang gawain ni [[Frederick Soddy]] sa pagsisiyasat ng mga [[isotopo]] at nag-ambag sa pagtuklas ng higit sa 100 mga isotopo ng mga elemento. Gamit ang isa sa mga makabagong cyclotron ni [[Ernest Lawrence]], sina [[John Livingood]], [[Fred Fairbrother]], at Seaborg ay lumikha ng isang bagong isotopo ng [[iron|bakal]], iron-59 noong 1937. Ang Iron-59 ay kapaki-pakinabang sa pag-aaral ng [[hemoglobin]] sa [[dugo]] ng tao. Noong 1938, nagtulungan sina Livingood at Seaborg (tulad ng ginawa nila sa loob ng limang taon) upang lumikha ng isang mahalagang isotopo ng [[yodo]], ang iodine-131, na ginagamit pa rin sa paggamot sa sakit sa [[tiroideo]].<ref>{{cite book |last1 = Heilbron |first1 = J. L. |last2 = Seidel |first2 = R. W. |year = 1989 |title = Lawrence and His Laboratory: A History of the Lawrence Berkeley Laboratory – Volume I |url = https://archive.org/details/lawrencehislabor00heil/page/355 |pages = [https://archive.org/details/lawrencehislabor00heil/page/355 355–356] |publisher = [[University of California Press]] |isbn = 978-0520064263 }}</ref> (Maraming taon ang nakalipas, ito ay kredito sa pagpapahaba ng buhay ng ina ni Seaborg.) Bilang resulta ng mga ito at iba pang mga kontribusyon, ang Seaborg ay itinuturing na isang tagapanguna sa [[medisinang nukleyar]] at isa sa mga pinakamasipag na nakatuklas ng isotopo.<ref>{{cite web |title = National Award of Nuclear Science & History |url = http://www.nuclearmuseum.org/support-the-museum/einstein-society-gala/national-award-of-nuclear-science-history/ |publisher = [[National Museum of Nuclear Science & History]] |access-date = August 26, 2012 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120817100315/http://www.nuclearmuseum.org/support-the-museum/einstein-society-gala/national-award-of-nuclear-science-history/ |archive-date = August 17, 2012 }}</ref> Noong 1939 siya ay naging isang instruktor sa kimika sa Berkeley, na-promote bilang katulong na propesor noong 1941 at propesor noong 1945.<ref>{{cite web |date = March 5, 1999 |title = Seaborg Timeline: A Lifetime of Differences |url = http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/seaborg-timeline.html |publisher = [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] |access-date = August 26, 2012 |archive-date = Disyembre 22, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171222203433/http://www2.lbl.gov/Science-Articles/Archive/seaborg-timeline.html |url-status = dead }}</ref> Pinangunahan ng pisiko ng University of California, Berkeley na si [[Edwin McMillan]] ang isang pangkat na nakatuklas ng elementong 93, na pinangalanan niyang [[neptunyo]] noong 1940. Noong Nobyembre, hinikayat siyang umalis pansamantala sa Berkeley upang tumulong sa agarang pananaliksik sa teknolohiya ng [[radar]]. Dahil naperpekto ni Seaborg at ng kanyang mga kasamahan ang pamamaraan ng pagbabawas ng oksihenasyong McMillan para sa paghihiwalay ng neptunyo, humingi siya ng pahintulot kay McMillan na ipagpatuloy ang pananaliksik at paghahanap ng elemento 94. Sumang-ayon si McMillan sa pakikipagtulungan.<ref>{{cite book |last1 = Jackson |first1 = D. J. |last2 = Panofsky |first2 = W. K. H. |year = 1996 |title = Edwin Mattison McMillan |url = http://www.nap.edu/html/biomems/emcmillan.pdf |series = Biographical Memoirs |volume = 69 |publisher = [[National Academies Press]] }}</ref> Si Seaborg ang unang nag-ulat ng [[alpha decay]] na proporsyonal sa isang bahagi lamang ng elementong 93 sa ilalim ng pagmamasid. Ang unang ipotesis para sa akumulasyon ng [[alpha particle]] na ito ay kontaminasyon ng [[uranyo]], na gumagawa ng mga partikulo ng alpha-decay; Ang pagsusuri sa mga partikulo ng alpha-decay ay pinasiyahan ito. Ipinagpalagay ni Seaborg na ang isang natatanging elementong gumagawa ng alpha ay nabuo mula sa elemento 93.<ref name="An Elementary Problem"/> Noong Pebrero 1941, si Seaborg at ang kanyang mga katuwang ay gumawa ng plutonium-239 sa pamamagitan ng pambobomba ng uranyo. Sa kanilang mga eksperimento na binomba ang uranyo ng mga [[deuteron]], napagmasdan nila ang paglikha ng neptunyo, elemento 93. Ngunit pagkatapos ay sumailalim ito sa [[beta-decay]], na bumubuo ng isang bagong elemento, ang [[plutonyo]], na may 94 na mga [[proton]]. Ang plutonyo ay medyo matatag, ngunit sumasailalim sa alpha-decay, na nagpapaliwanag ng pagkakaroon ng mga partikulong alpha na nagmumula sa neptunyo.<ref name="An Elementary Problem">{{cite journal |last=Farmer |first=Delphine |author-link=Delphine Farmer |year=2001 |title=An Elementary Problem |url=http://sciencereview.berkeley.edu/read/spring-2001/an-elementary-problem/ |journal=Berkeley Science Review |volume=1 |issue=1 |pages=32–37 |issn=1538-6449 }}{{Dead link|date=Mayo 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kaya, noong Marso 28, 1941, naipakita ni Seaborg, pisikong si Emilio Segrè at kimika galing Berkeley na si Joseph W. Kennedy na ang plutonyo (na kilala lamang bilang elemento 94) ay ''fissile'', isang mahalagang pagkakaiba na importante sa mga desisyong ginawa sa pamamahala ng pananaliksik sa [[Proyektong Manhattan]].{{sfnp|Seaborg|Seaborg|2001|pp=77–79}} Noong 1966, ang ''Room 307'' ng [[Gilman Hall]] sa campus sa Berkeley, kung saan ginawa ni Seaborg ang kanyang trabaho, ay idineklara na isang [[US National Historic Landmark]].<ref>{{cite web |url = http://www.lbl.gov/Publications/Seaborg/Gilman.htm |title = Nuclear Milestones: 307 Gilman Hall |first = Glenn T. |last = Seaborg |publisher = [[Lawrence Berkeley Laboratory]] |access-date = June 16, 2013 |archive-date = Pebrero 28, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140228074357/http://www.lbl.gov/Publications/Seaborg/Gilman.htm |url-status = dead }}</ref> Bilang karagdagan sa plutonyo, siya ay kinikilala bilang isang tapangunang tagapagtuklas ng [[amerisyo]], [[kyuryo]], at [[berkilyo]], at bilang isang kasamahang tagapagtuklas ng [[Kaliforniyo|kalifornyo]], [[enstenyo]], [[permiyo]], [[mendelivyo]], nobelyo at [[Siborgiyo|siborgyo]], ang unang elemento na ipinangalan sa isang buhay na tao.<ref>{{Cite web |title=Glenn Seaborg {{!}} Biographies |url=https://www.atomicarchive.com/resources/biographies/seaborg.html |access-date=2022-04-25 |website=www.atomicarchive.com}}</ref> Ibinahagi niya ang [[Nobel Prize sa Kemistri]] noong 1951 kay Edwin McMillan para sa "kanilang mga pagtuklas sa kimika ng mga unang elementong transuranium."<ref name="Nobel Prize"/> ==Siyentipikong kontribusyon habang nasa Proyektong Manhattan== Noong Abril 19, 1942, nakarating si Seaborg sa [[Chicago]] at sumali sa grupo ng kimika sa Metalurhiyang Laboratoryo ng [[Proyektong Manhattan]] sa [[Unibersidad ng Chicago]], kung saan si [[Enrico Fermi]] at ang kanyang grupo ay magko-convert sa uranium-238 sa plutonium-239 sa isang kinokontrol na reaksyong nuclear chain. Ang tungkulin ni Seaborg ay alamin kung paano kunin ang maliit na piraso ng [[plutonyo]] mula sa masa ng [[uranyo]]. Ang plutonium-239 ay nahiwalay sa mga nakikitang halaga gamit ang isang reaksyong transmutasyon noong Agosto 20, 1942, at tinimbang noong Setyembre 10, 1942, sa laboratoryo ni Seaborg sa Chicago. Siya ang may pananagutan sa maraming yugto ng proseso ng kemikal na naghihiwalay, nagkonsentrato at nagbukod ng plutonium. Ang prosesong ito ay higit na binuo sa Clinton Engineering Works sa [[Oak Ridge, Tennessee]], at pagkatapos ay pumasok sa full-scale na produksyon sa Hanford Engineer Works, sa [[Richland, Washington]].<ref>{{cite web |title = Glenn Seaborg's Greatest Hits |url = http://isswprod.lbl.gov/Seaborg/hits.htm |publisher = [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] |access-date = August 26, 2012 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20041015051852/http://isswprod.lbl.gov/Seaborg/hits.htm |archive-date = October 15, 2004 }}</ref> Ang teoretikal na pag-unlad ni Seaborg ukol sa konsepto ng [[aktinido]] ay nagresulta sa muling pagguhit ng [[Talahanayang peryodiko|talahanayang pedryodiko]] sa kasalukuyang conpigurasyon nito na may serye ng aktinido na lumilitaw sa ibaba ng serye ng [[lantanido]]. Binuo ni Seaborg ang mga elementong kemikal na [[amerisyo]] at [[kyuryo]] habang siya'y nasa Chicago. Nagawa niyang makakuha ng mga ''patent'' para sa parehong elemento. Ang kanyang patent sa kyuryo ay hindi kailanman napatunayang mabubuhay sa komersyo dahil sa maikling kalahating buhay ng elemento, ngunit ang amerisyo ay karaniwang ginagamit sa mga ''[[smoke detector]]'' ng sambahayan at sa gayon ay nagbigay ng magandang pinagmumulan ng kinikitang ''royalty'' para kay Seaborg sa mga sumunod na taon. Bago ang pagsubok ng unang sandatang nuklear, sumama si Seaborg sa ilang iba pang nangungunang siyentipiko sa isang nakasulat na pahayag na kilala bilang ang Ulat Franck o ''Frank Report'' (lihim noong panahong iyon ngunit mula nang nai-publish) na hindi matagumpay na nanawagan kay [[Harry S. Truman|Pangulong Truman]] na magsagawa ng pampublikong demonstrasyon ng [[atomic bomb|bombang atomiko]] na nasaksihan ng mga Hapones.{{sfnp|Rhodes|1986|pp=320, 340–43, 348, 354, 369, 377, 395}} ==Mga piniling akda== * {{cite book |last1 = Seaborg |first1 = G. T. |last2 = James |first2 = R.A. |last3 = Morgan |first3 = L.O. |title = The New Element Americium (Atomic Number 95) |publisher = [[United States Atomic Energy Commission|US Atomic Energy Commission]] |date = January 1948 |osti = 4435330 |doi = 10.2172/4435330 |url = https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1022039/ }} * {{cite book |last1 = Seaborg |first1 = G. T. |last2 = James |first2 = R.A. |last3 = Ghiorso |first3 = A. |title = The New Element Curium (Atomic Number 96) |publisher = [[United States Atomic Energy Commission|US Atomic Energy Commission]] |date = January 1948 |osti = 4421946 }} * {{cite book |last1 = Seaborg |first1 = G. T. |last2 = Thompson |first2 = S.G. |last3 = Ghiorso |first3 = A. |title = The New Element Berkelium (Atomic Number 97) |publisher = [[University of California, Berkeley|UC Berkeley]], [[Lawrence Berkeley National Laboratory|Radiation Laboratory]] |date = April 1950 |osti = 4421999 |doi = 10.2172/4421999 |url = https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/ }} * {{cite book |last1 = Seaborg |first1 = G. T. |last2 = Thompson |first2 = S.G. |last3 = Street |first3 = K. Jr. |last4 = Ghiroso |first4 = A. |title = The New Element Californium (Atomic Number 98) |publisher = [[University of California, Berkeley|UC Berkeley]], [[Lawrence Berkeley National Laboratory|Radiation Laboratory]] |date = June 1950 |osti = 932819 |doi = 10.2172/932819 |hdl = 2027/mdp.39015086449165 |url = https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc893365/ }} * {{cite book |last = Seaborg |first = G. T. |title = The Transuranium Elements – Present Status: Nobel Lecture |publisher = [[University of California, Berkeley|UC Berkeley]], [[Lawrence Berkeley National Laboratory|Radiation Laboratory]] |date = December 1951 |osti = 4406579 |doi = 10.2172/4406579 }} * {{cite book |last1 = Seaborg |first1 = G. T. |last2 = Thompson |first2 = S.G. |last3 = Harvey |first3 = B.G. |last4 = Choppin |first4 = G.R. |title = Chemical Properties of Elements 99 and 100 (Einsteinium and Fermium) |publisher = [[University of California, Berkeley|UC Berkeley]], [[Lawrence Berkeley National Laboratory|Radiation Laboratory]] |date = July 1954 |osti = 4405197 |doi = 10.2172/4405197 |s2cid = 54678232 |url = https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1023183/ }} * {{cite book |last = Seaborg |first = G. T. |title = The First Weighing of Plutonium |publisher = [[United States Atomic Energy Commission|US Atomic Energy Commission]] |date = September 1967 |osti = 814965 }} * {{cite book |last = Seaborg |first = G. T. |title = Peaceful Uses of Nuclear Energy: A Collection of Speeches |publisher = [[United States Atomic Energy Commission|US Atomic Energy Commission]] |date = July 1970 |osti = 4042849 }} * {{cite book |editor = Seaborg, G. T. |title = Symposium Commemorating the 25th Anniversary of the Discovery of Mendelevium |publisher = [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] |date = January 1980 |osti = 6468225 |last1 = Seaborg |first1 = G. T. (ed ). }} * {{cite book |last = Seaborg |first = G. T. |title = Transuranium Elements: a Half Century |publisher = [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] |date = August 1990 |osti = 6604648 }} * {{Cite journal |last = Seaborg |first = G. T. |title = My career as a radioisotope hunter |url = https://archive.org/details/sim_jama_march-22-29-1995_273_12/page/961 |journal = [[Journal of the American Medical Association]] |date = March 1995 |volume = 273 |pages = 961–964 |doi = 10.1001/jama.273.12.961 |pmid = 7884957 |issue = 12 }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== {{Commons}} * [http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/glenn-seaborgs-interview 1965 Audio Interview with Glenn Seaborg by Stephane Groueff] Voices of the Manhattan Project * [http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/gseaborg.html National Academy of Sciences biography] * [https://web.archive.org/web/20060527163047/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FSeaborg%2C+Glenn Annotated bibliography for Glenn Seaborg from the Alsos Digital Library] * [http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1951/seaborg-bio.html Nobel Institute Official Biography] * [http://sunsite.berkeley.edu/CalHistory/chancellor.seaborg.html UC Berkeley Biography of Chancellor Glenn T. Seaborg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628214137/http://sunsite.berkeley.edu/CalHistory/chancellor.seaborg.html |date=2011-06-28 }} * [http://www.lbl.gov/Publications/Seaborg/ Lawrence Berkeley Laboratory's Glenn T. Seaborg website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512053827/http://www2.lbl.gov/Publications/Seaborg/ |date=May 12, 2015 }} * [http://archives.aaas.org/people/plist.php?type=President American Association for the Advancement of Science, List of Presidents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724213136/http://archives.aaas.org/people/plist.php?type=President |date=July 24, 2011 }} * [http://science.energy.gov/bes/about/organizational-history/germantown-natural-history/glenn-seaborg-trail/ Glenn Seaborg Trail, at Department of Energy official site] * [http://www.nmu.edu/seaborg/home-page Glenn T. Seaborg Center at Northern Michigan University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019084736/http://www.nmu.edu/seaborg/home-page |date=October 19, 2017 }} * [http://www.seaborg.ucla.edu/ Glenn T. Seaborg Medal and Symposium at the University of California, Los Angeles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021181015/http://www.seaborg.ucla.edu/ |date=2015-10-21 }} * [http://openvault.wgbh.org/catalog/V_26A09FA3EFD24CA59DFCA3A22B27E450 Video interview with Glenn Seaborg from 1986 with transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709192916/https://openvault.wgbh.org/catalog/V_26A09FA3EFD24CA59DFCA3A22B27E450 |date=2023-07-09 }} * [http://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/nuclear-vault/2017-08-30/clean-nukes-ecology-nuclear-war "Clean" Nukes and the Ecology of Nuclear War], published by the [[National Security Archive]] * {{Internet Archive author |sname= Glenn Seaborg}} [[Kategorya:Mga kimiko mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga laureado ng Gantimpalang Nobel]] i2y57ix7t73cudpu98rarb688ctbi16 0 324053 2212839 2093426 2026-06-22T19:07:41Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212839 wikitext text/x-wiki Ang '''pananagutan,''' o '''akontabilidad''' sa konteksto ng [[etika]] at [[pamamahala]], ay itinuturing bilang pananagutan, pagtanggap ng kasalanan, isang responsibilidad kung saan ang isang tao ay inaasahang magbibigay ng paliwanag sa mga taong nasasakupan. <ref>{{Cite journal |last=Dykstra |first=Clarence A. |date=February 1938 |title=The Quest for Responsibility |journal=American Political Science Review |volume=33 |issue=1 |pages=1–25 |doi=10.2307/1949761 |jstor=1949761}}</ref>Bilang isang mahalagang bahagi ng pamamahala, ito ay naging sentro ng mga talakayan kaugnay ng mga suliranin sa [[pampublikong sektor]], di-pampublikong sektor (tulad ng mga ''[[Samahang hindi pangkalakalan|nonprofit]]'' at pribadong [[korporasyon]] o corporate), at mga indibidwal na konteksto. Sa mga gampanin gaya ng pamumuno<ref>Williams, Reyes(2006) Leadership accountability in a globalizing world. London: Palgraave Macmillan.</ref> ang pananagutan ay pagkilala at pagsasagawa ng [[responsibilidad]] sa mga aksyon, produkto, desisyon, at patakaran, kaugnay ang administrasyon, pamamahala, at pagpapatupad sa naayon o naangkop sa posisyon na ginagampanan o kinabibilangan ng isang taong may pananagutan. Kasama dito ang obligasyon na mag-ulat, magpaliwanag, at magkaroon ng pananagutan sa mga resultang bunga ng mga nabanggit na responsbilidad. Sa pamamahala, ang kahulugan ng pananagutan ay hindi lamang basta mula sa simpleng "pagtawag sa pananagutan sa mga aksyon ng isang tao”. <ref>{{Cite journal |last=Mulgan |first=Richard |year=2000 |title='Accountability': An Ever-Expanding Concept? |url=https://archive.org/details/sim_public-administration_2000_78_3/page/n74 |journal=[[Public Administration (journal)|Public Administration]] |volume=78 |issue=3 |pages=555–573 |doi=10.1111/1467-9299.00218}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Sinclair |first=Amanda |year=1995 |title=The Chameleon of Accountability: Forms and Discourses |url=https://archive.org/details/sim_accounting-organizations-and-society_february-april-1995_20_2-3/page/219 |journal=Accounting, Organizations and Society |volume=20 |issue=2/3 |pages=219–237 |doi=10.1016/0361-3682(93)E0003-Y}}</ref> Ito ay madalas na inilalarawan bilang isang ugnayan ng pagbibigay ng paliwanag sa pagitan ng mga indibidwal, halimbawa, "Si A ay may pananagutan kay B kapag obligado si A na ipaalam kay B ang mga (nakaraang o darating) aksyon at desisyon ni A na ipaliwanag ang mga ito, upang patunayan ito o di kaya ay pagdusaan ang parusa sakaling may pagkakamali ito". Hindi maaaring umiral ang pananagutan nang walang tamang pamamahala ng mga rekord; sa madaling salita, kung walang pagtatala na nagsisilbing ebisensya, wala ring pananagutan. Isa pang mahalagang tandan na maaaring makatulong sa pananagutan ay ang maayos na pamamahala ng mga talaan.<ref>David, R. (2017). Contribution of records management to audit opinions and accountability in government. South African Journal of Information Management, 19(1), 1–14. https://doi.org/10.4102/sajim.v19i1.771</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub|Sosyolohiya|Etika|Negosyo}} [[Kategorya:Mga konseptong panlipunan]] [[Kategorya:Pagtatasa]] [[Kategorya:Demokrasya]] [[Kategorya:Pamamahala]] oyrict7dmdnk0yuca9jbrob3ksalcpo 0 324190 2212740 2029041 2026-06-22T18:06:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212740 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|name=Laacher See|image=Laacher_See_-_Luftaufnahme.jpg|caption=Tanaw ng caldera ng bulkan|image_bathymetry=|caption_bathymetry=|location=[[Ahrweiler (distrito)|Ahrweiler]], [[Renania-Palatinado]]|coordinates={{coord|50|24|45|N|07|16|12|E|region:DE_type:waterbody|display=inline,title}}|type=[[Bulkan|Bulkanikong]] [[Bulkanikong lawang caldera|lawang caldera]]|inflow=|outflow=Fulbert-Stollen (kanal)|catchment=|basin_countries=[[Alemanya]]|length=|width=|area={{cvt|3.3|km2|sqmi}}|depth=|max-depth={{cvt|53|m|ft}}|volume=|residence_time=|shore=|elevation={{cvt|275|m|ft}}|islands=}} [[Category:Pages using infobox body of water with auto short description]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Laacher See''' ({{IPA-de|ˈlaːxɐ ˈzeː}}), na kilala rin bilang '''Lawa Laach''', ay isang [[Bulkanikong lawang caldera|lawa]] ng [[bulkan]] na caldera na may diyametrong {{Cvt|2|km}} sa [[Renania-Palatinado]], [[Alemanya]], mga {{Cvt|24|km}} hilagang-kanluran ng [[Koblenz]], {{Cvt|37|km}} timog ng [[Bonn]], at {{Cvt|8|km}} sa kanluran ng [[Andernach]]. Ito ay nasa kabundukang [[Eifel]], at bahagi ng [[Bulkanikong Eifel|bulkanikong kaparangang Silangang Eifel]] sa loob ng mas malaking [[Bulkanikong Eifel]]. Ang lawa ay nabuo sa pamamagitan ng [[Plinianong pagsabog]] humigit-kumulang 13,000 taon [[Bago ang Kasalukuyan|bago ang kasalukuyan]] na may [[Index ng Pagsabog ng Bulkan|Volcanic Explosivity Index]] (VEI) na 6, sa parehong tindi ng [[Bundok Pinatubo|pagsabog ng Pinatubo noong 1991]].<ref>{{cite book|first=Clive|last=Oppenheimer|title=Eruptions that Shook the World|url=https://archive.org/details/eruptionsthatsho00oppe|url-access=limited|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-0-521-64112-8|pages=[https://archive.org/details/eruptionsthatsho00oppe/page/n232 216]–217}}</ref><ref name="Klerk">{{Cite journal |last=de Klerk |first=Pim |display-authors=etal |year=2008 |title=Environmental impact of the Laacher See eruption at a large distance from the volcano: Integrated palaeoecological studies from Vorpommern (NE Germany) |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=270 |issue=1–2 |pages=196–214 |bibcode=2008PPP...270..196D |doi=10.1016/j.palaeo.2008.09.013}}</ref><ref name="Bogaard">{{Cite journal |last=Bogaard |first=Paul van den |year=1995 |title=⁴⁰Ar/³⁹Ar ages of sanidine phenocrysts from Laacher See Tephra (12,900 yr BP): Chronostratigraphic and petrological significance |url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1995-06_133_1-2/page/163 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=133 |issue=1–2 |pages=163–174 |bibcode=1995E&PSL.133..163V |doi=10.1016/0012-821X(95)00066-L}}</ref><ref>{{Cite web |year=2011 |title=Geo-Education and Geopark Implementation in the Vulkaneifel European Geopark/Vulkanland Eifel National Geopark |url=http://geosociety.org/meetings/2011munich/fieldTrips/e19a.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113232457/http://geosociety.org/meetings/2011munich/fieldTrips/e19a.htm |archive-date=13 January 2019 |access-date=8 January 2013 |publisher=The Geological Society of America}}</ref><ref>{{Cite Q|Q107389873|last=Reinig|first=Frederick|last2=Wacker|first2=Lukas|last3=Jöris|first3=Olaf|last4=Oppenheimer|first4=Clive|last5=Guidobaldi|first5=Giulia|last6=Nievergelt|first6=Daniel|last7=Adolphi|first7=Florian|last8=Cherubini|first8=Paolo|last9=Engels|first9=Stefan|last10=Esper|first10=Jan|last11=Land|first11=Alexander|last12=Lane|first12=Christine|last13=Pfanz|first13=Hardy|last14=Remmele|first14=Sabine|last15=Sigl|first15=Michael|last16=Sookdeo|first16=Adam|last17=Büntgen|first17=Ulf|display-authors=6|quote=[Measurements] firmly date the [Laacher See eruption] to 13,006 ± 9 calibrated years before present (BP; taken as AD 1950), which is more than a century earlier than previously accepted.}}</ref> Ang [[Bulkanikong gas|paglabas ng bulkan]] na nakikita bilang mga [[mofetta]] sa timog-silangang baybayin ng lawa ay mga palatandaan ng [[Bulkan|natutulog]] na [[Bulkanismo|bulkan]]. == Paglalarawan == Ang lawa ay hugis-itlog at napapaligiran ng matataas na pampang. Ang lava ay hinukay para sa mga silyarang bato mula sa panahon ng mga Romano hanggang sa pagpapakilala ng mga iron roller para sa paggiling ng butil.<ref>{{cite book|first=Edward|last=Hull|author-link=Edward Hull (geologist)|url=https://books.google.com/books?id=gwVQwrwendQC&pg=PA72|title=Volcanoes: Past and Present|pages=73–74|year=1892|edition=2010|publisher=Echo Library|isbn=9781406868180|access-date=2 December 2021|archive-date=28 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428065757/https://books.google.com/books?id=gwVQwrwendQC&pg=PA72|url-status=live}}</ref> Sa kanlurang bahagi ay matatagpuan ang [[Mga Benedictino|Benedictinong]] [[Abadia ng Maria Laach]] (''{{Lang|la|Abbatia Lacensis}}''), na itinatag noong 1093 ni [[Enrique II ng Laach]] ng [[Pamilya Luxemburgo]], unang [[Talaan ng mga Konde Palatino ng Rin|Konde Palatino ng Rin]], na ang kaniyang kastilyo niya ay sa tapat ng monasteryo sa itaas ng silangang gilid ng bulkan.  Ang lawa ay walang natural na labasan ngunit pinatuyo ng isang lagusan na hinukay bago ang 1170 at muling itinayo ilang beses mula noon. Ito ay pinangalanan para kay Fulbert, abad ng monasteryo mula 1152–1177, na pinaniniwalaang nagtayo nito.  == Tingnan din == * [[Talaan ng mga bulkan sa Alemanya]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20120504095933/http://hisz.rsoe.hu/alertmap/read/index.php?pageid=svolcano_index&svid=10 Patuloy na pagpapakita ng kaganapan ng 10 pinakahuling nakarehistrong aktibidad ng seismic na sinusukat mula sa Laacher See] * {{Lakes Germany 2004|Laacher See|Rhineland-Palatinate|page=28}} * [https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=de&u=http://www.spektrumverlag.de/artikel/977241&ei=_h_rStXtNo_-sQPL8rDXCA&sa=X&oi=translate&ct=result&resnum=1&ved=0CAwQ7gEwAA&prev=/search%3Fq%3Dhttp://www.spektrumverlag.de/artikel/977241%26hl%3Den%26safe%3Doff Apokalypse im Rheintal (Cornelia Park und Hans-Ulrich Schmincke)] * [https://www.researchgate.net/publication/330425288_Deep_low-frequency_earthquakes_reveal_ongoing_magmatic_recharge_beneath_Laacher_See_Volcano_Eifel_Germany Martin Hensch, etal.: Ang malalim na low-frequency na lindol ay nagpapakita ng patuloy na magmatic recharge sa ilalim ng Laacher See Volcano (Eifel, Germany).] [https://www.researchgate.net/publication/330425288_Deep_low-frequency_earthquakes_reveal_ongoing_magmatic_recharge_beneath_Laacher_See_Volcano_Eifel_Germany Geophys.] [https://www.researchgate.net/publication/330425288_Deep_low-frequency_earthquakes_reveal_ongoing_magmatic_recharge_beneath_Laacher_See_Volcano_Eifel_Germany J. Int. (2019) 216, 2025–2036 doi:10.1093/gji/ggy532] * [https://www.researchgate.net/profile/Michael_Foerster8/publication/288932428_Volcanic_activity_in_the_Eifel_during_the_last_500_000_years_The_ELSA-Tephra-Stack/links/5b1892250f7e9b68b424ade0/Volcanic-activity-in-the-Eifel-during-the-last-500-000-years-The-ELSA-Tephra-Stack.pdf Michael W. Förster, Frank Sirocko: Aktibidad ng bulkan sa Eifel noong nakaraang 500,000 taon: Ang ELSA-Tephra-Stack .] [https://www.researchgate.net/profile/Michael_Foerster8/publication/288932428_Volcanic_activity_in_the_Eifel_during_the_last_500_000_years_The_ELSA-Tephra-Stack/links/5b1892250f7e9b68b424ade0/Volcanic-activity-in-the-Eifel-during-the-last-500-000-years-The-ELSA-Tephra-Stack.pdf Global at Planetary Change (2016)] (PDF) [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] d4lchg121j8w9jlsqr4ss3yfwa7y891 0 324369 2212696 2208540 2026-06-22T17:36:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212696 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Terrestial_Planets_internal_en.jpg|thumb|480px| Ang panloob na istruktra ng mga planetang panloob ng sistemang Solar.]] [[Talaksan:Gas_Giant_Interiors.jpg|thumb|480px| Ang panloob na istruktura ng mga planetang panlabas ng sistemang Solar.]] Ang '''kaibuturan ng isang planeta''' ay ang panloob na nilalaman ng isang [[planeta]].<ref name="sci.1112328">{{Cite journal |last=Solomon |first=S.C. |date=2007 |title=Hot News on Mercury's core |journal=Science |volume=316 |issue=5825 |pages=702–3 |doi=10.1126/science.1142328 |pmid=17478710}}</ref> Maaaring ganap na solido o likido o pinaghalong solido o likidong mga salansan ang kaibuturan, tulad ng sa Daigdig.<ref name="Williams and Nimmo 2004">{{Cite journal |last=Williams |first=Jean-Pierre |last2=Nimmo |first2=Francis |date=2004 |title=Thermal evolution of the Martian core: Implications for an early dynamo |url=https://archive.org/details/sim_geology_2004-02_32_2/page/n1 |journal=Geology |volume=32 |issue=2 |pages=97–100 |bibcode=2004Geo....32...97W |doi=10.1130/g19975.1}}</ref> [[Dambuhalang gas|Ang mga higanteng gas]] naman ay mayroon ding mga kaibuturan, bagama't ang komposisyon ng mga ito ay pinagtatalunan pa rin. Ilan sa mga hinuha ay mala-bato o bakal o di kaya yelo o likidong metal na [[idrohino]].<ref name="Pollack, et al. 1977">{{Cite journal |last=Pollack |first=James B. |last2=Grossman |first2=Allen S. |last3=Moore |first3=Ronald |last4=Graboske |first4=Harold C. Jr. |date=1977 |title=A Calculation of Saturn's Gravitational Contraction History |url=https://archive.org/details/icarus_1977-01_30_1/page/111 |journal=Icarus |publisher=Academic Press, Inc |volume=30 |issue=1 |pages=111–128 |bibcode=1977Icar...30..111P |doi=10.1016/0019-1035(77)90126-9}}</ref><ref name="Fortney and Hubbard 2003">{{Cite journal |last=Fortney |first=Jonathan J. |last2=Hubbard |first2=William B. |date=2003 |title=Phase separation in giant planets: inhomogeneous evolution of Saturn |journal=Icarus |volume=164 |issue=1 |pages=228–243 |arxiv=astro-ph/0305031 |bibcode=2003Icar..164..228F |doi=10.1016/s0019-1035(03)00130-1}}</ref><ref name="Stevenson 1982">{{Cite journal |last=Stevenson |first=D. J. |date=1982 |title=Formation of the Giant Planets |url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1982_30_8/page/755 |journal=Planet. Space Sci. |publisher=Pergamon Press Ltd. |volume=30 |issue=8 |pages=755–764 |bibcode=1982P&SS...30..755S |doi=10.1016/0032-0633(82)90108-8}}</ref> Hamon ang pag-aaral sa kaibuturan ng mga planeta dahil imposible silang puntahan sa pamamagitan ng pagbabarena at sa kasalukuyan ay walang mga direktang muwestra mula sa isang planeta na nakuha at naaral. Samakatuwid, naaaral ang kanilang indirektang katangian sa pamamagitan ng mag di-direktang kaparaanan tulad ng [[sismolohiya]] at [[heopisika]]. == Pagkakatuklas == === Kaibuturan ng daigdig === Noong 1797, kinakalkula ni [[Henry Cavendish]] na ang average na densidad ng mundo na 5.48 beses na mas mataas kumpara sa densidad ng tubig (na kalaunan ay pinino sa 5.53), na posible lamang mangyari kung may taglay ang Daigdig na bagay sa looban nito na lubhang mabigat kumpara sa mga ordinaryong bato nito sa ibabaw.<ref name="Cavendish 1798">{{Cite journal |last=Cavendish |first=H. |date=1798 |title=Experiments to determine the density of Earth |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=88 |pages=469–479 |doi=10.1098/rstl.1798.0022 |doi-access=free}}</ref> Kasunod ng pagkakatuklas ng [[bulalakaw]] na bakal, iminungkahi noong 1898 na ang pangkalahatang komposisyon ng Daigdig (''bulk composition'') ay maaaring kapareho ng komposisyon ng mga naturang bulalakaw bagaman nakabaon sa loob ng planeta ang kalakhan ng mga bakal na ito na di karaniwang mahahanap sa ibabaw ng planeta.<ref name="Wiechert 1897">{{Cite journal |last=Wiechert |first=E. |date=1897 |title=Uber die Massenverteilung im Inneren der Erde |trans-title=About the mass distribution inside the Earth |url=https://www.digizeitschriften.de/dms/img/?PID=GDZPPN002497891 |journal=Nachrichten der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematische-physikalische Klasse |language=de |volume=1897 |issue=3 |pages=221–243}}</ref> Kamakalawa, natuklasan ni Richard Dixon Oldham na may bahagi sa loob ng daigdig na hindi dinaraanan ng [[alon ng P]] (''P-waves''), isang uri ng [[alon ng lindol]] na nakararaan lamang sa mga solidong bagay, at dahil dito, natuklasan na may likidong bahagi pala ang loob ng mundo: ang [[panlabas na kaibuturan]] (''outer core'').<ref name="Oldham 1906">{{Cite journal |last=Oldham |first=R. D. |date=1 February 1906 |title=The Constitution of the Interior of the Earth, as Revealed by Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1513152 |journal=Quarterly Journal of the Geological Society |volume=62 |issue=1–4 |pages=456–475 |doi=10.1144/GSL.JGS.1906.062.01-04.21}}</ref> Noong dekada 1930 naman natuklasan ng sismologong si [[Inge Lehmann]] ang [[panloob na kaibuturan]] (''inner core''). Pagsapit ng 1936, natukoy na ang kapal at laki ng panlabas na kaibuturan at ang solidong panloob na kaibuturan.<ref name="Transdyne Corporation">{{Cite journal |last=Transdyne Corporation |date=2009 |title=Richard D. Oldham's Discovery of the Earth's Core |url=http://nuclearplanet.com/Earth%20Core%20Discovery.html |publisher=Transdyne Corporation}}</ref> === Kaibuturan ng buwan === Tulad ng sinagawa sa Daigdig, natukoy ang panloob na istruktura ng Buwan sa pamamagitan ng mga [[seismograpo]] na iniwan ng mga [[astronaut]] sa buwan bilang bahagi ng misyong Apollo ng Estados Unidos noong dekada 1970.<ref>{{Cite journal |last=Nakamura |first=Yosio |last2=Latham |first2=Gary |last3=Lammlein |first3=David |last4=Ewing |first4=Maurice |last5=Duennebier |first5=Frederick |last6=Dorman |first6=James |date=July 1974 |title=Deep lunar interior inferred from recent seismic data |journal=Geophysical Research Letters |volume=1 |issue=3 |pages=137–140 |bibcode=1974GeoRL...1..137N |doi=10.1029/gl001i003p00137 |issn=0094-8276}}</ref> Ang kaibuturan ng Buwan ay may laking radius na 300&nbsp;km.<ref>{{Cite journal |last=Bussey |first=Ben |last2=Gillis |first2=Jeffrey J. |last3=Peterson |first3=Chris |last4=Hawke |first4=B. Ray |last5=Tompkins |first5=Stephanie |last6=McCallum |first6=I. Stewart |last7=Shearer |first7=Charles K. |last8=Neal |first8=Clive R. |last9=Righter |first9=Kevin |date=2006-01-01 |title=The Constitution and Structure of the Lunar Interior |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |volume=60 |issue=1 |pages=221–364 |bibcode=2006RvMG...60..221W |doi=10.2138/rmg.2006.60.3 |issn=1529-6466}}</ref> Mayroon din itong panlabas na tunaw na bahagi na bumubuo sa 60% ng volume ng kaibuturan nito at solidong panloob na bahagi.<ref>{{Cite journal |last=Weber |first=R. C. |last2=Lin |first2=P.-Y. |last3=Garnero |first3=E. J. |last4=Williams |first4=Q. |last5=Lognonne |first5=P. |date=2011-01-21 |title=Seismic Detection of the Lunar Core |url=https://zenodo.org/record/1230912 |journal=Science |volume=331 |issue=6015 |pages=309–312 |bibcode=2011Sci...331..309W |doi=10.1126/science.1199375 |issn=0036-8075 |pmid=21212323}}</ref> === Kaibuturan ng mga mabatong planeta === Ang mga kaibuturan ng mga [[Mga planetang terestrial|mabatong planeta]] ay unang naisalarawan sa pamamagitan ng pagsusuri ng mga datos mula sa mga sasakyang pangkalawakan, tulad ng Mariner 10&nbsp;ng NASA na lumipad sa [[Merkuryo (planeta)|Merkuryo]] at [[Venus|Benus]], na dumaan sa mga naturang planeta.<ref>{{Citation |title=Mariner 10 mission highlights : Venus mosaic P-14461 |date=1987 |publisher=National Aeronautics and Space Administration, Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology |oclc=18035258}}</ref> Hindi tulad sa daigdig (at kamakailan, sa planetang [[Marte]]), wala pang nailalagay na mga sesismograpo sa ibabaw ng mga planetang ito na maaaring makasukat sa mga lindol ng alon na dumadaloy sa interyor ng mga ito, kung kaya't sa pamamagitan ng pagsuri iba pang uri ng datos maaaring mahinuha ang katangian ng kanilang interyor. Isa na rito ay ang pagsukat sa [[masa]] at laki ng planeta upang matantya ang bultong densidad nito tulad ng ginawa ni Cavendish. Dahil ang [[moment ng inertia]] ay limitado at direktang nakaugnay sa pangkalahatang densidad nito, ang pagsukat sa kantidad na ito ng mga sasakyang pangkalawakan ay makapagbibigay ng maaasahang tantya sa katangian at komposisyon ng planetang iniikutan nito.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Solomon |first=Sean C. |date=June 1979 |title=Formation, history and energetics of cores in the terrestrial planets |url=https://archive.org/details/physics-of-the-earth-and-planetary-interiors_1979-06_19_2/page/168 |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |volume=19 |issue=2 |pages=168–182 |bibcode=1979PEPI...19..168S |doi=10.1016/0031-9201(79)90081-5 |issn=0031-9201}}</ref> Dagdag pa rito, ang pagsukat sa [[magnetikong batawan]] (''magnetic field'') ng mga planetang ito at mga kalkulasyon gamit ng [[batas ng konserbasyon ng enerhiya]] ay maaaring magbigay-linaw sa hangganan ng mga posibleng komposisyon at pagkakasalansan ng looban ng mga planetang ito mula nang sila ay mabuo.<ref>{{Cite journal |last=Solomon |first=Sean C. |date=August 1976 |title=Some aspects of core formation in Mercury |url=https://archive.org/details/icarus_1976-08_28_4/page/509 |journal=Icarus |volume=28 |issue=4 |pages=509–521 |bibcode=1976Icar...28..509S |doi=10.1016/0019-1035(76)90124-X |hdl-access=free}}</ref> == Pagkakabuo == === Pagtitipon-tipon (''accretion'') === Ang mga sistemang planetaryo ay nabubuo mula sa patag na dalipay ng alikabok at gaas na mabilis na nagtitipon-tipon bilang mga [[planetesimal]] na may lapad-diametrong 10&nbsp;km sa loob ng ilang libong taon.<ref name="Wood, Walter and Jonathan 2006">{{Cite journal |last=Wood |first=Bernard J. |last2=Walter |first2=Michael J. |last3=Jonathan |first3=Wade |date=June 2006 |title=Accretion of the Earth and segregation of its core |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-06-15_441_7095/page/824 |journal=Nature |volume=441 |issue=7095 |pages=825–833 |bibcode=2006Natur.441..825W |doi=10.1038/nature04763 |pmid=16778882}}</ref> === Pagkakasalansan ng interyor (''Differentiation'') === Matapos maipon bilang bilog na mga entidad, nagsisimulang maghiwa-hiwalay ang looban ng isang bagong-buong planeta ayon sa katangian ng mga materyales na bumubuo rito. Maraming mga salik na kumukontrol sa ganap na paghihiwalay ng isang bakal na kaibuturan mula sa iba pang mga sangkap na bumubuo sa interyor ng isang planeta, kasama na ang [[kristalisasyon]] ng [[mineral]] na perovskite. Sa yugtong binubuo pa ng karagatang [[magma]] ang bulto ng isang planeta, ang kristalisasyon na perovskite, na isang proseso ng [[oksihenasyon]], ay maaaring mag-udyok at magtulak sa proseso ng produksyon at paghihiwalay ng bakal mula sa orihinal na tunaw na silicate. === Pagpipisan ng mga kaibuturan === Ang kolisyon sa pagitan ng mga bagay na kasinlaki ng mga planeta sa maagang kasaysayan ng sistemang solar ay nagkaroon ng mahalagang epekto sa pagkakabuo at paglaki ng mga planeta at kanilang mga kaibuturan. ==== Sistema ng Daigdig at Buwan ==== Ayon sa [[ipotesis ng higanteng pag-uumpugan]] (''giant impact hypothesis''), nagkaroon ng kolisyon sa pagitan ng Daigdig at planetang [[Theia (planeta)|Theia]] sa maagang bahagi ng pagkakabuo nito.<ref name="Halliday and N. 2000">{{Cite journal |last=Halliday |last2=N. |first2=Alex |date=February 2000 |title=Terrestrial accretion rates and the origin of the Moon |url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_2000-02-28_176_1/page/16 |journal=Earth and Planetary Science Letters |publisher=Science |volume=176 |issue=1 |pages=17–30 |bibcode=2000E&PSL.176...17H |doi=10.1016/s0012-821x(99)00317-9}}</ref> Noong nangyari ito, mayorya diumano ng bakal mula sa Theia ang nahalo at nasama sa kaibuturan ng mundo.<ref name="Seti Institute 2012">{{Cite journal |date=2012 |title=A new Model for the Origin of the Moon |url=http://www.seti.org/node/1458 |publisher=SETI Institute |access-date=2023-07-11 |archive-date=2012-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121121040559/http://www.seti.org/node/1458 |url-status=dead }}</ref> === Mga tendensya ng mga kaibuturan sa Sistemang Solar === ==== Mga panloob na mabatong planeta ==== Lahat ng mga mabatong planeta, maging ang Buwan, ay may kaibuturang pangunahing binubuo ng bakal, bagaman ang kaibuturan ng Benus at Daigdig ay binubuo ng pinaghalong bakal at nikel habang ang kaibuturan naman ng Marte ay binubuo ng pinaghalong bakal at [[asupre]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Stevenson |first=David J. |date=2001-07-12 |title=Mars' core and magnetism |journal=Nature |volume=412 |issue=6843 |pages=214–219 |bibcode=2001Natur.412..214S |doi=10.1038/35084155 |issn=1476-4687 |pmid=11449282}}</ref> Habang lumalayo ang isang planeta mula sa Araw, ang laki ng kaibuturan nito relatibo sa buong radius ng planeta nito ay bumababa.<ref name=":1"/> Ang dahilan ng tendensiyang ito'y maaaring bunga ng ugnayan ng inisyal na init ng isang planeta at bilis ng pagkakasalansan nito, na mas mabilis mangyari kapag mas maliit ang isang planeta, kung kaya ang kaibuturan ng Merkuryo ay relatibong malaki kumpara sa kaibuturan ng iba pang mga mabatong planeta.<ref name=":1" /> Ang Benus, Marte, at maging ang buwan, ay halos walang magnetikong batawan. Sa kaso ng Benus, maaaring dahil ito sa kawalan ng likidong salansan sa interyor nito na dapat sana'y nakikipag-interaksyon sa solidong kaibuturan nito. Bagama't may likido at solidong bahagi ang kaibuturan ng Marte, sa di pa tukoy na eksaktong dahilan ay maaaring hindi pareho ng sa Daigdig ang katangian ng interaksyon ng dalawang bahaging ito sa isa't isa.<ref name=":3" /> ==== Mga panlabas na higanteng gas at yelo ==== Ang pinakatinatanggap na paliwanag sa katangian ng kaibuturan ng mga panlabas na planeta ng sistemang solar ay binubuo ang mga ito ng maliliit na kaibuturang yari sa bato na pinalilibtan ng salansan ng yelo; sa kaso ng Hupiter at Saturno naman ay maaaring may nakapalibot pang malaking rehiyon ng likidong metalikong idriheno at [[elyo]]. Gayunman, napakahirap aralin at ilarawan ang katangian ng mga salansang ito dahil napakataas na presyon ng interyor ng mga planetang ito ang kinakailangang gayahin ng mga laboratoryo upang masukat nang direkta.<ref>{{Cite journal |last=Castelvecchi |first=Davide |date=2017-01-26 |title=Physicists doubt bold report of metallic hydrogen |journal=Nature |volume=542 |issue=7639 |pages=17 |bibcode=2017Natur.542...17C |doi=10.1038/nature.2017.21379 |issn=0028-0836 |pmid=28150796 |doi-access=free}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Estruktura ng Daigdig]] [[Kategorya:Mga planeta]] [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Pamplanetang heolohiya]] eldnhed2y9xb4e4xzbf6jn0aa1xjkm0 0 324592 2212855 2101445 2026-06-22T19:16:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212855 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:A lahar on the east side of Pinatubo volcano.jpg|thumb|Umaagos na lahar na bunga ng paghahalo ng ulan sa tepra na ipinutok ng [[Bundok Pinatubo|Bulkang Pinatubo]]]] Ang '''lahar''' ({{IPAc-en|pron|ˈ|l|ɑː|h|ɑr}}, mula sa {{Lang-jv|ꦮ꧀ꦭꦲꦂ}} ) ay isang maligalig na uri ng [[pagbaha ng putik]] o [[pagragasa ng guho]] (''debris'') na binubuo ng pinaghalong kombinasyon ng [[tepra]], bato, at tubig. Ang materyal ay dumadaloy pababa mula sa isang [[bulkan]], kadalasan sa isang [[Lambak|lambak ng ilog]] o daluyan (''gully''). <ref name="usgsgloss">{{Cite web |title=Lahar |url=http://volcanoes.usgs.gov/images/pglossary/lahar.php |access-date=2009-04-19 |website=USGS Photo Glossary}}</ref> Lubhang napakamapaminsala ng mga lahar: kaya nilang rumagasa sa bilis na dose-dosenang metro kada segundo at maaaring magkaroon ng lalim na 140 metro na nagbibigay-kakayanan sa kanila na anurin at wasakin ang anumang istruktura sa kanilang daanan. Labimpitong bahagdan (17%) ng mga bilang ng mga namatay dahil sa bulkan mula 1783 hanggang 1997 ay dahil sa lahar.<ref>{{cite journal |last=Tanguy |first=J. |display-authors=etal |year=1998 |title=Victims from volcanic eruptions: a revised database |url=https://archive.org/details/bulletin-of-volcanology_1998-09_60_2/page/140 |journal=Bulletin of Volcanology |volume=60 |issue=2 |page=140 |bibcode=1998BVol...60..137T |doi=10.1007/s004450050222 |s2cid=129683922}}</ref> == Pinagmulan ng salita == Ang salitang ''lahar'' ay nagmula sa wikang [[Habanes]].<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Volcanoes|chapter=Chapter 37 – Lahars and Their Deposits|doi=10.1016/B978-0-12-385938-9.00037-7|publisher=Academic Press|date=2015|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-385938-9|pages=649–664|first1=James W.|last1=Vallance|first2=Richard M.|last2=Iverson|editor-first=Haraldur|editor-last=Sigurdsson}}</ref> Ipinakilala ito ni Berend George Escher bilang isang termino sa heolohiya noong 1922.<ref>https://books.google.com/books?id=UHRU_6nUSR4C&pg=PA597</ref> == Paglalarawan == [[Talaksan:Sambisari_01.jpg|right|thumb| Isang templong Sambisari Hindu mula sa ika-9 siglo malapit sa [[Yogyakarta]] na hinukay mula sa pagkakalibing nang 6.5 metro sa ilalim ng naiwang labi ng lahar na naipon mula sa mga dantaong pagputok ng [[Bundok Merapi]].]] Ang salitang lahar ay isang palasak na termino na tumutukoy sa pinaghalong tubig at [[tepra]] nang walang pagtatangi sa [[reolohiya]] (katangian ng pagdaloy) o sa kapal ng taglay na latak.<ref name="Vallance 649–6642">{{Citation |last1=Vallance |first1=James W. |title=Chapter 37 - Lahars and Their Deposits |date=2015-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123859389000377 |encyclopedia=The Encyclopedia of Volcanoes (Second Edition) |pages=649–664 |editor-last=Sigurdsson |editor-first=Haraldur |place=Amsterdam |publisher=Academic Press |language=en |isbn=978-0-12-385938-9 |access-date=2021-03-26 |last2=Iverson |first2=Richard M.}}</ref> Maaaring umiral ang lahar bilang normal na daloy ng sapa (may konsentrasyon ng latak na mas kaunti sa 30%), ''hyperconcentrated'' na ragasa (may konsentrasyon ng latak sa pagitan ng 30-60%), o bilang [[pagragasa ng guho]] o debris flow (may kapal ng latak na higit 60%). Ang katangian ng pagdaloy at mga sumusunod na pag-iral ng lahar ay maaaring mag-iba-iba sa isang lugar at panahon, sa iisang kaganapan, dahil sa pagbabago-bago sa dami ng latak at tubig.<ref name="Vallance 649–6643">{{Citation |last1=Vallance |first1=James W. |title=Chapter 37 - Lahars and Their Deposits |date=2015-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123859389000377 |encyclopedia=The Encyclopedia of Volcanoes (Second Edition) |pages=649–664 |editor-last=Sigurdsson |editor-first=Haraldur |place=Amsterdam |publisher=Academic Press |language=en |isbn=978-0-12-385938-9 |access-date=2021-03-26 |last2=Iverson |first2=Richard M.}}</ref> Gayunman, maaaring uriin ang lahar bilang "'''pangunahin'''" o "''syn-eruptive''" kapag nangyari ito kasabay ng pag-aalburuto ng isang bulkan o ibinunga nito. Ang "'''sekundaryo'''" o "''post-eruptive''" na mga lahar naman ay nangyayari kapag inanod ng ulan o tunaw na yelo ang tepra nang walang nagaganap na pag-aalburuto.<ref name="Piersonetal20142">{{cite journal |last1=Pierson |first1=Thomas C |last2=Wood |first2=Nathan J |last3=Driedger |first3=Carolyn L |date=December 2014 |title=Reducing risk from lahar hazards: concepts, case studies, and roles for scientists |journal=Journal of Applied Volcanology |volume=3 |issue=1 |pages=16 |doi=10.1186/s13617-014-0016-4 |doi-access=free}}</ref><ref name="Piersonetal20143">{{cite journal |last1=Pierson |first1=Thomas C |last2=Wood |first2=Nathan J |last3=Driedger |first3=Carolyn L |date=December 2014 |title=Reducing risk from lahar hazards: concepts, case studies, and roles for scientists |journal=Journal of Applied Volcanology |volume=3 |issue=1 |pages=16 |doi=10.1186/s13617-014-0016-4 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa paiba-ibang katangian ng pagdaloy, maaaring mag-iba-iba rin ang laki at lawak ng mga lahar. Sa kaso ng isang lahar na naganap sa [[Bundok Rainier]] sa [[Washington (estado)|Washington]] sa Estados Unidos 5,600 taon na ang nakalilipas halimbawa, umabot sa 140 metro ang lalim at 330 kilometro kwadrado ang nasakop ng lahar, na katumbas ng bolyum na 2.3 kubiko kilometro.<ref name="Crandall2">{{cite journal |last=Crandell |first=D.R. |author-link=Dwight Crandell |year=1971 |title=Post glacial lahars From Mount Rainier Volcano, Washington |url=https://pubs.er.usgs.gov/publication/pp677 |journal=U.S. Geological Survey Professional Paper |series=Professional Paper |volume=677 |doi=10.3133/pp677 |doi-access=free}}</ref> Maaaring wasakin at anurin ng lahar ang anumang bagay sa dinaraanan nito; maaari rin nitong bungkalin ang pundasyon ng mga gusali. Sa kaso ng isang ''hyperconcentrated'' na lahar, maaaring manatiling nakatayo ang isang kubo bagaman mabilis nitong malulunod ang kubo sa makapal at malagkit na putik<ref name="Jandaetal19962">{{cite web |last1=Janda |first1=Richard J. |last2=Daag |first2=Arturo S. |last3=Delos Reyes |first3=Perla J. |last4=Newhall |first4=Christopher G. |last5=Pierson |first5=Thomas C. |last6=Punongbayan |first6=Raymundo S. |last7=Rodolfo |first7=Kelvin S. |last8=Solidum |first8=Renato U. |last9=Umbal |first9=Jesse V. |title=Assessment and Response to Lahar Hazard around Mount Pinatubo, 1991 to 1993 |url=https://pubs.usgs.gov/pinatubo/janda/ |access-date=2 July 2021 |website=FIRE and MUD |publisher=United States Geological Survey}}</ref> na kasing-tigas ng kongkreto kapag natuyo. Nagiging mas malabnaw ang lahar habang lumalayo ito sa pinagmulan nito at maaari ring mapalabnaw ng ulan na nagdudulot naman ng mala-[[kumunoy]] na lati na maaaring kumilos bilang likido nang ilang linggo at magpapahirap sa gawaing pagreskyu.<ref name="Piersonetal20144">{{cite journal |last1=Pierson |first1=Thomas C |last2=Wood |first2=Nathan J |last3=Driedger |first3=Carolyn L |date=December 2014 |title=Reducing risk from lahar hazards: concepts, case studies, and roles for scientists |journal=Journal of Applied Volcanology |volume=3 |issue=1 |pages=16 |doi=10.1186/s13617-014-0016-4 |doi-access=free}}</ref> Iba-iba ang bilis ng mga lahar. Ang maliliit na lahar na wala pang ilang metro ang lapad at ilang sentimetro ang lalim ay maaaring dumaloy nang ilan-ilang metro kada segundo. Ang malalaking lahar na daan-daang metro ang lapad at sampu-sampung metro ang lalim ay maaaring umagos nang tigsasampung metro kada segundo o higit pa, mas mabilis pa sa pagtakbo ng isang tao. <ref name="usgswhat">{{USGS|title=Lahars and Their Effects|url=http://volcanoes.usgs.gov/hazards/lahar/index.php|access-date=2012-08-23}}</ref> Sa mga matatarik na dalisdis, maaaring lumampas ang bilis ng lahar sa 200 kilometro kada oras. <ref name="usgswhat" /> Tulad ng [[Uson (heolohiya)|uson]], maaaring maglakbay malayo sa pinagmulan nito ang lahar, at depende sa mga kondisyon nito at ng lupain (tereyn) ng lokalidad ay pwedeng umabot ng higit sa 300 kilometro ang layo. <ref name="hoblitt">{{Cite journal |last=Hoblitt |first=R.P. |last2=Miller, C.D. |last3=Scott, W.E. |year=1987 |title=Volcanic hazards with regard to siting nuclear-power plants in the Pacific northwest |journal=U.S. Geological Survey Open-File Report |series=Open-File Report |volume=87–297 |doi=10.3133/ofr87297 |doi-access=free}}</ref> <gallery mode="packed"> Galunggung lahar.jpg|thumb|Bubong na lamang ng bahay ang nakikita rito sa larawan matapos itong malubog sa lampas-taong lahar mula sa Bulkang [[Bundok Galunggung|Galunggung]] sa Indonesia Pinatubo91 lahar and tephra damage sapangbato 06-22-91.jpg|thumb|Larawang kuha mula sa himpapawid ng mga bahay na nalubog sa lahar na dulot ng pagputok ng Bulkang Pinatubo Armero aftermath Marso.jpg|Bayan ng Armero sa Mexico na nabura sa ibabaw ng daigdig ng lahar na ibinunga ng pagputok ng bulkang Nevado del Ruiz </gallery> == Mga mekanismong nakapagsisimula ng lahar == [[Talaksan:Durian 2006-11-24 - 2006-12-01 TRMM.png|thumb|right|Mapa ng ulang idinulot ng [[bagyong Reming]] noong 2006 na nagdulot naman ng malawakang lahar sa paligid ng [[Mayon]] sa Albay]] May ilang mga posibleng dahilan ang lahar: <ref name="usgswhat">{{USGS|title=Lahars and Their Effects|url=http://volcanoes.usgs.gov/hazards/lahar/index.php|access-date=2012-08-23}}</ref> * Ang pagkatunaw ng [[niyebe]] at [[Glasyar|glacier]] ng [[lava]] o [[Uson (heolohiya)|uson]] habang pumuputok ang bulkan * Paghahalo ng lava sa basang lupa, putik, o niyebe sa dalisdis ng bulkan * Matinding [[Ulan|pag-uulan]] na humahalo at nagpapakilos sa mga deposito ng [[tepra]] sa dalisdis * Paghahalo ng tepra sa tubig sa lawa sa loob ng bunganga ng bulkan Bagaman karaniwang nagkakaroon ng pag-agos ng lahar dahil sa aktibidad ng isang bulkan, maaari ring magkaroon ng lahar kahit walang aktibong pagkilos ng magma sa isang bulkan hangga't naririyan ang mga kaakibat na kondisyon na magdudulot ng pagguho at pag-anod ng pinaghalong putik mula sa tepra. Ang ilan sa mga ito ay ang: * Pagkatunaw ng niyebe at glasyar tuwing umiinit ang panahon * Paglindol * Pagbuhos ng ulan == Pagtukoy ng mga lugar na may risgo ng lahar == Sinisikap ng mga siyentista at mga pamahalaan na tukuyin ang mga lugar na may mataas na risgo ng lahar batay sa kasaysayan ng mga lugar na ito, pagmamapa, at batay sa mga model na gawa ng [[kompyuter]]. May susing papel na ginagampanan ang mga [[healogo]] sa pagbibigay ng impormasyon at edukasyon sa publiko at mga tagapagpasya ng patakaran hinggil sa posibilidad na mangyari ang panganib at paglalarawan ng mga posibleng mangyari, kasama na ang maaaring lawak, ang panahon kung kailan maaari itong mangyari, at mga maaaring epekto sa mamamayan.<ref>{{Cite journal |last=Pierson |first=Thomas C. |last2=Wood |first2=Nathan J. |last3=Driedger |first3=Carolyn L. |date=2014-11-06 |title=Reducing risk from lahar hazards: concepts, case studies, and roles for scientists |url=https://doi.org/10.1186/s13617-014-0016-4 |journal=Journal of Applied Volcanology |volume=3 |issue=1 |pages=16 |doi=10.1186/s13617-014-0016-4 |issn=2191-5040}}</ref> Kasama rin sa kanilang gawain ay tasahin kung gaano kaepektibo ang mga panukalang estratehiya na magpapababa sa risgo ng lahar; magpalaganap ng pagtanggap at tiwala sa impormasyon; lumahok sa pakikipagtalastasan sa mga kinauukulan at mga bulnerableng komunidad; at magpaabot ng napapanahong impormasyon sa panahon na umiiral na ang panganib.<ref>{{cite journal |last1=Pitman |first1=E. Bruce |last2=Nichita |first2=C. Camil |last3=Patra |first3=Abani |last4=Bauer |first4=Andy |last5=Sheridan |first5=Michael |last6=Bursik |first6=Marcus |date=December 2003 |title=Computing granular avalanches and landslides |journal=Physics of Fluids |volume=15 |issue=12 |pages=3638–3646 |bibcode=2003PhFl...15.3638P |doi=10.1063/1.1614253}}</ref> == Mitigasyon ng panganib ng lahar == Sa mga lugar na tiyak na daraanan o kaya madalas daanan ng lahar, isang paraan upang mapababa ang epekto ng panganib sa mga mamamayan ay ang paglalagay ng mga sirenang nagbibigay ng babala sa posibilidad ng pagkakaroon ng lahar. Ilang halimbawa nito ay ang ang lahar warning system sa [[Bundok Rainier]] sa Amerika<ref>{{Cite web |url=https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/mount_rainier/mount_rainier_monitoring_99.html |title=Archive copy |access-date=2023-08-04 |archive-date=2019-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903002741/https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/mount_rainier/mount_rainier_monitoring_99.html |url-status=dead }}</ref>, sa [[Bundok Ruapehu]] sa [[Nueva Zelanda]], [[Bundok Pinatubo]] sa [[Zambales]] sa Pilipinas,<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs10346-009-0180-5</ref><ref>https://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs114-97/</ref> sa [[Bundok Unzen]] sa [[Hapon]],<ref>https://hal.science/hal-00368579/document</ref> at sa [[Bundok Merapi]] sa [[Indonesia]].<ref>https://www.preventionweb.net/english/hyogo/gar/2015/en/bgdocs/inputs/Hardjosuwarno%20et%20al.,%202014.%20Early%20Warning%20System%20for%20Lahar%20in%20Merapi.pdf</ref> Isa pang pamamaraan ay ang pagtatayo ng mga artipisyal na kanal o dike na daraanan ng lahar upang mapunta sa ibang direksyon na malayo sa maraming mga tao.<ref>https://appliedvolc.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13617-014-0016-4</ref> Gayunman, sa karanasan ng mga kanal sa Pinatubo, hindi ito naging masyadong epektibo.<ref>https://doi.org/10.1023%2FA%3A1007076704752</ref> Ang pangmatagalang solusyon sa pagtugon sa panganib ng lahar ay ang hindi pagtatayo ng estruktura sa mga lugar na mataas ang risgo nito o ang paglilipat ng mga komunidad sa mga mas ligtas na lugar.<ref>https://appliedvolc.biomedcentral.com/articles/10.1186/2191-5040-1-2</ref><ref>https://pubs.usgs.gov/wri/1992/4039/report.pdf</ref> [[Talaksan:SanNarciso,Zambalesjf0676 16.JPG|center|thumb|1020px|Dike sa ilalim ng isang tulay sa [[San Narciso, Zambales]] na itinayo upang daanan ng lahar]] == Mga sanggunian == <references group="" responsive="0"></references> [[Kategorya:Heolohiya]] qmvbnh4ctn6nm9sr3ax6mfzt8vhdm8k 0 324799 2212840 2093780 2026-06-22T19:08:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212840 wikitext text/x-wiki Sa [[ekonomika]], ang '''deplasyon''' ay pagbaba sa pangkalahatang [[Antas ng presyo|antas-presyo]] ng mga kalakal at serbisyo.<ref>Robert J. Barro at Vittorio Grilli (1994), ''European Macroeconomics'' [Makroekonomikang Europeo] (sa wikang Ingles), kab. 8, pa. 142. {{ISBN|0-333-57764-7}}</ref> Nangyayari ang deplasyon kapag bumaba pa sa 0% ang tasa ng [[Implasyon (presyo)|implasyon]] (negatibong [[tasa ng implasyon]]). Pinapababa ng implasyon ang halaga ng [[Pananalapi (yunit ng palitan)|pera]] sa paglipas ng panahon, ngunit pinapataas ito ng biglaang deflation. Nagbibigay-daan ito na makabili ng mas maraming produkto at serbisyo kaysa dati gamit ang parehong dami ng pera. Iba ang deplasyon sa [[desimplasyon]], ang pagbagal sa tasa ng implasyon, yaon ay kapag bumaba ang tasa ng implasyon ngunit positibo pa rin.<ref>{{Cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|author-link=Arthur O'Sullivan (economist)|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|author-link2=Steven M. Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|url=https://archive.org/details/economicsprincip00osul|url-access=limited|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003|location=Upper Saddle River, New Jersey|page=[https://archive.org/details/economicsprincip00osul/page/n359 343]|isbn=0-13-063085-3|lang=en|trans-title=Ekonomika: Pagkilos ng Mga Prinsipyo}}</ref> Karaniwang pinaniniwalaan ng mga ekonomista na isang problema ang deplasyong biglaan sa modernong ekonomiya dahil pinapataas nito ang [[Halagang tunay kontra nominal (ekonomika)|tunay na halaga]] ng utang, lalo na kung hindi inaasahan ang deplasyon. Maaari ring palalain ng deplasyon ang mga resesyon at umiikid na deplasyon.<ref>{{cite news |last1=Harry Wallop |first1=Harry Wallop |date=18 Nobyembre 2008 |title=Deflation: why it is dangerous |language=en |trans-title=Deplasyon: bakit ito delikado |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/3478630/Deflation-why-it-is-dangerous.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=20 Setyembre 2016 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/3478630/Deflation-why-it-is-dangerous.html |archive-date=2022-01-12}}{{cbignore}}</ref><ref name="EconomistDeflation">{{cite journal |date=7 Jan 2015 |title=The Economist explains: Why deflation is bad |trans-title=Ipinapaliwanag ng The Economist: Bakit masama ang deplasyon |url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2015/01/economist-explains-4 |journal=Economist |language=en |publisher=Economist magazine |access-date=20 Setyembre 2016}}</ref><ref>{{cite web |last1=Krugman |first1=Paul |date=2 Agosto 2010 |title=Why is Deflation Bad? |trans-title=Bakit Masama ang Deplasyon? |url=https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/08/02/why-is-deflation-bad/ |access-date=20 Setyembre 2016 |work=The New York Times |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Walker |first1=Andrew |date=29 Enero 2016 |title=Is deflation such a bad thing? |language=en |trans-title=Masama ba talaga ang deplasyon? |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/business-28009477 |access-date=20 Setyembre 2016}}</ref><ref>{{cite web |last1=Thoma |first1=Mark |date=8 Abril 2014 |title=Explainer: Why is deflation so harmful? |trans-title=Pampaliwanag: Bakit napakasama ng deflation? |url=http://www.cbsnews.com/news/explainer-why-is-deflation-so-harmful/ |access-date=20 Setyembre 2016 |website=Moneywatch |publisher=CBS |language=en}}</ref><ref>Hummel, Jeffrey Rogers. "Death and Taxes, Including Inflation: the Public versus Economists" [Kamatayan at Buwis, Kabilang ang Implasyon: ang Publiko kontra sa Mga Ekonomista] (sa wikang Ingles) (Enero 2007). [http://www.econjournalwatch.org/pdf/HummelCommentJanuary2007.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325235925/http://www.econjournalwatch.org/pdf/HummelCommentJanuary2007.pdf|date=2009-03-25}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Blanchard |first1=O. |last2=Dell'Ariccia |first2=G. |last3=Mauro |first3=P. |date=18 Agosto 2010 |title=Rethinking macroeconomic policy. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-money-credit-and-banking_2010-02_42_1/page/199 |trans-title=Muling pag-iisip ng patakarang makroekonomiko |journal=Journal of Money, Credit and Banking |language=en |volume=42 |issue=1 |pages=199–215 |citeseerx=10.1.1.153.7293 |doi=10.1111/j.1538-4616.2010.00334.x |s2cid=14824203}}</ref> Ikinakatuwiran ng ilang ekonomista na mauugnay ang pangmatagalang deplasyon sa pag-unlad ng teknolohiya sa isang ekonomiya, dahil kapag tumataas ang produktibidad, bumababa ang [[gastos]] sa kalakal.<ref>{{Cite journal |last1=Bordo |first1=Michael D. |last2=Filardo |first2=Andrew J. |date=2005-11-01 |title=Deflation in a Historical Perspective |url=https://papers.ssrn.com/abstract=860404 |journal=Bank for International Settlements |language=en |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.860404 |ssrn=860404 |s2cid=153344185}}</ref> Kadalasang nangyayari ang deplasyon kapag mataas ang suplay (kapag sumobra ang [[Produksiyon|naprodus]]), habang mababa ang demand (kapag bumaba ang [[pagkonsumo]]), o kapag bumaba ang suplay ng pera (minsan bilang tugon sa [[Resesyon|kontraksiyon]] na nalikha dahil sa walang-ingat na pamumuhunan o paghigpit ng kredito) o dahil sa [[netong labas-daloy ng kapital]] mula sa ekonomiya.<ref>{{Cite web|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/111414/what-causes-negative-inflation-or-deflation.asp|title = What Causes Negative Inflation (Deflation)?}}</ref> Maaari rin itong mangyari kung masyadong marami ang nakikipagkumpetensiya at masyadong maliit ang konsentrasyon ng merkado.<ref>{{Cite web |title=Market Models: Pure Competition, Monopolistic Competition, Oligopoly, and Pure Monopoly |trans-title=Mga Modelo ng Merkado: Kompetisyong Puro, Kompetisyong Monopolistiko, Oligopolyo, at Monopolyong Puro |url=https://thismatter.com/economics/market-models.htm |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Makroekonomika]] 743hod5vsb68wyg4n4woew6vljghlpl 0 324813 2212810 2204680 2026-06-22T18:48:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212810 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Frans_SNYDERS,_The_Pantry.JPG|right|thumb|400x400px| Frans Snyders, ''The Pantry'' (Ang Paminggalan)]] Ang '''pambansang putahe''' ay pagkain na may matinding kaugnayan sa isang partikular na bansa.<ref name="Natg">{{Cite web |date=13 Setyembre 2011 |title=Top Ten National Dishes |trans-title=Nangungunang Sampung Pambansang Pagkain |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/top-10/national-food-dishes/ |access-date=6 Marso 2013 |publisher=National Geographic Magazine (Travel section) |language=en}}</ref> Maraming dahilan kung bakit maituturing na pambansang putahe ang isang pagkain: * Isa itong [[Pagkaing isteypol|isteypol]], na gawa sa seleksyon ng mga pagkain na lagap sa lokalidad na maaaring ihanda sa katangi-tanging paraan, tulad ng ''fruits de mer'', na inihahain sa kanlurang baybayin ng [[Pransiya]].<ref name="Natg" /> * Naglalaman ito ng sangkap na yaring-lokal, tulad ng [[paprika]] na itinatanim sa [[Pirineos]] sa Europa. <ref name="Natg" /> * Inihahain ito bilang pestibong kulinaryong tradisyon na bahagi ng pamanang kultural&#x2014;halimbawa, [[Barbikyu|barbikyuhan]] sa tag-init na kamping o ''fondue'' sa mga [[Pagdiriwang|handaang-hapunan]] &#x2014; o bilang bahagi ng [[Relihiyon|gawaing panrelihiyon]], gaya ng mga selebrasyon ng Korban Pesach o Iftar. <ref name="Natg" /> * Itinaguyod ito bilang isang pambansang pagkain ng bansa mismo, tulad ng pagtaguyod sa ''fondue'' bilang pambansang pagkain ng [[Suwisa]] ng Suwisang Unyon ng Keso (''Schweizerische Käseunion'') noong dekada 1930. Bahagi ng pambansang identidad at pagtingin sa sariling bansa ang mga putaheng ito.<ref name="Janer2008">{{Cite book|title=Latino food culture|url=https://archive.org/details/latinofoodcultur0000jane|series=Food cultures in America|author=Zilkia Janer|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=9780313340277|pages=[https://archive.org/details/latinofoodcultur0000jane/page/70 71]–73|lang=en|trans-title=Kulturang pagkain ng mga Latino}}</ref> Noong panahon ng mga imperyo sa Europa, bumuo ang mga bansa ng pambansang putahe upang maiba sila sa kani-kanilang mga karibal.<ref>{{Cite journal |last1=Howes |first1=David |last2=Lalonde |first2=Marc |date=Hunyo 1991 |title=The history of sensibilities: Of the standard of taste in mid-eighteenth century England and the circulation of smells in post-revolutionary France |url=https://archive.org/details/sim_dialectical-anthropology_1991_16_2/page/125 |trans-title=Ang kasaysayan ng mga sensibilidad: Ukol sa pamantayan ng lasa sa Inglatera noong gitna ng ikalabing walong siglo at sirkulasyon ng mga amoy sa post-rebolusyonaryong Pransiya |journal=Dialectical Anthropology |language=en |volume=16 |issue=2 |pages=125–135 |doi=10.1007/BF00250241 |issn=0304-4092 |s2cid=143715189}}</ref> Sa ilang bansa, tulad ng [[Mehiko]], [[Tsina]] o [[Indiya]], wala ni isang mang pambansang putahe dahil sa pagkasari-saring ng kani-kanilang populasyong etniko, kultura, at lutuin.<ref name=Janer2008 /> Isa pa, dahil nakahabi ang mga pambansang putahe sa diwa ng identidad ng bansa, maaaring lumitaw ang mga matitinding emosyon at salungatan sa pagbili ng pambansang putahe. ==Ayon sa bansa== Hindi ito tiyak na talaan ng mga pambansang putahe, ngunit listahan ng ilang mga pagkain na iminumungkahi bilang mga pambansang putahe. ===A=== [[Talaksan:Empanadas argentinas fritas.jpg|thumb|[[empanada|Empanadang]] [[Argentina|Arhentino]]]] [[Talaksan:Wiener-Schnitzel02.jpg|thumb|right|Wiener schnitzel]] * [[Albanya]]: tavë kosi,<ref>{{cite web |last1=Stein |first1=Rick |title=Albanian baked lamb with rice (Tavë kosi) |trans-title=Albanes na hinurnong tupa at kanin (Tavë kosi) |url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/albanian_baked_lamb_with_92485 |access-date=24 Hunyo 2020 |website=BBC |language=en}}</ref> flia * [[Alemanya]]: schnitzel, schweinshaxe, bratwurst, sauerbraten,<ref>{{cite web |title=What's On The Menu?: Germany's Favorite Dishes |trans-title=Anong Nasa Menu?: Mga Paboritong Pagkain ng Alemanya |url=http://www.germanfoods.org/schools/delicious/traditionaldishes.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707024527/http://www.germanfoods.org/schools/delicious/traditionaldishes.cfm |archive-date=7 Hulyo 2010 |access-date=8 Hulyo 2010 |publisher=German Foods |language=en}}</ref> [[Doner kebab|döner kebab]],<ref>{{cite web |author=Kinzer |first=Stephen |date=26 Hunyo 1996 |title=For Germans, a Kebab Filled With Social Significance |trans-title=Para sa Mga Aleman, isang Kebab na Nilalaman ng Kahalagahang Panlipunan |url=http://www.nytimes.com/1996/06/26/garden/for-germans-a-kebab-filled-with-social-significance.html |url-access=subscription |access-date=20 Agosto 2020 |work=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> [[currywurst]],<ref>{{cite web |author=Slackman |first=Michael |date=26 Enero 2011 |title=National Dish Comes Wrapped in Foreign Flavoring |trans-title=Pambansang Pagkain, Nakabalot sa Banyagang Lasa |url=https://www.nytimes.com/2011/01/27/world/europe/27berlin.html |url-access=subscription |access-date=20 Agosto 2020 |work=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> eisbein na may [[sauerkraut]]<ref>{{Cite book|author=Pierce|first=Eleanor B.|title=Menu Translator: Pan Am's Guide to Food and Drink Specialties Abroad and at Home|url=https://archive.org/details/menutranslatorpa0000elea|year=1968|page=[https://archive.org/details/menutranslatorpa0000elea/page/76 76]|lang=en|trans-title=Tagasalinwika ng Menu: Gabay ni Pan Am sa Espesyal na Pagkain at Inumin sa Ibang Bansa at sa Inang Bayan}}</ref><ref>{{Cite book |title=Fodor's 89 Germany |year=1989 |page=70}}</ref><ref>{{Cite book|author=Sinclair|first=Charles|title=Dictionary of Food: International Food and Cooking Terms from A to Z|publisher=A & C Black|page=324|lang=en|trans-title=Diksiyonaryo ng Pagkain: Pandaigdigang Pagkain at Salitang Panluto mula A hanggang Z}}</ref> * [[Alherya]]: [[couscous]],<ref name="Joe">{{Cite web |author=Knight |first=Ciara |date=9 Nobyembre 2017 |title=The national dish of every country at the World Cup, ranked from worst to best |trans-title=Ang pambansang pagkain ng mga bansa sa World Cup, niranggo mula pinakamasama hanggang pinakamahusay |url=https://www.joe.co.uk/food/the-national-dish-of-every-country-at-the-world-cup-ranked-from-worst-to-best-183729 |access-date=20 Agosto 2020 |website=JOE.co.uk |language=en-US}}</ref> rechta * [[Andora]]: escudella i carn d'olla<ref>{{cite web |author=Fox |first=Esme |date=23 Agosto 2017 |title=The 10 Most Traditional Dishes From Andorra |trans-title=Ang 10 Pinakatradisyonal na Pagkain mula sa Andora |url=https://theculturetrip.com/europe/andorra/articles/the-10-most-traditional-dishes-from-andorra/ |access-date=21 Agosto 2010 |publisher=Culture Trip |language=en |archive-date=27 Oktubre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027125553/https://theculturetrip.com/europe/andorra/articles/the-10-most-traditional-dishes-from-andorra/ |url-status=dead }}</ref> * [[Angola]]: moamba de galinha<ref>Hamilton, Cherie (2001) ''Cuisines of Portuguese Encounters'' [Mga Lutuin ng Mga Engkuwentrong Portuges] (sa wikang Ingles)''.'' New York: Hippocrene Books. pa. 219</ref> * [[Apganistan]]: kabuli palaw<ref>{{cite web |last=Lee |first=Shoshanna |date=3 Nobyembre 2009 |title=Kabuli Pulao With Raisins And Carrots |trans-title=Kabuli Pulao na May Pasas at Karots |url=http://www.tastedefined.com/2009/11/kabuli-pulao-with-raisins-and-carrots.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903190418/http://www.tastedefined.com/2009/11/kabuli-pulao-with-raisins-and-carrots.html |archive-date=3 Setyembre 2010 |access-date=15 Agosto 2011 |language=en}}</ref> * [[Arhentina]]: asado,<ref>{{cite web |date=28 Abril 2010 |title=El asado |url=http://www.viaresto.clarin.com/Notas/El-asado-660.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203103920/http://viaresto.com/Notas/El-asado-660.aspx |archive-date=3 Disyembre 2013 |access-date=25 Pebrero 2012}}</ref><ref name="Joe" /> [[empanada]],<ref>{{Cite news |last1=Genova |first1=Facundo Di |date=5 Oktubre 2018 |title=El mapa definitivo de las empanadas argentinas con sus 14 versiones |language=es |newspaper=La Nación |url=https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-mapa-definitivo-empanadas-argentinas-sus-14-nid2175466 |access-date=3 Agosto 2020}}</ref> matambre,<ref>{{cite book|author=Goyan Kittler|first1=Pamela|url=https://books.google.com/books?id=N78aCgAAQBAJ&q=national+dish|title=Food and Culture|last2=Sucher|first2=Kathryn P.|last3=Nelms|first3=Marcia|publisher=Cengage Learning|year=2016|isbn=978-1-305-88687-2|page=307|access-date=23 Agosto 2020|trans-title=Pagkain at Kultura|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |author=Hibberd |first=Amy |date=19 Enero 2006 |title=World traveler offers tips for making Argentinian specialty |trans-title=Biyaherong makamundo, nagbigay ng mga tip sa paggawa ng Arhentinong espesyalidad |url=https://www.heraldtribune.com/story/news/2006/01/19/world-traveler-offers-tips-for-making-argentinian-specialty/28457449007/ |access-date=9 Oktubre 2022 |publisher=[[Sarasota Herald-Tribune|Herald Tribune]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=21 Abril 2020 |title=How Different Countries Use Beef |trans-title=Paano Ginagamit ng mga Iba't Ibang Bansa Ang Baka |url=https://alanitrading.com/2020/04/21/how-different-countries-use-beef |access-date=23 Agosto 2020 |work=Alani Trading |language=en |archive-date=3 Pebrero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203082626/https://alanitrading.com/2020/04/21/how-different-countries-use-beef |url-status=dead }}</ref> locro<ref>{{Cite web |date=6 Hunyo 2008 |title=Gastronomia |url=http://www.argentina.ar/_es/turismo/C791-gastronomia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080727003909/http://www.argentina.ar/_es/turismo/C791-gastronomia.php |archive-date=27 Hulyo 2008 |access-date=25 Pebrero 2012 |website=Argentina |language=es}}</ref> * [[Armenya]]: khorovats, harisa<ref name="Al Jazeera">{{cite web |author=Gaedtke |first1=Felix |last2=Parameswaran |first2=Gayatri |date=8 Mayo 2013 |title=Food feuds continue to simmer in the Caucasus |trans-title=Labanan sa pagkain, kumukulo pa rin sa Kaukaso |url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2013/05/201355102059629831.html |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref> (hindi dapat ipagkamali sa harissa, masang [[Kampanang sili|kampana]] ng [[Hilagang Aprika]]) * [[Aserbayan]]: dolma<ref name="Al Jazeera" /> * [[Australya]]: litson tupa,<ref>{{Cite news |date=6 Marso 2013 |title=Roast Lamb crowned 'Australia's National Dish' |language=Liston Tupa, kinoronahang 'Pambansang Pagkain ng Australya' |trans-title=e |work=Sunshine Coast Daily |url=https://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/roast-lamb-crowned-australias-national-dish/1781137/ |access-date=6 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006180221/https://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/roast-lamb-crowned-australias-national-dish/1781137/ |archive-date=6 Oktubre 2013}}</ref> meat pie,<ref name="AU">{{cite news |date=1 Enero 2015 |title=The question that won't die: is the meat pie Australia's national dish? |language=en |trans-title=Ang tanong na hindi mawawala: pambansang pagkain ba ng Australya ang meat pie? |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jan/02/the-question-that-wont-die-is-the-meat-pie-australias-national-dish |access-date=21 Agosto 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Lindsay |first=Emma |title=Our greatest Aussie recipes |trans-title=Ang aming mga pinakamahusay na resiping Australyano |url=http://www.weightwatchers.com.au/util/art/index_art.aspx?tabnum=1&art_id=42481 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127182253/http://www.weightwatchers.com.au/util/art/index_art.aspx?tabnum=1&art_id=42481 |archive-date=27 Enero 2010 |access-date=5 Hunyo 2011 |website=Weight Watcher, Australia and New Zealand |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Harland |first1=Robert |date=4 Oktubre 2016 |title=Aussie meat pies |trans-title=Mga meat pie ng Australya |url=https://www.sunstar.com.ph/article/13106/Local-News/Aussie-meat-pies |access-date=24 Hunyo 2020 |website=[[SunStar]] |language=en}}</ref> pavlova,<ref name="Pavlova">{{cite journal |last1=Symons |first1=Michael |date=15 Abril 2010 |title=The confection of a nation the social invention and social construction of the Pavlova |trans-title=Ang kumpites ng nasyon ang imbensyong panlipunan at pagbubuong panlipunan ng Pavlova |url=https://www.academia.edu/11401553 |journal=Social Semiotics |language=en |volume=20 |issue=2 |page=197 |doi=10.1080/10350330903566004 |access-date=25 Nobyembre 2019 |s2cid=144496353}}</ref> [[vegemite]] sa tinapay<ref>{{cite web |last=Marks |first=Kathy |date=14 Hunyo 2009 |title=Cautious change to Australia's 'national dish' |trans-title=Maingat na pagbabago sa 'pambansang pagkain' ng Australya |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/cautious-change-to-australias-national-dish-1705216.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/cautious-change-to-australias-national-dish-1705216.html |archive-date=18 Hunyo 2022 |access-date=23 Setyembre 2018 |website=[[Independent.co.uk]] |language=en}}</ref> * [[Austria|Austriya]]: wiener schnitzel<ref name="Geographic">{{cite web |date=13 Setyembre 2011 |title=Top 10 National Dishes |trans-title=Unang 10 Pambansang Pagkain |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/top-10/national-food-dishes/ |url-access=registration |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=[[National Geographic]] |language=en}}</ref><br /> ===B=== * [[Bahamas]]: crack conch na may kani't gisantes<ref>{{cite web |title=National Dishes & Local Favorites from the Islands of the Caribbean |trans-title=Mga Pambansang Pagkain & Lokal na Paborito mula sa mga Kapuluang Karibe |url=http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes |archive-url=https://web.archive.org/web/20100622063510/http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes |archive-date=22 Hunyo 2010 |access-date=4 Hulyo 2010 |publisher=Caribbeanamericanfoods.com |language=en}}</ref> * [[Bahreyn]]: kabsa<ref>{{Cite web |last=Killebrew |first=Kimberly |date=25 Marso 2013 |title=Chicken Machboos (Bahraini Chicken & Rice) |trans-title=Manok na Machboos (Bahraines na Kani't Manok) |url=https://www.daringgourmet.com/chicken-machboos-bahraini-chicken-rice/ |access-date=17 Setyembre 2020 |website=The Daring Gourmet |language=en-US}}</ref><ref>[http://www.worldcuisine.org.uk/tag/bahrain-national-dish Bahrain's National Dish] [Pambansang Pagkain ng Bahreyn] (sa wikang Ingles). {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155501/http://www.worldcuisine.org.uk/tag/bahrain-national-dish|date=06-10-11}}</ref> * [[Banglades]]: kani't isda (lalo na ilish)<ref>{{cite web |author=Banerji |first=Chitrita |date=3 Hulyo 2007 |title=A Bengali bounty |trans-title=Saganang Bengali |url=http://www.salon.com/life/food/eat_drink/2007/07/03/eating_india |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203204751/http://www.salon.com/life/food/eat_drink/2007/07/03/eating_india/ |archive-date=3 Disyembre 2010 |access-date=20 Agosto 2020 |work=Salon.com |language=en}}</ref> * [[Barbados]]: cou-cou at [[isdanlawin]]<ref name="Geographic"/> *[[Biyelorusya]]: draniki<ref>{{Cite web |last=Camilla |date=3 Hulyo 2014 |title=The national dish of Belarus is Draniki - See recipe |trans-title=Draniki ang pambansang ulam ng Belarus - Tingnan ang resipi |url=https://ingmar.app/blog/national-dish-of-belarus-draniki/ |access-date=19 Hulyo 2021 |website=Ingmar - Recipes with your ingredients |language=en}}</ref> * [[Belhika]]: frites<ref>{{Cite news |date=15 Marso 2020 |title=Belgium's national dish, fried potato sticks, are spared effects of national coronavirus lockdown |language=en |trans-title=Pambansang pagkain ng Belhika, mga pritong istik na patatas, naligtas mula sa epekto ng pambansang coronavirus lockdown |newspaper=Gulf Today |url=https://www.gulftoday.ae/lifestyle/2020/03/15/belgiums-national-dish-fried-potato-sticks-are-spared-from-the-national-coronavirus-lockdown |access-date=20 Agosto 2020}}</ref> (partikular ang pagpapares sa tahong<ref name="lonelypl">{{cite book|author=Masters|first=Tom|url=https://archive.org/details/isbn_9781741048551|title=Europe on a Shoestring|date=1 Oktubre 2009|publisher=Lonely planet|isbn=978-1-74104-855-1|access-date=15 Hulyo 2010|url-access=registration|trans-title=Europa habang nagtitipid}}</ref><ref name="Joe"/> o isteyk<ref name="SW158">{{cite book|last1=Schehr|first1=Lawrence R.|last2=Weiss|first2=Allen S.|title=French Food: On the Table On the Page and in French Culture|publisher=Routledge|location=Abingdon|year=2001|page=158|isbn=0-415-93628-4|lang=en|trans-title=Pagkaing Pranses: Sa Lamesa Sa Pahina at sa Kulturang Pranses}}</ref>), carbonade flamande,<ref name="Belgian">{{Cite journal |last=Scholliers |first=Peter |date=1 May 2010 |title=Upgrading the Local: Belgian Cuisine in Global Waves |trans-title=Pag-upgrade sa Lokal: Lutuing Belhiko sa Mga Pandaigdigang Alon |url=https://www.researchgate.net/publication/51094975 |journal=Gastronomica: The Journal of Food and Culture |language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–52 |doi=10.1525/gfc.2010.10.2.49 |pmid=21539048 |access-date=25 Agosto 2010}}</ref> waterzooi,<ref name=Belgian/> chocolate mousse<ref>{{Cite web |title=Belgian Chocolate Mousse |trans-title=Belhikong Chocolate Mousse |url=https://www.visitflanders.com/en/themes/flemish-food/flemish-dishes-and-specialities/flemish-dishes/belgian-chocolate-mousse/#:~:text=Chocolate%20mousse%20is%20one%20of,one%20and%20only%20national%20dessert. |access-date=25 Agosto 2020 |work=Belgium Tourist Office |language=en}}</ref> * [[Butan]]: ema datshi<ref>{{Cite web |date= |title=Food |trans-title=Pagkain |url=https://www.bhutan.travel/page/food |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233846/https://www.bhutan.travel/page/food |archive-date=17 Nobyembre 2018 |publisher=Tourism Council of Bhutan |language=en}}</ref> * [[Bolibya]]: salteñas<ref name="Herald">{{cite web |author=Groundwater |first=Ben |date=24 Setyembre 2014 |title=The world's 12 best national dishes |trans-title=12 primerang pambansang pagkain ng mundo |url=http://www.theherald.com.au/story/2581479/the-worlds-12-best-national-dishes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003014838/http://www.theherald.com.au/story/2581479/the-worlds-12-best-national-dishes/ |archive-date=3 October 2014 |access-date=17 Setyembre 2020 |publisher=The Herald |language=en}}</ref> * [[Bosniya at Hersegobina]]: bosanski ionac,<ref>{{cite web |last=Ackerson |first=Eric |date=14 Pebrero 2010 |title=Bosanksi Lonac – Bosnia & Herzegovina National Dish |trans-title=Bosanksi Lonac – Pambansang Ulam ng Bosniya & Hersegobina |url=http://myhungrytum.com/2010/02/14/bosanksi-lonac-bosnia-herzegovina-national-dish-day-38dish-21/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118053858/http://myhungrytum.com/2010/02/14/bosanksi-lonac-bosnia-herzegovina-national-dish-day-38dish-21/ |archive-date=18 Nobyembre 2010 |access-date=18 Setyembre 2010 |language=en}}</ref> ćevapi<ref>{{cite web |author=Bedford |first=Sam |date=14 Agosto 2018 |title=The 21 Best Dishes to Eat in Bosnia and Herzegovina |trans-title=21 Pinakamainam Kainin sa Bosniya at Hersegobina |url=https://theculturetrip.com/europe/bosnia-herzegovina/articles/the-21-best-dishes-in-bosnia-and-herzegovina/ |access-date=8 Setyembre 2020 |publisher=Culture Trip |language=en |archive-date=19 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119182350/https://theculturetrip.com/europe/bosnia-herzegovina/articles/the-21-best-dishes-in-bosnia-and-herzegovina/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Gamulin |first=Tamara |date=24 Marso 2018 |title=Ćevapi – the dish driving people crazy for decades |trans-title=Ćevapi – ulam na nakakabaliw sa mga tao nang ilang dekada na |url=https://www.croatiaweek.com/cevapi-the-dish-driving-people-crazy-for-decades/ |access-date=8 Setyembre 2020 |publisher=Croatia Week |language=en}}</ref> ===K=== * [[Cambodia|Kambodya]]: isdang amok,<ref>{{cite magazine|last=Gillan|first=Audrey|title=Cambodia: the art of amok|url=https://www.nationalgeographic.co.uk/2017/09/cambodia-art-amok|date=7 Setyembre 2017|magazine=[[National Geographic]]|access-date=4 Oktubre 2019|lang=en|trans-title=Kambodya: ang sining ng amok}}</ref><ref>{{cite news |last=Dunston |first=Lara |date=23 Mayo 2017 |title=Cambodian Fish Amok Recipe – an Authentic Steamed Fish Curry in the Old Style |language=en |trans-title=Resipi ng Kamboyanong Isdang Amok – isang Tunay na Pinasingawang Isdang Kinari sa Lumang Istilo |website=Grantourismo Travels |url=https://grantourismotravels.com/cambodian-fish-amok-recipe/ |access-date=4 Oktubre 2019}}</ref> num banhchok,<ref>{{cite web |last=Dunston |first=Lara |date=7 Pebrero 2020 |title=Nom Banh Chok Fermented Rice Noodles Are Cambodia in a Bowl |trans-title=Nom Banh Chok Binurong Misua Ay Kambodya sa Mangkok |url=https://grantourismotravels.com/nom-banh-chok-fermented-rice-noodles-cambodia/ |access-date=7 Enero 2021 |website=Grantourismo Travels |language=en}}</ref> samlar kako<ref>{{cite web |title=Khmer Foods |trans-title=Mga Pagkaing Khmer |url=http://www.tourismcambodia.com/tripplanner/food-and-drink/khmer-foods.htm |access-date=8 Agosto 2014 |work=Tourism of Cambodia |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Dunston |first=Lara |date=26 Hunyo 2020 |title=Samlor Korko Recipe - How to Make Cambodian Stirring Pot Soup |trans-title=Resipi ng Samlor Korko - Paano Gumawa ng Kalderong Sabaw ng mga Kamboyano |url=https://grantourismotravels.com/samlor-korko-recipe-cambodian-soup/ |access-date=7 Enero 2021 |website=Grantourismo Travels |language=en}}</ref> * [[Kamerun]]: ndolé<ref name="nyt">{{cite news |last=Brady |first=Emily |date=5 Nobyembre 2008 |title=The Years of Living Nervously |language=en |trans-title=Ang Mga Taon ng Pamumuhay na Kinakabahan |work=[[New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/12/07/nyregion/thecity/07asyl.html?pagewanted=1&ref=thecity |access-date=7 Disyembre 2008}}</ref> * [[Korea (Hilaga)|Korea, Hilaga]]: [[Naengmyeon|raengmyŏn]],<ref>{{cite web |last=Yoon |first=Tae |date=25 Setyembre 2018 |title=A Chef's Quest to Bring North Korean Cold Noodles to America |trans-title=Hangarin ng Kusinero na Dalhin Ang Malamig na Pansit ng Hilagang Korea sa Amerika |url=https://www.eater.com/2018/9/25/17855140/pyongyang-naengmyeon-jungsik-yim-north-korea-cold-noodles |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=Eater.com |language=en}}</ref> [[kimchi]]<ref name="Kimchi">{{cite web |author=Jeong |first=Sophie |date=2 Nobyembre 2018 |title=North Korea's latest peace offering: Kimchi |trans-title=Pinakabagong handog ng North Korea para sa kapayapaan: Kimchi sa Amerika |url=https://edition.cnn.com/travel/article/north-korea-kimchi-festival/index.html |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=CNN Travel |language=en}}</ref> * [[Korea (Timog)|Korea, Timog]]: [[kimchi]],<ref>{{Cite news |last=Williamson |first=Lucy |date=4 Pebrero 2014 |title=Kimchi: South Korea's efforts to boost its national dish |language=en |trans-title=Kimchi: Ang pagsisikap ng Timog Korea na pasikatin ang pambansang pagkain nito |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25840493 |access-date=20 Mayo 2017}}<br />{{cite book |last=Ku |first=Robert Ji-Song |url=https://books.google.com/books?id=nh_HDwAAQBAJ&pg=PA6 |title=Dubious Gastronomy: The Cultural Politics of Eating Asian in the USA |date=31 Disyembre 2013 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-3921-5 |page=6 |language=en |trans-title=Kahina-hinalang Gastronomiya: Ang Pulitikang Kultural ng Pagkaing Asyano sa Amerika}}</ref> [[bulgogi]],<ref>{{Cite news |last=Govender |first=Serusha |date=6 Mayo 2014 |title=10 National Dishes Around the World |language=en |trans-title=10 Pambansang Pagkain sa Buong Mundo |work=The Daily Meal |url=https://www.thedailymeal.com/10-national-dishes-around-world/6514 |access-date=20 Mayo 2017}}</ref> [[bibimbap]],<ref>{{Cite news |last=Jeffery |first=Nicole |date=20 May 2017 |title=Pyeongchang Winter Olympics: the next cool spot |language=en |trans-title=Olimpikong Taglamig sa Pyeongchang: ang susunod na astig na lugar |work=The Australian |url=http://www.theaustralian.com.au/life/travel/pyeongchang-winter-olympics-the-next-cool-spot/news-story/4f5f9f25423111d937a01069722c0a37 |access-date=20 May 2017}}</ref> [[jajangmyeon]],<ref>{{Cite news |title=Jajangmyun (Noodles With Black Bean Sauce) |language=en |trans-title=Jajangmyun (Pansit Na May Sarsang Itim na Balatong) |work=Scott Meola |publisher=James Beard Foundation |url=https://www.jamesbeard.org/recipes/jajangmyun-noodles-with-black-bean-sauce |access-date=21 Agosto 2020}}</ref><ref>{{Cite web |author=Smith |first=K. Annabelle |date=13 Pebrero 2013 |title=Korea's Black Day: When Sad, Single People Get Together And Eat Black Food |trans-title=Itim na Araw ng Korea: Kapag Malungkot, Nagtitipun-tipon Ang Mga Nag-iisa at Kumakain ng Itim na Pagkain |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/koreas-black-day-when-sad-single-people-get-together-and-eat-black-food-16537918/?no-ist |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> [[bingsu]],<ref>{{cite news |author=Le |first=Joel |date=11 Hulyo 2017 |title=Beat the heat with bingsu, South Korea's national dessert of shaved ice, milk, condensed milk and toppings |language=en |trans-title=Magpalamig kasama ang bingsu, ang pambansang panghimagas ng Timog Korea na gawa sa ginadgad na yelo, gatas, kondensada at mga lahok |work=Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/beat-the-heat-with-bingsu-south-koreas-national-dessert-of-shaved-ice-milk-condensed |access-date=26 Agosto 2020 |archive-date=11 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711064518/https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/beat-the-heat-with-bingsu-south-koreas-national-dessert-of-shaved-ice-milk-condensed |url-status=dead }}</ref> [[tteokbokki]] ===H=== * [[Hapon]]: [[sushi]],<ref>{{cite web |author=Ng |first=Karmun |date=30 May 2014 |title=10 things you need to know about sushi |url=https://my.asiatatler.com/dining/10-things-you-need-to-know-about-sushi#:~:text=Whether%20you're%20a%20sushi,you%20might%20not%20have%20known. |access-date=28 August 2020 |publisher=Malaysia Tatler |archive-date=21 Mayo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211100/https://my.asiatatler.com/dining/10-things-you-need-to-know-about-sushi#:~:text=Whether%20you're%20a%20sushi,you%20might%20not%20have%20known. |url-status=dead }}</ref> [[Japanese curry|karing Hapones]],<ref name="curry rice research">{{cite web |script-title = ja:「カレーライス」に関するアンケート |publisher = ネットリサーチ ディムスドライブ |url = http://www.dims.ne.jp/timelyresearch/2008/081014/ |language = ja |access-date = 16 October 2008 |archive-date = 23 Oktubre 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211023222609/http://www.dims.ne.jp/timelyresearch/2008/081014/ |url-status = dead }}</ref> [[ramen]],<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/18/ramen-japan-national-dish|title=Ramen: Japan's super slurpy noodles|access-date=5 June 2011 | location=London|work=The Guardian|first=Justin|last=McCurry|date=18 June 2010}}</ref> [[tempura]],<ref>{{cite web |last=Amoroso |first=Phoebe |date=14 November 2016 |title=Tempura temptations: How deep-fried seafood seduced Japan |url=https://www.nhk.or.jp/dwc/food/articles/42.html |access-date=21 August 2020 |publisher=[[NHK]] |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211058/https://www.nhk.or.jp/dwc/food/articles/42.html |url-status=dead }}</ref> [[wagashi]],<ref>{{cite news |url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/279145/sweet-treats-from-japan |title=Sweet treats from Japan |work=Bangkok Post |date= 10 February 2012|access-date=25 August 2020}}</ref> [[sashimi]], [[sinabawang miso]] ===L=== * [[Laos]]: [[Laab|laab/larb]],<ref>{{cite web |author=Andrews |first=Mark |date=16 Enero 2020 |title=Is that Thai food, or Lao? 5 typical dishes from Laos that will help you see the difference |url=https://www.scmp.com/magazines/style/leisure/article/3046167/thai-food-or-lao-5-typical-dishes-laos-will-help-you-see |access-date=23 Agosto 2020 |publisher=South China Morning Post|language=en|trans-title=Pagkaing Taylandes ba iyan, o Lao? 5 tipikal na putahe mula sa Laos na makakatulong sa iyo na makita ang pagkakaiba}}</ref> [[Malagkit|malagkit na kanin]],<ref>{{cite web |last=Ives |first=Mike |date=1 Pebrero 2011 |title=A Taste of Sticky Rice, Laos' National Dish |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/a-taste-of-sticky-rice-laos-national-dish-136291/ |access-date=3 Oktubre 2013 |website=Smithsonianmag.com |publisher=Smithsonian Magazine|language=en|trans-title=Isang Tikim ng Malagkit na Kanin, Pambansang Putahe ng Laos}}</ref> tam mak hoong<ref>{{Cite web |last1=Schulz |first1=Daniela |last2=Drescher |first2=Stephanie |date=24 Mayo 2017 |title=Papaya salad with shrimp, Laos |url=https://www.dw.com/en/papaya-salad-with-shrimp-laos/a-37837972 |access-date=30 Nobyembre 2020 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en-GB|trans-title=Ensaladang papaya na may hipon, Laos}}</ref> ===M=== [[Talaksan:Nasi Lemak, Mamak, Sydney.jpg|thumb|[[Nasi lemak]], isang pambansang putahe ng [[Malasya]].]] * [[Malasya]]: [[nasi lemak]],<ref>{{cite news |author=Rules |first=Dwayne A. |date=7 Abril 2011 |title=Nasi lemak, our 'national dish' |language=en |trans-title=Nasi lemak, aming 'pambansang putahe' |newspaper=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx |access-date=6 Nobyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/ |archive-date=2 Hulyo 2014}}</ref> [[Sate|satay]]<ref>{{cite news |author=Specter |first=Michael |date=2 Disyembre 1984 |title=In Malaysia, Spicy Satay |language=en |trans-title=Sa Malasya, Maanghang na Sate |work=[[The New York Times]] |url=http://www.nytimes.com/1984/12/02/travel/in-malaysia-spicy-satay.html}}</ref><ref>{{Cite book |last=Eliot |first=Joshua |title=Indonesia, Malaysia & Singapore Handbook |publisher=Trade & Travel Publications |year=1994 |place=New York |page=352 |language=en |trans-title=Hanbuk ng Indonesya, Malasya & Singapura}}</ref><ref>{{Cite book |last=Erickson|first=Joan|title=Southeast Asia Sunset travel guides|publisher=Lane Publishing Company |year=1982 |isbn=978-037-606-764-7 |page=78}}</ref> ===P=== [[Talaksan:Pork adobo with shallots.jpg|thumb|[[Adobo|Adobo,]] isang pambansang ulam ng [[Pilipinas]]]] * [[Pakistan]]: [[Biryani|bryani]], nihari, manok karahi, gulab jamun<ref>{{cite news |date=6 Enero 2019 |title=Gulab Jamun is now officially the national dessert of Pakistan |language=en |trans-title=Gulab Jamun, opisyal na pambansang panghimagas ng Pakistan ngayon |newspaper=Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/341045/gulab-jamun-is-now-officially-the-national-dessert-of-pakistan/ |access-date=20 Agosto 2020 |archive-date=21 Mayo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211112/https://dailytimes.com.pk/341045/gulab-jamun-is-now-officially-the-national-dessert-of-pakistan/ |url-status=dead }}</ref> * [[Palestina]]: maqluba,<ref>{{cite book|publisher=Rowman & Littlefield|date=15 Hulyo 2016|last=Long|first=Lucy|title=Ethnic American Cooking: Recipes for Living in a New World|url=https://books.google.com/books?id=HTWNDAAAQBAJ&q=papua+new+guinea+%22national+dish%22&pg=PA226|isbn=978-144-226-734-3|page=226|lang=en|trans-title=Pagluluto ng Etnikong Amerikano: Mga Resipi para sa Pamumuhay sa Bagong Mundo}}</ref> musakhan,<ref>{{cite web |last=Salah |first=Maha |date=4 Marso 2018 |title=Musakhan |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180304-musakhan/ |access-date=20 Agosto 2020 |work=Memo Middle Earth Monitor |language=en}}</ref> falafel<ref>{{cite book|last=Williams|first=Emma|title=It's Easier to Reach Heaven than the End of the Street|year=2006|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Great Britain|isbn=978-0-7475-8559-6|page=378|url=https://books.google.com/books?id=yve-_E5VwGAC&q=falafel+national+dish+palestine&pg=PA378|lang=en|trans-title=Mas Madaling Makapunta sa Langit kaysa sa Dulo ng Kalye}}</ref><ref>{{cite book|last=Karmi|first=Ghada|title=In Search of Fatima|year=2002|publisher=Verso New Left Books|location=U.S.|isbn=1-85984-561-4|page=39|url=https://books.google.com/books?id=DuiB5iJ26KcC&q=falafel+national+dish|lang=en|trans-title=Sa Paghahanap kay Fatima}}</ref> * [[Panama]]: sancocho<ref name="Joe"/> * [[Peru]]: [[ceviche]]<ref>{{cite web |title=Ceviche – the Peruvian national dish |trans-title=Ceviche – ang pambansang pagkain ng Peru |url=http://www.perutravelguide.org/ceviche-the-peruvian-national-dish.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607073905/http://www.perutravelguide.org/ceviche-the-peruvian-national-dish.html |archive-date=7 Hunyo 2008 |access-date=11 Hulyo 2010 |publisher=Peru Travel Guide |language=en}}</ref> * [[Pidyi]]: fiji kokoda (ceviche ng Pidyi)<ref>{{cite web |date=2 Hulyo 2015 |title=Fiji Kokoda |url=https://www.internationalcuisine.com/fiji-kokoda/ |access-date=15 Disyembre 2021}}</ref> * [[Pilipinas]]: [[adobo]],<ref name="CNNP2017">{{cite news |last=Bueno |first=Anna |date=21 Hunyo 2017 |title=Adobo, sinigang, or sisig: What's your pick for the Philippines' national dish? |language=en |trans-title=Adobo, sinigang, o sisig: Ano ang pipiliin mo bilang pambansang pagkain ng Pilipinas? |work=CNN Philippines |url=https://cnnphilippines.com/life/leisure/food/2017/06/14/national-dish.html |access-date=26 Disyembre 2019 |archive-date=16 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216023107/https://cnnphilippines.com/life/leisure/food/2017/06/14/national-dish.html |url-status=dead }}</ref><ref name="PhilStar2018">{{cite news |last=Gonzalez |first=Manny |date=12 Hulyo 2018 |title=Why don't we have official national dishes? |language=en |trans-title=Bakit wala tayong mga opisyal na pambansang pagkain? |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/lifestyle/food-and-leisure/2018/07/12/1832621/why-dont-we-have-official-national-dishes |access-date=26 December 2019}}</ref><ref name="Gapultos2013">{{cite book|last=Gapultos|first=Marvin|title=The Adobo Road Cookbook: A Filipino Food Journey|url=https://books.google.com/books?id=OBTQAgAAQBAJ&pg=PT210|date=23 Abril 2013|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1169-1|page=210|lang=en|trans-title=Ang Aklat-luto ng Kalyeng Adobo: Isang Lakbay sa Pagkaing Pilipino}}</ref><ref>{{cite book|author=DeWitt, Dave|title=1,001 Best Hot and Spicy Recipes|publisher=[[Agate Publishing]]|year=2010|page=428|isbn=978-1-57284-113-0|url=https://books.google.com/books?id=sNLKs8LO35kC&q=Philippine+Adobo+variation&pg=PA428|lang=en|trans-title=1,001 Pinakamahusay na Mainit at Maanghang na Resipi}}<br />{{cite book|last=Deere|first=Kiki|title=Journey Through the Philippines: An Unforgettable Journey from Manila to Mindanao|url=https://books.google.com/books?id=ZgbiDgAAQBAJ&pg=PT43|date=20 Hunyo 2017|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1886-7|page=43|lang=en|trans-title=Paglalakbay sa Pilipinas: Isang Di-malilimutang Biyahe mula Manila hanggang Mindanao}}<br />{{Cite news |last=Sifton |first=Sam |date=5 Enero 2011 |title=The Cheat: The Adobo Experiment |language=en |trans-title=The Cheat: Isang Eksperimento sa Adobo |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/01/09/magazine/09Food-t-000.html |access-date=5 Hunyo 2011}}<br />{{cite web |last=Dee |first=Ching |date=3 Setyembre 2019 |title=Your Foodie Guide To Manila |trans-title=Ang Gabay Foodie para sa Maynila |url=https://stories.forbestravelguide.com/your-foodie-guide-to-manila |access-date=26 Disyembre 2019 |website=Forbes Travel Guide |publisher=The Five Star Travel Corporation |language=en}}<br />{{cite news |last=Villafuerte |first=Sai |date=16 Setyembre 2019 |title=Filipino Chefs Are Taking Back Control of Their Cuisine |language=en |trans-title=Mga Kusinerong Pilipino, Sinusupilin Muli Ang Kanilang Lutuin |work=Vice |url=https://www.vice.com/en_us/article/wjwem4/filipino-chefs-are-taking-back-control-of-their-cuisine-v26n3 |access-date=26 Disyembre 2019}}</ref> [[sinigang]],<ref name=CNNP2017 /><ref name="Gapultos2013" /> [[sisig]],<ref name=CNNP2017 /><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=18 Setyembre 2018 |title=Try These Innovative Sisig Dishes That Might Just Win a National Competition |language=en |trans-title=Subukan Itong Mga Makabagong Sisig Na Posibleng Manalo sa Pambansang Paligsahan |work=Pepper |location=Philippines |url=https://www.pepper.ph/try-these-innovative-sisig-dishes-that-might-just-win-a-national-competition/ |access-date=26 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226152442/https://www.pepper.ph/try-these-innovative-sisig-dishes-that-might-just-win-a-national-competition/ |archive-date=26 Disyembre 2019}}<br />{{cite book|last1=Fecks|first1=Noah|last2=Wagtouicz|first2=Paul|title=The Way We Ate: 100 Chefs Celebrate a Century at the American Table|url=https://books.google.com/books?id=edabAQAAQBAJ&pg=PA154|date=29 October 2013|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4767-3272-5|page=154}}</ref> [[pansit]],<ref name=CNNP2017 /><ref>{{cite book|last=McKinnon|first=Leila|title=Australia's Favourite Recipes|url=https://books.google.com/books?id=1kWIR605IsEC&pg=PT76|date=1 Nobyembre 2012|publisher=Pan Macmillan Australia|isbn=978-1-74334-955-7|page=76|lang=en|trans-title=Mga Paboritong Resipi ng Australya}}<br />{{cite magazine|last=Stafford|first=Paul|date=20 Agosto 2018|title=Like A Local: 10 Of The Most Unique Foods Of The Philippines|url=https://www.travelmag.com/articles/unique-foods-philippines/5/|magazine=Travel Magazine|access-date=26 Disyembre 2019|lang=en|trans-title=Parang Isang Lokal: 10 Mga Pinakatangi-tanging Pagkain ng Pilipinas|archive-date=26 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155519/https://www.travelmag.com/articles/unique-foods-philippines/5/|url-status=dead}}</ref> [[halo-halo]]<ref name=PhilStar2018 /> * [[Pinlandiya]]: ruisleipä,<ref>{{cite web|title=The people have spoken - rye bread is the national food|url=http://yle.fi/uutiset/osasto/news/the_people_have_spoken_-_rye_bread_is_the_national_food/9413195|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=8 February 2017|date=19 January 2017}}</ref> karjalanpaisti, lohikeitto * [[Polonya]]: bigos,<ref name="Joe"/> [[pierogi]],<ref>"Kapusta kiszona ([[sauerkraut]]) ang batayan ng pambansang pagkain ng Polonya, bigos (sauerkraut at samu't saring uri ng karne), kapuśniak (sabaw sa sauerkraut) (isinalin mula sa Ingles)" [sa:] Polish Holiday Cookery by Robert Strybel, 2003, p. 14; "Bigos, the national dish of Poland — a hunter's stew of mixed meats and vegetables" [in:] The food lover's companion to Portland by Lisa Shara Hall, Roger J. Porter, 1996</ref> kotlet schabowy,<ref>"Two national specialities you'll find everywhere are bigos (cabbage stewed with meat and spices) and pierogi" [in:] Poland: the rough guide, 1991 and kotlet schabowy is a close cousin of the Teutonic [[Wiener Schnitzel]]" [in:] Joey Porcelli, Clay Fong . The Gyros Journey: Affordable Ethnic Eateries Along the Front Range, 2006</ref> [[barszcz]], rosół * [[Portugal]]: bacalhau,<ref>{{cite news |title=PORTUGUESE CUISINE The Food of Portugal |language=en |trans-title=LUTUING PORTUGES Ang Pagkain ng Portugal |publisher=Go Lisbon |url=https://www.golisbon.com/food/food.html |access-date=20 Agosto 2020}}</ref> caldo verde,<ref>{{cite web |title=Top 10 foods to try in the Algarve |trans-title=Unang 10 pagkain na Susubukan sa Algarve |url=https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/top-10-foods-try-algarve |access-date=20 Agosto 2020 |website=BBC Goodfood |publisher=BBC |language=en}}</ref> cozido à portuguesa,<ref name="Joe"/><ref name="Holland">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9wm5BAAAQBAJ&pg=PT71|title=The World on a Plate: 40 Cuisines, 100 Recipes, and the Stories Behind Them|last=Holland|first=Mina|publisher=[[Penguin Books]]|year=2015|isbn=978-0-14-312765-9|location=New York|page=78|language=en|orig-date=2014|trans-title=Ang Mundo sa Plato: 40 Lutuin, 100 Resipi, at ang Mga Kuwento sa Likod Nila}}</ref><ref name="Poelzl">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cRqJAAAAQBAJ&pg=PA150|title=Culture Shock! Portugal: A Survival Guide to Customs and Etiquette|last=Poelzl|first=Volker|publisher=[[Marshall Cavendish]]|year=2007|isbn=978-0-7614-5672-8|location=Tarrytown, NY|page=150|lang=en|trans-title=Gulat sa Kultura! Portugal: Gabay Pamuhay ukol sa Kaugalian at Etiketa}}</ref> pastel de belem, sardinha assada (Inihaw na sardinas)<ref>[https://wetravelportugal.com/national-dish-portugal/ National Dish of Portugal] [Pambansang Pagkain ng Portugal] (sa wikang Ingles). wetravelportugal.com. Retrieved 24 Abril 2021.</ref> * [[Pransiya]]: pot-au-feu,<ref>{{cite news |last=Apple Jr. |first=R. W. |date=18 Pebrero 2004 |title=Four Nations Where Forks Do Knives' Work |language=en |trans-title=Apat na Bansa Kung Saan Ipinangkukutsilyo Ang Tindor |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2004/02/18/dining/four-nations-where-forks-do-knives-work.html?pagewanted=2 |url-access=subscription |access-date=6 Hulyo 2011}}</ref><ref name="away.com">{{cite web |date=20 Oktubre 2009 |title=Food Journeys of a Lifetime: Top Ten Great National Dishes |trans-title=Mga Panghabambuhay na Biyaheng Pagkain: Sampung Pinakadakilang Pambansang Pagkain |url=http://away.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=1 |archive-url=https://archive.today/20130117110045/http://away.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=1 |archive-date=17 Enero 2013 |access-date=3 Oktubre 2013 |publisher=Away.com |language=en}}</ref> bœuf bourguignon,<ref name="LP">{{cite web |author=Butler |first=Alex |date=20 Nobyembre 2017 |title=If you want to eat like the French, reach for some beef bourguignon |trans-title=Kung gusto mo kumain tulad ng mga Pranses, kumuha ng bakang bourguignon |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/beef-bourguignon-france |access-date=15 Nobyembre 2020 |work=[[Lonely Planet]] |language=en}}{{dead link|date=August 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |author=Cloake |first=Felicity |date=24 Agosto 2020 |others=Photographs by Ant Duncan |title=The story behind the classic French dish boeuf bourguignon |trans-title=Ang kwento sa klasikong pagkaing Pranses boeuf bourguignon |url=https://www.nationalgeographic.co.uk/travel/2020/08/the-story-behind-the-classic-french-dish-boeuf-bourguignon |access-date=15 Nobyembre 2020 |publisher=National Geographic |language=en}}</ref> blanquette de veau,<ref name="LP"/> steak frites,<ref name="LP"/> baguette,<ref>{{cite news |author=Druckerman |first=Pamela |date=22 Enero 2019 |title=It's crunch-time for the baguette |language=en |trans-title=Crunch-time na para sa baguette |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/1843/2019/01/22/its-crunch-time-for-the-baguette |url-access=subscription |access-date=26 Agosto 2020}}</ref> [[crêpe]],<ref>{{cite web |author=Husain |first=Amna |date=8 Nobyembre 2012 |title=Sweet, savory concoctions whisk into city food scene |trans-title=Matamis, malinamnam na timpla, bumati sa eksena ng pagkaing lungsod |url=https://www.thesouthend.wayne.edu/article_6d0bd2f5-d2ce-5291-8a7b-980b948dc12e.html |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=The South End |language=en}}</ref> crème caramel,<ref>{{Cite book|author=Potts|first=Olivia|url=https://books.google.com/books?id=_4J6DwAAQBAJ&q=france+%22national+dessert%22&pg=PT91|title=A Half Baked Idea|date=25 July 2019|publisher=Penguin UK|isbn=978-024-138-047-5|oclc=0241380472|access-date=25 August 2020|lang=en|trans-title=Isang Ideyang Hilaw}}</ref> poule au pot (makasaysayan) <ref>{{cite web |date=21 Nobyembre 2019 |title=Traditional recipe: Authentic poule au pot |trans-title=Tradisyonal na resipi: Awtentikong poule au pot |url=https://www.nouvelle-aquitaine-tourisme.com/en/news/traditional-recipe-authentic-poule-au-pot |access-date=23 Agosto 2020 |work=Nouvelle-Aquitaine Regional Tourism Board |language=en}}</ref> ===S=== * [[Singapura]]: [[alimango sa sili]],<ref>{{cite web |date=26 Enero 2010 |title=The quest for Singapore's next national dish |trans-title=Ang paghahanap para sa susunod na pambansang putahe ng Singapura |url=http://www.cnngo.com/singapore/none/hunt-singapores-next-national-dish-630473 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614233721/http://www.cnngo.com/singapore/none/hunt-singapores-next-national-dish-630473 |archive-date=14 Hunyo 2012 |access-date=7 Hulyo 2010 |publisher=CNN |language=en}}</ref> kani't manok ng Hainan,<ref>{{cite news |last=Kugiya |first=Hugo |date=18 Marso 2010 |title=Singapore's national dish: Hainan chicken rice |language=en |trans-title=Pambansang ulam ng Singapura: kani't manok ng Hainan |work=Crosscut.com |url=http://crosscut.com/2010/03/18/food/19683/Singapore-s-national-dish:-Hainan-chicken-rice/ |access-date=3 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831041040/http://crosscut.com/2010/03/18/food/19683/Singapore-s-national-dish%3A-Hainan-chicken-rice/ |archive-date=31 Agosto 2011}}</ref> Hokkien mee<ref>{{Cite book |author=Peter Turner |title=Malaysia, Singapore & Brunei: A Lonely Planet Travel Survival Kit |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000turn |author2=Chris Taylor |author3=Hugh Finlay |publisher=Lonely Planet Publications |year=1996 |isbn=978-086-442-393-1 |page=[https://archive.org/details/malaysiasingapor0000turn/page/78 78] |language=en |trans-title=Malaysia, Singapura & Brunay: Travel Survival Kit ng Lonely Planet}}</ref> ===T=== * [[Taylandiya]]: [[pad thai]], pad gaprao, [[tom yum|tom yum kung]],<ref>{{cite web |title=Typical Thai Meals & Eating Habits |trans-title=Mga Tipikal na Pagkain & Kaugalian sa Pagkain ng Mga Taylandes |url=http://www.bangkok.com/thai-food/typical-thai-meals-and-eating-habits.htm |access-date=7 Hulyo 2010 |publisher=Bangkok.com |language=en}}</ref> som tam<ref>{{cite web |author=Phavitch Theeraphong and Sopida Rodsom |date=21 Pebrero 2018 |title=Best places to eat somtum in Bangkok |trans-title=Pinakamagandang mga lugar para kumain ng somtum sa Bangkok |url=https://www.timeout.com/bangkok/restaurants/best-somtum-places-in-bangkok |access-date=20 August 2020 |publisher=Time Out |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga pambansang lutuin]] [[Kategorya:Lutuin]] n1gniswjz5s5xca0dgl2bosoymvgrca 0 325449 2212815 2193192 2026-06-22T18:51:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212815 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Oktubre 2023}} {{cleanup|date=Oktubre 2023|reason=Kailangang ayusin ang balarila, pagkakasulat, at pagsasalin ng banyagang salita tulad ng artifact.}} }} {{History of the Philippines}} Ang '''prehistorya ng Pilipinas''' ay sumasaklaw sa mga pangyayari bago ang [[Nakatalang kasaysayan|nakasulat na kasaysayan]] ng kung ano ngayon ang [[Pilipinas]]. Ang kasalukuyang demarcation sa pagitan ng panahong ito at ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|maagang kasaysayan ng Pilipinas]] ay Abril 21, 900, na katumbas sa Proleptic Gregorian calendar para sa petsa na nakasaad sa [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]]- ang pinakaunang kilala na nakaligtas na nakasulat na talaan na nagmula sa Pilipinas. Sa panahong ito nakita ang napakalawak na pagbabago na humawak sa kapuluan mula [[Panahon ng Bato]] kultura sa 50000 BC sa paglitaw ng binuo thalassocratic mga sibilisasyon noong ikaapat na siglo, na nagpatuloy sa unti-unting pagpapalawak ng kalakalan hanggang 900 at ang unang nakaligtas na nakasulat na mga talaan. == Pleistoseno == [[Talaksan:Remains_of_a_Rhinoceros_philippinensis_found_in_Rizal,_Kalinga_dated_c._709,000_years_ago.jpg|thumb|Butchered labi ng isang ''Rhinoceros philippinensis (mga ibon na may mga bulate)'' natagpuan sa [[Rizal, Kalinga]]. Katibayan ng maagang [[Hominini|mga hominins]] sa Pilipinas Mga 709,000 taon na ang nakalilipas.]] === Nananatili ang mga artifact ng Kalinga at fossil fauna === Isang pag-aaral sa 2018 na pinangunahan ni Thomas Ingicco,<ref>{{Cite web |last=Ingicco |first=Thomas |date=May 4, 2018 |title=Ancient humans settled the Philippines 700,000 years ago |url=https://natureecoevocommunity.nature.com/users/107516-thomas-ingicco/posts/32797-ancient-humans-settled-the-philippines-700-000-years-ago |website=natureecoevocommunity.nature.com |access-date=Oktubre 20, 2023 |archive-date=Hunyo 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602223617/https://natureecoevocommunity.nature.com/posts/32797-ancient-humans-settled-the-philippines-700-000-years-ago |url-status=dead }}</ref> na pinag-aralan ang rhino ay nananatiling nahukay sa isang site ng Kalinga gamit ang ilang mga diskarte sa pakikipag-date,<ref name="PHL 700K PREHISTORY2">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> ang pag-alis ng mga unang species ng Homo sa maagang Chibanian (tapos na [[Pleistoseno]]), sa pagitan ng 631,000 at 777,000 taon na ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal |last=T. Ingicco |last2=G. D. van den Bergh |last3=C. Jago-on |last4=J.-J. Bahain |last5=M. G. Chacón |last6=N. Amano |last7=H. Forestier |last8=C. King |last9=K. Manalo |last10=S. Nomade |last11=A. Pereira |year=2018 |title=Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago |url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers |journal=Nature |volume=557 |issue=7704 |pages=233–237 |bibcode=2018Natur.557..233I |doi=10.1038/s41586-018-0072-8 |pmid=29720661 |access-date=2023-10-20 |archive-date=2021-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301002927/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers |url-status=dead }}</ref> ==== Paglalarawan ng sitio ==== Ang natuklasan sa lugar ay isang' halos kumpletong, disarticulated ' rhinoceros skeleton, ng mga nauubos na uri ''Rhinoceros philippinensis (mga ibon na may mga bulate)''. Ipinakita nito ang mga tagaytay na naiwan ng mga tool na ginawa habang tinatanggal ang laman, at mga espesyal na tool na idinisenyo upang alisin ang utak ng buto. Ang lugar ay nagbigay ng mahigit na 400 buto, kasali na ang ilang dosenang mga kasangkapan na pinutol at pinutol, na 49 sa mga ito ay mga flakes na gaya ng kutsilyo na may dalawang martilyo.<ref name="PHL 700K PREHISTORY3">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> Gayundin, kabilang sa mga nahanap ay ang iba pang mga labi ng kalansay, na kinabibilangan ng brown deer,<ref>{{Cite news |last=Hood |first=Marlowe |date=May 3, 2018 |title=Early humans arrived in the Philippines 700,000 years ago — study |publisher=GMA News Online |agency=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/652059/early-humans-arrived-in-the-philippines-700-000-years-ago-study/story/ |access-date=4 October 2021}}</ref> subaybayan ang mga butiki, pagong ng tubig-tabang at stegodonts.<ref name="PHL 700K PREHISTORY3" /> ==== Mga Hominins ==== Habang ang pinakamaagang nakumpirma na katibayan ng isang hominin ay nagmula sa isang 67,000 taong gulang na buto ng paa mula sa Sierra Madre na natuklasan noong 2007,<ref name="Mijares20102">{{Cite journal |last=Mijares |first=A. S. |last2=Détroit |first2=F. |last3=Piper |first3=P. |last4=Grün |first4=R. |last5=Bellwood |first5=P. |last6=Aubert |first6=M. |last7=Champion |first7=G. |last8=Cuevas |first8=N. |last9=De Leon |first9=A. |last10=Dizon |first10=E. |year=2010 |title=New evidence for a 67,000-year-old human presence at Callao Cave, Luzon, Philippines |journal=Journal of Human Evolution |volume=59 |issue=1 |pages=123–132 |doi=10.1016/j.jhevol.2010.04.008 |pmid=20569967}}</ref> ang mga nahanap na iyon ay walang direktang bakas ng mga kumakatay ng mga hayop. Sa kabilang dako, posible na ang mga manggagawang hayop ay sa panahong iyon ay nagbago na sa isang natatanging subespesyang ito.<ref name="PHL 700K PREHISTORY4">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> === Callao Man (c. 67,000 taon na ang nakakaraan) === Ang pinakalumang kilalang hominin na natitira sa Pilipinas ay ang fossil na natuklasan noong 2007 sa Callao Caves sa [[Cagayan]]. Ang 67,000 taong gulang na natagpuan ay nauna pa sa 47,000 taong gulang [[Taong Tabon]], na hanggang noon ang pinakalumang kilala na hanay ng mga labi ng tao sa kapuluan. Ang paghahanap ay binubuo ng isang solong 61 milimetro metatarsal na napetsahan gamit pag-aalis ng serye ng uranium. Sa simula ay naisip na posibleng isa ito sa pinakalumang ''Homo sapiens'' nananatili sa [[Asya-Pasipiko]].<ref>{{Cite web |last=Valmero |first=Anna |date=August 5, 2010 |title=Callao man could be 'oldest' human in Asia Pacific, says Filipino archaeologist |url=http://ph.yfittopostblog.com/2010/08/05/callao-man-could-be-‘oldest’-human-in-asia-pacific-says-filipino-archaeologist/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120713201301/http://ph.yfittopostblog.com/2010/08/05/callao-man-could-be-%E2%80%98oldest%E2%80%99-human-in-asia-pacific-says-filipino-archaeologist/ |archive-date=July 13, 2012 |access-date=August 5, 2010 |publisher=Yahoo! Southeast Asia, [[loqal.ph]]}}</ref><ref>Severino, Howie G. (August 1, 2010).</ref><ref>Morella, Cecil.</ref><ref>{{Cite news |last=Barney |first=Henderson |date=August 3, 2010 |title=Archaeologists unearth 67,000-year-old human bone in Philippines |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/7924538/Archaeologists-unearth-67000-year-old-human-bone-in-Philippines.html}}</ref> === ''Homo luzonensis (C. 50,000 - 67,000 taon na ang nakakaraan)'' === [[Talaksan:LuzonensisMolars.jpg|thumb|Limang ngipin na iniuugnay sa ''Homo luzonensis''.]] Sa parehong stratigraphic layer kung saan natuklasan ang ikatlong metatarsal, ang patuloy na pagtuklas ay nagsiwalat ng 12 fossil na buto (7 postcanine maxillary teeth, 2 manual phalanges, 2 pedal phalanges, 1 femoral shaft) mula sa tatlong hominin na indibidwal. Ang mga labi na ito at ang Callao Man ay nakilala na kabilang sa isang bagong uri ng hominins, ''[[Homo luzonensis]]''.<ref>{{Cite journal |last=Détroit |first=Florent |last2=Mijares |first2=Armand Salvador |last3=Corny |first3=Julien |last4=Daver |first4=Guillaume |last5=Zanolli |first5=Clément |last6=Dizon |first6=Eusebio |last7=Robles |first7=Emil |last8=Grün |first8=Rainer |last9=Piper |first9=Philip J. |year=2019 |title=A new species of Homo from the Late Pleistocene of the Philippines |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02296712/file/Detroit_%26_al_2019_Nature_postprint.pdf |journal=Nature |volume=568 |issue=7751 |pages=181–186 |bibcode=2019Natur.568..181D |doi=10.1038/s41586-019-1067-9 |pmid=30971845}}</ref><ref>{{Cite news |last=Greshko |first=Michael |last2=Wei-Haas |first2=Maya |date=April 10, 2019 |title=New species of ancient human discovered in the Philippines |work=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/04/new-species-ancient-human-discovered-luzon-philippines-homo-luzonensis/ |access-date=October 24, 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rincon |first=Paul |date=April 10, 2019 |title=New human species found in Philippines |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47873072 |access-date=October 24, 2020}}</ref> == Panahon ng bato (c. 50,000 – c. 500 BC) == Ang unang katibayan ng sistematikong paggamit ng teknolohiya ng panahon ng bato sa Pilipinas ay tinatayang 50,000 BC,<ref name="Jocano 2001 1082">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> at ang yugto na ito sa pag-unlad ng mga lipunan ng proto-Philippine ay itinuturing na nagtatapos sa pagtaas ng mga kasangkapan sa metal noong mga 500 BC, bagaman may mga kasangkapan sa bato na ginagamit pa rin sa nakalipas na petsa.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> [[Mga Pilipino|Pilipino]] antropologo F. Landa Jocano tumutukoy sa pinakamaagang kapansin-pansin na yugto sa pag-unlad ng mga lipunan ng proto-Philippine bilang ang ''Yugto Ng Pagbuo''.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Tinukoy din niya ang mga kasangkapan sa bato at paggawa ng seramik bilang dalawang pangunahing industriya na tinukoy ang pang-ekonomiyang aktibidad ng panahon, at na humubog sa mga paraan kung saan ang mga unang Pilipino ay umangkop sa kanilang kapaligiran sa panahong ito.<ref name="Jocano 2001 1082" /> Sa pamamagitan ng tungkol sa 30,000 BC, ang [[mga Negrito]], na naging mga ninuno ng mga katutubong Pilipino ngayon (tulad ng [[Mga Aeta|Aeta]]), marahil ay naninirahan sa kapuluan. Walang katibayan na nakaligtas na magpapakita ng mga detalye ng sinaunang buhay ng Pilipino tulad ng kanilang mga pananim, kultura, at arkitektura. Binanggit ng istoryador na si William Henry Scott na ang anumang teorya na naglalarawan ng gayong mga detalye para sa panahon ay dapat na purong hipotesis, at sa gayon ay matapat na ipinakita bilang gayon.<ref name="scott1984p1382">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}</ref> === Tabon Man (c. 24,000 o 22,000 BC) === Fossilized na mga fragment ng isang [[bungo]] at ang panga ng tatlong indibidwal ay natuklasan noong Mayo 28, 1962 ni Dr. Robert B. Fox, isang Amerikanong antropologo ng [[Pambansang Museo ng Pilipinas|Pambansang Museo]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}; {{Harvard citation no brackets|Zaide|1999}}, citing {{Harvard citation no brackets|Jocano|1975}}.</ref> Ang mga fragment na ito ay sama-sama na tinatawag na "[[Taong Tabon]]" pagkatapos ng lugar kung saan sila ay natagpuan sa kanlurang baybayin ng [[Palawan]]. Ang [[Kuwebang Tabon]] tila isang uri ng isang [[Panahon ng Bato]] pabrika, na parehong natapos mga tool sa flake ng bato at ang mga basura ng core flakes ay natagpuan sa apat na hiwalay na antas sa pangunahing silid. Ang uling na naiwan mula sa tatlong pagtitipon ng mga apoy sa pagluluto ay nagkaroon Carbon-14 na may petsa na humigit-kumulang 7,000, 20,000, at 22,000 BC.<ref name="Scott1984pp14-15">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Ang mga labi na ito ay ang pinakaluma modernong tao mga labi na natagpuan sa mga isla, at naging U / Th-napetsahan sa 47,000 ± 11-10,000 taon na ang nakalilipas.<ref name="Detroit2004">{{Cite journal |last=Détroit |first=Florent |last2=Dizon |first2=Eusebio |last3=Falguères |first3=Christophe |last4=Hameau |first4=Sébastien |last5=Ronquillo |first5=Wilfredo |last6=Sémah |first6=François |date=2004 |title=Upper Pleistocene ''Homo sapiens'' from the Tabon cave (Palawan, The Philippines): description and dating of new discoveries |url=http://fdetroit.free.fr/IMG/pdf/Detroit_etal_04_Tabon2.pdf |journal=Human Palaeontology and Prehistory |volume=3 |issue=2004 |pages=705–712 |doi=10.1016/j.crpv.2004.06.004}}</ref> (Sa loob [[Mindanao]], ang pagkakaroon at kahalagahan ng mga sinaunang kasangkapan na ito ay napansin ng sikat [[José Rizal|Si José Rizal]] kanyang sarili, dahil sa kanyang pagkakakilala sa [[Espanya|Espanyol]] at [[Alemanya|Aleman]] mga siyentipikong arkeologo noong 1880s, habang nasa Europa.){{Fact|date=July 2010}} Ang tabon Cave ay pinangalanang "tabon bird" (Tabon scrubfowl, ''Megapodius cumingii''), na nagdeposito ng makapal na matigas na mga layer ng guano noong panahon na ang kuweba ay hindi pa tinatahanan, na nagresulta sa isang tulad-semento na sahig na gawa sa dumi ng ibon kung saan tatlong sumunod na grupo ng mga tagagawa ng kasangkapan ang nanirahan. Ipinakikita na halos kalahati ng 3,000 mga ispesimen na nakuha mula sa kuweba ay mga itinapon na mga core ng isang materyal na kailangang ilipat mula sa ilang distansya. Ang mga fossil ng tabon man ay itinuturing na nagmula sa ikatlong grupo ng mga naninirahan na naninirahan sa kuweba sa pagitan ng 22,000 at 20,000 BC. Ang isang mas naunang antas ng kuweba ay nasa ibaba ng antas na naglalaman ng mga pagpupulong ng apoy sa pagluluto na dapat itong kumatawan Mataas Na Pleistoseno mga petsa mula 45 o 50 libong taon na ang nakalilipas.<ref name="Scott1984pp14-15">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Ang mga pisikal na antropologo na sumuri sa tabon Man skullcap ay sumang-ayon na ito ay kabilang sa isang modernong tao (''Homo sapiens''), na nakikilala mula sa kalagitnaan ng Pleistoseno ''[[Homo erectus]]'' mga uri. Ipinakikita nito na si tabon Man ay ''Pre-Mongoloid'' (''Mongoloid'' ang pagiging term na antropologo ay nalalapat sa stock ng lahi na pumasok sa Timog Silangang Asya sa panahon ng [[Holoseno|Holocene]] at sinakop ang mga naunang tao upang makabuo ng mga modernong Malay, Indonesian, Filipino, at "Pacific" na mga tao). Dalawang eksperto ang nagbigay ng opinyon na ang mandible ay "Australian" sa pisikal na uri, at na ang mga sukat ng skullcap ay halos katulad ng [[mga Ainu]] o [[Tasmania|Mga taga-Tasmania]]. Walang maaaring tapusin tungkol sa pisikal na hitsura ng tabon man mula sa nakuhang mga fragment ng bungo maliban na hindi siya isang Negrito.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}</ref> Ang kaugalian ng Paglilibing Ng Jar, na mula sa [[Sri Lanka]], sa Kapatagan ng mga garapon, sa loob [[Laos]], sa [[Hapon]], ay ginagampanan din sa Tabon caves. Ang isang kamangha-manghang halimbawa ng pangalawang burial jar ay pag-aari ng National Museum, isang ''Pambansang Kayamanan'', na may takip ng banga na may dalawang pigura, ang isa ay ang namatay, ang mga kamay ay nakasalubong, ang mga kamay ay kumakapit sa mga balikat, ang isa naman ay isang steersman, na parehong nakaupo sa isang ''proa'', na ang mast lamang ang nawawala sa piraso. Pangalawang libing ay isinagawa sa lahat ng mga isla ng Pilipinas sa panahong ito, na may mga buto na muling inilibing, ang ilan sa mga banga ng libingan. Pitumpu ' t walong mga sasakyang pang-lupa ang nakuha mula sa Manunggul cave, [[Palawan]], partikular para sa libing. Ang mga labi ng tao sa kuweba ay mula sa malalaking at maliliit na indibiduwal. Ang huli ay angkop sa mga Negrito ng Pilipinas na kabilang sa mga unang naninirahan sa kapuluan,<ref>{{Cite journal |last=Florent Détroit |last2=Julien Corny |last3=Eusebio Dizon |last4=Armand Mijares |date=1 June 2013 |year=2013 |title="Small Size" in the Philippine Human Fossil Record: Is it Meaningful for a Better Understanding of the Evolutionary History of the Negritos? |url=https://digitalcommons.wayne.edu/humbiol/vol85/iss1/3 |journal=Human Biology |volume=85 |issue=1 |pages=45–66 |doi=10.3378/027.085.0303 |pmid=24297220}}</ref> mga inapo ng unang paglipat ng tao mula sa [[Aprika]] sa pamamagitan ng ruta sa baybayin sa kahabaan ng Timog Asya hanggang sa ngayon ay nalunod na mga lupain ng Sundaland at [[Sahul]]. === Balobok Archaeological Site (6810-3190 BC) === Ang lugar ay isa sa mga unang lugar ng paninirahan ng tao sa rehiyon. Ang site mismo ay bahagi ng isang malaking sistema ng karst na may mga layer ng mga shell at iba pang mga mineral na ginawa ng mga unang tao. Ang higit pang paghukay ay humantong sa pagtuklas ng sinaunang mga artifact tulad ng mga kasangkapan sa flake, mga bato na pinulot, mga piraso ng mga kagamitan sa lupa, mga kasangkapan sa buto at ilang mga labi ng hayop. Ang mga labi at mga artifact na ito ay pinanggalingan ng C-14 na mga 8,810 hanggang 5,190 taon na ang nakalilipas, na ginagawang isa sa mga pinakamahalagang arkeolohikal na lugar sa rehiyon. Ang site ay idineklara bilang isang mahalagang ari-arian ng kultura noong 2017 ng pambansang pamahalaan.<ref>{{Cite web |date=November 26, 2013 |title=Travel Guide: Tawi-Tawi |url=http://www.traveling-up.com/travel-guide-tawi-tawi/}}</ref> === Mga paglipat ng Neolitiko Austronesian === [[Talaksan:Chronological_dispersal_of_Austronesian_people_across_the_Pacific.svg|thumb|Paglipat ng [[Mga Austronesyo|Mga Austronesian na tao]] at ang kanilang [[Mga wikang Austronesyo|mga wika]].]] [[Talaksan:Taiwanese_aboriginese_deerhunt1.png|left|thumb|248x248px|[[Usa|Mga Deer]]- pangangaso Taiwanese aborigines]] Ang kasalukuyang pang-agham na pagkakaisa ng pag-areglo ng Pilipinas ay ang [[Mga Austronesyo|Hipotesis sa labas ng Taiwan (OOT)]] (tinatawag din na [[Mga Austronesyo|Pagpapalawak ng mga Austronesyo]]). Ito ay unang iminungkahi ni Si Peter Bellwood at orihinal na batay sa kalakhan sa linggwistika, hewing napakalapit sa Robert Blustang modelo ng kasaysayan ng [[Mga wikang Austronesyo|Pamilya ng wika ng Austronesian]]. Mula noon ay pinalakas ito ng mga pag-aaral sa henetiko at arkeolohiya na malawak na sumasang-ayon sa timeline ng pagpapalawak ng Austronesian.<ref name="Melton">{{Cite journal |last=Melton |first=Terry |last2=Clifford |first2=Stephanie |last3=Martinson |first3=Jeremy |last4=Batzer |first4=Mark |last5=Stoneking |first5=Mark |date=December 1998 |title=Genetic Evidence for the Proto-Austronesian Homeland in Asia: mtDNA and Nuclear DNA Variation in Taiwanese Aboriginal Tribes |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1998-12_63_6/page/1806 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=63 |issue=6 |pages=1807–1823 |doi=10.1086/302131 |pmc=1377653 |pmid=9837834}}</ref><ref name="Spriggs">{{cite journal |last1=Spriggs |first1=Matthew |title=Archaeology and the Austronesian expansion: where are we now? |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2011-06_85_328/page/510 |journal=Antiquity |date=May 2011 |volume=85 |issue=328 |pages=510–528 |doi=10.1017/S0003598X00067910|s2cid=162491927 }}</ref> Ang modernong modelo ng pagpapalawak ng Austronesian ay nagpapahiwatig na sa pagitan ng 4500 BC at 4000 BC, ang mga pag-unlad sa teknolohiyang pang-agrikultura sa Patag Ng Yunnan sa loob [[Tsina]] lumikha ng mga panggigipit na nag-udyok sa ilang mga tao na lumipat sa [[Taiwan]]. Ang mga taong ito ay mayroon na o nagsimulang bumuo ng isang natatanging wika ng kanilang sarili, na tinukoy ngayon bilang Proto-Austronesian. Noong mga 3000 BC, ang mga grupong ito ay nagsimulang mag-iba sa tatlong o apat na magkakaibang mga subkulturang. Noong 2500 hanggang 1500 BC, isa sa mga grupong ito (ang ninuno [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]- mga nagsasalita) ay nagsimulang lumipat sa timog sa pamamagitan ng dagat patungo sa Pilipinas, pagkatapos ay higit pa sa [[Kapuluang Mariana]] sa pamamagitan ng 1500 BC, at ang natitirang bahagi ng [[Maritimong Timog-silangang Asya|Isla Timog Silangang Asya]], Isla Ng Melanesia, at sa wakas hanggang sa [[Polynesia|Polinesya]] at [[Madagascar]].<ref name="mijares2006">{{Cite journal |last=Mijares |first=Armand Salvador B. |year=2006 |title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |issue=26 |pages=72–78 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |archive-date=July 7, 2014}}</ref> Bago ang pagpapalawak mula sa Taiwan, ang kamakailang ebidensiya sa arkeolohiya, lengguwistiko at henetiko ay nag-uugnay sa mga nagsasalita ng Austronesian sa isla ng Timog-Silangang Asya sa mga kultura tulad ng Hemudu, [[Kabihasnang Liangzhu|Liangzhu]] at Dapenkeng sa loob Neolitiko Tsina.<ref>{{Cite journal |last=Sagart |first=Laurent |date=January 2008 |title=The expansion of Setaria farmers in East Asia |url=https://www.academia.edu/3077307 |journal=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Li |first=H |last2=Huang |first2=Y |last3=Mustavich |first3=LF |display-authors=etal |date=November 2007 |title=Y chromosomes of prehistoric people along the Yangtze River. |journal=Hum. Genet. |volume=122 |issue=3–4 |pages=383–8 |doi=10.1007/s00439-007-0407-2 |pmid=17657509 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ko |first=Albert&nbsp;Min-Shan |last2=Chen |first2=Chung-Yu |last3=Fu |first3=Qiaomei |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Li |first5=Mingkun |last6=Chiu |first6=Hung-Lin |last7=Stoneking |first7=Mark |last8=Ko |first8=Ying-Chin |year=2014 |title=Early Austronesians: Into and Out Of Taiwan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2014-03-06_94_3/page/425|journal=The American Journal of Human Genetics |volume=94 |issue=3 |pages=426–436 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.02.003 |pmc=3951936 |pmid=24607387}}</ref> Historyador William Henry Scott ay napansin na, batay sa leksikostatistikal pagsusuri na kinasasangkutan ng pitong milyong pares ng salita linguist Isidore Dyen inaalok noong 1962, dalawang alternatibong mga senaryo na nagpapaliwanag sa pinagmulan at pagkalat ng mga wikang Austronesian: (a) na nagmula sila sa ilang Isla ng Pasipiko at kumalat patungo sa Kanluran sa Asya, o (B) na nagmula sila sa Taiwan at kumalat patungo sa timog.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Batay sa kasunod na pag-aaral ng pangalawang kahalili, napagpasyahan ni Scott na ang puno ng wika ng Pilipinas ay maaaring ipinakilala ng mga nagsasalita ng Austronesian noong 5000 BC, marahil mula sa hilaga, kasama ang kanilang mga inapo na lumalawak sa buong kapuluan ng Pilipinas at higit pa sa mga sumunod na millennia, sumisipsip o pinapalitan ang mga kalat-kalat na populasyon Sa loob ng mga milenyo na iyon, ang iba pang mga nagsasalita ng Austronesian ay pumasok sa Pilipinas sa sapat na bilang upang mag-iwan ng isang marka sa wika ngunit hindi upang palitan ang mga itinatag na wika. Ipinagmumungkahi ni Scott na kung tama ang senaryo na ito lahat ng kasalukuyang wika ng Pilipinas (maliban sa Mga wika ng Sama–Bajaw, na marahil ay may higit na mga nagsasalita sa labas ng Pilipinas kaysa sa loob) ay ginawa sa loob ng kapuluan, wala sa kanila ang ipinakilala sa pamamagitan ng hiwalay na paglipat, at lahat ng mga ito ay may higit na pagkakapareho sa bawat isa kaysa sa mga wika sa labas ng Pilipinas. Sa panahong Neolitiko na ito, isang ruta ng kalakalan na unang nilikha ng mga katutubo ng Pilipinas at [[Taiwan]] ay itinatag. Ang ruta, na kilala bilang ang Maritime Jade Road, ay isa sa pinakamalawak na mga network ng kalakalan na nakabatay sa dagat ng isang solong materyal na heolohikal sa sinaunang mundo mula 2000 BCE-1000 CE, mas matanda kaysa sa [[Daan ng Sutla]].<ref name="auto">Tsang, Cheng-hwa (2000), "Recent advances in the Iron Age archaeology of Taiwan", Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 20: 153–158, doi:10.7152/bippa.v20i0.11751</ref><ref>Turton, M. (2021). </ref><ref>Everington, K. (2017). </ref><ref>Bellwood, P., H. Hung, H., Lizuka, Y. (2011). </ref> Ang Jade ay minahan sa Taiwan at pangunahing naproseso sa Pilipinas, kung saan ang ruta ng kalakalan ay umabot sa maraming lugar sa Timog-Silangang Asya tulad ng Vietnam, Thailand, Malaysia, at Indonesia. Isang "jade ang kultura " ay umunlad sa panahong ito, gaya ng pinaniniwalaan ng sampu-sampung libong magagandang gawa na mga artifact ng jade na natagpuan sa isang lugar sa [[Batangas]] lalawigan.{{Sfn|Scott|1984}} Mga artifact ng Jade natagpuan na may petsa na 2000&nbsp;BC,{{Sfn|Scott|1984}}<ref>{{Citation |last=Ness |first=Immanuel |title=The Global Prehistory of Human Migration |url=https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ |page=[https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ&dq=jade+%222000+bce%22&pg=PA289 289] |year=2014 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-97059-1}}</ref> gamit ang lingling-o jade items na ginawa sa Luzon na ginawa gamit ang mga hilaw na materyales na nagmula sa Taiwan.<ref>{{Cite journal |last=Hsiao-Chun |first=Hung |date=December 11, 2007 |title=Ancient jades map 3,000 years of prehistoric exchange in Southeast Asia |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=104 |issue=50 |pages=19745–19750 |doi=10.1073/pnas.0707304104 |pmc=2148369 |pmid=18048347 |doi-access=free}}</ref> Sa mapayapang panahong ito bago ang kolonyal, wala ni isang libingan na pinag-aralan ng mga iskolar ang nagbigay ng anumang patunay sa osteolohiya para sa marahas na kamatayan. Walang mga kaso ng mga libing ng masa ang naitala din, na nagpapahiwatig ng mapayapang kalagayan ng mga isla. Ang mga libingan na may marahas na katibayan ay natagpuan lamang mula sa mga libingan na nagsimula noong ika-15 siglo, malamang dahil sa mga bagong kultura ng pagpapalawak na ipinadala mula sa India at Tsina. Nang dumating ang mga Espanyol noong ika-16 na siglo, naitala nila ang ilang mga pangkat na tulad ng giyera, na ang mga kultura ay naiimpluwensyahan na ng na-import na mga kultura ng pagpapalawak ng India at Tsino noong ika-15 siglo.<ref>Junker, L. L. (1999). </ref> Sa pamamagitan ng 1000&nbsp;BC, ang mga naninirahan sa kapuluan ay nabuo sa apat na uri ng mga pangkat ng lipunan: mga tribo ng mangangaso, mga lipunan ng mandirigma, highland mga plutocratias, at mga prinsipe ng daungan.<ref name="Legarda, Benito, Jr. 2001 40">{{Cite journal |last=Legarda, Benito Jr. |year=2001 |title=Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |journal=Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |volume=23 |page=40}}</ref> Ang mga Austronesian na nanirahan sa Pilipinas ay pinaghalong mga dating grupo tulad ng [[Mga Negrito]] na nakarating sa mga isla sa pamamagitan ng ngayon sunken Sundaland ang landmass. Ipinakita ng mga pag-aaral sa henetika na ang mga modernong katutubong Pilipino ay may iba ' t ibang antas ng mga ninuno ng Negrito bilang karagdagan sa karamihan ng mga ninuno ng Austronesian.<ref name="Lipson2014">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref><ref name="Spriggs" /> ==== Mga pag-aaral sa genetiko ==== Isang 2002 Unibersidad Ng Medikal Ng Tsina ipinahiwatig ng pag-aaral na ang ilang mga Pilipino ay nagbahagi ng genetic chromosome na matatagpuan sa Mga Asyano, gaya ng mga aborigine ng Taiwan, Indonesian, Thai, at Tsino.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chang JG, Ko YC, Lee JC, Chang SJ, Liu TC, Shih MC, Peng CT |year=2002 |title=Molecular analysis of mutations and polymorphisms of the Lewis secretor type alpha(1,2)-fucosyltransferase gene reveals that Taiwanese aborigines are of Austronesian derivation |journal=J. Hum. Genet. |volume=47 |issue=2 |pages=60–5 |doi=10.1007/s100380200001 |pmid=11916003 |doi-access=free}}</ref> Isang pag-aaral sa henetika noong 2008 ni [[Unibersidad ng Leeds]] at inilathala sa ''Molekular na Biyolohiya at Ebolusyon'', ay nagpakita na mitokondriyal na DNA ang mga linya ng lahi ay umuunlad sa loob ng Island Southeast Asia (ISEA) mula nang dumating ang mga modernong tao humigit-kumulang 50,000 taon na ang nakalilipas. Ang mga may-akda ay naghinuha na ito ay katibayan na ang mga Austronesiano ay nagbago sa loob ng isla ng Timog-Silangang Asya at hindi nagmula sa Taiwan (ang "out-of-Sundaland" hypothesis). Ang mga pagkalat ng populasyon ay naganap nang sabay na tumaas ang antas ng dagat, na nagresulta sa mga paglipat mula sa Mga Isla ng Pilipinas patungo sa Taiwan sa loob ng huling 10,000 taon.<ref>{{Cite web |last=Martin Richards |title=Climate Change and Postglacial Human Dispersals in Southeast Asia |url=http://phys.org/news130761648.html |access-date=April 10, 2014 |publisher=Oxford Journals}}</ref> Isang pag-aaral noong 2013 sa genetika at pinagmulan ng Mga taong Polynesian suportado ang [[Mga Austronesyo|''Sa labas ng Taiwan'']] scenario ng Austronesian expansion mula sa Taiwan, sa paligid ng 2200 BC, pag-aayos ng [[Batanes]] at [[Luzon|Hilagang Luzon]] mula sa [[Taiwan]]. Mula roon, mabilis silang kumalat pababa sa iba pang mga isla ng Pilipinas at [[Timog-silangang Asya]].<ref name="mijares20062">{{Cite journal |last=Mijares |first=Armand Salvador B. |year=2006 |title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |issue=26 |pages=72–78 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |archive-date=July 7, 2014}}</ref> Ang populasyon na ito ay na-assimilate sa umiiral na mga Negrito na nagreresulta sa modernong [[mga pangkat etniko sa Pilipinas]] na nagpapakita ng iba ' t ibang mga ratio ng pagsasama ng henetiko sa pagitan ng mga grupo ng Austronesian at Negrito.<ref name="Lipson20142">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref> Gayunman, isang pag-aaral noong 2014 na inilathala ng ''Kalikasan'' paggamit buong pagkakasunud-sunod ng genome sa halip na ang pagkakasunud-sunod lamang ng mtDNA ang nagpapatunay sa hilaga-hanggang-timog na pagkalat ng mga Austronesian na mga tao sa "out-of-Taiwan" na hipotesis. Itinuro pa ng mga mananaliksik na, habang ang mga tao ay naninirahan sa Sundaland nang hindi bababa sa 40,000 taon, ang mga Austronesian ay kamakailang dumating. Ang mga resulta ng pag-aaral noong 2008 ay nabigo na isaalang-alang ang pagsasama sa mas sinaunang ngunit hindi nauugnay [[Mga Negrito|Negrito]] at Papuan mga populasyon.<ref name="Rochmyaningsih2">{{Cite news |last=Rochmyaningsih |first=Dyna |date=28 October 2014 |title='Out of Sundaland' Assumption Disproved |work=Jakarta Globe |url=https://jakartaglobe.id/news/sundaland-assumption-disproved/ |url-status=dead |access-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225125953/https://jakartaglobe.id/news/sundaland-assumption-disproved/ |archive-date=25 December 2018}}</ref><ref name="Lipson20143">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref> Ang isang 2021 genetic na pag-aaral, na sumuri sa mga kinatawan ng 115 katutubong komunidad, ay nakakita ng katibayan ng hindi bababa sa limang independiyenteng alon ng maagang paglipat ng tao. Ang mga grupo ng Negrito, na nahahati sa pagitan ng mga nasa Luzon at ng mga nasa Mindanao, ay maaaring nagmula sa isang solong alon at naghiwalay pagkatapos, o sa pamamagitan ng dalawang hiwalay na alon. Malamang na nangyari ito pagkaraan ng 46,000 taon na ang nakalilipas. Ang isa pang paglipat ng mga Negrito ay pumasok sa Mindanao pagkaraan ng 25,000 taon na ang nakalilipas. Dalawang maagang alon ng Silangang Asya ang napansin, ang isa ay pinakamalakas na napatunayan sa mga [[Lumad|Manobo]] mga taong nakatira sa inland Mindanao, at ang iba pa sa [[Badjao|Sama-Bajau]] at mga kaugnay na tao ng Sulu archipelago, Zamboanga Peninsula, at Palawan. Ang paghahalo na matatagpuan sa mga Sama ay nagpapahiwatig ng isang relasyon sa Lua at Mga tao ng Mlabri ng mainland Southeast Asia, at sumasalamin sa isang katulad na genetic signal na matatagpuan sa kanlurang Indonesia. Nangyari ang mga ito pagkatapos ng 15,000 taon na ang nakalilipas at 12,000 taon na ang nakalilipas ayon sa pagkakabanggit, sa mga panahong ang huling panahon ng glacial ay darating sa isang dulo. Ang mga austronesiano, mula sa Timog Tsina o Taiwan, ay natagpuan na dumating sa hindi bababa sa dalawang magkakaibang alon. Ang una, na naganap marahil sa pagitan ng 10,000 at 7,000 taon na ang nakalilipas, ay nagdala ng mga ninuno ng mga katutubong grupo na ngayon ay nakatira sa paligid ng [[Kabundukan ng Cordillera|Cordillera Central]] saklaw ng bundok. Nang maglaon, ang mga paglipat ay nagdala ng iba pang mga grupo ng Austronesian, kasama ang agrikultura, at ang mga wika ng mga kamakailang migrante ng Austronesian ay epektibong pinalitan ang mga umiiral na populasyon. Sa lahat ng kaso, ang mga bagong imigrante ay waring naghahalo sa ilang antas sa umiiral na mga populasyon. Ang pagsasama ng Timog-Silangang Asya sa mga network ng kalakalan sa Karagatang India Mga 2,000 taon na ang nakalilipas ay nagpapakita din ng ilang epekto, na may mga genetic signal ng Timog Asya na naroroon sa loob ng ilang mga komunidad ng Sama-Bajau..<ref name="Larena2">{{Cite journal |last=Larena |first=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=2021-03-30 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |pages=e2026132118 |bibcode=2021PNAS..11826132L |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512 |doi-access=free}}</ref> == Maagang panahon ng Metal (c. 500 BC-c. 1 AD) == Bagaman may ilang katibayan na ang mga unang Austronesian na migrante ay may mga kasangkapan na tanso o tanso,<ref>{{Cite web |last=Thiel |first=Barbara |title=Excavations at Musang Cave, Northeast Luzon, Philippines |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/16964/AP-v28n1-61-81.pdf?sequence=1}}</ref> ang pinakamaagang mga kasangkapan na metal sa Pilipinas ay karaniwang sinasabing unang ginamit noong mga 500 BC, at ang bagong teknolohiyang ito ay magkasama sa mga makabuluhang pagbabago sa pamumuhay ng mga unang Pilipino. Ang mga bagong kasangkapan ay nagdala ng isang mas matatag na paraan ng pamumuhay, at lumikha ng mas maraming mga pagkakataon para sa mga komunidad na lumago, kapwa sa mga tuntunin ng laki at pag-unlad ng kultura.<ref name="Jocano 2001 1192">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Kung saan ang mga pamayanan ay dating binubuo ng maliliit na pangkat ng mga kamag - anak na nakatira sa mga kamping, ang mas malalaking nayon ay naganap-karaniwang nakabase malapit sa tubig, na ginagawang mas madali ang paglalakbay at pangangalakal. Ang nagreresultang kadalian ng pakikipag-ugnay sa pagitan ng mga komunidad ay nangangahulugan na nagsimula silang magbahagi ng mga katulad na katangian ng kultura, isang bagay na hindi pa posible nang ang mga komunidad ay binubuo lamang ng maliliit na grupo ng kamag-anak. Tinutukoy ni Jocano ang panahon sa pagitan ng 500 BC at 1 AD bilang ang ''yugto ng incipient,'' na sa kauna-unahang pagkakataon sa talaan ng artifact, nakikita ang pagkakaroon ng mga artifact na katulad sa disenyo mula sa site hanggang sa site sa buong kapuluan. Kasabay ng paggamit ng mga kasangkapan na metal, ang panahong ito ay nakakita rin ng makabuluhang pagpapabuti sa teknolohiya ng aluminyo.<ref name="Jocano 2001 1193">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> == Proto-makasaysayang panahon == === Pakikipagkalakalan sa kulturang Sa Huynh === Ang Kultura ng Sa Huynh sa kung ano ngayon ang gitnang at Timog Vietnam ay nagkaroon ng malawak na kalakalan sa kapuluan ng Pilipinas sa panahon ng taas nito sa pagitan ng 1000 BC at 200 AD.<ref name="Solheim19692">{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref> Ang Sa Huynh beads ay gawa sa salamin, carnelian, Agata, [[olibin]], zircon, [[ginto]] at garnet; karamihan sa mga materyales na ito ay hindi lokal sa rehiyon, at malamang na na-import. [[Dinastiyang Han]]- estilo mga salamin na tanso natagpuan din sa mga lugar ng Sa Huynh. Sa kabaligtaran, ang mga alahas sa tainga na ginawa ni Sa Huynh ay natagpuan sa mga arkeolohikal na lugar sa Gitnang Thailand, [[Taiwan]] (Orkidyas Island), at sa [[Pilipinas]], sa [[Palawan]] [[Kuwebang Tabon|Mga Lubong Ng Tabon]].<ref>{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref> sa loob Ang Kalanay Cave ay isang maliit na kuweba na matatagpuan sa [[Masbate_(pulo)|isla ng Masbate]] sa gitnang [[Pilipinas]]. Ang kuweba ay matatagpuan partikular sa hilagang-kanlurang baybayin ng isla sa loob ng munisipalidad ng [[Aroroy]]. Ang mga artifact na nakuha mula sa site ay katulad ng mga natagpuan sa [[Timog-silangang Asya]] at Timog [[Vietnam]]. Ang site ay isa sa "Sa Huynh- Kalanay " pottery complex na may pagkakatulad sa Vietnam. Ang uri ng mga seramikang natagpuan sa lugar ay may petsa na 400bc-1500 AD.<ref name="Solheim19693">{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref><ref name="Miksic 2003">{{cite book|author1-link=John N. Miksic |last=Miksic |first=John N. |title=Earthenware in Southeast Asia: Proceedings of the Singapore Symposium on Premodern Southeast Asian Earthenwares. |location=Singapore |publisher=Singapore University Press, National University of Singapore|date=2003}}</ref> === Thalassocrasyas at internasyonal na kalakalan (200 AD pasulong) === ==== Ang paglitaw ng ''Barangay'' lungsod-estado at kalakalan (200-500) ==== Ang Maritime Southeast Asia ay nagsimula na isama sa mas malawak na mga network ng kalakalan sa unang mga siglo ng unang milenyo, na ang kalakalan sa pagitan ng Tsina at rehiyon ay naging regular sa ika-5 siglo. Ang mga Fragmented na grupo ng etniko ay nagtatag ng maraming mga lungsod-estado na nabuo sa pamamagitan ng pag-aangkop ng ilang maliliit na yunit ng pulitika na kilala bilang ''[[barangay]]'' bawat isa ay pinamumunuan ng isang ''Datu'' o pinuno (ginagamit pa rin sa mga di-Hispanic na grupo ng etniko na Pilipino) at may pananagutan sa isang hari, na pinamagatang [[Raha]]. Kahit na ang mga nakakalat na barangay, sa pamamagitan ng pag-unlad ng inter-island at internasyonal na kalakalan, ay naging mas homogenous sa kultura noong ika-4 na siglo. Hindu-[[Budismo|Budista]] ang kultura at relihiyon ay umunlad sa mga maharlika sa panahong ito. Marami sa mga ''barangay'' ay, sa iba ' t ibang lawak, sa ilalim ng ''de jure'' jurisprudence ng isa sa maraming mga kalapit na emperyo, kasama ng mga ito ang [[Mga Malay|Malay]] [[Srivijaya]], [[Java (pulo)|Mga taga-Java]] [[Majapahit]], Brunei, Melaka mga imperyo, bagaman ''de facto'' ay nagtatag ng kanilang sariling independiyenteng sistema ng pamamahala. Mga link sa kalakalan sa [[Sumatra]], [[Borneo]], [[Thailand]], [[Java (pulo)|Java]], [[Tsina]], [[Indiya]], [[Tangway ng Arabia|Arabia]], [[Hapon]] at ang [[Kaharian ng Ryukyu]] umunlad sa panahong ito. A thalassocracy sa gayon ay lumitaw batay sa internasyonal na kalakalan. Ang bawat barangay ay binubuo ng mga 100 pamilya. Malaki ang ilang barangay, tulad ng ''Zubu'' (Cebu), Butuan, ''Maktan'' (Mactan), ''Mandani'' (Mandaue), ''Lalan'' (Liloan), ''Irong-Irong'' (Iloilo), ''Bigan'' (Vigan), at ''Selurong'' (Manila). Ang bawat isa sa malalaking barangay na ito ay may populasyon na mahigit na 2,000. Noong unang panahon, ang mga bagay na pinahahalagahan ng mga tao ay kinabibilangan ng mga banga, na isang simbolo ng kayamanan sa buong Timog Asya, at kalaunan ay metal, asin at tabako. Bilang kapalit, ang mga tao ay nagtitinda ng mga balahibo, sungay ng rhino, mga panga ng hornbill, beeswax, pugad ng mga ibon, resina, rattan.<sup id="fn_2_back">2</sup> Ang hinugpong bakal ay ginawa at naproseso sa Pilipinas at na-export Sa Taiwan.<ref name="auto2">Tsang, Cheng-hwa (2000), "Recent advances in the Iron Age archaeology of Taiwan", Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 20: 153–158, doi:10.7152/bippa.v20i0.11751</ref> Sa panahon sa pagitan ng ika-7 siglo hanggang sa simula ng ika-15 siglo, maraming maunlad na sentro ng kalakalan ang lumitaw, kabilang ang kaharian ng [[Namayan]] na umusbong sa tabi ng Manila Bay,<ref>{{Cite web |title=About Pasay – History: Kingdom of Namayan |url=http://www.pasay.gov.ph/About%20Pasay/History.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120235633/http://www.pasay.gov.ph/About%20Pasay/History.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=January 20, 2008 |access-date=February 5, 2008 |website=Pasay city government website |publisher=City Government of Pasay}}</ref> [[Cebu]], [[Iloilo]],<ref>Remains of ancient barangays in many parts of Iloilo testify to the antiquity and richness of these pre-colonial settlements.</ref> [[Butuan]], ang kaharian ng Sanfotsi matatagpuan sa [[Pangasinan]], ang mga kaharian ng Zabag at Wak-Wak na matatagpuan sa [[Pampanga]] at [[Aparri]] (na nag-espesyalisado sa kalakalan sa [[Hapon]] at ang [[Kaharian ng Ryukyu]] sa loob [[Prepektura ng Okinawa|Okinawa]]). === Panimula ng metal === Ang pagpapakilala ng metal sa Pilipinas at ang mga nagresultang pagbabago ay hindi sumunod sa karaniwang pattern. Mga tala ni Robert Fox, ''"May, halimbawa, walang tunay na katibayan ng isang "[[Panahong Bronse]]" o "[[Panahon ng Tanso]]"sa kapuluan, isang pag-unlad na naganap sa maraming lugar sa daigdig. Ang paglipat, gaya ng ipinakita ng kamakailang paghukay, ay mula sa mga kasangkapan sa bato tungo sa mga kasangkapan sa bakal."'' Ang pinakaunang paggamit ng metal sa Pilipinas ay ang paggamit ng tanso para sa ornamentasyon, hindi mga kasangkapan. Kahit na ang mga kasangkapan na tanso at tanso ay naging karaniwan, kadalasang ginagamit ang mga ito nang magkasama sa mga kasangkapan na bato. Ang Metal lamang ang naging nangingibabaw na materyal para sa mga kasangkapan sa huli ng panahong ito, na humantong sa isang bagong yugto sa pag-unlad ng kultura. Ang mga kasangkapan na tanso mula sa maagang panahon ng metal ng Pilipinas ay natagpuan sa iba' t ibang mga site, ngunit hindi sila laganap. Ito ay naiugnay sa kakulangan ng isang lokal na mapagkukunan ng lata, na kapag pinagsama sa tanso ay gumagawa ng tanso. Ang kakulangan na ito ay humantong sa karamihan ng mga antropologo na maghinuha na ang mga bagay na tanso ay na-import at na ang mga lugar ng pag-aalsa ng tanso na natagpuan sa Pilipinas, sa Palawan, ay para sa muling pag-aalsa at muling pag-aalsa. === Panimula ng bakal === Ang mga natuklasan sa Iron Age sa Pilipinas ay tumutukoy din sa pagkakaroon ng kalakalan sa pagitan ng [[Tamil Nadu]] at ang mga pulo ng Pilipinas noong ika-siyam at ikasampung siglo B. C.<ref name="tamilculturewaterloo.org3">{{Cite web |title=Tamil Cultural Association – Tamil Language |url=http://www.tamilculturewaterloo.org/tamillanguage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102155905/http://www.tamilculturewaterloo.org/tamillanguage.htm |archive-date=January 2, 2008 |website=tamilculturewaterloo.org}}</ref> Nang ipakilala ang bakal sa Pilipinas, ito ang naging paboritong materyales para sa mga kasangkapan at sa kalakhan ay natapos ang paggamit ng mga kasangkapan sa bato. Kung ang bakal ay na-import o minahan nang lokal ay pinagtatalunan pa rin ng mga iskolar. Iniisip ni Beyer na ito ay minahan sa lokal, ngunit ang iba ay tumuturo sa kakulangan ng mga artifact ng pag-aalsa ng bakal at naghinuha na ang mga kasangkapan sa bakal ay malamang na na-import.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Ang mga metalsmith mula sa panahong ito ay nakabuo na ng isang krudo na bersyon ng mga modernong proseso ng metalurhiko, kapansin-pansin ang pagtigas ng malambot na bakal sa pamamagitan ng carburization.<ref>{{Harvard citation no brackets|Dizon|1983}}</ref> == Tingnan din == * ''[[Kasaysayan ng Pilipinas]]'' * [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon bago ang kolonyal 900-1565)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ng Espanya 1565-1898)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ng Amerikano 1898-1946)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1946–1965)|Kasaysayan ng Pilipinas (Ikatlong Republika 1946-65)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1965–1986)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ni Marcos 1965-86)]] == Mga tala == {{Reflist}} == Mga sanggunian == * {{Citation |last=Bellwood |first=Peter |title=Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago (revised edition) |year=1997 |place=Honolulu, Hawaii |publisher=University of Hawai’i Press |author-link=Peter Bellwood}}. * {{Citation |last=Dizon |first=Eusebio |title=The Metal Age in the Philippines: An Archeometallurgical Investigation |year=1983 |place=Manila |publisher=National Museum of the Filipino People |author-link=Eusebio Dizon}}. * {{Citation |last=Fox |first=Robert Bradford |title=Archaeology and the Philippines |date=March 1968 |work=Esso Gilangan |author-link=Robert Bradford Fox}}. * {{Citation |last=Jocano |first=F. Landa |title=Philippine Prehistory: An Anthropological Overview of the Beginnings of Filipino Society and Culture |url=https://books.google.com/books?id=xwriGAAACAAJ |year=1975 |publisher=Philippine Center for Advanced Studies, University of the Philippines System |author-link=F. Landa Jocano}} * {{Citation |last=Jocano |first=F. Landa |title=Filipino Prehistory: Rediscovering Precolonial Heritage |year=2001 |place=Quezon City |publisher=Punlad Research House, Inc. |isbn=978-971-622-006-3 |author-link=F. Landa Jocano}}. * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Prehispanic Source Materials for the study of Philippine History |url=https://books.google.com/books?id=bR2XAQAACAAJ |year=1984 |publisher=New Day Publishers |isbn=978-971-10-0226-8 |access-date=August 5, 2008 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. * {{Citation |last=Solheim |first=Wilhelm G., II |title=Archaeology and Culture in Southeast Asia: Unraveling the Nusantao |pages=316 |year=2006 |place=Diliman, Quezon City |publisher=University of the Philippines Press |isbn=978-971-542-508-7 |author-link=Wilhelm Solheim}}. * {{Citation |last=Zaide |first=Sonia M. |title=The Philippines: A Unique Nation |url=https://books.google.com/books?id=B6ZtAQAACAAJ |year=1999 |edition=Second |publisher=All-Nations Publishing |isbn=978-971-642-071-5}} == Karagdagang pagbabasa == * {{Citation |last=Regalado |first=Felix B |title=History of Panay |url=https://books.google.com/books?id=IhVbAAAAIAAJ |year=1973 |editor-last=Grimo |editor-first=Eliza B. |publisher=Central Philippine University |last2=Franco |first2=Quintin B.}} * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society |year=1994 |place=Quezon City |publisher=Ateneo de Manila University Press |isbn=978-971-550-135-4 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Looking for the Prehispanic Filipino |year=1992 |place=Quezon City |publisher=New Day Publishers |isbn=978-971-10-0524-5 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. [[Kategorya:Prehistorya ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ik37pns2qhh6164rmm2c2n5nexfqttc 0 326436 2212946 2210609 2026-06-23T10:16:17Z CommonsDelinker 1732 Replacing [[File:Flag_of_Peru_(state).svg]] with [[File:War_flag_of_Peru.svg]] (by [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the State flag, this is the war 2212946 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Disyembre 2023}} {{MOS|date=Disyembre 2023}} {{cleanup|date=Disyembre 2023|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangang isalin din ang mga banyagang salita.}} }} {{Infobox flag |Name = [[Peru|Republic of Peru]] |Image = Flag_of_Peru.svg |Adoption = {{Ubl | {{nowrap|25 February 1825 (current triband version)}} | 31 March 1950 (current version) }} |Nickname = {{Ubl | ''Bandera nacional'' (National flag) | ''El pendón bicolor'' (The bicolor banner) | ''La enseña nacional'' (The national ensign) }} |Use = 100100 |Symbol = {{FIAV|100100}} |Proportion = 2:3 |Design = A vertical [[triband (flag)|triband]] of red (hoist-side and fly-side) and white. |Designer=[[José de San Martín]]<br>[[José Bernardo de Tagle]]<br>[[Simón Bolívar]] |Image2 = War flag of Peru.svg |Nickname2 = ''Pabellón nacional'' |Use2 = 010011 |Symbol2 = {{FIAV|010011}} |Proportion2 = 2:3 |Design2 = A vertical [[triband (flag)|triband]] of red (hoist-side and fly-side) and white with the National Coat of Arms centered on the white band. |Adoption2 = 31 March 1950 |Image3 = State flag of Peru.svg |Nickname3 = ''Bandera de guerra'' (War flag of Peru) |Use3 = 001000 |Symbol3 = {{FIAV|001000}} |Proportion3 = 2:3 |Design3 = A vertical [[triband (flag)|triband]] of red (hoist-side and fly-side) and white. |Image4 = Naval Jack of Peru.svg |Nickname4 = ''Bara de proa'' (Naval jack of Peru) |Proportion4 = 1:1 |Design4 = A red square with the white square in the center bearing the [[Coat of arms of Peru#Variants#The Coat of arms|Coat of Arms (''Escudo de Armas'')]] in the center. }} Ang '''watawat ng [[Peru]]''' ay pinagtibay ng [[gobyerno ng Peru]] noong 1825, at binago noong 1950. Ayon sa artikulo 49 ng [[Konstitusyon ng Peru]], ito ay isang patayong [[ triband (flag)|triband]] na may pulang mga panlabas na banda at isang puting gitnang banda.<ref>{{Cite web|url=http://www.congreso.gob.pe/Docs/files/CONSTITUTION_27_11_2012_ENG.pdf|title=Political Constitution of Peru|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221174731/http://www.congreso.gob.pe/Docs/files/CONSTITUTION_27_11_2012_ENG.pdf|archive-date=2019-12-21|access-date=|url-status=dead}}</ref> Depende sa paggamit nito, maaaring ito ay [[Defacement ( flag)|defaced]] na may iba't ibang emblem, at may iba't ibang pangalan. Ang [[Flag day]] sa Peru ay ipinagdiriwang noong Hunyo 7, ang anibersaryo ng [[Labanan ng Arica]]. == Disenyo at simbolismo == ===Eskudo de armas=== {{pangunahing|Eskudo de armas ng Peru}} === Kahulugan ng mga kulay === Ang pula ay kumakatawan sa dugong dumanak para sa laban. Ang puti ay kumakatawan sa Kadalisayan at Kapayapaan. Gayunpaman, ang mga kulay ay naka-link din sa [[parihuana]]s, isang pula at puting uri ng flamingo na pinangarap ni Heneral San Martín noong rebolusyon.<ref>{{Cite web |title=Symbols of Peru |url=http://projectperu.org.uk/about-peru/symbols-of-peru/ |access-date=2022-12-27 |website=Project Peru |language=en-GB |archive-date=2022-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227155307/https://projectperu.org.uk/about-peru/symbols-of-peru/ |url-status=dead }}</ref> ===Mga pagtatantya ng kulay=== Ang kasalukuyang mga kulay ng watawat ng Peru ay kinuha sa disenyo ng [[José de San Martín|San Martín]] at [[José Bernardo de Tagle y Portocarrero, Marquis of Torre Tagle|Torre Tagle]]. Hindi alam ang mga dahilan kung bakit napili ang pula at puti.{{Kinailangan ang banggit|petsa=Hulyo 2023}} Ang mga opisyal na tono na tinutukoy ng mga batas ng Peru ay hindi umiiral. Gayunpaman, may ilang partikular na inisyatiba sa tinatayang katumbas sa maraming modelo ng kulay, ang ilan ay nasa mga tono na malapit sa [[crimson]].<ref>{{Cite web |title=Peru |url=http://www.vexilla-mundi. com/peru_flag.html }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> e6khoaqqi7kkmzjvzos1d99z1fgi6g8 0 326521 2212866 2136684 2026-06-22T19:21:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212866 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Disyembre 2023}} {{cleanup|date=Disyembre 2023|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }} Ang mga sumusunod ay ang pagkakasunod-sunod ng pangyayari sa [[Kasaysayan ng Maynila|kasaysayan]] ng [[Talaan ng mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] at kalakhang lugar ng [[Maynila]], ang kabiserang lungsod ng [[Pilipinas]] . == Ika-9 na Siglo pasulong ==   * c. 900 CE - [[Bayan ng Tondo|Ang Kaharian ng Tondo]] ay nasa kasagsagan nito at naging sentro ng kalakalan ng mga [[Mga Tagalog|Tagalog]]. Sa panahon din na ito ipinagkaloob ng Hari ng Tondo ang [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna|Inskripsiyon sa Tanso ng Laguna]] sa angkan ni Namwaran noong 21 Abril 900 CE. <ref name="Patanne1996">Patanñe,E.P. Philippines in the Sixth to Sixteenth Centuries. 1996.</ref> : "134" <ref name="JojoandDonnaAbinales2005">Abinales, Patricio N. and Donna J. Amoroso, State and Society in the Philippines. Maryland: Rowman and Littlefield, 2005.</ref> : "38"  * c. 1175 - ang Kaayusan ng Pamahalaan ng [[Namayan]] ay itinatag ng mga [[Mga Tagalog|Tagalog]] sa [[Ilog Pasig]] at sa kasagsagan nito noong 1100's ay pinamumunuan ng bahay ni Lakan Tagkan. <ref name="Scott, William Henry 1994">Scott, William Henry (1994). Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. ISBN 971-550-135-4.</ref> * c. Ika-13 Siglo - ang [[Kaharian ng Maynila|Kota Seludong]] o mas kilala bilang Kaharian ng Maynila ay itinatag ni Avirjirkaya na sumasaklaw sa kasalukuyang lugar ng [[Intramuros]] . * c.1300- Si Emperatris Sasaban ay naging pansamantalang punong reyna ng [[Namayan]]. Ayon sa salaysay, siya ay isang kerida ni ''Anka Widyaya'' ng [[Java (pulo)|Java]] at nagkaroon ng anak na pinangalanang Prinsipe Balagtas <ref>Odal-Devora, Grace (2000). The River Dwellers, in Book Pasig : The River of Life (Edited by Reynaldo Gamboa Alejandro and Alfred A. Yuson). Unilever Philippines. pp. cited by [[Nick Juaquin]]43–66.</ref> * 1365 - [[Battle of Manila (1365)|Labanan sa Maynila (1365)]], Nakipaglaban ang Puwersa ng mga Kaharian ng Luzon sa Imperyo ng Majapahit mula sa [[Java (pulo)|Java]] sa Maynila. * ''Hindi tiyak na petsa'' - ang pinatibay ng mga [[Mga Tagalog|Tagalog]] at [[Mga Kapampangan|Kapampangan]] na lungsod ng [[Cainta]] ay itinatag sa itaas na bahagi ng ilog na sumasakop sa magkabilang baybayin ng isang daluyan ng [[Ilog Pasig]]. Ito ay matatagpuan hindi kalayuan mula sa kung saan nagtatagpo ang Ilog Pasig at [[Laguna de Bay|Lawa ng Ba-i]] . <ref name="PCDSPO2015">{{Cite web |date=23 June 2015 |title=Pre-colonial Manila |url=http://malacanang.gov.ph/75832-pre-colonial-manila |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309014757/http://malacanang.gov.ph/75832-pre-colonial-manila/ |archive-date=9 March 2016 |access-date=27 April 2017 |website=Malacañang Presidential Museum and Library |series=Malacañang Presidential Museum and Library Araw ng Maynila Briefers |publisher=Presidential Communications Development and Strategic Planning Office}}</ref> * 1450 - Si Kalangitan ay naging Hara (Reyna na asawa ng [[Raja|Raha]]) ng Tondo. Siya noon ay naninirahan sa [[Pasig]], sa pampang ng ilog ng Bitukang Manok (kasalukuyang sapa ng Parian). * 1480 - Si [[Raha Matanda|Raha Aki Matanda]] ay naging Raha ng [[Maynila]] . * 1500 - Si [[Raha Sulayman|Salalaia]] ay naging Raha ng lumang [[Maynila]] . <ref name="Dery, Luis Camara 2001">Dery, Luis Camara (2001). A History of the Inarticulate. Quezon City: New Day Publishers. ISBN 971-10-1069-0.</ref> * 1521 - Si Sri Bunao ay naging [[Lakandula]] na naka-himpil sa [[Tondo, Maynila|Tondo]] . == Ika-16 na Siglo == * Mayo 24, 1570 - Nangyari ang labanan sa Maynila sa pagitan ni [[Raha Sulayman]] at ni Martin de Goiti. Nagtapos ang labanan sa pagkasunog ng lungsod. <ref name="Scott, William Henry 1994">Scott, William Henry (1994). Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. ISBN 971-550-135-4.</ref> <ref name="Blair, Emma Helen 1903 p. 145">Blair, Emma Helen; Robertson, James Alexander, eds. (1903). Relation of the Conquest of the Island of Luzon. The Philippine Islands, 1493-1898. 3. Ohio, Cleveland: Arthur H. Clark Company. p. 145.</ref> <ref name="Dery, Luis Camara 2001">Dery, Luis Camara (2001). A History of the Inarticulate. Quezon City: New Day Publishers. ISBN 971-10-1069-0.</ref> * 1571 - 24 Hunyo: Dumating ang mga Espanyol na sina Martín de Goiti, Juan de Salcedo at [[Miguel López de Legazpi]]. Sa parehong panahon, noong Agosto 1571, inatasan ni Legazpi ang kanyang pamangkin na si Juan de Salcedo na "patahimikin" ang Cainta. Matapos maglakbay ng ilang araw paitaas ng ilog, kinubkob ni Salcedo ang lungsod, at kalaunan ay nakakita ng mahinang parte sa bakod. Ang huling pag-atake ng mga Espanyol ay pumatay sa mahigit na 400 na residente ng Cainta, kabilang ang kanilang pinuno na si Gat Maitan. <ref name="Blair, Emma Helen 1903 p. 145" /> {{Sfn|Britannica|1910}} * 1572 - Ang lungsod ng Espanya ay sinalakay at muntik nang makubkob ng mga pirata na Tsino. {{Sfn|Britannica|1910}} * 1573 - Nagsimula ang kalakalang [[Galeon ng Maynila|galyon ng Espanyol]] . * 1574 - Tinangka ng Tsinong pirata [[Limahong|na si Limahong]] na kubkubin ang Maynila. {{Sfn|Schellinger|1996}} * 1579 - Itinatag ang [[Arkidiyosesis ng Maynila|Katolikong Diyosesis ng Maynila]] . {{Sfn|Catholic Encyclopedia|1910}} * 1583 - Sunog. {{Sfn|Bankoff|2012}} * 1584 - Itinatag ang Maharlikang Korte ng Maynila ng [[Bireynato ng Bagong Espanya]]. * 1590 ** Naitatag ang palimbagan. ** Nagsimula ang pagtatayo ng mga pader at iba pang mga depensa. {{Sfn|Britannica|1910}} * 1603 - kaguluhan ng mga Tsino. * 1607 - Itinatag ang [[Simbahan ng San Agustin]] . * 1611 - Ang [[Unibersidad ng Santo Tomas]] ay itinatag ng mga Katolikong [[Ordeng Dominikano|Dominikano]] . <ref name="Guillermo2012" /> <ref>{{Cite web |title=Southeast Asia, 1600–1800 A.D.: Key Events |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/?period=09&region=sse#/Key-Events |access-date=30 May 2014 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |location=New York}}</ref> * 1615 - Nagsimula ang [[Galeon ng Maynila|kalakalang galyon]] sa pagitan ng [[Akapulko]] at Maynila. <ref name="Guillermo2012" /> * 1620 - Ang [[Colegio de San Juan de Letran|Kolehiyo ni San Juan ng Letran]] ay itinatag ng mga Katolikong [[Ordeng Dominikano|Dominikano]]. * 1645 - [[1645 na lindol sa Luzon|1645 Lindol sa Luzon]] . == Ika-18 -19 na Siglo == * 1762 - Nagsimula [[Pananakop ng mga Ingles sa Maynila|ang pananakop ng mga Briton sa Maynila]] . {{Sfn|Britannica|1910}} * 1764 - Nagwakas [[Pananakop ng mga Ingles sa Maynila|ang pananakop ng mga Briton sa Maynila]] ayon sa [[Treaty of Paris (1763)|Kasunduan sa Paris]]; Kastila muli ang nasa kapangyarihan. {{Sfn|Britannica|1910}} * 1823 - Populasyon: 38,000. {{Sfn|Morse|1823}} * 1837 - Nagbukas ang daungan sa banyagang kalakalan. {{Sfn|Britannica|1910}} * 1848 - Nagsimula ang paglalathala ng pahayagang ''[[Diario de Manila]]'' . * 1852 - Setyembre: Lindol. {{Sfn|Haydn|1910}} * 1859 ** <ref>{{Cite web |title=History |url=http://admu.edu.ph/history |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119094544/http://admu.edu.ph/history |archive-date=2013-01-19 |website=Ateneo de Manila University}}</ref> Itinatag ang Escuela Municipal de Manila, ang pasimula ng [[Pamantasang Ateneo de Manila|Pamantasang Ateneo ng Maynila]]. ** Sinimulan nang ilathala ang magasing ''[[Ilustración Filipina]]'' . * 1863 - 3 Hunyo: Lindol. {{Sfn|Bankoff|2012}} * 1865 - Itinatag ang [[Manila Observatory]] . * 1866 - Nahukay ang Canal de la Reina sa [[Binondo]] . {{Sfn|Huetz de Lemps|2001}} * 1870 - 23 Marso: Sunog sa [[Binondo]] . {{Sfn|Bankoff|2012}} * 1876 - Populasyon: 93,595. {{Sfn|Britannica|1910}} * 1880 - Hulyo: Lindol. {{Sfn|Bankoff|2012}} * 1881 - Ang telegrapo ng Hong Kong-Maynila ay nagsimula ng operasyon. {{Sfn|Chambers|1901}} * 1882 ** Oktubre: Bagyo. {{Sfn|Haydn|1910}} ** Pinasinayaan ang suplay ng tubig. {{Sfn|Huetz de Lemps|2001}} * 1887 ** Itinatag ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] . ** Populasyon: 176,777. {{Sfn|Britannica|1910}} * 1888 - Itinatag ang Komersyal na Asosasyon ng Troso * 1889 - Ang pagawaan ng tabako ng Tabacalera Flor de la Isabela ay itinayo sa [[Paco, Maynila|Paco]] . {{Sfn|Chiba|2005}} * 1892 - Nagsimula ang operasyon ng perokaril sa pagitan ng [[Dagupan]] at Maynila. {{Sfn|Chambers|1901}} * 1893 ** Nakapagkabit ng kuryente. {{Sfn|Chambers|1901}} ** Apoy. {{Sfn|Chambers|1901}} * 1896 - 5 Disyembre: [[Pag-aalsa ng Maynila ng 1896]]. {{Sfn|Britannica|1910}} ** 30 Disyembre: pagbaril kay Dr. [[José Rizal|Jose Rizal]] sa [[Liwasang Rizal|Bagumbayan]] . * 1898 ** 25 Hulyo - 13 Agosto: Labanan sa Maynila (1898) ; Estados Unidos sa kapangyarihan. {{Sfn|Britannica|1910}} ** Sinimulan nang ilathala ang pahayagan sa wikang Ingles ng ''[[Manila Times]]'' . <ref name="worldcat">{{Cite web |title=Manila (Philippines) Newspapers |url=http://www.worldcat.org/search?q=su%3AManila+%28Philippines%29+Newspapers.&qt=hot_subject |access-date=30 May 2014 |website=WorldCat |publisher=[[Online Computer Library Center]] |location=USA}}</ref> * 1899 ** 4–5 Pebrero: Labanan sa Maynila (1899) . {{Sfn|Britannica|1910}} ** Inilatag [[Abenida Taft]] ("Calle Rizal"). == Ika-20 Siglo pasulong == * 1900 - itinatag ang Instituto de Mujeres <ref>{{Cite journal |last=David E. Gardinier |last2=Josefina Z. Sevilla-Gardinier |name-list-style=amp |year=1989 |title=Rosa Sevilla de Alvero and the Instituto de Mujeres of Manila |journal=Philippine Studies |volume=37 |issue=1 |pages=29–51 |jstor=42633130}}</ref> at American Circulating Library. == ika-20 siglo == === 1900s-1940s === * 1901 ** Nilikha ang administratibong entidad ng lungsod ng Maynila, na binubuo ng [[Binondo]], [[Ermita, Maynila|Ermita]], [[Intramuros]], [[Malate, Maynila|Malate]], [[Pandacan, Maynila|Pandacan]], [[Quiapo, Maynila|Quiapo]], [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]], [[San Nicolas, Maynila|Barrio San Nicolas]], [[San Miguel, Maynila|San Miguel]], San Fernando de Dilao ([[Paco, Maynila|Paco]]), [[Sampaloc, Maynila|Sampaloc]], [[Tondo, Maynila|Tondo]]. ** Ang Kabisera ng Pilipinas ay inilipat sa Maynila mula [[Malolos]]. ** Naihalal na [[Alkalde]] si [[Arsenio Cruz-Herrera]]. ** Itinatag ang [[Pambansang Museo ng Pilipinas]]. ** Ang [[Fort Bonifacio|Fort William McKinley]] ng military ng Estados Unidos ay itinatag malapit sa lungsod. ** Itinatag ang Hukbong Pamayapa ng Pilipinas at ang pangkalahatang punong-himpilan at mga kampo ng hukbong sandataan ay matatagpuan sa kabisera. ** Itinatag ang Iskaut ng Pilipinas at ang pangkalahatang punong-himpilan at mga kampo ng hukbong sandataan ay matatagpuan malapit sa kabisera. * 1902 - ** Ang hangganan ng Maynila ay pinalawig pang isama ang [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana de Sapa]].<ref>{{Cite web |date=20 February 902 |title=An Act Amending Act Numbered One Hundred And Eighty-Three, Entitled "An Act to Incorporate the City of Manila," by Fixing New Boundaries for the City of Manila |url=https://lawyerly.ph/laws/view/l35e3 |access-date=29 June 2021 |website=Lawyerly}}</ref> ** Ang [[Marangal na Bahay-Opera ng Maynila|Marangal na Bahay Opera ng Maynila]] ay nagbukas sa [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]]. * 1903 ** Population: 219,928 city; 330,345 [[Kalakhang Maynila|metro]].{{Sfn|Stinner|1981}} ** [https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/acx1716.1903.002/42?page=root;size=100;view=image Sunog sa Trozo] sa Maynila (Mayo 1903) * 1905 ** Itinatag ang Manila Elks Club. ** Naihalal bilang alkalde si Félix Roxas. * 1908 ** Itinatag ang [[Unibersidad ng Pilipinas, Maynila|Unibersidad ng Pilipinas]].<ref name="webster1960">{{Citation |title=Webster's Geographical Dictionary |date=1960 |page=666 |place=USA |publisher=G. & C. Merriam Co. |ol=5812502M}}</ref> ** Ang sikat na [http://manilacarnivals.blogspot.com/ Manila Carnival] ay ginanap sa unang pagkakataon. * 1909 - Itinatag ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. * 1910 ** [[Basketball]], [[volleyball]], at [[Kapatirang Scout ng Pilipinas|Boy Scouting]] ay sinimulan sa Pilipinas sa YMCA ng Maynila ng Pisikal na Direktor ng YMCA na si Elwood Stanley Brown. ** [http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19100118-1.2.67.aspx "Malaking Sunog sa Maynila"], na puminsala sa nagkakahalagang dalawang milyong piso, sa Binondo. * 1911 - Itinatag ang Kolehiyo ng La Salle, na kilala bilang [[Pamantasang De La Salle]]. * 1912 - Nagbukas ang [[Manila Hotel]]. * 1913 ** Ang Far Eastern Championship Games, na kilala bilang "Unang Palarong Olimpic sa Silanganan" ay ginanap sa lugar ng Karnabal (kalaunan ay naging Rizal Memorial Sports Stadium) sa Malate, mula ika-3 hanging ika-7 ng Pebrero, kasama ang mga kalahok mula sa [[Pamahalaang Insular ng mga Pulo ng Pilipinas|Mga Pulo ng Pilipinas ng Estados Unidos]], [[Tsina]], [[Hapon]], ang [[Silangang Kaindiyahan|Silangang Kaindiyahan ng Britanya]] (Malaya), [[Taylandiya]], at Hong Kong ng Britanya. ** Itinayo ang [[Bantayog ni Rizal]]. * 1917 - Naihalal na alkalde si Justo Lukban. * 1918 - Population: 285,306 city; 469,955 [[Kalakhang Maynila|metro]].{{Sfn|Stinner|1981}} * 1919 - Ang Kampo Nichols ng militar ng Estados Unidos ay itinatag malapit sa lungsod. * 1920 - Inihalal na alkalde si Ramón Fernández. * 1923 - Ang Konseho ng Peking, Konseho ng Tokyo, at ang Konseho ng Maynila, ang kauna-unahang konseho ng Kapatirang Boy Iskaut ng Amerika sa Asya, ay inorganisa. (Ang malaking 1973 Golden Jubilee Jamboree ng [[Boy Scouts of the Philippines|Kapatirang Iskaut ng Pilipinas]] ay binilang mula sa taong ito.) * 1924 - Naihalal na alkalde si Miguel Romuáldez. * 1926 - Pinasinayaan ang Gusaling Pambatas sa [[Ermita, Maynila|Ermita]]. * 1927 - Naihalal na alkalde si Tomás Earnshaw. * 1928 - Ang Institusyon ng Tagatuos, na kalaunan ay naging [[Pamantasan ng Malayong Silangan]], ay itinatag sa Sampaloc ni Nicanor Reyes at iba pa. * 1930 - Itinayo ang Bantayog ni Legazpi at Urdaneta. * 1935 ** Itinayo ang [[Tanghalang Pangkalakhan ng Maynila]].<ref name="cinema">{{Cite web |title=Movie Theaters in Manila, Philippines |url=http://cinematreasures.org/theaters/philippines/manila?status=all |access-date=30 May 2014 |website=CinemaTreasures.org |publisher=Cinema Treasures LLC |location=Los Angeles}}</ref> ** Naihalal na alkalde si Valeriano Fugoso. ** Nagsimulang tumakbo ang Grace Park Airfield sa [[Caloocan]]. ** Ang lungsod ay naging kabisera ng bagong tatag na [[Komonwelt ng Pilipinas]]. ** Ang [[Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas]] ay naitatag at ang pangkalahatang punong-himpilan at mga kampo militar ay matatagpuan sa kabiserang lungsod. * 1939 - Population: 623,492.{{Sfn|Stinner|1981}} * 1941 ** Binuo ang [[Lungsod ng Malawakang Maynila|Lungsod ng Kalakhang Maynila]], na nagbuklod sa mga lungsod at munisipal na gobyerno ng Maynila, Lungsod ng Quezon, Kalookan, Makati, Mandaluyong, Parañaque, Pasay, at San Juan. ** Naihalal na alkalde si [[Jorge B. Vargas]]. ** Natapos itayo ang [[Gusaling Panlungsod ng Maynila|Bulwagang Panglungsod ng Maynila]]. ** Nabuwag ang pangkalahatang punong-himpilan ng [[Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas]] at ang mga kampo militar sa kabisera ng lungsod ay nasakop ng mga pwersa ng Imperyo ng Hapon. * 1942 ** Nagsimula ang pananakop ng mga Hapones.{{Sfn|Lenman|2004}} ** Naging alkalde si [[Leon Guinto|León G. Guinto, Sr.]]. ** Ang pangkalahatang punong himpilan at base militar ng Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas ay aktibong inilipat sa mga probinsya. * 1945 ** Pebrero: [[Masaker sa Maynila]] ng Hukbo ng mga Hapon.. ** 3 Pebrero - 3 Mario: [[Labanan sa Maynila (1945)]]; natalo ang mga Hapones.<ref name="webster1960" /> ** 1 Agosto: Pagkawasak ng Lungsod ng Kalakhang Maynila. ** Naging alkalde si Juan L. Nolasco. ** Ang muling pagtatatag ng pangkalahatang punong-tanggapan at base ng kampo ng militar ng [[Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas]] at ng Philippine Constabulary. Muling naging aktibo ang istasyon sa kabisera ng lungsod pagkatapos ng pagpapalaya mula sa mga Hapones. * 1946 - Ang lungsod ay naging bahagi ng bagong ipinroklamang [[Pilipinas|Republika ng Pilipinas]].{{Sfn|Schellinger|1996}} * 1947 - Nagbukas ang Teatro ng Republika.<ref name="cinema" /> * 1948 ** Ang kabisera ng Pilipinas ay inilipat sa [[Lungsod Quezon|Quezon City]].<ref name="WorldBook">{{Citation |title=Timelines: History of the Philippines from 30000 BC to AD 2013 |work=[[World Book Encyclopedia|World Book]] |place=USA}}</ref> ** Ang Mataas na Paaralan ng Manuel A. Roxas ay itinatag sa Paco. ** Naging alkalde si Manuel de la Fuente. ** Population: 983,906 city; 1,569,148 [[Kalakhang Maynila|metro]].{{Sfn|Stinner|1981}}<ref>{{Cite web |title=Population of capital city and cities of 100,000 or more inhabitants |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/1950_round.htm |website=Demographic Yearbook 1955 |publisher=[[Statistical Office of the United Nations]] |location=New York}}</ref> ** Ang [[Manila American Cemetery and Memorial|Sementeryo at Memoryal ng Amerikano sa Maynila]] ay itinalaga malapit sa lungsod. * 1949 - 18 Hunyo: Ang [[Distritong pambatas ng Maynila|distritong lehislatibo]] ng lungsod para sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] ay pinalawig mula dalawa hanggang apat. === 1950s-1990s === * 1952 ** Si Arsenio Lacson ay naging alkalde. ** Itinatag ang punong himpilan ng National Press Club sa lungsod. * 1954 - Ang Holy Child Catholic School ay itinatag sa Tondo.{{Fact|date=May 2014}}</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2014)">kailangan ng pagsipi</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * 1959 - Itinatag ang [[Ramon Magsaysay High School|Mataas na Paaralan ng Ramon Magsaysay]] sa España, Maynila. * 1960 ** Nagbukas ang [[Smart Araneta Coliseum|Koliseo ng Araneta]] sa [[Lungsod Quezon|Lungsod ng Quezon]]. ** Populasyon: 1,138,611 lungsod; 2,462,288 [[Kalakhang Maynila|metro]] . {{Sfn|Stinner|1981}} * 1961 - Nagbukas ang bagong terminal ng[[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino|Paliparan ng Maynila]]. * 1962 - Naging alkalde si [[Antonio Villegas]] . * 1966 - Itinatag ang [[Sentrong Pangkultura ng Pilipinas]]. * 1970 ** Itinatag ang Samahan ng Mamamayan-ZOTO.{{Sfn|Arn|1995}} ** Populasyon: 1,330,788 lungsod; 3,966,685 [[Kalakhang Maynila|metro]]. {{Sfn|Stinner|1981}} * 1971 - Naging alkalde si [[Ramon Bagatsing]] . ** 21 Agosto: Pambobomba sa Liwasang Miranda. * 1973 - 3000 Batang Lalaking Iskaut ang nagkampo at nagsagawa ng malawakang paglilinis sa [[Intramuros]], 9–11 Pebrero. * 1974 - Ginanap ang [[Miss Universe 1974]]. * 1975 ** 1 Oktubre: [[Thrilla in Manila|Thrilla sa Maynila]] . ** Ang [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] ay nilikha upang pangasiwaan hindi lamang ang lungsod ng Maynila kundi maging ang [[Caloocan|Kalookan]], [[Mandaluyong]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[Las Piñas]], [[Parañaque]], [[Pateros]], [[Lungsod Quezon]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]] . ** Unang ginanap ang [[Paligsahan ng mga Pelikula ng Kalakhang Maynila]]. ** Populasyon: 1,479,116 lungsod; 4,880,006 [[Kalakhang Maynila|metro]].{{Sfn|Stinner|1981}} * 1976 ** Ang kabisera ng Pilipinas ay inilipat sa Maynila mula [[Lungsod Quezon|Lungsod ng Quezon]]. <ref name="WorldBook"/> ** Itinayo ang [[Sentrong Pangkumbensiyong Pandaigdig ng Pilipinas]] sa [[Pasay]] . ** Ang [[Ali Mall]], ang unang shopping mall sa [[Pilipinas]], ay nagbukas sa Lungsod ng Quezon. ** Ang Harrison Plaza ay nagbukas sa [[Malate, Maynila]] . * 1979 - Opisyal na pinasinayaan ang tiangge ng Sampaloc. {{Sfn|Illy|1986}} * 1980 - Populasyon: 5,924,563 [[Kalakhang Maynila|metro]].{{Sfn|Arn|1995}} * 1981 ** Naitatag ang relasyon bilang [[kinakapatid na lungsod]] sa [[San Francisco, California|San Francisco]], USA. <ref>{{Cite web |title=San Francisco Sister Cities |url=http://www.oewd.org/index.aspx?page=100 |access-date=30 December 2015 |publisher=City & County of San Francisco |location=USA |archive-date=25 Disyembre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225102056/https://oewd.org/grant-and-loan-programs |url-status=dead }}</ref> ** Ang Pàpá ng Katoliko ay bumisita sa lungsod. * 1982 - Itinatag ang Komisyon ng Lungsod ng Kalakhang Maynila para sa mga Iskwater. {{Sfn|van Naerssen|1989}} * 1983 ** Agosto 21: Pagpaslang kay Benigno Aquino, Jr. sa [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino|Paliparang Pandaigdig ng Maynila]]. ** Agosto 31: Ang prusisyon ng libing ni Benigno Aquino, Jr ay dumaan sa kabisera mula sa Simbahang Santo Domingo patungo sa Parañaque. * 1984 ** Nagsimula ang operasyon ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Unang Linya ng Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlunan ng Maynila]]. ** Populasyon: 1,728,441 lungsod; 6,720,050 urban agglomeration (estimate). * 1985 - Nagbukas ang [[SM City North EDSA]] bilang unang [[SM Supermalls|SM Supermall]] . * 1986 ** Pebrero: [[Rebolusyong EDSA ng 1986|Himagsikan ng Lakas ng Bayan]].<ref name="bbc-timeline">{{Cite news |last=BBC News |date=4 November 2011 |title=Timeline |work=Philippines Profile |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15581450 |access-date=30 May 2014}}</ref> {{Sfn|Sumsky|1992}} ** Mayo: Naging alkalde si Mel Lopez. * 1987 ** Unang Tangkang Kudeta ** Ang mga distritong panglehislatibo ng lungsod para sa Kapulungan ng mga Kinatawan ay lumawak hanggang sa kasalukuyang anim. * 1989 - Ikalawang Tangkang Kudeta * 1987 - Enero: Masaker ng Mendiola. * 1992 - Naging alkalde si [[Alfredo Lim]] . * 1993 - ang Easter Regatta, na kalaunan ay tinawag na President's Cup Regatta, ay ginanap sa unang pagkakataon sa Manila Bay <ref>{{Cite web |title=The Manila Yacht Club |url=https://www.baysider.com/business/Manila_Yacht_Club |access-date=2023-02-05 |website=Baysider}}</ref> * 1994 ** Nagbukas ang [[Museo Pambata]] sa [[Ermita, Maynila|Ermita]] . ** 20 May: Ginanap ang [[Miss Universe 1994]]. ** Populasyon: 8,594,150 urban agglomeration (tantiya). * 1995 ** Itinatag ang [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila.]] ** Ang Papa Katoliko ay bumisita sa lungsod. * 1996 - [[Sunog sa Ozone Disco]] * 1998 - [[Lito Atienza|Si Lito Atienza]] ay naging alkalde. * 1999 - Nagsimula ang operasyon ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Ikatlong Linya ng Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlunan ng Maynila.]] * 2000 ** 30 Disyembre: [[Pambobomba sa Araw ni Rizal]]. ** Itinatag ang Green Papaya Art Projects. <ref name="NewMuseum">{{Cite web |title=Philippines |url=http://www.newmuseum.org/spaces/listing/country:Philippines |access-date=30 May 2014 |website=Art Spaces Directory |publisher=[[New Museum]] |location=New York |archive-date=4 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092802/http://www.newmuseum.org/spaces/listing/country:Philippines |url-status=dead }}</ref> ** Populasyon: 1,581,082 lungsod; 9,932,560 [[Kalakhang Maynila|metro]].<ref name="europa2004" /> == ika-21 siglo == * 2001 ** Enero: [[Ikalawang Rebolusyon sa EDSA]]. ** Abril–Mayo: protesta sa [[EDSA Tres|EDSA III]] . {{Sfn|Garrido|2008}} * 2002 - Pagbomba ng bus. <ref name="bbc-timeline"/> * 2003 ** Pag-aalsa ng hukbong sandataan. <ref name="bbc-timeline" /> ** Nagsimula ang operation ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Ikalawang Line ng Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlunan ng Maynila.]] * 2006 - May: Nagbukas ang [[SM Mall of Asia|Mall of Asia]] sa [[Pasay]]. * 2007 ** Hunyo: Muling naihalal na alkalde si [[Alfredo Lim]]. ** Oktubre: [[Pagsabog sa Glorietta ng 2007|pagsabog]] sa [[Glorietta]] ** Nobyembre: pagtatangka ng kudeta. <ref name="bbc-timeline" /> ** Ang Asian Network of Major Cities 21 ay nagpulong sa Maynila. ** Itinatag ang MO_Space art gallery. <ref name="NewMuseum"/> * 2009 - Setyembre: Bagyo. <ref>{{Cite web |date=29 September 2009 |title=Typhoon kills 32 in Vietnam; Philippine toll at 246 |url=https://www.reuters.com/article/us-asia-typhoon-idUSSP49939720090929 |publisher=Reuters}}</ref> * 2010 ** 23 Agosto: [[Pagbibihag ng bus sa Maynila (2010)|Pagbibihag ng bus sa Maynila]] sa [[Liwasang Rizal|Rizal Park]] . ** 26 Setyembre: Pambobomba sa paaralan . ** Populasyon: 1,652,171 lungsod; 11,855,975 [[Kalakhang Maynila|metro]].<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Population of Capital Cities and Cities of 100,000 or More Inhabitants |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |website=Demographic Yearbook 2012 |publisher=[[United Nations Statistics Division]]}}</ref> * 2012 - Agosto: Pagbaha. <ref>{{Cite web |date=7 August 2012 |title=Rains Flood a Third of Manila Area, Displacing Thousands |url=https://www.nytimes.com/2012/08/08/world/asia/flooding-in-philippines-grows-worse-as-thousands-flee-manila-and-desperate-residents-are-trapped-on-roofs.html |website=New York Times}}</ref> * 2013 ** Agosto: [[Martsa ng Milyong Katao|Marisa ng Milling Katao.]] ** Si [[Joseph Estrada]] ay naging alkalde. * 2015 ** Enero: Ang [[Pagbisita ni Papa Francisco sa Pilipinas|Pàpá ng Katoliko ay bumisita]] sa lungsod. <ref>{{Citation |title=Pope Manila Mass drew record crowd of 6-7 million |date=18 January 2015 |url=https://www.reuters.com/article/us-pope-philippines-idUSKBN0KQ0TX20150118 |publisher=Reuters}}</ref> ** Populasyon: 1,780,148. <ref>{{Citation |title=Demographic Yearbook – 2018 |chapter=Table 8 - Population of capital cities and cities of 100,000 or more inhabitants |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dyb_2018/ |publisher=United Nations}}</ref> * 2016 ** 22 Mayo: Trahedya sa konsyerto . ** Agosto 14: Buhawi . * 2017 ** 30 January: Ginanap [[Miss Universe 2016|ang Miss Universe 2016]]. ** Hunyo: [[2017 Pag-atake sa Resorts World Manila|Pag-atake]] sa Resorts World Manila . * 2018 - Mayo: Nagbukas ang Pambansang Museo ng Likas na Kasaysayan sa Ermita. * 2019 ** 30 Hunyo: Naihalal si [[Isko Moreno]]<nowiki/>bilang alkalde ng Maynila. * 2022 ** 30 Hunyo: Naihalal si Honey Lacuna bilang alkalde ng Maynila. Siya ang unang babaeng humawak sa posisyon. == Tingnan din == * [[Kasaysayan ng Maynila]] * [[Kalakhang Maynila|Metro Manila]] * Listahan ng mga mayor ng Maynila * Iba pang pangalan ng Maynila * [[Mga panandang pangkasaysayan ng Pilipinas|Listahan ng mga makasaysayang pananda sa Maynila]] * [[Malawakang Maynila|Greater Manila Area]] * Mega Manila * [[Kronolohiya ng kasaysayan ng Pilipinas|Timeline ng kasaysayan ng Pilipinas]] * Listahan ng mga lungsod ayon sa density ng populasyon == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Mga sanggunian ==  {{Refbegin}} '''Published in the 19th century''' {{Globalize|section|date=May 2014}} * {{Citation |author1=Jedidiah Morse |title=A New Universal Gazetteer |date=1823 |chapter=Manilla |chapter-url=https://archive.org/stream/newuniversalgaze00morsrich#page/444/mode/2up |edition=4th |location=New Haven |publisher=S. Converse |ref={{harvid|Morse|1823}} |author2=Richard C. Morse |author-link1=Jedidiah Morse }} * {{cite book|title=Oriental Commerce; or the East India Trader's Complete Guide|author1=William Milburn|author2=Thomas Thornton|location=London|year=1825|publisher=Kingsbury, Parbury, and Allen|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nDhNAAAAcAAJ&pg=PA433|chapter=Manilla}} *{{cite book|chapter=Manilla|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H5cLAAAAIAAJ&pg=PA23|title=Travels in the Philippines|publisher=[[Chapman and Hall]]|location=London|year=1875|author=Fedor Jagor|author-link=Fedor Jagor}} * {{Citation |author=John Ramsay McCulloch |title=A Dictionary, Practical, Theoretical and Historical of Commerce and Commercial Navigation |date=1880 |editor=Hugh G. Reid |chapter=Manilla |chapter-url=https://archive.org/stream/dictionaryprac00mccu#page/863/mode/1up |location=London |publisher=[[Longmans, Green, and Co.]] |author-link=John Ramsay McCulloch }} * {{cite book|title=The Chronicle & Directory for China, Corea, Japan, the Philippines, Indo-China, Straits Settlements, Siam, Borneo, Malay States, &c|location=Hong Kong|publisher=Daily Press|year=1892|chapter=Philippines: Manila|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XhsrAAAAYAAJ&pg=PA387}} * {{Citation |author=Margherita Arlina Hamm |title=Manila and the Philippines |date=1898 |location=London |publisher=F.T. Neely |ol=7237592M}} * {{Citation |author=John Foreman |title=The Philippine Islands |date=1899 |chapter=(Manila) |chapter-url=https://archive.org/stream/philippineisland1899fore#page/396/mode/2up |edition=2nd |location=New York |publisher=C. Scribner's Sons }} * {{Citation |title=Manila and the Philippine Islands: an up to date handbook of facts |date=1899 |location=New York |publisher=Philippines Company |ol=24648057M}} '''Published in the 20th century''' * {{Citation |title=Chambers's Encyclopaedia |date=1901 |chapter=Manila |chapter-url=https://archive.org/stream/chamberssency07lond#page/21/mode/1up |location=London |publisher=W. & R. Chambers |ref={{harvid|Chambers|1901}} |title-link=Chambers's Encyclopaedia }} * {{Citation |title=Commercial Directory of Manila |date=1901 |location=Manila |ol=7214150M}} * {{Citation |author=Burton Holmes |title=The Burton Holmes Lectures |date=1901 |chapter=Manila |chapter-url=https://archive.org/stream/burtonholmeslect05holm#page/n245/mode/2up |location=Battle Creek, Michigan |publisher=Little-Preston |oclc=5082081 |author-link=Burton Holmes }} * {{citation |title=Manila City Directory |year=1904 |editor=C.W. Rosenstock}} * {{cite book|title=Historical Notes Concerning Manila|year=1904|publisher=United States government|url=https://books.google.com/books?id=RRpBAAAAYAAJ}} * {{cite book|title=Kemlein & Johnson's guide and map of Manila and vicinity|url=https://archive.org/stream/ahz9507.0001.001.umich.edu#page/n3/mode/2up|year=1908|publisher=Manila, Kemlein & Johnson}} * {{Citation |title=Manila, the pearl of the Orient |date=1908 |location=Manila, Philippine Islands |publisher=Manila Merchants' Association. |oclc=5296360 |ol=7012107M}} * {{Cite EB1911|wstitle=Manila|volume=17|pages=578&ndash;580|date=1910|ref={{harvid|Britannica|1910}}|short=1}} * {{cite book|title=Catholic Encyclopedia|chapter=Manila|author=Philip M. Finegan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EFQmf0E7N_EC&pg=PA597|location=New York|year=1910|ref={{harvid|Catholic Encyclopedia|1910}}|title-link=Catholic Encyclopedia}} * {{Citation |author=Benjamin Vincent |title=Haydn's Dictionary of Dates |date=1910 |chapter=Manilla |chapter-url=https://archive.org/stream/haydnsdictionary00hayd#page/876/mode/1up |edition=25th |location=London |publisher=Ward, Lock & Co. |ref={{harvid|Haydn|1910}} |title-link=Haydn's Dictionary of Dates }} * {{cite book|author=George Amos Miller|title=Interesting Manila: Historical Narratives Concerning the Pearl of the Orient|url=https://archive.org/details/bub_gb_oXIdAAAAMAAJ|year=1912|publisher=E.C. McCullough|location=Manila|edition=3rd}} * {{Citation |author=Philippines. Office of Public Welfare Commissioner. |title=Directory of charitable and social service organizations and institutions in the city of Manila |date=1922 |edition=2nd |location=Manila |publisher=Bureau of Printing |ol=7214795M}} * {{Citation |title=Focus on old Manila |date=1971 |editor=Mauro Garcia |location=Manila |publisher=Philippine Historical Association}} * Edilberto De Jesus. 'Manila's first factories', Philippine Historical Review, 4 (1971) * {{Citation |author=Nicolas Zafra |title=The colonization of the Philippines and the beginnings of the Spanish city of Manila |date=1974 |location=Manila |publisher=National Historical Commission}} * {{cite journal |author1=William F. Stinner |author2=Melinda Bacol-Montilla |name-list-style=amp |year=1981 |title=Population Deconcentration in Metropolitan Manila in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/journal-of-developing-areas_1981-10_16_1/page/3 |journal=Journal of Developing Areas |volume=16 |issue=1 |pages=3–16 |jstor=4190969 |pmid=12338830 |ref={{harvid|Stinner|1981}}}} * Daniel F. Doeppers. Manila, 1900-1941: Social change in a late colonial metropolis (New Haven: Yale University Southeast Asia Studies, 1984). * {{cite journal |author=Hans F. Illy |year=1986 |title=Regulation and Evasion: Street-Vendors in Manila |url=https://archive.org/details/sim_policy-sciences_1986-07_19_1/page/61 |journal=Policy Sciences |volume=19 |issue=1 |pages=61–81 |doi=10.1007/BF02124484 |jstor=4532068 |ref={{harvid|Illy|1986}} |s2cid=85450985 }} * {{cite book|title=Urban Social Movements in the Third World|year=1989|publisher=Routledge|isbn=1-136-85686-2|author=Ton van Naerssen|chapter=Continuity and Change in the Urban Poor Movement of Manila, the Philippines|page=199+|chapter-url=https://books.google.com/books?id=KFrRhIpzjzQC&pg=PA199|ref={{harvid|van Naerssen|1989}}}} * {{Citation |author=Ramon Ma Zaragoza |title=Old Manila |date=1990 |location=Singapore |publisher=Oxford University Press |isbn=0195889738}} * Melinda Tria Kerkvliet, Manila workers' unions, 1900-1950 (Quezon City: New Day Publishers, 1992). * {{cite journal |author=Victor V. Sumsky |year=1992 |title=City as Political Actor: Manila, February 1986 |url=https://archive.org/details/sim_alternatives_fall-1992_17_4/page/479 |journal=Alternatives: Global, Local, Political |volume=17 |issue=4 |pages=479–492 |doi=10.1177/030437549201700404 |jstor=40644756 |ref={{harvid|Sumsky|1992}} |s2cid=149272236}} * {{cite journal |author=Jack Arn |year=1995 |title=Pathway To The Periphery: Urbanization, Creation Of A Relative Surplus Population, And Political Outcomes In Manila, Philippines |journal=Urban Anthropology and Studies of Cultural Systems and World Economic Development |volume=24 |issue=3/4 |pages=189–228 |jstor=40553284 |ref={{harvid|Arn|1995}}}} * {{Cite book|publisher=Routledge|isbn=9781884964046|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|date=1996|editor=Schellinger and Salkin|location=UK|chapter=Manila|chapter-url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA565|page=565+|ref={{harvid|Schellinger|1996}}}} * Xavier Huetz de Lemps. 'Shifts in meaning of "Manila" in the nineteenth century', in Old ties and new solidarities: Studies on Philippine communities, ed. C. J.-H. Macdonald and G. M. Pesigan (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2000) '''Published in the 21st century''' * {{cite journal |author=Charles L. Choguill |year=2001 |title=Manila: City of Hope or a Planner's Nightmare? |journal=Built Environment |volume=27 |issue=2 |pages=85–95 |jstor=23287514}} * {{cite journal |author=Xavier Huetz de Lemps |author-link=:fr:Xavier Huetz de Lemps |year=2001 |title=Waters in Nineteenth Century Manila |journal=Philippine Studies |volume=49 |issue=4 |pages=488–517 |jstor=42633496 |pmid=18551808 |ref={{harvid|Huetz de Lemps|2001}}}} * {{cite journal |author=Joseph Burzynski |year=2002 |title=Timber Trade and the Growth of Manila, 1864-1881 |journal=Philippine Studies |volume=50 |issue=2 |pages=168–192 |jstor=42634459 |ref={{harvid|Burzynski|2002}}}} * {{cite journal |author=Cristina Pantoja Hidalgo |year=2002 |title=Metro Manila: City in Search of a Myth |journal=Philippine Studies |volume=50 |issue=3 |pages=303–326 |jstor=42634469}} * {{Citation |title=Philippines |page=87+ |year=2003 |chapter=Manila |chapter-url=https://archive.org/stream/isbn_9781740592109#page/87/mode/1up |publisher=[[Lonely Planet]] |isbn=9781740592109 |ol=8906497M }} * {{cite web |year=2003 |title=Manila |url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/a-z.htm |work=Understanding Slums: Case Studies for the Global Report 2003 |publisher=United Nations Human Settlements Programme and University College London |access-date=2023-12-29 |archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712224717/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/a-z.htm |url-status=dead }} * {{cite book|editor=Ooi Keat Gin|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/isbn_9791576077701|year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-770-2|chapter=Manila|author=Bruce P. Lenman|page=854+|ref={{harvid|Lenman|2004}}}} * {{cite journal |author=Yoshihiro Chiba |year=2005 |title=Cigar-Makers in American Colonial Manila: Survival during Structural Depression in the 1920s |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=36 |issue=3 |pages=373–397 |doi=10.1017/s0022463405000214 |jstor=20072667 |ref={{harvid|Chiba|2005}} |s2cid=161723850}} * {{cite book|author=Gavin Shatkin|title=Collective Action and Urban Poverty Alleviation: Community Organizations and the Struggle for Shelter in Manila|url=https://archive.org/details/collectiveaction0000shat|year=2007|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-4786-7}} * {{cite journal |author=Marco Garrido |year=2008 |title=Civil and Uncivil Society Symbolic Boundaries and Civic Exclusion in Metro Manila |journal=[[Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints|Philippine Studies]] |volume=56 |issue=4 |pages=443–465 |jstor=42633976 |ref={{harvid|Garrido|2008}}}} * {{cite book|author=Greg Bankoff|editor=Greg Bankoff|title=Flammable Cities: Urban Conflagration and the Making of the Modern World|year=2012|publisher=University of Wisconsin Press|location=USA|isbn=978-0-299-28383-4|chapter=Tale of Two Cities: the Pyro-Seismic Morphology of 19th-century Manila|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EtPy7G7NnZEC&pg=PA170|pages=170–189|display-editors=etal|ref={{harvid|Bankoff|2012}}}} {{refend}} == Mga panlabas na link == {{Lungsod ng Maynila}}{{Metro Manila}}{{Taon sa Pilipinas}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Maynila]] lu5960jhe1br7h4j153egd2cr8zag1y 0 326574 2212885 2149555 2026-06-22T23:39:54Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2212885 wikitext text/x-wiki {{Wika ng pamagat|ja}} [[Talaksan:Onsen_in_Nachikatsuura,_Japan.jpg|thumb| ''Roten-buro'' o panalabas na ''onsen'' sa Nakanoshima sa [[Nachikatsuura, Wakayama]]]] [[Talaksan:Onsen-rotenburo-winter2014.ogv|thumbtime=9|thumb| Isang bidyo na nagpapakita ng tuntungan at dutsa na ginagamit para sa paglilinis, isang panloob na lawa at isang panalabas na lawa]] Sa Hapon, ang {{Nihongo||温泉|'''''onsen'''''}} ay mga init-[[bukal]] at paliguan at tradisyonal na bahay-tuluyan sa paligid nito. Humigit-kumulang 25,000 ang bukal sa buong Hapon, at ginagamit ng halos 3,000 establisyimentong ''onsen'' ang natural na mainit na tubig mula sa mga bukal na ito na pinainit sa heotermal na paraan.<ref name="Sacred Waters">{{cite book|last1=Erikson|first1=August|last2=Masui|first2=Anette|title=Sacred Waters: A Guide to Japanese Hot Springs|url=https://archive.org/details/sacredwatersguid0000masu|date=2014|publisher=Votum Forlag AB|location=Karlstad, Sweden|isbn=978-91-87283-33-8|page=[https://archive.org/details/sacredwatersguid0000masu/page/88 88]|lang=en|trans-title=Sagradong Tubig: Isang Gabay sa Mga Init-Bukal ng Hapon}}</ref> Maaaring {{Nihongo|nasa labas|露天風呂 o 野天風呂|roten-buro / noten-buro}} o {{Nihongo|nasa loob|内湯|uchiyu}} ang ''onsen''. Kinaugaliang itinayo ang mga ''onsen'' sa labas, ngunit marami nang paliguan sa loob ng mga bahay-tuluyan. Sa ngayon, dahil mayroong paliguan ang karamihan ng mga sambahayan, kumonti ang tradisyonal na pampublikong paliguan,<ref>{{cite web |title=Public Baths in Japan |trans-title=Mga Pampublikong Paliguan sa Hapon |url=https://www.japan-guide.com/e/e2074.html |access-date=17 Oktubre 2018 |website=www.japan-guide.com |language=en}}</ref> ngunit sumikat din ang pagbibiyahe sa mga bayan na may mainit na bukal.<ref>{{cite web |title=[2018 Edition] 7 Select Onsen Hot Spring Areas Rising in Popularity among Foreign Tourists in Japan |trans-title=[Edisyong 2018] 7 Piling Lugar na may Onsen na Sumisikat sa Mga Dayuhang Turista sa Hapon |url=https://wow-j.com/en/Allguides/other/sightseeing/01695_en/ |access-date=17 Oktubre 2018 |website=WOW! JAPAN |language=en |archive-date=17 Oktubre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082147/https://wow-j.com/en/Allguides/other/sightseeing/01695_en/ |url-status=dead }}</ref> Maaaring pampublikong pinamamahalaan ang mga paliguan ng isang munisipalidad o pinapatakbo nang pribado, kadalasan ng establisyimentong paninirahan kagaya ng otel, ''ryokan'', o ''minshuku''. [[File:Kaisenkaku Asamushi Onsen Aomori Japan02n.jpg|thumb|Panloob na ''onsen'' sa Asamushi Onsen]] Kadalasang ipinapahiwatig ang presensiya ng ''onsen'' sa mga tanda at mapa sa pamamagitan ng simbolong ♨, ng [[kanji|kanjing]] {{linktext|湯}} (''yu'', "mainit na tubig"), o ng mas simpleng [[hiragana]], isang uri ng ponetikang karakter, na ゆ (''yu''). ==Kahulugan== Ayon sa Hapones na {{Nihongo|Batas ng Init-bukal|[[:ja:温泉法|温泉法]]|Onsen Hō}}, binigyang-katuturan ang ''onsen'' bilang "mainit na tubig, mineral na tubig, at tubig-singaw o ibang gas (maliban sa likas na gas na may [[hidrokarburo]] bilang pangunahing sangkap) na bumubulwak mula sa ilalim ng lupa.<ref>{{Cite web |title=Hot Spring Act |trans-title=Batas ng Mainit na Bukal |url=https://www.env.go.jp/nature/onsen/pdf/2-5_p_1.pdf |access-date=2020-10-18 |publisher=Ministry of the Environment Government of Japan |language=en}}</ref> Nakasaad sa batas na dapat {{convert|24|C}} o higit pa ang mineralisadong tubig-bukal ng ''onsen'', nagmumula sa lalim na {{convert|1.5|km}} o mas malalim pa, at naglalaman ng tiyak na halaga ng mga mineral kagaya ng [[asupre]], [[sodyo]], [[bakal]], o [[magnisyo]].<ref name="Sacred Waters" /> Kung katangi-tangi ang mga mineral o kemikal sa tubig ng onsen, karaniwang ipinapakita ng mga establisyimento kung anong uri ng tubig ang mayroon doon,<ref>{{Cite journal|last1 =Serbulea|first1 =Mihaela| last2 = Payyappallimana|first2 = Unnikrishnan|title=Onsen (hot springs) in Japan—Transforming terrain into healing landscapes|journal = Health & Place|volume =18|issue =6|pages =1366–73|doi =10.1016/j.healthplace.2012.06.020|pmid =22878276|year =2012}}</ref> at isang dahilan nito ang paniniwala sa mga benepisyong pangkalusugan ng mga tiyak na mineral sa tubig.<ref name="Nippon">{{cite web |last1=Tadanori |first1=Matsuda |date=30 Marso 2015 |title=Soaking up the Benefits: Japan's Hot Springs Tradition |trans-title=Nakababad sa Benepisyo: Tradisyong Init-bukal ng Hapon |url=https://www.nippon.com/en/views/b04702/ |access-date=27 Agosto 2020 |publisher=Nippon: Your doorway to Japan |language=en}}</ref> Kabilang sa mga uri ng {{Nihongo|''onseng'' asupre|硫黄泉|iō-sen}}, {{Nihongo|''onseng'' sodyo kloruro|ナトリウム泉|natoriumu-sen}}, {{Nihongo|''onseng'' idroheno karbonato|炭酸泉|tansan-sen}}, at {{Nihongo|''onseng'' bakal|鉄泉|tetsu-sen}}. == Pagsisiligo ng lalaki't babae == [[File:Guidebook to Hakone 1811a.jpg|thumb|Giya ng Hakone mula 1811]] Noon, nagsiligo ang mga lalaki't babae sa mga ''onsen'' at ''sentō'', ngunit ipinatupad ang paghihiwalay ng kasarian sa karamihan ng mga institusyon mula noong pagbubukas ng Hapon sa Kanluran noong [[Pagpapanumbalik ng Meiji]]. Umiiral pa rin ang {{Nihongo|pagsisiligo ng lalaki't babae|混浴|kon'yoku}} sa ilang kanayunan sa Hapon,<ref>{{cite web |title=Japan's Konyoku (mixed gender) Onsen Best 100 |trans-title=100 Pinakamahusay na Konyoku (halo-halong kasarian) Onsen sa Hapon |url=http://www.konyoku.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103115916/http://konyoku.org/ |archive-date=Enero 3, 2014 |access-date=11 Enero 2014 |publisher=Konyoku.org |language=en}}</ref> na nagbibigay rin ng opsiyon ng hiwalay na paliguan para sa "babae lamang" o magkaibang oras para sa dalawang kasarian. Karaniwang hindi nalilimitahan ang mga bata ng mga panuntunang ito. Sa ilang [[Mga prepektura ng Hapon|prepektura ng Hapon]], kabilang ang Tokyo, kung saan pinagbabawalang magsiligo nang hubad ang mga lalaki't babae, kailangang magsuot ng [[Kasuotang panligo't panlangoy|damit-langoy]] o {{Nihongo||湯着|yugi}}, na idinisenyo para sa pagliligo.<ref name="Hadfield">{{cite news |last=Hadfield |first=James |date=10 Disyembre 2016 |title=Last splash: Immodest Japanese tradition of mixed bathing may be on the verge of extinction |language=en |trans-title=Huling tampisaw: Di-mahinhing tradisyong Hapones ng pagsisiligo ng lalaki't babae, maaaring nasa bingit ng pagkalipol |work=[[The Japan Times]] |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2016/12/10/lifestyle/last-splash-immodest-japanese-tradition-mixed-bathing-may-verge-extinction/#.XAkRgXQza00 |access-date=6 Disyembre 2018}}</ref> ==Etiketa== [[File:Onsen-2-Clothes.jpg|thumb|Mga Basket]] ===Pagtitiyak ng kalinisan=== Katulad ng sa isang ''sentō'' sa isang ''onsen'', inaasahan na lahat ng mga bisita ay maghuhugas at magbabanlaw nang mabuti bago pumasok sa mainit na tubig. Nasasangkapan ang pinagliliguan ng mga tuntungan, gripo, baldeng kahoy, at mga gamit-banyo tulad ng [[sabon]] at siyampu; matatanggal rin ang dutsa sa karamihan ng mga onsen para mas madaling maligo. Hindi katanggap-tanggap ang pagpasok sa ''onsen'' habang marumi pa o habang may sabon pa sa katawan.{{efn|Sa mga napakahiwalay na onsen, kung saan hindi posible ang paggamit ng sabon bago pumasok sa paliguan, ang mga mag-oonsen ay inaasahang magbanlaw lang man ng katawan gamit ang tubig ng paliguan bago pumasok sa tubig.}} ===Pananamit=== Karaniwang hindi pinapayagan ang pagsusuot ng mga damit-langoy sa paliguan. Pero ang ilang modernong ''onsen'' ay nagpapasuot ng damit-langoy sa mga bisita sa magkasamang paliguan.<ref name="Hadfield" /> ===Tuwalya=== Karaniwang nagdadala ang mga bisita ng ''onsen'' ng bimpo na ipinampupunas. Maaari ring gamitin ito bilang pantakip para may kaunting [[kahinhinan]] habang naglalakad sa pagitan ng hugasan at paliguan. Pinapagayan ng ilang ''onsen'' ang pagsusuot ng tuwalya sa paliguan, habang nagpaskil ang iba ng mga karatula na bawal ito, dahil pahihirapan nito ang paglilinis ng paliguan. Labag sa mga tuntunin ang pagsawsaw o paglubog ng mga tuwalya sa tubig ng paliguan ng ''onsen'', dahil maituturing itong marumi. Itinatabi ng mga tao ang kani-kanilang mga bimpo sa gilid habang tinatamasa ang pagliligo, o inilalagay nila ang tuwalyang nakatupi sa ibabaw ng kanilang ulo. ===Tatu=== Pagsapit ng 2015, pinagbalawan ng halos kahalati (56%) ng mga nagpapatakbo ng ''onsen'' ang mga manliligo na may tatu sa paggamit ng kanilang mga pasilidad.<ref name="Ryall">{{cite news |last=Ryall |first=Julian |date=6 Nobyembre 2015 |title=Japanese owners of famous 'onsen' hot springs soften their stance on tattoo ban to appease foreign visitors |language=en |trans-title=Mga may-aring Hapones ng sikat na 'onsen', nagbagong-isip sa pagbabawal ng tatu upang paglubagin ang mga dayuhang bisita |url=http://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/1876200/japanese-owners-famous-onsen-hot-springs-soften-their-stance |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117035103/http://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/1876200/japanese-owners-famous-onsen-hot-springs-soften-their-stance |archive-date=17 Enero 2016}}</ref><ref>{{cite news |last=Thompson |first=Ashley |date=6 Nobyembre 2012 |title=If you need to bring drugs to Japan, sort out the paperwork — or else |language=en |trans-title=Kung kailangan mong magdala ng droga sa Hapon, ayusin ang mga papeles — o kaya |newspaper=The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/06/how-tos/if-you-need-to-bring-drugs-to-japan-sort-out-the-paperwork-or-else/#.Vqv4xK3ouUk |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719081838/http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/06/how-tos/if-you-need-to-bring-drugs-to-japan-sort-out-the-paperwork-or-else#.Vqv5A63ouUl |archive-date=19 Hulyo 2015}}</ref><ref>{{cite web |author=Xeni Jardin |date=22 Disyembre 2009 |title=Tattoo in Japan |trans-title=Tatu sa Hapon |url=http://boingboing.net/2009/12/22/tattoo-in-japan.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091224074209/http://www.boingboing.net/2009/12/22/tattoo-in-japan.html |archive-date=24 Disyembre 2009 |publisher=Boing Boing |language=en}}</ref> Ang orihinal na dahilan sa pagbabawal ng tatu ay para hindi makapasok ang mga ''yakuza'' at miyembro ng mga ibang sindikato na kinaugaliang may tatu sa buong katawan.<ref>{{citation |title=Onsen Warnings and Hassles |date=Hulyo 2019 |url=https://naganonow.com/nagano-onsen-japan/#onsen_warnings |trans-title=Mga Babala at Abala sa Onsen |language=en |access-date=30 Setyembre 2020}}</ref> Gayunpaman, mayroong mga ''onsen'' na pumapayag sa tatu.<ref>{{cite news |last=Thompson |first=Ashley |date=27 Nobyembre 2012 |title=Ink doesn't always cause a stink at the onsen |language=en |newspaper=The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/27/how-tos/ink-doesnt-always-cause-a-stink-at-the-onsen/#.Vqv1nq3ouUk |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719082949/http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/27/how-tos/ink-doesnt-always-cause-a-stink-at-the-onsen#.Vqv4hq3ouUl |archive-date=19 Hulyo 2015}}</ref> Nalaman ng isang pag-aaral noong 2015 ng Organisasyon ng Pambansang Turismo ng Hapon na higit sa 30% ng mga nagpapatakbo ng ''onsen'' sa mga otel at bahay-tuluyan sa bansa ay hindi magtatanggi ng taong may tatu; sinabi naman ng 13% na tatanggapin nila ang tatuwadong bisita sa ilalim ng ilang mga kondisyon, katulad ng pagtatakip sa tatu.<ref name=Ryall/> Sa ilang bayan, may mga ''onseng'' pantatuwado kung saan hindi kailangang takpan ng mga bisita ang kanilang mga tatu. Kabilang sa mga ganitong bayan ang Onseng Kinosaki sa Hyōgo at Onseng Beppu sa Ōita.<ref>{{Cite web |title=30 Tattoo Friendly Onsen in Japan |trans-title=30 Onseng Pantatuwado sa Hapon |url=https://travel.gaijinpot.com/japan-sightseeing-essentials/30-tattoo-friendly-onsen-in-japan/ |language=en}}</ref> Sa pagdami ng mga dayuhang suki dahil sa lumalagong turismo, niluluwagan ng ilang ''onsen'' na dating nagbawal ng mga tatu ang kanilang mga patakaran upang makapasok ang mga bisita na may maliliit na tatu, basta't matakpan nila ang kanilang mga tatu ng patse o [[tapal]].<ref name=Ryall/><ref>{{cite news |last=Lund |first=Evie |date=17 April 2015 |title=Onsen in Nagano will now welcome foreigners with tattoos, as long as they patch 'em up |language=en |trans-title=Onsen sa Nagano, tatanggapin na ngayon ang mga dayuhang may tatu, basta't magpapatse sila |url=http://en.rocketnews24.com/2015/04/17/onsen-in-nagano-will-now-welcome-foreigners-with-tattoos-as-long-as-they-patch-em-up/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151214210842/http://en.rocketnews24.com/2015/04/17/onsen-in-nagano-will-now-welcome-foreigners-with-tattoos-as-long-as-they-patch-em-up/ |archive-date=14 Disyembre 2015}}</ref> ==Panganib== May nakalathalang gabay sa artikulo 18, talata 1 ng Hapones na Batas ng Init-bukal tungkol sa mga kontraindikasyon at pag-iingat sa paliligo sa mga init-bukal, at sa pag-iinom ng tubig nito.<ref name="JHS Act">{{cite web |title=The Criteria for the Notification, etc. on Contraindications and Cautions for Bathing and Drinking as specified in Article 18, Paragraph 1 of the Hot Springs Act |trans-title=Ang Pamantayan para sa Notipikasyon, atbp. ukol sa Kontraindikasyon at Pag-iingat sa Paliligo at Pag-iinom tulad ng tinukoy sa Artikulo 18, Talata 1 ng Batas ng Init-bukal |url=https://www.env.go.jp/content/900453265.pdf |access-date=28 Oktubre 2022 |website=Ministry of the Environment: Government of Japan |language=en}}</ref> Bagama't milyun-milyong Hapones ang naliligo sa ''onsen'' bawat taon at napakakaunti lamang ang naaapektuhan ng masama, mayroon pa ring potensiyal na masamang epekto sa pag-''oonsen'', kagaya ng pagpapalubha sa [[altapresyon]] o [[sakit sa puso]].<ref>{{cite web |title=Hot Spring Treatment｜Hot Spring Encyclopedia｜ONSEN｜BEPPU CITY｜ |url=http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/03hyakka/ryouyou.html |access-date=7 Disyembre 2010 |publisher=City.beppu.oita.jp |language=en}}</ref> Nadiskubre ang bakteryang ''Legionella'' sa ilang ''onsen'' na kulang sa kalinisan.<ref>{{cite journal |author=H. Miyamoto |author2=S. Jitsurong |author3=R. Shiota |author4=K. Maruta |author5=S. Yoshida |author6=E. Yabuuchi |year=1997 |title=Molecular determination of infection source of a sporadic Legionella pneumonia case associated with a hot spring bath |trans-title=Pagpapasiyang molekular ng pinagmulan ng impeksiyon ng kaso ng kalat-kalat na Legionella pneumonia na may kaugnayan sa paliguang onsen |journal=Microbiol. Immunol. |language=en |volume=41 |issue=3 |pages=197–202 |doi=10.1111/j.1348-0421.1997.tb01190.x |pmid=9130230 |doi-access=free |s2cid=25016946}}</ref><ref name="hiuga">{{cite journal |author=Eiko Yabuuchi |author2=Kunio Agata |year=2004 |title=An outbreak of legionellosis in a new facility of hot spring Bath in Hiuga City |trans-title=Isang pagsiklab ng legionellosis sa bagong pasilidad sa onsen sa Lungsod ng Hiuga |journal=Kansenshogaku Zasshi |language=en |volume=78 |issue=2 |pages=90–98 |doi=10.11150/kansenshogakuzasshi1970.78.90 |issn=0387-5911 |pmid=15103899 |doi-access=free}}</ref> Halimbawa, 295 tao ang nahawahan ng Legionella at pito ang namatay sa isang ''onsen'' sa [[Prepektura ng Miyazaki]] noong 2002.<ref name="hiuga"/><ref name="Shueisha111069">{{cite web |title=「怖い菌ではないと思っていた」と運営会社社長。過去には7名死亡した事例も |url=https://shueisha.online/newstopics/111069 |access-date=4 Marso 2023 |publisher=[[Shueisha]] |language=ja |archive-date=1 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301133909/https://shueisha.online/newstopics/111069 |url-status=dead }}</ref>{{efn|Bukod pa sa kasong ito, may dalawang tao na nahawa at isa na namatay sa Onseng Arima noong 2022. Sa parehong taon, natuklas na maka-3,700 ulit na mas marami ng karaniwang bilang ang bakteryang Legionella sa isang ''onsen'' sa [[Prepektura ng Fukuoka]] dahil dalawang beses lang sa isang taon pinapalitan ang tubig.<ref name="Shueisha111069"/>}} Ang paglalantad ng kakulangan sa kaugalian sa kalinisan sa ilang ''onsen'' ay humantong sa pagpapabuti ng regulasyon ng mga komunidad ng init-bukal upang hindi masira ang kanilang reputasyon.<ref name="search.japantimes.co.jp">{{cite news |title=Onsen: know what you're getting into |language=en |trans-title=Onsen: Alamin ang papasukin mo |newspaper=The Japan Times |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040814a5.html}}</ref> Nagkaroon ng mga ulat ng nakakahawang sakit na matatagpuan sa mga maiinit na [[anyong tubig]] sa buong mundo, kagaya ng ilang mga espesye ng ''Naegleria''.<ref name="Shinji Izumiyama 2003 514">{{cite journal |author=Shinji Izumiyama |author2=Kenji Yagita |author3=Reiko Furushima-Shimogawara |author4=Tokiko Asakura |author5=Tatsuya Karasudani |author6=Takuro Endō |date=July 2003 |title=Occurrence and Distribution of Naegleria Species in Thermal Waters in Japan |trans-title=Pagkaroon at Distribusyon ng Espesyeng Naegleria sa mga Tubig Termal sa Hapon |journal=The Journal of Eukaryotic Microbiology |language=en |volume=50 |issue=s1 |pages=514–5 |doi=10.1111/j.1550-7408.2003.tb00614.x |pmid=14736147 |s2cid=45052636}}</ref> Habang natuklasan ng mga pag-aaral ang pagkakaroon ng ''Naegleria'' sa tubigan ng mga init-bukal, walang natuklas na ''Naegleria fowleri'', na responsable para sa maraming kaso ng nakamamatay na ''primary amoebic meningoencephalitis'' sa buong mundo, sa tubig ng mga ''onsen''.<ref name="Shinji Izumiyama 2003 514"/> Gayunpaman, wala pang limang kaso ang nakita sa Hapon, bagaman hindi tiyak na naugnay sa pag-''oonsen''.<ref>{{cite journal |author=Yasuo Sugita |author2=Teruhiko Fujii |author3=Itsurou Hayashi |author4=Takachika Aoki |author5=Toshirō Yokoyama |author6=Minoru Morimatsu |author7=Toshihide Fukuma |author8=Yoshiaki Takamiya |date=May 1999 |title=Primary amebic meningoencephalitis due to Naegleria fowleri: An autopsy case in Japan |trans-title=Primary amebic meningoencephalitis dahil sa Naegleria fowleri: Isang kasong awtopsiya sa Hapon |journal=Pathology International |language=en |volume=49 |issue=5 |pages=468–70 |doi=10.1046/j.1440-1827.1999.00893.x |pmid=10417693 |s2cid=21576553}}</ref> Nagpapaskil ang maraming ''onsen'' ng patalastas na nagpapaalala na huwag maligo ang sinumang may bukas na sugat. Higit pa rito, padagdag nang padagdag nitong mga nakaraang taon ang mga ''onsen'' na naglalagay ng [[kloro]] sa kanilang tubig upang maiwasan ang impeksyon, ngunit hinahanap pa rin ng mga purista sa ''onsen'' ng ''onseng'' natural at walang kloro na hindi nagreresiklo ng tubig ngunit nililinis ang paliguan araw-araw.<ref name="search.japantimes.co.jp" /> Lubos na binabawasan ang anumang panganib sa mga maliligo ng mga pag-iingat pati ng tamang paggamit ng ''onsen'' (i.s. hindi inilalagay ang ulo sa ilalim ng tubig, paghuhugas ng maigi bago pumasok sa paliguan). Naiulat ang [[paninilip]] sa ilang ''onsen''.<ref>{{cite news |date=2021-11-21 |title=盗撮の実態、知っていますか？ 10年で倍増／常習化しやすく 被害に遭わないためには…【NEXT特捜隊】 |url=https://www.at-s.com/news/article/shizuoka/988762.html |language=ja |work=[[Shizuoka Shimbun]] |access-date=2022-10-28}}</ref><ref>{{cite news |date=2018-12-28 |title=＜盗撮の闇(3)＞奪われた日常 被害者、映像流出におびえ |url=https://www.saga-s.co.jp/articles/-/319829 |language=ja |work=佐賀新聞 |access-date=2022-10-28}}</ref> Naiiwasan ito sa ilang [[Mga prepektura ng Hapon|prepektura ng Hapon]] kung saan pinagbabawalaan ang pagsisiligong-hubad ng lalaki't babae, dapat naka-[[swimsuit]] ang mga bisita.<ref name="Hadfield"/> ==Talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist|30em}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] [[Kategorya:Kultura ng Hapon]] ebgnse86tem7mm4a5f98nq2yy5nymgj 0 327219 2212883 2212186 2026-06-22T23:03:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212883 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = Coat of arms of Costa Rica |image = Coat of arms of Costa Rica.svg |image_width = 250 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |armiger = [[Costa Rica|Republic of Costa Rica]] |year_adopted = 1848 <br> (5 May 1998 alteration added smoke to volcanoes<ref>[http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp National Symbols, Instituto Costarricense de Turismo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717215236/http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp |date=2011-07-17 }} Accessed 2011-07-19</ref>) |crest = An ribbon azure bearing the legend "[[Central America|AMÉRICA CENTRAL]]". |torse = |shield = |supporters = |compartment = |motto = [[Costa Rica|REPÚBLICA DE COSTA RICA]] |orders = |other_elements = A [[Console (heraldry)|console]] or. |earlier_versions = |use = }} Ang '''eskudo ng Costa Rica''' {{lang-es|escudo de Costa Rica}} ay idinisenyo noong 1848, na may mga pagbabago noong 1906, 1964, at 1998. Ang pinakahuling pagbabago ay ang pagdaragdag ng usok upang makilala ang tatlong bulkan.<ref name= "1998ExecDecree">[http://196.40.56.12/scij/scripts/TextoCompleto.dll?Texto&nNorma=43741&nVersion=46098&nTamanoLetra=10&strWebNormativa=http://www.pODgSCj/NSCJ. =sa;PWD=scij;DATABASE=SCIJ_NRM;&strServidor=\\pgr04&strUnidad=D:&strJavaScript=NO Ang 1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1 -07-19 {{in lang|es}}</ref> == Pre-1821 colony of Spanish Empire == Bago ang 1821, [[Costa Rica]] ay bahagi ng [[Imperyong Espanyol]] at walang lokal na eskudo. Ang mga braso ng naghaharing monarko ang ginamit sa halip. Ang tanging lungsod na nagkaroon ng lokal na eskudo ay ang lungsod ng [[Cartago, Costa Rica|Cartago]], na iginawad ni Haring [[Philip II ng Espanya|Phillip II]] noong 1565. Pagkatapos ng kalayaan nito mula sa [[Spain] ] noong 1821, ang [[Costa Rica]] ay nagtatag ng iba't ibang lupon ng pamahalaan na nagsisikap na magpasya sa hinaharap nito, na nagdedebate sa pagitan ng pagiging malaya (republikano) o sumali sa [[Mexican Empire]] (imperyalista). Ang kawalan ng desisyon ay humantong sa [[Labanan ng Ochomogo]] noong 5 Abril 1823, na may desisyon na manatiling independyente at ilipat ang kabiserang lungsod mula Cartago patungong San José. Dahil sa malalayong distansya at mahirap na komunikasyon noong panahong iyon, napagtanto ng mga imperyalista na ang [[Mexican Empire]] ay hindi na umiiral mula noong Marso 1823. == Sandata ng pederal at estado == Noong Marso 1824, nang sumali ang Costa Rica sa [[Federal Republic of Central America|United Provinces of Central America]] na mga armas na ipinahayag ng konstitusyon ng bagong republika ay naging mga sandata ng Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay binubuo ng isang tatsulok, kung saan limang bulkan ang tumaas mula sa dagat na sumisimbolo sa limang miyembrong estado ng United Provinces; sa itaas ng mga bulkan ay may nagniningning na pulang [[Phrygian cap]] at isang [[bahaghari]]. Ang coat of arm na ito na may maliliit na pagbabago ay ginagamit pa rin ng pambansang coat of arms ng [[El Salvador]] at [[Nicaragua]]. Noong 2 Nobyembre 1824, pinagtibay ng Costa Rica ang unang eskudo nito bilang isang estado sa loob ng pederasyon na nagpapakita ng kanang bahagi ng dibdib ng isang hubad na lalaki at nakataas na braso na napapalibutan ng bilog ng berdeng mga bundok at ang malayang estado ng Costa Rica.<ref name="historia">[http://www.historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm History of the Coat of Arms of Costa Rica] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090120045345/http://historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm |date=2009-01-20 }} Na-access 2008-02-01 {{in lang|es}}</ref> == Mga armas ng isang malayang estado == Noong 1840, pagkatapos ng pag-alis ng Costa Rica mula sa federation, isang bagong coat of arms ang pinagtibay, ang una para sa Costa Rica bilang isang soberanya at independiyenteng estado. Binubuo ito ng isang walong-tulis na nagniningning na bituin sa isang asul na patlang na napapalibutan ng dilaw na bilog na may alamat na Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay pinigilan noong 1842 ni [[Francisco Morazán]] sa panahon ng kanyang bigong bid na muling pagsamahin ang [[Federal Republic of Central America]]. Ang 1824 na armas ay ginamit sa panahong ito.<ref name="historia" /> ==Makasaysayang eskudo ng republika== [[File:Unang postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|150px|Ang disenyo ng 1848 coat of arms ay itinampok sa unang Costa Rican [[postal stamp]], na inilabas noong 1863.]] Ang batayan ng kasalukuyang pambansang coat of arms ng Costa Rica ay pinagtibay noong Setyembre 29, 1848, sa panahon ng pagkapangulo ni Dr [[Jose Maria Castro Madriz]] kasama ang bagong watawat. Ang parehong mga disenyo ay iniuugnay kay Pacifica Fernandez, asawa ni Mr Castro Madriz. Ang mga sandata na ito ay makabuluhang binago ng batas bilang 18 ng 27 Nobyembre 1906, na nag-alis ng mga simbolo ng militar, pambansang watawat at sungay ng kasaganaan na nakapaloob sa disenyo noong 1848.<ref name="historia" /> r56voaegn7os2u42pqh9plgnoqp5utm 0 327355 2212911 2096430 2026-06-23T01:43:08Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Matunog na panlalamunang pailong]] sa [[Matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala]] 2096430 wikitext text/x-wiki {{Infobox IPA|ipa symbol=ŋ|ipa number=119|decimal=331|imagefile=IPA Unicode 0x014B.svg|imagesize=150px|x-sampa=N|braille=1246}} Ang '''matunog na panlalamunang pailong''' (Ingles: voiced velar nasal), o kilala din sa '''agma''', galing Greek salita ng "fragment", ay ang uri ng [[Katinig|pangatnig]] tunog giagamit ng mga [[wikang sinasalita]]. Ito ay ang tunog ng ''ng'' sa Ingles si'''''ng''''' pati na rin ang ''n'' bago ang velar na katinig na I'''''ng'''''les at i'''''n'''''k. Ang simbolo nasa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] na nagkumatawan itong tunog ay {{angbr IPA|ŋ}}, at ang katumbas [[X-SAMPA]] simbolo ay N. Ang IPA simbolo {{angbr IPA|[[ŋ]]}} katulad sa {{angbr IPA|ɳ}}, ang simbolo para sa [[retroflex nasal]], na may rightward-pointing hook na umaabot mula sa ibaba ng kanang stem, at hanggang {{angbr IPA|[[ɲ]]}}, ang simbolo para sa palatal nasal, na may leftward-pointing hook na umaabot mula sa ibaba ng kaliwang stem. Pareho ang IPA simbolo at ang tunog ay karaniwang tinatawag "[[eng]]" o "engma". Bilang isang [[ponema]], ang velar nasal ay hindi nangyayari sa marami sa mga katutubong wika ng Amerika, [[Gitnang Silangan|mga wika sa Gitnang Silangan]], [[mga wikang Romanse]], o mga wika ng Caucasus, ngunit ito ay lubhang karaniwan sa mga wikang Aboriginal ng Australia at karaniwan din sa marami. mga wika ng Sub-Saharan Africa, East Asia, Southeast Asia at Polynesia . Habang halos lahat ng mga wika ay may /m/ at /n/ , /ŋ/ ay mas bihira. Kalahati ng 469 na wikang sinuri sa {{Harvp|Anderson|2008}} ay may velar nasal phoneme; bilang karagdagang pag-usisa, marami sa kanila ang naglilimita sa paglitaw nito sa [[Pantig|pantig na coda]] . Sa maraming wika na walang velar nasal bilang isang ponema, ito ay nangyayari bilang isang alopono ng /n/ bago ang velar consonants. Ang ganitong uri ng asimilasyon ay makikita pa nga sa mga wikang may phonemic voiced velar nasal, gaya ng [[Wikang Ingles|Ingles]] . Isang halimbawa nito ay ang salitang ''kita'' ; ang pinagbabatayan nitong representasyon, /ˈɪnˌkʌm/ , ay maaaring matanto bilang alinman sa [ˈɪnˌkʌm] o [ˈɪŋˌkʌm] . Isang halimbawa ng isang wika na walang phonemic o aloponik velar nasal ay [[Wikang Ruso|Ruso]], kung saan /n/ ay binibigkas bilang laminal denti-alveolar [n̪] kahit na bago ang velar consonants. {{Sfnp|Jones|Ward|1969}} Kaunting mga wika ay may '''pre-velar nasal''', <ref>Instead of "pre-velar", it can be called "advanced velar", "fronted velar", "front-velar", "palato-velar", "post-palatal", "retracted palatal" or "backed palatal".</ref> na kung saan ay ipinahayag nang hindi masyadong sa harap inihambing sa lugar ng magsalita ng prototypical velar nasal, bagaman hindi bilang harap ng prototypical palatal nasal - tingnan ang pangkat na iyon para sa karagdagang impormasyon. Sa pasalungat, kaunting mga wika ay may '''post-velar nasal''', <ref>Instead of "post-velar", it can be called "retracted velar", "backed velar", "pre-uvular", "advanced uvular" or "fronted uvular".</ref> na bahagyang nakasaad sa likod ng lugar ng artikulasyon ng isang prototypical velar nasal, bagama't hindi kasing likod ng prototypical uvular nasal . == Mga katangian == [[Talaksan:Voiced_velar_nasal.svg|159x159px]] Mga tampok ng voiced velar nasal:{{nasal stop}} {{velar}} {{voiced}} {{nasal}} {{central articulation}} {{pulmonic}} * Ang paraan ng pagbigkas nito ay occlusive, na nangangahulugang ito ay ginawa sa pamamagitan ng paghadlang sa daloy ng hangin sa vocal tract. Dahil pang-ilong din ang katinig, na-redirect sa ilong ang nakaharang na daloy ng hangin. * Ang lugar ng artikulasyon nito ay velar, na nangangahulugang ito ay binibigkas sa likod ng dila (ang dorsum) sa malambot na palad. * Ang phonation nito ay tininigan, na nangangahulugang ang mga vocal cord ay nag-vibrate sa panahon ng articulation. * Ito ay isang pang-ilong na katinig, na nangangahulugan na ang hangin ay pinahihintulutan na tumakas sa pamamagitan ng ilong, alinman sa eksklusibo (nasal stop) o bilang karagdagan sa pamamagitan ng bibig. * Ito ay isang sentral na katinig, na nangangahulugang ito ay ginawa sa pamamagitan ng pagdidirekta ng airstream sa gitna ng dila, sa halip na sa mga gilid. * Ang mekanismo ng airstream ay pulmonic, na nangangahulugang ito ay binibigkas sa pamamagitan ng pagtulak ng hangin lamang gamit ang mga intercostal na kalamnan at mga kalamnan ng tiyan, tulad ng sa karamihan ng mga tunog. * * == Lista == # [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFLadefoged2005|Ladefoged (2005)]], p. 164. The oral counterparts /p, t, k/ are found together in almost all languages # [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFJonesWard1969|Jones & Ward (1969)]], p. 160. # Instead of "pre-velar", it can be called "advanced velar", "fronted velar", "front-velar", "palato-velar", "post-palatal", "retracted palatal" or "backed palatal". # Instead of "post-velar", it can be called "retracted velar", "backed velar", "pre-uvular", "advanced uvular" or "fronted uvular". # [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFLadefoged2005|Ladefoged (2005)]], p. 165{{Reflist|2}} == Mga sanggunian == * Aikio, Ante; Ylikoski, Jussi (2022), "North Saami", in Bakró-Nagy, Marianne; Laakso, Johanna; Skribnik, Elena (eds.), ''The Oxford Guide to the Uralic Languages'', Oxford Guides to the World's Languages, Oxford University Press, pp. 147–177, [[Tagatukoy ng digital na bagay|doi]]:[[doi:10.1093/oso/9780198767664.003.0010|10.1093/oso/9780198767664.003.0010]], ISBN 978-0-19-876766-4 * [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Khmer]] [[Kategorya:Mga katinig]] e95mjc00q0g2y15fd96h0ewlr4i65ce 2212913 2212911 2026-06-23T01:43:33Z GinawaSaHapon 102500 2212913 wikitext text/x-wiki {{Infobox IPA|ipa symbol=ŋ|ipa number=119|decimal=331|imagefile=IPA Unicode 0x014B.svg|imagesize=150px|x-sampa=N|braille=1246}} Ang '''matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala''' (Ingles: voiced velar nasal), o kilala din sa '''agma''', galing Greek salita ng "fragment", ay ang uri ng [[Katinig|pangatnig]] tunog giagamit ng mga [[wikang sinasalita]]. Ito ay ang tunog ng ''ng'' sa Ingles si'''''ng''''' pati na rin ang ''n'' bago ang velar na katinig na I'''''ng'''''les at i'''''n'''''k. Ang simbolo nasa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] na nagkumatawan itong tunog ay {{angbr IPA|ŋ}}, at ang katumbas [[X-SAMPA]] simbolo ay N. Ang IPA simbolo {{angbr IPA|[[ŋ]]}} katulad sa {{angbr IPA|ɳ}}, ang simbolo para sa [[retroflex nasal]], na may rightward-pointing hook na umaabot mula sa ibaba ng kanang stem, at hanggang {{angbr IPA|[[ɲ]]}}, ang simbolo para sa palatal nasal, na may leftward-pointing hook na umaabot mula sa ibaba ng kaliwang stem. Pareho ang IPA simbolo at ang tunog ay karaniwang tinatawag "[[eng]]" o "engma". Bilang isang [[ponema]], ang velar nasal ay hindi nangyayari sa marami sa mga katutubong wika ng Amerika, [[Gitnang Silangan|mga wika sa Gitnang Silangan]], [[mga wikang Romanse]], o mga wika ng Caucasus, ngunit ito ay lubhang karaniwan sa mga wikang Aboriginal ng Australia at karaniwan din sa marami. mga wika ng Sub-Saharan Africa, East Asia, Southeast Asia at Polynesia . Habang halos lahat ng mga wika ay may /m/ at /n/ , /ŋ/ ay mas bihira. Kalahati ng 469 na wikang sinuri sa {{Harvp|Anderson|2008}} ay may velar nasal phoneme; bilang karagdagang pag-usisa, marami sa kanila ang naglilimita sa paglitaw nito sa [[Pantig|pantig na coda]] . Sa maraming wika na walang velar nasal bilang isang ponema, ito ay nangyayari bilang isang alopono ng /n/ bago ang velar consonants. Ang ganitong uri ng asimilasyon ay makikita pa nga sa mga wikang may phonemic voiced velar nasal, gaya ng [[Wikang Ingles|Ingles]] . Isang halimbawa nito ay ang salitang ''kita'' ; ang pinagbabatayan nitong representasyon, /ˈɪnˌkʌm/ , ay maaaring matanto bilang alinman sa [ˈɪnˌkʌm] o [ˈɪŋˌkʌm] . Isang halimbawa ng isang wika na walang phonemic o aloponik velar nasal ay [[Wikang Ruso|Ruso]], kung saan /n/ ay binibigkas bilang laminal denti-alveolar [n̪] kahit na bago ang velar consonants. {{Sfnp|Jones|Ward|1969}} Kaunting mga wika ay may '''pre-velar nasal''', <ref>Instead of "pre-velar", it can be called "advanced velar", "fronted velar", "front-velar", "palato-velar", "post-palatal", "retracted palatal" or "backed palatal".</ref> na kung saan ay ipinahayag nang hindi masyadong sa harap inihambing sa lugar ng magsalita ng prototypical velar nasal, bagaman hindi bilang harap ng prototypical palatal nasal - tingnan ang pangkat na iyon para sa karagdagang impormasyon. Sa pasalungat, kaunting mga wika ay may '''post-velar nasal''', <ref>Instead of "post-velar", it can be called "retracted velar", "backed velar", "pre-uvular", "advanced uvular" or "fronted uvular".</ref> na bahagyang nakasaad sa likod ng lugar ng artikulasyon ng isang prototypical velar nasal, bagama't hindi kasing likod ng prototypical uvular nasal . == Mga katangian == [[Talaksan:Voiced_velar_nasal.svg|159x159px]] Mga tampok ng voiced velar nasal:{{nasal stop}} {{velar}} {{voiced}} {{nasal}} {{central articulation}} {{pulmonic}} * Ang paraan ng pagbigkas nito ay occlusive, na nangangahulugang ito ay ginawa sa pamamagitan ng paghadlang sa daloy ng hangin sa vocal tract. Dahil pang-ilong din ang katinig, na-redirect sa ilong ang nakaharang na daloy ng hangin. * Ang lugar ng artikulasyon nito ay velar, na nangangahulugang ito ay binibigkas sa likod ng dila (ang dorsum) sa malambot na palad. * Ang phonation nito ay tininigan, na nangangahulugang ang mga vocal cord ay nag-vibrate sa panahon ng articulation. * Ito ay isang pang-ilong na katinig, na nangangahulugan na ang hangin ay pinahihintulutan na tumakas sa pamamagitan ng ilong, alinman sa eksklusibo (nasal stop) o bilang karagdagan sa pamamagitan ng bibig. * Ito ay isang sentral na katinig, na nangangahulugang ito ay ginawa sa pamamagitan ng pagdidirekta ng airstream sa gitna ng dila, sa halip na sa mga gilid. * Ang mekanismo ng airstream ay pulmonic, na nangangahulugang ito ay binibigkas sa pamamagitan ng pagtulak ng hangin lamang gamit ang mga intercostal na kalamnan at mga kalamnan ng tiyan, tulad ng sa karamihan ng mga tunog. * * == Lista == # [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFLadefoged2005|Ladefoged (2005)]], p. 164. The oral counterparts /p, t, k/ are found together in almost all languages # [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFJonesWard1969|Jones & Ward (1969)]], p. 160. # Instead of "pre-velar", it can be called "advanced velar", "fronted velar", "front-velar", "palato-velar", "post-palatal", "retracted palatal" or "backed palatal". # Instead of "post-velar", it can be called "retracted velar", "backed velar", "pre-uvular", "advanced uvular" or "fronted uvular". # [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFLadefoged2005|Ladefoged (2005)]], p. 165{{Reflist|2}} == Mga sanggunian == * Aikio, Ante; Ylikoski, Jussi (2022), "North Saami", in Bakró-Nagy, Marianne; Laakso, Johanna; Skribnik, Elena (eds.), ''The Oxford Guide to the Uralic Languages'', Oxford Guides to the World's Languages, Oxford University Press, pp. 147–177, [[Tagatukoy ng digital na bagay|doi]]:[[doi:10.1093/oso/9780198767664.003.0010|10.1093/oso/9780198767664.003.0010]], ISBN 978-0-19-876766-4 * [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Khmer]] [[Kategorya:Mga katinig]] 0t7r0lt87ej48ncwx7kb02biyj2kfsm 0 327357 2212923 2096428 2026-06-23T05:05:19Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala]] 2212923 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala]] iomr1zhlsr8e4ei9br4buiaumbjo631 0 328126 2212697 2208027 2026-06-22T17:36:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212697 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Marso 2024}} {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita}} }} {{Infobox person/Wikidata |birth_date={{birth date|1920|7|25|df=yes}}}} Si '''Rosalind Elsie Franklin''' ay isinilang noong Hulyo 25, 1920{{Spaced en dash}}at namatay noong Abril 16, 1958. <ref name="nlm-bio">{{Cite web |title=The Rosalind Franklin Papers, Biographical Information |url=https://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/KR/p-nid/183 |access-date=13 November 2011 |website=profiles.nlm.nih.gov}}</ref> Siya ay isang Briton na kemist at kristalograpo ng X-ray na ang gawain ay naka-sentro sa pag-unawa sa mga istrukturang molekular ng [[DNA]] (deoxyribonucleic acid), [[RNA]] (ribonucleic acid), [[Birus|mga virus]], karbon, at grapayt. <ref name="nlm-coal">{{Cite web |title=The Rosalind Franklin Papers, The Holes in Coal: Research at BCURA and in Paris, 1942–1951 |url=https://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/KR/p-nid/186 |access-date=13 November 2011 |website=profiles.nlm.nih.gov}}</ref> Bagama't ang kanyang mga gawa sa karbon at mga virus ay pinahahalagahan sa kanyang buong buhay, ang mga kontribusyon ni Franklin sa pagtuklas ng istruktura ng DNA ay hindi nakilala sa panahon ng kanyang buhay, kung saan si Franklin ay tinawag bilang "maling bayani", <ref name="Maddox-2003">{{Cite journal |last=Maddox |first=Brenda |year=2003 |title=The double helix and the 'wronged heroine' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406 |journal=Nature |volume=421 |issue=6921 |pages=407–408 |bibcode=2003Natur.421..407M |doi=10.1038/nature01399 |pmid=12540909 |doi-access=free}}</ref> ang " dark lady of DNA", <ref>{{Cite journal |last=Stasiak |first=Andrzej |year=2003 |title=The first lady of DNA |journal=EMBO Reports |volume=4 |issue=1 |page=14 |doi=10.1038/sj.embor.embor723 |pmc=1315822}}</ref> at ang "kinalimutang bayani", <ref name="glynn12">{{Cite journal |last=Glynn |first=Jenifer |year=2012 |title=Remembering my sister Rosalind Franklin |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-24-30-2012_379_9821/page/1094 |journal=The Lancet |volume=379 |issue=9821 |pages=1094–1095 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60452-8 |pmid=22451966}}</ref> isang "feminist icon", <ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=Robin E. |last2=Parks |first2=Melissa M. |last3=Mann |first3=Benjamin W. |last4=Maison |first4=Kourtney |last5=Krall |first5=Madison A. |year=2019 |title=Mapping Nature 's scientist: The posthumous demarcation of Rosalind Franklin's crystallographic data |url=https://robinejensen.com/wp-content/uploads/2019/10/Jensen-Parks-Mann-Maison-Krall_2019_QJS.pdf |url-status=live |journal=Quarterly Journal of Speech |language=en |volume=105 |issue=3 |pages=297–318 |doi=10.1080/00335630.2019.1629000 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://robinejensen.com/wp-content/uploads/2019/10/Jensen-Parks-Mann-Maison-Krall_2019_QJS.pdf |archive-date=2022-10-09}}</ref> at ang " Sylvia Plath ng molecular biology". <ref>{{Cite journal |last=Davies |first=Kevin |year=2020 |title=Rosalind Franklin Scientist: On the centenary of her birth, a look back at the fundamental role of Rosalind Franklin in unravelling the structure of the double helix in 1953 |url=https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/gen.40.07.02 |journal=Genetic Engineering & Biotechnology News |language=en |volume=40 |issue=7 |pages=8–9 |doi=10.1089/gen.40.07.02}}</ref> Nagtapos si Franklin noong 1941 na may degree sa natural sciences mula sa Newnham College, Cambridge, at pagkatapos nito ay nag-enroll para sa PhD sa [[Kimikang makapisika|physical chemistry]] sa ilalim ni Ronald George Wreyford Norrish, ang 1920 Chair of Physical Chemistry sa [[Unibersidad ng Cambridge|University of Cambridge]]. Nabigo sa kawalan ng sigasig ni Norrish, <ref>Glynn, p. 60.</ref> kumuha siya ng posisyon sa pananaliksik sa ilalim ng British Coal Utilization Research Association (BCURA) noong 1942. Ang pananaliksik sa karbon ay nakatulong kay Franklin na makakuha ng PhD mula sa Cambridge noong 1945. <ref name="thesis">{{Cite thesis|degree=PhD}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> Lumipat sa Paris noong 1947 bilang isang {{Lang|fr|chercheur}}</link> (postdoctoral researcher) sa ilalim ni Jacques Mering sa ''Laboratoire Central des Services Chimiques de l'État'', siya ay naging isang magaling (at sikat) na X-ray [[crystallographer]]. Pagkatapos sumali sa [[King's College London]] noong 1951 bilang isang research associate, natuklasan ni Franklin ang ilang mahahalagang katangian ng DNA, na kalaunan ay nagpadali sa tamang paglalarawan ng double helix structure ng DNA. <ref name="Maddox-2003">{{Cite journal |last=Maddox |first=Brenda |year=2003 |title=The double helix and the 'wronged heroine' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406 |journal=Nature |volume=421 |issue=6921 |pages=407–408 |bibcode=2003Natur.421..407M |doi=10.1038/nature01399 |pmid=12540909 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMaddox2003">Maddox, Brenda (2003). [[doi:10.1038/nature01399|"The double helix and the 'wronged heroine'"]]. ''Nature''. '''421''' (6921): 407–408. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Natur.421..407M 2003Natur.421..407M]. [[Tagatukoy ng digital na bagay|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1038/nature01399|10.1038/nature01399]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12540909 12540909].</cite></ref> Dahil sa hindi pagkakasundo sa kanyang direktor na si John Randall, at sa kanyang kasamahan na [[Maurice Wilkins|si Maurice Wilkins]], napilitan si Franklin na lumipat sa [[Birkbeck, Unibersidad ng Londres|Birkbeck College]] noong 1953. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga dalubhasa sa biyolohiyang molekular mula sa Inglatera]] [[Kategorya:Namatay noong 1958]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1920]] [[Kategorya:CS1 maint: multiple names: authors list]] islmo6hj0t01ssyp2a0jsjwfhapv7mn 0 328350 2212790 2108461 2026-06-22T18:37:33Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212790 wikitext text/x-wiki {{For|akademikong dyornal|Metaphilosophy}} '''Metapilosopíya'''{{efn|''alternatibo'' '''meta-pilosopíya'''; ''ibang katawagan:'' '''labawbatnayan''', '''pilosopíya ng pilosopíya'''}} ang pag-aaral sa kalikasan ng [[pilosopiya]].<ref name=Lazerowitz>{{cite journal |author=Lazerowitz, M. |year=1970 |title=A note on "metaphilosophy"|url=https://archive.org/details/metaphilosophy_1970-01_1_1/page/91 |trans-title=Ukol sa "metapilosopiya"|journal=[[Metaphilosophy]] |volume=1 |issue=1 |page=91 |doi=10.1111/j.1467-9973.1970.tb00792.x|lang=en}} </ref> Kabilang sa saklaw nito ay ang pag-alam sa mga hangarin ng pilosopiya, ang mga metodolohiya nito, at ang hangganan ng pilosopiya.<ref name=Joll>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|url=https://www.iep.utm.edu/con-meta/ |title=Contemporary Metaphilosophy|trans-title=Kontemporaryong Metapilosopiya|author=Nicholas Joll |date=18 Nobyembre 2010}}</ref><ref name=Marsoobian>{{cite book |chapter=Metaphilosophy|trans-chapter=Metapilosopiya|title=American Philosophy: An Encyclopedia|trans-title=Pilosopiyang Amerikano: Isang Ensiklopedya|chapter-url=https://books.google.com/books?id=KmUTkreTEQsC&pg=PA500 |pages=500–501|author=Armen T Marsoobian |editor1=John Lachs |editor2=Robert Talisse |isbn=978-0203492796 |year=2004}}</ref> Layunin ng metapilosopiya na pag-aralan ang pilosopiya mismo, sa pamamagitan ng pagsagot sa mga tanong tulad ng ano ang pilosopiya, ano dapat ang mga dapat itanong ng pilosopiya, at kung anong maisasakatuparan kung masagot man ang mga tanong na ito. Kinokonsidera ito bilang isang hiwalay na bahagi ng pilosopiya,<ref name="Griswold">{{cite book |author=[[Charles L. Griswold Jr.]] |url=https://books.google.com/books?id=ZCB33OPRE-AC&pg=PA146 |title=Platonic Writings/Platonic Readings |publisher=Penn State Press |year=2010 |isbn=978-0271044811 |pages=144–146 |trans-title=Mga Kasulatang Platoniko/Pagbabasang Platoniko |lang=en}}</ref> ngunit tinitingnan din ito bilang isang bahagi mismo ng pilosopiya,<ref name="Heidegger">{{cite book |author=Martin Heidegger |author-link=Martin Heidegger |url=https://books.google.com/books?id=6wclkEHlZyQC&pg=PA21 |title=Was Ist Das – die Philosophie? |publisher=Rowman & Littlefield |year=1956 |isbn=978-0808403197 |page=21 |trans-title=Ano ito – pilosopiya? |lang=de}}</ref><ref name="Williamson">{{cite book |author=Timothy Williamson |title=The Philosophy of Philosophy |publisher=[[John Wiley & Sons]] |year=2008 |isbn=978-0470695913 |page=ix |trans-title=Ang Pilosopiya ng Pilosopiya |chapter=Preface |quote= |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YN2KGBgKwOcC&pg=PR9 |lang=en}}</ref> habang may iilang hati ang opinyon patungkol rito.<ref name="Joll" /> Ang dyornal na ''[[Metaphilosophy (dyornal)|Metaphilosophy]]'', na nagsimula noong 1970, ang kinokonsiderang pangunahing dyornal patungkol sa larangang ito. May mga sari-sariling ''metapilosopiya'' ang mga sangay ng pilosopiya, tulad halimbawa ng [[metaontolohiya]], [[metaetika]], at [[metaepistemolohiya]]. Bagamat unang nabigyan ng atensyon ang larangan noong ika-20 siglo, ang pag-aaral ay may kasaysayan na aabot mula sa mga [[Sinaunang Gresya|sinaunang Griyego]] at sa pilosopiyang [[Nyaya]] sa [[Indiya|India]].<ref name="Joll" /> == Etimolohiya == Nanggaling sa [[Wikang Kastila]] na ''metafilosofía'' ang salitang "metapilosopiya," na nagmula naman sa pagsasama ng dalawang [[Wikang Griyego|salitang Griyego]] na ''[[Meta (unlapi)|meta]]'' μετά ("pagkatapos", "higit pa") at ''[[Pilosopiya|philosophia]] φιλοσοφία'' ("pilosopiya"). Samantala, isang [[neolohismo]] ang "labawbatnayan" na nagmula sa ''[[Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino]]'' (1969), mula sa unlaping "labaw" ("higit pa") at "batnayan" ("pilosopiya"). Unang lumabas ang metapilosopiya (sa salitang Ingles na ''metaphilosophy'') noong 1942 sa isang gawa ni [[Morris Lazerowitz]], bagamat sinabi rin ni Lazerowitz na una niyang ginamit ang salita noong 1940, at nangangahulugang "imbestigasyon sa kalikasan ng pilosopiya."<ref name="Lazerowitz" /> Gayunpaman, posibleng ginagamit na ang salita bilang salin, kagaya noong 1927 nang ginamit ito ni [[Georges Clemenceau]], ang [[punong ministro]] ng [[Pransiya]] sa dalawang okasyon noong unang bahagi ng ika-20 siglo, sa kanyang [[talang-gunita]].<ref>{{Cite book |last=Clemenceau |first=Georges |title=In the evening of my thought |publisher=[[Houghton Mifflin Company]] |year=1929 |volume=2 |location=[[Paris]] |pages=498 |language=en |trans-title=Sa gabi ng aking iniisip}} Mula sa orihinal: {{Cite book |last=Clemenceau |first=Georges |title=Au soir de la pensée |publisher=[[Plon (limbagan)|Plon]] |year=1927 |location=[[Paris]] |language=fr |trans-title=Sa gabi ng aking iniisip}}</ref> Ginamit ni [[Paul Moser]] ang salitang 'metapilosopiya' sa kahulugan nitong 'ikalawang antas' o mas mahalaga pang gawain kesa sa pilosopiya mismo, sa paraang iminungkahi ni [[Charles Griswold]]:<ref name="Moser">{{cite book |author=Paul K. Moser |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Paw Prints |year=2008 |isbn=978-1439503508 |editor=Robert Audi |edition=2 |pages=561–562 |language=en |trans-title=Ang Diksiyonaryo ng Pilosopiya ng Cambridge |chapter=Metaphilosophy |trans-chapter=Metapilosopiya |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0bVXPwAACAAJ}}</ref>{{Blockquote|Ang pagkakaiba ng pilosopiya at metapilosopiya ay kapareho sa pamilyar na pagkakaiba sa pagitan ng matematika at metamatematika.{{efn|Orihinal na sipi: ''The distinction between philosophy and metaphilosophy has an analogue in the familiar distinction between mathematics and metamathematics.''}}||}}Gayunpaman, mas pinipiling gamitin ng ilang mga pilosopo ang unlaping [[Meta (unlapi)|''meta'']] sa kahulugan nitong 'tungkol sa' (hal. metapilosopiya ay 'tungkol sa pilosopiya'). Kabilang sa kanila si [[Nicholas Rescher]].<ref name="Rescher">{{cite book |author=Rescher N. |title=Philosophical Dialectics, an Essay on Metaphilosophy |publisher=State University of New York Press |year=2007 |isbn=978-0791467466 |page=1 |language=en |trans-title=Dialektang Pilosopikal, isang Sanaysay sa Metapilosopiya |chapter=Chapter 1: Philosophical principles |trans-chapter=Kabanata 1: Mga prinsipyong pilosopikal |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ju4rh20YqJIC&pg=PA1}}</ref> May iilan namang mas pinipiling gamitin ang "pilosopiya ng pilosopiya" kesa "metapilosopiya" kagaya ni [[Timothy Williamson]] upang maiwasan ang konotasyon na mas mataas ang pag-aaral na ito kesa sa pilosopiya mismo, at upang maituring ito bilang bahagi ng pilosopiya. == Kaugnayan sa pilosopiya == Kinokonsidera ng ilang pilosopo ang larangan ng metapilosopiya bilang isang pag-aaral na hiwalay o higit pa sa pilosopiya, bagamat hindi lahat ay sang-ayon sa ganitong pananaw.<ref name="Heidegger" /> Ayon kay [[Timothy Williamson]], ang pilosopiya ng pilosopiya ay "pilosopiya agad" kagaya ng ibang uri ng pilosopiya.<ref name="Williamson" /> Isinulat naman nina Nicholas Bunnin at [[Jiyuan Yu]] na hindi na sikat sa mga pilosopo ang paghihiwalay sa una at ikalawang antas sa pag-aaral dahil mahirap na'ng makita ang pagkakaiba ng dalawang antas.<ref name="Bunnin">{{cite book |author1=Nicholas Bunnin |title=The Blackwell Dictionary of Western Philosophy |author2=Jiyuan Yu |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1405191128 |pages=426–427 |language=en |trans-title=Ang Diksiyonaryo ng Kanluraning Pilosopiya ng Blackwell |chapter=Metaphilosophy |trans-chapter=Metapilosopiya |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0HyNPwAACAAJ |name-list-style=amp}}</ref> Dahil rito, lumitaw ang isang debate hinggil sa kalikasan ng pilosopiya: kung ito ba ay isang 'ikalawang antas na pilosopiya' o isang hamak na pilosopiya lamang. Duda ang maraming pilosopo sa kahalagahan ng metapilosopiya.<ref name="Overgaard">{{cite book |author1=Søren Overgaard |url=https://archive.org/details/introduction_over_xxxx_000_10716446/page/6 |title=An introduction to metaphilosophy |author2=Paul Gilbert |author3=Stephen Burwood |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0521193412 |page=[https://archive.org/details/introduction_over_xxxx_000_10716446/page/6 6] |language=en |trans-title=Isang pagpapakilala sa metapilosopiya |chapter=Introduction: What good is metaphilosophy? |trans-chapter=Pagpapakilala: Anong mapapala sa metapilosopiya? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Zr6sOHSa1aoC&pg=PA6}}</ref> Kabilang sa kanila si [[Gilbert Ryle]]. na nagsabing:<ref name="Ryle">{{cite book |author=Gilbert Ryle |author-link=Gilbert Ryle |title=Collected Essays 1929-1968: Collected Papers Volume 2 |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0415485494 |edition= |page=331 |language=en |trans-title=Mga Kinolektang Sanaysay 1929-1968: Mga Kinolektang Kasulatan Bolyum 2 |chapter=Chapter 23: Ordinary language |trans-chapter=Kabanata 23: Ordinaryong wika |chapter-url=https://books.google.com/books?id=k1G1NAAACAAJ}} Orihinal na isinipi sa {{cite book |author1=Søren Overgaard |url=https://archive.org/details/introduction_over_xxxx_000_10716446/page/6 |title=An introduction to metaphilosophy |author2=Paul Gilbert |author3=Stephen Burwood |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0521193412 |page=[https://archive.org/details/introduction_over_xxxx_000_10716446/page/6 6] |language=en |trans-title=Isang pagpapakilala sa metapilosopiya |chapter=Introduction: What good is metaphilosophy? |trans-chapter=Pagpapakilala: Anong mapapala sa metapilosopiya? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Zr6sOHSa1aoC&pg=PA6}}</ref> {{Blockquote|text=[...] ang pag-aabala natin sa mga tanong tungkol sa mga kaparaanan ang siyang madalas nanggagambala sa atin mula sa pag-uusisa sa mga paraang yon mismo. Gumagalaw tayo sa panuntunan, masama, hindi mas maganda, kung palagi nating iniisip ang inaapakan natin. Kaya naman ... wag na lang natin yon pag-usapan at gawin na lang natin ito.{{efn|Orihinal na sipi: ''[...] preoccupation with questions about methods tends to distract us from prosecuting the methods themselves. We run as a rule, worse, not better, if we think a lot about our feet. So let us ... not speak of it all but just do it.''}}}} == Tingnan din == * [[Metateoriya]] * [[Metapisika]] == Talababa == {{Notelist}} == Sanggunian == <references /> == Link sa labas == {{Commons category}} *{{PhilPapers|category|metaphilosophy}} *{{cite IEP |url-id=con-meta/ |title=Metaphilosophy|trans-title=Metapilosopiya|lang=en|last=Joll|first=Micholas}} *[https://onlinelibrary.wiley.com/journal/14679973 ''Metaphilosophy'', dyornal na nililimbag ng Blackwell] *{{curlie|Society/Philosophy/Metaphilosophy/|Metaphilosophy}} *{{cite SEP|url-id=lvov-warsaw/ |title=Lvov-Warsaw School}} *[[Peter Suber]]: [http://legacy.earlham.edu/~peters/courses/meta/topics.htm Mga Tema at Tanong sa Metapilosopiya - Isang Personal na Listahan] {{Philosophy topics}} {{Authority control}} [[Kategorya:Metapilosopiya| ]] nmiei5ikh412uvnui2hd98rksfattrt 0 328407 2212779 2107204 2026-06-22T18:31:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212779 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Abril 2024}} {{MOS|date=Abril 2024}} {{cleanup|date=Abril 2024|reason=Kailangang ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox philosopher |name=Nikolay Chernyshevsky |native_name = {{nobold|Николай Чернышевский}} |image = N G Chernyshevsky.jpg |image_size = 200px |caption= |birth_date= {{Birth date|1828|7|24|df=y}} |birth_place= [[Saratov]], [[Saratov Governorate]], [[Russian Empire]] |death_date= {{death date and age|1889|10|29|1828|7|24|df=y}} |death_place= [[Saratov]], [[Russian Empire]] |nationality= Russian |notable_works= ''[[What Is to Be Done? (novel)|What Is to Be Done?]]'' |school_tradition= {{unbulleted list|[[Russian nihilism]]<ref>{{cite encyclopedia|title=Chernyshevskii, Nikolai Gavrilovich (1828–1889)|encyclopedia=Encyclopedia of Philosophy|access-date=August 11, 2020|via=Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/chernyshevskii-nikolai-gavrilovich-1828-1889/ }}</ref>|[[Utopian socialism]]|[[Narodism]]}} |main_interests= {{cslist|[[Russian literature]]|[[materialism]]|[[positivism]]|[[aesthetics]]}} |notable_ideas = {{unbulleted list| [[Rational egoism]]| Humans as chemical compounds| Materialist conception of aesthetics}} |era= [[19th-century philosophy]] |region= [[Russian philosophy]] |influences= {{flatlist| * [[Vissarion Belinsky|Belinsky]] * [[Louis Blanc|Blanc]] * [[Auguste Comte|Comte]] * [[Victor Prosper Considerant|Considérant]] * [[Ludwig Feuerbach|Feuerbach]] * [[Charles Fourier|Fourier]] * [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] * [[Alexander Herzen|Herzen]] * [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]] * [[Thomas Robert Malthus|Malthus]] * [[John Stuart Mill|Mill]] * [[Nikolay Nekrasov|Nekrasov]] * [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]] * [[David Ricardo|Ricardo]] * [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] * [[Friedrich Wilhelm Joseph Schelling|Schelling]] * [[Ivan Sechenov|Sechenov]] * [[Adam Smith|Smith]] }} |influenced= {{flatlist| * [[Maxim Antonovich|Antonovich]] * [[Nikolay Dobrolyubov|Dobrolyubov]] * [[Emma Goldman|Goldman]] * [[Peter Kropotkin|Kropotkin]] * [[Pyotr Lavrov|Lavrov]] * [[Vladimir Lenin|Lenin]] * [[Svetozar Marković|Marković]] * [[Nikolay Mikhaylovsky|Mikhaylovsky]] * [[Sergey Nechayev|Nechayev]] * [[Dmitry Pisarev|Pisarev]] * [[Georgii Plekhanov|Plekhanov]] * [[Pyotr Tkachev|Tkachev]] }} |signature= БСЭ1. Автограф. Автографы. 10.svg }} Si '''Nikolay Gavrilovich Chernyshevsky''' ([[Hulyo 24]], [[1828]] - [[Oktubre 29]], [[1889]]) ay Rusong nobelista, pilosopo, mamamahayag, at kritikong panlipunan na kadalasang kinikilala bilang utopyong sosyalista at nangungunang teoretiko ng nihilismong Ruso at mga [[Narodnik]]. Siya ang nangingibabaw na intelektwal na pigura ng dekada 1860 rebolusyonaryong demokratikong kilusan sa Rusya, sa kabila ng paggugol ng marami sa kanyang huling buhay sa pagkatapon sa Siberya, at kalaunan ay lubos na pinuri nina [[Karl Marx]], [[Georgi Plekhanov]], at [[Vladimir Lenin]]. == Talambuhay == Ang anak ng isang pari, si Chernyshevsky ay isinilang sa [[Saratov]] noong 1828, at nanatili doon hanggang 1846. Nagtapos siya sa lokal na [[seminary]] kung saan natuto siya ng Ingles, Pranses, Aleman, Italyano, Latin, Griyego at Luma. Slavonic. Doon niya natamo ang pagmamahal sa panitikan,<ref>Ana Siljak, Angel of Vengeance, page 57</ref> at doon din siya naging [[atheist]].<ref>Ana Siljak, Angel of Vengeance, pahina 58</ref> Siya ay naging inspirasyon ng mga gawa nina Hegel, [[Ludwig Feuerbach]] at [[Charles Fourier]] at lalo na sa mga gawa ni Vissarion Belinsky at Alexander Herzen. Sa oras na siya ay nagtapos sa [[Pamantasang Imperyal ng San Petersburgo]] noong 1850, si Chernyshevsky ay nakabuo ng rebolusyonaryo, demokratiko, at materyalistang pananaw. Mula 1851 hanggang 1853, nagturo siya ng wikang Ruso at panitikan sa Saratov Gymnasium. Hayagan niyang ipinahayag ang kanyang mga paniniwala sa mga estudyante, na ang ilan sa kanila ay naging mga rebolusyonaryo. Mula 1853 hanggang 1862, nanirahan siya sa [[Saint Petersburg]], at naging punong editor ng ''[[Sovremennik]]'' (“The Contemporary”), kung saan inilathala niya ang kanyang pangunahing mga pagsusuri sa panitikan at ang kanyang mga sanaysay sa pilosopiya .<ref>{{Cite journal|last=Hecht|first=David|date=1945|title=Chernyshevsky at Impluwensya ng Amerika sa Russia|url=https://archive.org/details/sim_science-society_fall-1945_9_4/page/321|journal=Science at Lipunan|volume=9|issue=4|pages=321|issn= 0036-8237|jstor=40399722}}</ref> Si Chernyshevsky ay nakikiramay sa 1848 na mga rebolusyon sa buong Europa. Sinundan niya ang mga pangyayari noon at nagalak sa mga natamo ng mga partidong demokratiko at rebolusyonaryo.<ref>Hecht, 323</ref> Noong 1855, ipinagtanggol ni Chernyshevsky ang disertasyon ng kanyang master, "Ang Estetikong Relasyon ng Sining sa Reyalidad", na nag-ambag para sa pagbuo ng materyalistang aesthetics sa Russia. Naniniwala si Chernyshevsky na "Ano ang pangkalahatang interes sa buhay -- iyon ang nilalaman ng sining" at ang sining ay dapat na isang "aklat ng buhay." Isinulat niya, "Ang agham ay hindi nahihiya na sabihin na ang layunin nito ay maunawaan at ipaliwanag ang katotohanan, at pagkatapos ay gamitin ang paliwanag nito para sa kapakinabangan ng tao. Huwag ikahiya ng sining na aminin na ang layunin nito ay ... upang kopyahin ang mahalagang katotohanang ito at ipaliwanag ito para sa ikabubuti ng sangkatauhan."<ref>{{Cite journal|last=Scanlan|first=James P.|date=1985|title=Nikolaj Chernyshevsky and the Philosophy of Realism in Nineteenth-Century Russian Aesthetics|journal=Studies sa Soviet Thought|volume=30|issue=1|pages=7|doi=10.1007/BF01045127|issn=0039-3797|jstor=20100022|s2cid=145336102}}</ref> {{uncategorized}} 4y68nmlqmjcvgthzprpt453qomsbo9w 0 329672 2212675 2128643 2026-06-22T17:19:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212675 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox|image=<imagemap> File:Unikonta collage.jpg|240px rect 0 0 950 1200 [[Ichthyosporea]] rect 0 1200 1320 2160 [[Amoebozoa]] rect 0 2160 1305 3500 [[Nucleariida]] rect 950 0 2550 1200 [[Fungus]] rect 1320 1200 2550 2160 [[Choanoflagellate]] rect 1305 2160 2550 3500 [[Animal]] </imagemap>|taxon=Amorphea|fossil_range=Maagang [[Ektasiyano]] - [[Holocene|Kasalukuyan]], {{long fossil range|1400|0}}|authority=Adl ''et al.'', 2012<ref name="Adl2012"/>|subdivision_ranks=Subgroups|subdivision=*[[Obazoa]] **[[Breviatea]] **[[Apusomonadida]] **[[Opisthokonts]] ***[[Holomycota]] ***[[Holozoa]] *[[Amoebozoa]]|synonyms=* '''Unikonta''' <small>''[[nomen nudum|nom. nud.]]''</small><ref name="pmid11931142"/> * '''[[Opimoda]]''' <small>Derelle et al., 2015</small><ref>{{Cite journal|title = Bacterial proteins pinpoint a single eukaryotic root|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|date = 17 Pebrero 2015|language=en |pmc = 4343179|pmid = 25646484|pages = E693–E699|volume = 112|issue = 7|doi = 10.1073/pnas.1420657112|language = en|first1 = Romain|last1 = Derelle|first2 = Guifré|last2 = Torruella|first3 = Vladimír|last3 = Klimeš|first4 = Henner|last4 = Brinkmann|first5 = Eunsoo|last5 = Kim|first6 = Čestmír|last6 = Vlček|first7 = B. Franz|last7 = Lang|first8 = Marek|last8 = Eliáš|bibcode = 2015PNAS..112E.693D|doi-access = free}}</ref>}} Ang '''Amorphea'''<ref name="Adl2012">{{Cite journal |vauthors=Adl SM, Simpson AG, Lane CE, Lukeš J, Bass D, Bowser SS, Brown MW, Burki F, Dunthorn M, Hampl V, Heiss A, Hoppenrath M, Lara E, Le Gall L, Lynn DH, McManus H, Mitchell EA, Mozley-Stanridge SE, Parfrey LW, Pawlowski J, Rueckert S, Shadwick RS, Schoch CL, Smirnov A, Spiegel FW |date=September 2012 |title=The revised classification of eukaryotes |journal=J Eukaryot Microbiol |volume=59 |issue=5 |pages=429–93 |doi=10.1111/j.1550-7408.2012.00644.x |pmc=3483872 |pmid=23020233}}</ref> ay isang supergrupong taksonomiko na kinabibilangan ng saligang [[Amoebozoa]] at Obazoa. Naglalaman ang huli ng pangkat na [[Opisthokonta]], na kinabibilangan ng [[Halamang-singaw]], [[Hayop]] at Choanomonada, o mga Choanoflagellate. Ang relasyong taksonomiko ng mga miyembro ng klado na ito ay orihinal na inilarawan at iminungkahi ni Thomas Cavalier-Smith noong 2002.<ref name="pmid11931142">{{Cite journal |last=Cavalier-Smith T |date=Marso 2002 |title=The phagotrophic origin of eukaryotes and phylogenetic classification of Protozoa |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11931142 |journal=Int. J. Syst. Evol. Microbiol. |language=en |volume=52 |issue=Pt 2 |pages=297–354 |doi=10.1099/00207713-52-2-297 |pmid=11931142 |access-date=2024-07-02 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729113756/http://ijs.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cavalier-Smith |first=Thomas |year=2003 |title=Protist phylogeny and the high-level classification of Protozoa |journal=European Journal of Protistology |language=en |volume=39 |issue=4 |pages=338–348 |doi=10.1078/0932-4739-00002}}</ref> Ang ''International Society of Protistologists'' (Internasyunal na Lipunan ng mga Protistologo), ang kinikilalang katawan para sa taksonomiyang [[protozoa]], ay nagrekomenda noong 2012 na ang terminong Unikont ay palitan ng Amorphea dahil ang pangalang "Unikont" ay batay sa isang sinapomorpiyang hipotetisado na tinanggihan ng mga may-akda ng ISOP at iba pang mga siyentipiko sa kalaunan.<ref>{{Cite journal |vauthors=Adl SM, Simpson AG, Lane CE, Lukeš J, Bass D, Bowser SS, Brown MW, Burki F, Dunthorn M, Hampl V, Heiss A, Hoppenrath M, Lara E, Le Gall L, Lynn DH, McManus H, Mitchell EA, Mozley-Stanridge SE, Parfrey LW, Pawlowski J, Rueckert S, Shadwick RS, Schoch CL, Smirnov A, Spiegel FW |date=Setyembre 2012 |title=The revised classification of eukaryotes |journal=J Eukaryot Microbiol |language=en |volume=59 |issue=5 |pages=429–93 |doi=10.1111/j.1550-7408.2012.00644.x |pmc=3483872 |pmid=23020233}}</ref><ref name="Roger2009">{{Cite journal |vauthors=Roger AJ, Simpson AG |year=2009 |title=Evolution: revisiting the root of the eukaryote tree |journal=Current Biology |language=en |volume=19 |issue=4 |pages=R165–R167 |doi=10.1016/j.cub.2008.12.032 |pmid=19243692 |doi-access=free}}</ref> Kabilang dito ang [[amoebozoa]], mga [[opisthokonta]],<ref name="pmid19004754">{{Cite journal |vauthors=A Minge M, Silberman JD, Orr RJ, etal |date=Nobyembre 2008 |title=Evolutionary position of breviate amoebae and the primary eukaryote divergence |journal=Proc. Biol. Sci. |language=en |volume=276 |issue=1657 |pages=597–604 |doi=10.1098/rspb.2008.1358 |pmc=2660946 |pmid=19004754}}</ref><ref name="pmid16829542">{{Cite journal |vauthors=Burki F, Pawlowski J |date=Oktubre 2006 |title=Monophyly of Rhizaria and multigene phylogeny of unicellular bikonts |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-10_23_10/page/1922 |journal=Mol. Biol. Evol. |language=en |volume=23 |issue=10 |pages=1922–30 |doi=10.1093/molbev/msl055 |pmid=16829542 |doi-access=}}</ref> at Apusomonada.<ref>{{Cite journal |last=Burki |first=Fabien |last2=Roger |first2=Andrew J. |last3=Brown |first3=Matthew W. |last4=Simpson |first4=Alastair G. B. |date=2020-01-01 |title=The New Tree of Eukaryotes |journal=Trends in Ecology & Evolution |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=43–55 |doi=10.1016/j.tree.2019.08.008 |issn=0169-5347 |pmid=31606140 |doi-access=free}}</ref> == Mga pagbabagong taksonomiko sa loob ng pangkat na ito == Iminungkahi ni Thomas Cavalier-Smith ang dalawang bagong pilo: Sulcozoa, na binubuo ng subpilo Apusozoa (Apusomonadida at Breviatea), at Varisulca, na kinabibilangan ng subpilong Diphyllatea, Discocelida, Mantamonadidae, Planomonadida at Rigifilida.<ref name="Cavalier-Smith2013">{{Cite journal |last=Cavalier-Smith T |date=Mayo 2013 |title=Early evolution of eukaryote feeding modes, cell structural diversity, and classification of the protozoan phyla Loukozoa, Sulcozoa, and Choanozoa |url=https://archive.org/details/european-journal-of-protistology_2013-05_49_2/page/115 |journal=Eur J Protistol |language=en |volume=49 |issue=2 |pages=115–78 |doi=10.1016/j.ejop.2012.06.001 |pmid=23085100}}</ref> Ang karagdagang ginawa ni Cavalier-Smith ay nagpakita na parapiletiko ang Sulcozoa.<ref name="Cavalier-Smith2014">{{Cite journal |vauthors=Cavalier-Smith T, Chao EE, Snell EA, Berney C, Fiore-Donno AM, Lewis R |date=Disyembre 2014 |title=Multigene eukaryote phylogeny reveals the likely protozoan ancestors of opisthokonts (animals, fungi, choanozoans) and Amoebozoa |journal=Mol Phylogenet Evol |language=en |volume=81 |pages=71–85 |doi=10.1016/j.ympev.2014.08.012 |pmid=25152275 |doi-access=free}}</ref> Lumilitaw din na parapiletiko ang Apusozoa. Ang Varisulca ay muling tinukoy upang isama ang mga planomonad, Mantamonas at Collodictyon. Isang bagong takson ang nilikha - Glissodiscea - para sa mga planomonad at Mantamonas. Muli, ang bisa ng binagong [[taksonomiya]] na ito ay naghihintay ng kumpirmasyon. Ang amoebozoa ay tila monopiletiko na may dalawang pangunahing sangay: Conosa at Lobosa. Ang Conosa ay nahahati sa inprapilong erobikong Semiconosia (Mycetozoa at Variosea) at anaerobikong Archamoebae ang panglawa. Ganap na binubuo ang Lobosa ng di-plahelong lobose amoebae at nahahati sa dalawang klase: Discosea, na may mga pinatag na [[selula]], at Tubulinea, na higit sa lahat, may hugis-tubong pseudopodia.<ref name="Cavalier-Smith2015">{{Cite journal |vauthors=Cavalier-Smith T, Fiore-Donno AM, Chao E, Kudryavtsev A, Berney C, Snell EA, Lewis R |date=Pebrero 2015 |title=Multigene phylogeny resolves deep branching of Amoebozoa |journal=Mol Phylogenet Evol |language=en |volume=83 |pages=293–304 |doi=10.1016/j.ympev.2014.08.011 |pmid=25150787 |doi-access=free}}</ref> == Klado == Kasama sa grupo ang mga selulang [[Eukaryota|eukaryotiko]] na, sa karamihan, ay may iisang lumalabas na plahelo, o mga amoebae na walang plahelo. Kasama sa mga unikon ang mga [[opisthokonta]] ([[Hayop|mga hayop]], [[Halamang-singaw|fungi]], at mga kaugnay na anyo) at [[Amoebozoa]]. Sa kabaligtaran, ang iba pang mga kilalang eukaryotikong grupo, na mas madalas ay mayroong dalawang lumilitaw na plahelo (bagaman mayroong maraming mga pagbubukod), ay madalas na tinutukoy bilang mga bikont. Kasama sa mga Bikon ang [[Archaeplastida]] (mga halaman at kamag-anak) at subgroupong SAR, ang Cryptista, Haptista, Telonemia at picozoa. {{stem group kingdoms}} == Mga katangian == Ang mga unikont ay may tripleng-gene na pagsasanib na kulang sa mga bikont. Ang tatlong gene na pinagsama-sama sa mga unikont, subalit hindi [[bakterya]] o mga bikont, ay kinokodigo ng mga [[ensima]] para sa sintesis ng nukleyotidong pirimidina: karbamoyl pospatong sintasa, dihidroorotasa, aspartato karbamoyltransperasa. Ito ang dapat na may kasamang dobleng pagsasanib, isang pambihirang pares ng mga kaganapan, na sumusuporta sa ibinahaging ninuno ng Opisthokonta at Amoebozoa. Si Cavalier-Smith<ref>{{Cite journal |last=Cavalier-Smith T |date=Marso 2002 |title=The phagotrophic origin of eukaryotes and phylogenetic classification of Protozoa |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11931142 |journal=Int. J. Syst. Evol. Microbiol. |language=en |volume=52 |issue=Pt 2 |pages=297–354 |doi=10.1099/00207713-52-2-297 |pmid=11931142 |access-date=2024-07-02 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729113756/http://ijs.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem |url-status=dead }}</ref> ay orihinal na iminungkahi na ang mga unikont ay may iisang plahelo at iisang saligang katawan. Malamang na hindi ito, gayunpaman, dahil ang mga naka-plahelong opisthokont, pati na rin ang ilang naka-plahelong Amoebozoa, kabilang ang ''Breviata'', ay aktuwal na mayroong dalawang saligang katawan, tulad ng sa mga tipikal na 'bikont' (kahit isa lang ang naka-plahelo sa karamihan ng mga unikont). Ang ipinares na kaayusan na ito ay makikita rin sa organisasyon ng mga [[sentriyol]] sa mga tipikal na selula ng hayop. Sa kabila ng pangalan ng grupo, ang karaniwang ninuno ng lahat ng 'unikont' ay malamang na isang selula na may dalawang saligang katawan. == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Amorphea]] dpjljb56cu3tvfyas2re7bu0164150r 0 330596 2212682 2130461 2026-06-22T17:25:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212682 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area |name = Pambansang Liwasan ng Killarney |alt_name= ''Páirc Náisiúnta Chill Airne'' |iucn_category = II |photo = Ladies view.jpg |photo_caption = |location = [[Killarney]], Ireland |nearest_city = [[Cork (city)|Cork]] |map = Ireland relief location map.png |relief = 1 |coordinates = {{coord|52.02099|-9.50664|format=dms|source:wikidata_region:IE-KY_type:landmark|display=inline,title}} |area_km2 = 102.89 |established = {{start date and age|1932}} |visitation_num = |visitation_year = |governing_body = [[National Parks and Wildlife Service (Ireland)]] |website={{URL|https://www.nationalparks.ie/killarney/}} }} Ang '''Pambansang Liwasan ng Killarney''' ({{Lang-ga|Páirc Náisiúnta Chill Airne}}) ay ang unang pambansang parke sa [[Irlanda (pulo)|Irlanda]]. Nilikha ito noong ibinigay ang ''Muckross Estate'' sa ''Irish Free State'' noong 1932. Simula noon, ang parke ay pinalawak at sumasaklaw sa higit sa 102.89 kilometro kwadrado (25,425 ektarya) ng iba't ibang ekolohiya, kabilang na ang Lawa ng Killarney, kagubatan na may mga [[Robles|robles o ''oak'']] at ''yew'', na may kahalagahan pang-internasyonal, <ref name="Perrin">{{Cite journal |last=Perrin |first=Philip M. |last2=Daniel L. Kelly |last3=Fraser J.G. Mitchell |date=1 December 2006 |title=Long-term deer exclusion in yew-wood and oakwood habitats in southwest Ireland: Natural regeneration and stand dynamics |url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2006-12-01_236_2-3/page/356 |journal=Forest Ecology and Management |volume=236 |issue=2–3 |pages=356–367 |doi=10.1016/j.foreco.2006.09.025}}</ref> at mga taluktok ng bundok. <ref name="Media4452">{{Cite web |last=National Parks and Wildlife Service |date=1 April 2005 |title=Killarney National Park Site Synopsis |url=http://www.npws.ie/media/Media,4452,en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071119133425/http://www.npws.ie/media/Media%2C4452%2Cen.pdf |archive-date=19 November 2007 |access-date=1 July 2007}}</ref> Nagtataglay ito ng nag-iisang kawan ng [[pulang usa]] sa Irlanda at sumasakop ang liwasan sa pinakamalawak na [[Lagong-lumang kagubatan|katutubong kagubatan]] na natitira sa Irlanda.<ref name="Kelly1981">{{Cite journal |last=Kelly |first=Daniel L. |date=July 1981 |title=The Native Forest Vegetation of Killarney, South-West Ireland: An Ecological Account |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecology_1981-07_69_2/page/437 |journal=The Journal of Ecology |volume=69 |issue=2 |pages=437–472 |doi=10.2307/2259678 |jstor=2259678}}</ref> Ang parke ay mayroong mataas na halagang pang-ekolohikal dahil sa kalidad, pagkakaiba-iba, at lawak ng mga tirahan ng mga sari-saring [[Espesye|mga species]] na ang ilan ay bihira . Ang parke ay itinalagang ''[[UNESCO]] Biosphere Reserve'' noong 1981. <ref name="Media3866">{{Cite web |last=National Parks and Wildlife Service |date=5 December 2005 |title=Killarney National Park, Macgillycuddy's Reeks and Caragh River Catchment Site Synopsis |url=http://www.npws.ie/media/Media,3866,en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071119114320/http://www.npws.ie/media/Media%2C3866%2Cen.pdf |archive-date=19 November 2007 |access-date=1 July 2007}} </ref> Ang liwasan ay bahagi ng Espesyal na Lugar ng Konserbasyon (Inggles: ''Special Area of Conservation)'' at Espesyal na Pook ng Proteksyon (Inggles: ''Special Protection Area)''. ==Paglikha ng liwasan== Binili ng Amerikanong si [[William Bowers Bourn II|William Bowers Bourn]] ang ''Muckross Estate'' noong 1910 bilang regalo sa kasal ng kanyang anak na babae na si Maud kay [[Arthur Vincent (politician)|Arthur Vincent]].<ref name=Muckross>{{cite web |last = Dúchas |author-link = |title = Muckross House, Gardens and Traditional Farms |url = http://homepage.eircom.net/%7Eknp/muckross/index.htm |access-date = 1 July 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070614091652/http://homepage.eircom.net/~knp/muckross/index.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 14 June 2007}}</ref> Gumastos sila ng [[Pound sterling|£]]110,000 para sa pagpapaganda ng ari-arian simula 1911 hanggang 1932. Gumawa sila dito ng ''Sunken Garden'', ''Stream Garden'', at hardin ng bato sa nakalitaw na bahagi ng ''limestone''.<ref name=Former/> [[File:Vista aérea de Muckross House.jpg|thumb|right|Ang ''Muckross House'' na makikita sa tuktok ng Bundok ng Torc ]] Namatay si Maud Vincent noong 1929 dahil sa [[pneumonia]].<ref name=Former>{{cite web |last=Muckross Research Library |title=Former Muckross Owners |url=http://www.muckross-house.ie/library_files/former_owners.htm |access-date=1 July 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218013016/http://muckross-house.ie/library_files/former_owners.htm |archive-date=18 February 2009 }}</ref> Noong 1932 ay ibinigay ni Arthur Vincent at ng kanyang mga biyenan ang ''Muckross Estate'' sa ''Irish state'' bilang alaala kay Maud. Ang ari-arian na may sukat na 43.3 kilometro kwadrado (10,700 ektarya) estate ay pinangalanang ''Bourn Vincent Memorial Park''. Nalikha ang pambansang liwasan noong isinabatas ng pamahalaan ng Irlanda ang ''Bourn Vincent Memorial Park Act'' noong 1932. <ref name=KNPHistory>{{cite web |last = Dúchas |author-link = |title = History of the Park |url = http://homepage.eircom.net/~knp/history/index.htm |access-date = 1 July 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070207110635/http://homepage.eircom.net/~knp/history/index.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 7 February 2007}}</ref> ==Lawa ng Killarney== [[File:Lakes of Killarney.JPG|thumb|right|Ang mga Lawa ng Killarney na makikita mula sa [[Ladies View|''Ladies View'']]]] [[File:Killarney_Lake_-_adrianstanica.ro.jpg|thumb|right|Ang Lawa ng Killarney]] [[File:Purple Mountain View, Killarney.jpg|thumb|right|Ang ''Purple Mountains'' na makikita mula sa Itaas na Lawa]] Kabilang sa mga Lawa ng Killarney ay ang ''Lough Leane'' (ang ibabawang lawa), ang Lawa ng Muckross Lake (ang gitnang lawa), at ang Itaas na Lawa. Magkakaugnay ang mga lawang ito at sumasakop sa halos ikaapat na bahagi ng liwasan. Nagtatagpo ang mga lawa sa ''Meeting of the Waters'' na isang sikat na destinasyon ng mga turista.<ref name=Lakes>{{cite web |last = Dúchas | author-link = |title = The Lakes |url = http://homepage.eircom.net/%7Eknp/lakes/index.htm |access-date = 1 July 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070615233331/http://homepage.eircom.net/~knp/lakes/index.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 15 June 2007}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 2cj2ecf2pj1z5aew9ipnwi1ii4q9ka9 0 330992 2212771 2149969 2026-06-22T18:26:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212771 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata |birth_date={{birth date|df=yes|1805|7|29}}}} Si '''Alexis Charles Henri Clérel, comte de Tocqueville'''{{Efn|{{IPAc-en|ˈ|t|ɒ|k|v|ɪ|l|,_|ˈ|t|oʊ|k|v|ɪ|l}} {{respell|TO(H)K|vil}}, {{IPA|fr|alɛksi də tɔkvil|lang}}}} (29 Hulyo 1805{{Spaced en dash}} Abril 16, 1859), ay isang Pranses na [[Aristokrasya|aristokrata]], diplomata, [[Sosyolohiya|sosyologo]], [[Agham pampolitika|siyentipikong pulitikal]], [[Pilosopiyang pampolitika|pampulitikang pilosopo]], at [[mananalaysay]] . Kilala siya sa kanyang mga gawa na ''Demokrasya sa Amerika'' (lumalabas sa dalawang bolyum, noong 1835 at 1840) at ''Ang Lumang Rehimen at ang Rebolusyon'' (1856). Sa pareho, sinuri niya ang mga pamantayan ng pamumuhay at kalagayang panlipunan ng mga indibidwal pati na rin ang kanilang kaugnayan sa merkado at estado ng mga lipunang Kanluranin. Ang kanyang ''Demokrasya sa Amerika'' ay nailathala pagkatapos ng mga paglalakbay ni Tocqueville sa Estados Unidos at ngayon ay itinuturing na isang maagang gawain ng [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|agham pampulitika]]. Si Tocqueville ay aktibo sa pulitika ng Pransya, una sa ilalim ng Monarkiya ng Hulyo (1830–1848) at pagkatapos ay noong Ikalawang Republika (1849–1851) na humalili sa Rebolusyong Pebrero ng 1848 . Nagretiro siya sa buhay pampulitika pagkatapos ng kudeta ni [[Napoleon III ng Pransiya|Louis Napoléon Bonaparte]] noong Disyembre 2, 1851 at pagkatapos noon ay nagsimulang magtrabaho sa kanyang gawa na ''Ang Lumang Rehimen at ang Rebolusyon''.<ref name="Paul R Hansen 2009 p 3">{{Cite book |last=Hansen |first=Paul R. |title=Contesting the French Revolution |date=February 2009 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-6084-1 |page=3}}</ref> Nakipagtalo si Tocqueville na ang kahalagahan ng [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]] ay upang ipagpatuloy ang proseso ng modernisasyon at sentralisasyon ng estadong Pranses na nagsimula sa ilalim ni Haring [[Luis XIV ng Pransiya|Louis XIV]] . Naniniwala siya na ang kabiguan ng Rebolusyon ay nagmula sa kawalan ng karanasan ng mga kinatawan na masyadong kasal sa mga abstraktong ideya mula sa [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Si Tocqueville ay isang klasikal na liberal na nagtataguyod ng [[Pamamaraang parlamentaryo|parliamentaryong gobyerno]] at nag-aalinlangan sa mga sukdulan ng mayoritaryanismo.<ref name="Paul R Hansen 2009 p 3">{{Cite book |last=Hansen |first=Paul R. |title=Contesting the French Revolution |date=February 2009 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-6084-1 |page=3}}</ref> Sa kanyang panahon sa parlamento, siya ay unang miyembro ng pampulitikang gitnang-kaliwa bago lumipat sa pampulitikang ideolohiya ng gitnang-kanan,<ref>{{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |url=https://archive.org/details/revolutionrepubl00jenn |title=Revolution and the Republic: A History of Political Thought in France Since the Eighteenth Century |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820313-1 |page=[https://archive.org/details/revolutionrepubl00jenn/page/n198 188] |url-access=limited}}</ref> at ang masalimuot at hindi mapakali na katangian ng kanyang liberalismo ay humantong sa magkakaibang mga interpretasyon at mga tagahanga sa buong politikal na spectrum.<ref name="Jaume">{{Cite book |last=Jaume |first=Lucien |title=Tocqueville: The Aristocratic Sources of Liberty |url=https://archive.org/details/tocquevillearist0000jaum |date=2013 |publisher=Princeton University Press |page=6 |quote=The “liberal” label is not misplaced, because Tocqueville described himself as a liberal.}}</ref><ref name="Kahan2">{{Cite book |last=Kahan |first=Alan S. |title=Alexis de Tocqueville |date=2010 |publisher=A&C Black |pages=112–122}}</ref><ref name="Sankar">{{Cite book |last=Muthu |first=Sankar |title=Empire and Modern Political Thought |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=261–291 |chapter=Republicanism, Liberalism, and Empire in Postrevolutionary France}}</ref><ref name="Richter">{{Cite journal |last=Richter |first=Melvin |date=2004 |title=Tocqueville and Guizot on democracy: from a type of society to a political regime |url=https://archive.org/details/history-of-european-ideas_2004_30_1/page/61 |journal=History of European Ideas |volume=30 |issue=1 |pages=61–82 |doi=10.1016/j.histeuroideas.2003.08.006}}</ref> ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pilosopo mula sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga sosyologo]] fgoa3iat1z3zi6aadmdvd2h5vv7wd7a 0 331489 2212690 2172265 2026-06-22T17:31:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212690 wikitext text/x-wiki {{For|dinastiyang naghari sa Kalipatong Abasida|Dinastiyang Abasida}} {{Use dmy dates|date=November 2019}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|الْخِلَافَة الْعَبَّاسِيَّة}}<br>{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-ʿAbbāsiyya}} | conventional_long_name = Kalipatong Abasida | common_name = Mga Abasida | status = [[Imperyo]] | government_type = [[Kalipato]]ng namamana | life_span = {{plainlist| * 750–1258 * 1261–1517}} | year_start = 750 | event1 = Paghina ng mga Abasida | date_event1 = 861 | event3 = Kamatayan ni al-Radi at simula ng panahon ng Huling Abasida (940–1258) | date_event3 = 940 | event4 = Pagsalagay ng Mongol ng Baghdad | date_event4 = 1258 | event5 = Muling pagtatag sa Cairo | date_event5 = 1261 | year_end = 1517 | event_end = Pagsauli ng titulong pang-Kalipa | event_start = Rebolusyong Abasida | image_flag = Abbasid banner.svg | flag_caption = Pamantayang Itim{{refn|group=nb|1=Ginamit ng Rebolusyong Abasida laban sa [[Kalipatong Omeya]] ang itim para sa ''rāyaʾ'' nito kung saan tinatawag ang kanilang makapartido na ''{{transliteration|ar|musawwid}}''s.<ref>{{citation | title=Abbāsid Authority Affirmed | author=Tabari | year=1995 | publisher=SUNY | volume=28 |editor1=Jane McAuliffe |page=124|mode=cs1|language=en}}</ref> Pumili ng ibang kulay ang kanilang kalaban bilang reaksyon; isa dito, ginamit ng mga tapat kay Marwan II ang pula.<ref>{{harvnb|Crone|2012|p=122}}</ref> Ang pagpili ng itim bilang kulay ng Rebolusyong Abasida ay naudyukan na ng "mga pamantayang itim sa labas ng Khorasan" na [[tradisyon]] na nakakabit sa Mahdi. Umunlad ang kaibahan ng puti laban sa itim bilang kulay dinastiko ng Omeya laban sa Abasida sa paglipas ng panahon sa puti bilang kulay ng [[Shia Islam]] at itim bilang kulay ng [[Sunni Islam]].<ref>{{Cite book |last=Hathaway |first=Jane |url=https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA96 |title=A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen |date=2012 |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=97f|isbn=978-0791486108|language=en }}</ref> Pagkatapos ng rebolusyon, inamin ng mga pangkat apokaliptikong Islamiko na magiging itim ang estandarteng Abasida subalit iginiit na magiging itim at mas malaki ang pamantayang Mahdi.<ref>{{cite book|first = David |last = Cook |date =2002|title = Studies in Muslim Apocalyptic|page = 153|publisher = Darwin Press|isbn = 978-0878501427|language=en}}</ref> Sinumpa ng Kontra-Abasida Anti-Abbasid "ang mga pamantayang itim mula sa Silangan", "una at huli".<ref>{{harvnb|Crone|2012|p=243}}</ref>}} | p1 = Kalipatong Omeya | p2 = Dinastiyang Dabuyid | s1 = Dinastiyang Safarida | s2 = Dinastiyang Sayi | s3 = Kalipatong Fatimid | s4 = Dinastiyang Siyarida | s5 = Dinastiyang Buyida | s6 = Imperyong Monggol | s7 = Mga Karmata | s8 = Dinastiyang Habbari | s9 = Emiratong Multan | image_map = Abbasid Caliphate 850AD.png | image_map_caption = Ang Kalipatong Abasida noong {{circa|850}} | capital = {{plainlist| * Kufa<br />(750–762){{refn|group=nb|Nanatili ang Kufa bilang panlahat na kabiserang administratibo subalit nanirahan sa maraming ibang lugar noong mga taon na yaon.<ref name="Kufa">{{Encyclopaedia of Islam, Second Edition|volume=5|article=al-Kūfa|first=Hichem|last=Djaït|page=347|language=en}}</ref><ref name="Hashimiyya">{{Encyclopaedia of Islam, Second Edition|volume=3|pages=265-266|first=J.|last=Lassner|article=al-Hās̲h̲imiyya|language=en}}</ref>}} * [[Baghdad]]<br />(762–836, 892–1258) * Samarra<br />(836–892) * [[Cairo]]<br />(1261–1517){{refn|group=nb|Tumira ang mga Abasida sa Cairo bilang mga pigurang pangseremonya sa ilalim ng mga sultan na Mamluk pagkatapos ng pagbasak ng Baghdad noong 1258.}} }} | common_languages = [[wikang Arabe|Klasikong Arabe]] (administrasyong sentral); iba't ibang wikang panrehiyon | religion = [[Islam]] | currency = {{plainlist| * Dinar (gintong barya) * [[Dirham]] (pilak na barya) * Fals (tansong barya)}} | title_leader = Kalipa | leader1 = as-Saffah {{small|(una)}} | year_leader1 = 750–754 | leader2 = al-Musta'sim {{small|(huling kalipa sa Baghdad)}} | year_leader2 = 1242–1258 | leader3 = Al-Mustansir II {{small|(unang kalipa sa Cairo)}} | year_leader3 = 1261–1262 | leader4 = Al-Mutawakkil III {{small|(huling kalipa sa Cairo)}} | year_leader4 = 1508–1517 | area_rank = | area_km2 = | demonym = Abasida | flag_size = 130px | alt_coat = Nakasulat na Estandarte ng mga Abasida }} Ang '''Kalipatong Abasida''' o '''Imperyong Abasida''' ({{IPAc-en|ə|ˈ|b|æ|s|ɪ|d|,_|ˈ|æ|b|ə|s|ɪ|d}}; {{lang-ar|الْخِلَافَة الْعَبَّاسِيَّة|translit=al-Khilāfa al-ʿAbbāsiyya}}) ay ang ikatlong [[kalipato]] na humalili sa propetang [[Islam]] na si [[Muhammad]]. Itinatag ito ng isang dinastiya na nagmula sa tiyuhin ni Muhammad, si Abbas ibn Abd al-Muttalib (566–653 [[Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)|CE]]), kung saan kinuha ng [[Dinastiyang Abasida|dinastiya]] ang pangalan nito.{{Sfn|Hoiberg|2010}} Namuno sila bilang mga kalipa para sa karamihan ng kalipato mula sa kanilang kabisera sa Baghdad na nasa modernong-panahong [[Iraq]] na, pagkatapos na ibagsak ang [[Dinastiyang Omeya|Kalipatong Omeya]] sa Rebolusyong Abasida ng 750 CE (132&nbsp;AH). Nagmula ang Rebolusyong Abasida at unang nagtagumpay sa silangang rehiyon ng Khorasan, malayo sa [[Lebante]] na sentro ng impluwensya ng Omeya.<ref>{{Cite web |last=Bosworth |first=C.E. |date=Disyembre 15, 1982 |title='Abbasid Caliphate |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abbasid-caliphate |website=Encyclopediapaedia Iranica|language=en}}</ref> Ang Kalipatong Abasida ay unang nakasentro sa pamahalaan nito sa Kufa, modernong-panahong Iraq, subalit noong 762 itinatag ng kalipang al-Mansur ang lungsod ng Baghdad, malapit sa sinaunang [[Babilonya]] na kabiserang lungsod ng [[Babilonya (lungsod)|Babilonya]] at lungsod ng [[Imperyong Sasanida|Sasanida]] ng [[Ctesifonte|Ctesiphon]]. Naging sentro ang Baghdad ng [[agham]], [[kalinangan]], at [[imbensyon]] na naging kilala bilang Ginuntuang Panahon ng Islam. Sa panahong ito rin naabot ang taas ng produksyon ng manuskrito ng Islam. Sa pagitan ng ika-8 at ika-10 dantaon, pinangunahan ng mga artesano ng Abasida ang nagperpekto ng mga pamamaraan ng manuskrito na naging pamantayan ng pagsasanay. Nakakuha ito—bilang karagdagan sa pagtayo ng ilang pangunahing institusyong pang-akademiko, kabilang ang Bahay ng Karunungan, pati na rin ang isang maraming-etniko at maraming-relihiyosong kapaligiran—ng isang internasyonal na reputasyon bilang isang sentro ng pag-aaral. Minarkahan ang panahon ng Abasida ng paggamit ng mga burokrata (tulad ng pamilyang Barmakid) para sa pamamahala sa mga teritoryo pati na rin ang pagtaas ng pagsasama ng mga di-Arabong Muslim sa ''ummah'' (pamayanang Muslim). Sa kabila ng paunang kooperasyong ito, napalayo ng damdamin ang mga Abasida noong huling bahagi ng ika-8 dantaon sa parehong hindi Arabong ''mawali'' (mga kliyente).<ref>{{Cite web |title=Abū Moslem Ḵorāsānī |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122132055/http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b |archive-date=22 Nobyembre 2015 |access-date=20 Nobyembre 2015 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en}}</ref> Nalimitahan ang pampulitikang kapangyarihan ng mga kalipa sa pag-usbong ng mga Iraniyanong Buyida at ang mga Turkong Selyudisa, na nakakuha ang Baghdad noong 945 at 1055, ayon sa pagkakabanggit. Bagaman unti-unting nabawasan ang pamumuno ng Abasida sa malawak na imperyong Islam sa isang pang-seremonyang tungkuling pangrelihiyon sa karamihan ng kalipato, napanatili ng dinastiya ang kontrol sa sakop nitong [[Mesopotamya]] noong panahon ng pamumuno ni Kalipa al-Muqtafi at pinalawak sa Iran sa panahon ng paghahari ni Kalipa al-Nasir.<ref>{{Cite book |last=Richards |first=D. S. |url=https://books.google.com/books?id=wOzeDwAAQBAJ&q=Al-Nasir+isfahan&pg=PT28 |title=The Chronicle of Ibn al-Athir for the Crusading Period from al-Kamil fi'l-Ta'rikh. Part 3: The Years 589–629/1193–1231: The Ayyubids after Saladin and the Mongol Menace |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-89281-0 |pages=124 |language=en}}</ref> Natapos noong 1258 ang panahon ng muling-pagbuhay ng kalinangan ng mga Abasida at katuparan kasama ang 1258 sa pagkubkob sa Baghdad ng mga [[Imperyong Monggol|Monggol]] sa ilalim ni [[Hulagu Khan]] at ang pagbitay kay al-Musta'sim. Muling nakasentro ang linya ng mga pinuno ng Abasida sa kanilang sarili sa kabisera ng Mamluk ng [[Cairo]] noong 1261. Bagaman kulang sa kapangyarihang pampulitika, maliban kay Kalipa al-Musta'in, nagpatuloy ang dinastiya sa pag-angkin ng awtoridad sa [[relihiyon]] hanggang sa ilang taon pagkatapos ng pananakop ng [[Otomano]] sa [[Ehipto]] noong 1517,{{Sfn|Holt|1984}} kung saan ang huling kalipa ng Abasida ay si al-Mutawakkil III <ref>{{Cite web |date=2008-06-11 |title=الكتاب : التاريخ الإسلامي – الموضوع : المتوكل على الله "الثالث" محمد بن يعقوب المستمسك بالله |url=http://www.islampedia.com/MIE2/tarikh/105mouta.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611061336/http://www.islampedia.com/MIE2/tarikh/105mouta.html |archive-date=11 Hunyo 2008 |access-date=2022-06-02 |language=ar}}</ref> == Kasaysayan == Ang mga kalipa ng Abasida ay nagmula kay Abbas ibn Abd al-Muttalib, isa sa mga pinakabatang tiyuhin ni [[Muhammad]] at ng parehong angkan ng Banu Hashim. Inangkin ng mga Abasida na sila ang mga tunay na kahalili ni Muhammad sa pagpapalit sa mga inapo ng [[Omeya]] ng ''Banu Umayya'' sa bisa ng kanilang mas malapit na linya ng dugo kay Muhammad. === Rebolusyong Abasida (750–751) === Iniiba rin ng mga Abasida ang kanilang sarili mula sa mga Omeya sa pamamagitan ng pag-atake sa kanilang moral na katangian at pangangasiwa sa pangkalahatan. Ayon kay Ira Lapidus, "Ang pag-aalsa ng Abasida ay suportado ng mga Arabo, pangunahin ang mga naagrabyado na naninirahan sa Merv kasama ang pagdaragdag ng pangkat ng Yemenita at ng kanilang Mawali".{{Sfn|Lapidus|2002}} Sumamo din ang mga Abasida sa mga di-Arabong Muslim, na kilala bilang ''mawali'', na nanatili sa labas ng lipunang nakabatay sa pagkakamag-anak ng mga Arabo at itinuturing na isang mababang uri sa loob ng imperyo ng Omeya. Sa panahon ng paghahari ni Marwan II, ang pagsalungat na ito ay nagwakas sa paghihimagsik ni Ibrahim al-Imam, ang ikaapat na salinlahi na nagmula kay Abbas. Sinuportahan ng lalawigan ng Khorasan (Silangang [[Persa]]), kahit na sinalungat sila ng gobernador, at ng mga Shia Arabe,{{Sfn|Hoiberg|2010}}{{Sfn|Dupuy|Dupuy|1986}} nakamit niya ang malaking tagumpay, subalit nabihag noong taong 747 at namatay, posibleng pinaslang, sa bilangguan. Noong Hunyo 9, 747 (15 Ramadan AH 129), matagumpay na pinasimulan ni Abu Muslim, na bumangon mula sa Khorasan, ang isang bukas na pag-aalsa laban sa pamamahala ng Omeya, na isinagawa sa ilalim ng tanda ng Pamantayang Itim. Halos 10,000 sundalo ang nasa ilalim ng utos ni Abu Muslim nang opisyal na nagsimula ang labanan sa Merv.{{Sfn|Lewis|1995}} Sinundan ni Heneral Qahtaba ang tumatakas na gobernador na si Nasr ibn Sayyar sa kanluran na tinalo ang mga Omeya sa Labanan sa Gorgan, Labanan sa Nahavand at sa wakas sa Labanan sa Karbala, lahat noong taong 748.{{Sfn|Dupuy|Dupuy|1986}} Si Ibrahim ay binihag ni Marwan at pinatay. Ang pag-aaway ay tinuloy ng kapatid ni Ibrahim na si Abdallah, na kilala sa pangalan na Abu al-'Abbas as-Saffah, na tinalo ang mga Omeya noong 750 sa labanan malapit sa Dakilang Zab at pagkatapos naproklamang [[Kalipato|kalipa]]. Matapos ang pagkatalong ito, tumakas si Marwan sa Ehipto, kung saan pinatay siya. Ang natitira sa kanyang pamilya, maliban sa isang lalaki, ay pinatay din.{{Sfn|Dupuy|Dupuy|1986}} === Pagbangon sa kapangyarihan (752–775) === [[Talaksan:Balami_-_Tarikhnama_-_Abu'l-'Abbas_al-Saffah_is_proclaimed_the_first_'Abbasid_Caliph_(cropped).jpg|left|thumb| Maagang ika-14 na dantaon na kopya ng panahong [[Dinastiyang Samanida|Samanida]] na ''Tarikhnama'' ng Bal'ami (ika-10 dantaon) na naglalarawan kay al-Saffah (r. 750–754) habang tumatanggap siya ng mga pangako ng katapatan sa Kufa]] Kaagad pagkatapos ng kanilang tagumpay, ipinadala ni al-Saffah ang kanyang mga pwersa sa [[Gitnang Asya]], kung saan nakipaglaban ang kanyang mga puwersa laban sa pagpapalawak ng [[Dinastiyang Tang|Tang]] noong Labanan sa Talas. Nakatuon si Al-Saffah sa pagpapabagsak ng maraming paghihimagsik sa [[Sirya]] at [[Mesopotamya]]. Nagsagawa ang [[Silangang Imperyong Romano|mga Bisantino]] ng mga pagsalakay sa mga unang kaguluhang ito.{{Sfn|Dupuy|Dupuy|1986}} [[Talaksan:Abbāsid_Caliph_al-Manṣūr_from_the_genealogy_(silsilanāma),_Cream_of_Histories_(Zübdet-üt_Tevarih,_1598).jpg|thumb| Larawan ni al-Mansur (r. 754–775) mula sa talaangkanan (''silsilanāma'') "Krema ng mga Kasaysayan" (''Zübdet-üt Tevarih'', 1598)]] Ang kahalili ni al-Saffah, si Abu Ja'far al-Mansur (r. 754–775) ang matatag na pinagsama ang pamamahala ng Abasida at humarap sa mga panloob na hamon.{{Sfn|El-Hibri|2021}} Ang kanyang tiyuhin, si Abdallah ibn Ali, ang nagwagi sa mga Omeya sa Labanan ng Zab, ay ang pinakaseryosong potensyal na karibal sa pamumuno at ipinadala ni al-Mansur si Abu Muslim, ang rebolusyonaryong kumander ng Khurasani, laban sa kanya noong 754. Matapos siyang matagumpay na matalo ni Abu Muslim, bumaling si al-Mansur na puksain si Abu Muslim mismo. Inareglo niya na arestuhin siya at bitayin noong 755.{{Sfn|El-Hibri|2021}} Sinentralisado ni Al-Mansur ang pamamahalang panghukuman, at nang maglaon, itinatag ni Harun al-Rashid ang institusyon ng Punong Qadi upang mangasiwa dito.<ref>{{Cite book |last=Tillier |first=Mathieu |title=Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750–334/945) |publisher=Presses de l’Ifpo |year=2009 |isbn=978-2-35159-028-7 |location=Damascus |language=fr |doi=10.4000/books.ifpo.673}}</ref> Halos [[Mga Arabe|mga Arabo]] ang imperyong Omeya; gayunpaman, ang mga Abasida ay unti-unting binubuo ng mas maraming nagpapalit na maging Muslim kung saan ang mga Arabo ay isa lamang sa maraming [[etnisidad]].{{Sfn|Bobrick|2012}} Lubos na umaasa ang mga Abasida sa suporta ng mga Persa{{Sfn|Hoiberg|2010}} sa kanilang pagpapabagsak sa mga Omeya. Malugod na tinanggap ni Al-Mansur ang mga di-Arabo na Muslim sa kanyang hukuman. === Ginuntuang Panahon ng Abasida (775–861) === Kinailangan ng pamunuan ng Abasida na magtrabaho nang husto sa huling kalahati ng ika-8 dantaon (750–800) sa ilalim ng ilang karampatang mga kalipa at kanilang mga bisir upang ihatid ang mga pagbabagong administratibo na kailangan upang mapanatili ang kaayusan ng mga hamong pampulitika na nilikha ng likas na malayong imperyo, at ang limitadong [[komunikasyon]] sa kabuuan nito.<ref name="Brauer">{{Harvard citation no brackets|Brauer|1995}}</ref> Sa panahon din na ito ng maagang yugto ng dinastiya, partikular sa panahon ng pamamahala nina Al-Mansur, Harun al-Rashid, at al-Ma'mun, nalikha ang reputasyon at kapangyarihan nito.{{Sfn|Hoiberg|2010}} === Pagkahati-hati sa pulitika (861–945) === Sa pagtatapos ng ikawalong dantaon, natuklasan ng mga Abasida na hindi na nila kayang panatilihing sama-sama ang isang pamahalaan mula sa Baghdad, na mas malaki kaysa sa [[Imperyong Romano|Roma]]. Noong 793, nagtayo ang dinastiyang [[Zaidismo|Zaydi]]-Shia ng mga Idrisid ng estado mula sa Fez sa [[Maruekos]], habang lalong naging malaya ang isang pamilya ng mga gobernador sa ilalim ng mga Abasida hanggang sa itinatag nila ang Emiratong Aghlabid mula noong dekada 830. Sinimulan ni Al-Mu'tasim ang pababang pagdausdos sa pamamagitan ng paggamit ng mga di-Muslim na mersenaryo sa kanyang personal na hukbo. Sa panahong ito din, sinimulan ng mga opisyal ang pagpatay sa mga superyor na hindi nila sinang-ayunan, lalo na ang mga kalipa.{{Sfn|Hoiberg|2010}} === Kontrol ng Buyida at Selyusida (945–1118) === Sa kabila ng kapangyarihan ng mga amir ng Buyida, pinanatili ng mga Abasida ang isang mataas na ritwal na hukuman sa Baghdad, gaya ng inilarawan ng burokratang Buyida na si Hilal al-Sabi', at napanatili nila ang isang tiyak na impluwensya sa Baghdad gayundin sa buhay relihiyoso. Habang humina ang kapangyarihan ng Buyida sa pamumuno ni Baha' al-Daula, nakabawi ang kalipato ng ilang sukat ng lakas. Ang kalipang si al-Qadir, halimbawa, ay nanguna sa [[Ideolohiya|ideolohikal]] na pakikibaka laban sa [[Shia]] sa pamamagitan ng mga sulatin tulad ng ''Manipestong Baghdad''. Nagpapanatili ng kaayusan ang mga kalipa sa Baghdad mismo, na sinusubukang pigilan ang pagsiklab ng mga ''fitna'' sa kabisera, na kadalasang nakikipaglaban sa ''ayyarun'' . Sa paghina ng dinastiyang Buyida, nalikha ang isang bakyum na napunan sa kalaunan ng dinastiya ng mga Turkong Oguz na kilala bilang mga [[Dinastiyang Selyusida|Selyusida]]. Noong 1055, naagaw ng mga Selyusida ang kontrol mula sa mga Buyida at Abasida, at kinuha ang makalupang kapangyarihan.{{Sfn|Hoiberg|2010}} Nang kunin ng amir at dating alipin na si Basasiri ang estandarte ng Shia Fatimid sa Baghdad noong 1056–57, hindi niya nagawang talunin ng kalipa al-Qa'im nang walang tulong mula sa labas. Ibinalik ni Toghril Beg, ang sultan ng Selyusida, ang Baghdad sa pamamahala ng [[Sunni]] at kinuha ang Iraq para sa kanyang dinastiya. === Panunumbalik ng lakas militar (1118–1258) === [[Talaksan:Abbasids_Baghdad_Iraq_1244.JPG|thumb| Barya ng mga Abasida, Baghdad, 1244]] Habang ang kalipa al-Mustarshid ay ang unang kalipa na bumuo ng isang hukbo na may kakayahang makipagtagpo ng isang hukbo ng Selyusida sa labanan, gayunpaman natalo siya at pinaslang noong 1135. Ang kalipa al-Muqtafi ay ang unang Kalipang Abasida na nakamit muli ang ganap na kalayaang militar ng kalipato, sa tulong ng kanyang bisir na si Ibn Hubayra. Matapos ang halos 250 taon ng pagpapasakop sa mga dayuhang dinastiya, matagumpay niyang naipagtanggol ang Baghdad laban sa mga Selyusida sa pagkubkob sa Baghdad (1157), kaya nakuha ang Iraq para sa mga Abasida. Dinala ng paghahari ni al-Nasir (d. 1225) ang pagbalik ng kalipato sa kapangyarihan sa buong Iraq, batay sa malaking bahagi sa mga Sufi futuwwa na organisasyon na pinamunuan ng [[kalipa]].<ref name="mag">{{Harvard citation no brackets|Magnusson|Goring|1990}}</ref> === Pagsalakay ng Mongol at pagtatapos === [[Talaksan:DiezAlbumsFallOfBaghdad_a.jpg|thumb| Pagkubkob sa Baghdad ng mga Monggol sa pamumuno ni [[Hulagu Khan]] noong 1258]] Noong 1206, itinatag ni [[Genghis Khan]] ang isang makapangyarihang dinastiya sa mga [[Mga Mongol|Monggol]] sa [[gitnang Asya]]. Noong ika-13 dantaon, sinakop ng [[Imperyong Monggol]] na ito ang karamihan sa kalupaang [[Eurasya|Eurasyano]], kabilang ang [[Tsina]] sa silangan at ang karamihan sa lumang kalipatong Islamiko (pati na rin ang [[Kievan Rus']]) sa kanluran. Ang pagwasak ni [[Hulagu Khan]] sa Baghdad noong 1258 ay tradisyunal na nakikita bilang tinatayang katapusan ng Ginintuang Panahon.<ref>{{Harvard citation no brackets|Cooper|Yue|2008}}</ref> == Mga sanggunian == ===Mga panda=== <references group=pron/> {{reflist|group=nb}} ===Mga sipi=== {{Reflist|colwidth=30em}} === Mga pinagmumulan === * {{cite book | first=Patricia| last=Crone | title=The Nativist Prophets of Early Islam |year=2012|language=en}} * {{cite encyclopedia | editor-last = Hoiberg | editor-first = Dale H. | encyclopedia = Encyclopedia Britannica | title = Abbasid Dynasty | edition = 15th | year = 2010 | volume = I: A–Ak – Bayes | location = Chicago| isbn = 978-1-59339-837-8 | url = https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency|language=en }} * {{cite journal | last = Holt | first = Peter M. | title = Some Observations on the 'Abbāsid Caliphate of Cairo | url = https://archive.org/details/bulletin-soas_1984_47_3/page/501 | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies | publisher = University of London | volume = 47 | issue = 3 | year = 1984 | pages = 501–507 | doi=10.1017/s0041977x00113710| s2cid = 161092185 |language=en}} * {{cite book | last = Lapidus | first = Ira | title = A History of Islamic Societies | url = https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge| year = 2002 | isbn = 0-521-77056-4|language=en }} * {{cite book | last1 = Dupuy | first1 = R. Ernest | last2 = Dupuy | first2 = Trevor N. | year = 1986 | title = The Encyclopedia of Military History from 3500 B.C. to the Present | url = https://archive.org/details/encyclopediaofmi0000dupu_k6k2 | edition = 2nd | isbn = 0-06-181235-8 | publisher = Harper & Row Publishers | location = New York |language=en}} * {{ cite book | last = Lewis | first = Bernard | editor1-last = Holt | editor1-first = Peter M. | editor2-last = Lambton | editor2-first = Ann K. S. | editor3-last = Lewis | editor3-first = Bernard | chapter = The Middle East | title = The Cambridge History of Iran | volume = 1A | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 1995 | isbn = 978-0-5212-9135-4 |language=en}} * {{Cite book |last=El-Hibri |first=Tayeb |url=https://books.google.com/books?id=FTMiEAAAQBAJ |title=The Abbasid Caliphate: A History |publisher=Cambridge History Press |year=2021 |isbn=9781316634394 |language=en}} * {{cite book |last1=Bobrick |first1=Benson |title=The Caliph's Splendor: Islam and the West in the Golden Age of Baghdad |date=2012 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1416567622 |language=en}} * {{cite book | last = Brauer | first = Ralph W. | title = Boundaries and Frontiers in Medieval Muslim Geography | year = 1995 | isbn = 0-87169-856-0 | lccn = 94078513 | pages = 7–10 | publisher = American Philosophical Society | location = Philadelphia|language=en}} * {{cite encyclopedia|editor1-last=Magnusson |editor1-first=Magnus |editor2-last=Goring |editor2-first=Rosemary |encyclopedia=Cambridge Biographical Dictionary |title='Abbasids |isbn=0-521-39518-6 |year=1990 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |lccn=90001542 |language=en}} * {{cite book | last1 = Cooper | first1 = William Wager | last2 = Yue | first2 = Piyu | year = 2008 | title = Challenges of the Muslim World: Present, Future and Past | url = https://archive.org/details/challengesofmusl0000coop | publisher = Emerald Group Publishing Limited | series = International Symposia in Economic Theory and Econometrics | isbn = 978-0-4445-3243-5 |language=en}} [[Kategorya:Mga dating monarkiya]] [[Kategorya:Mga dating imperyo]] [[Kategorya:Mga kalipato]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Asya]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Hilagang Africa]] [[Kategorya:Mga dating bansa sa Europa]] [[Kategorya:Mga dating bansa sa Asya]] [[Kategorya:CS1: long volume value]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Persyano ng CS1 (fa)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Arabe]] 0193jtfa7fr51srz1ql389xj5stf2oo 0 332525 2212827 2182071 2026-06-22T19:01:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212827 wikitext text/x-wiki Ang '''isip-alipin'''<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.ph/books?id=QY2UCDSYFGAC&pg=PA165&dq=isip-alipin&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiT45qq4N-KAxXwbWwGHZwLBCgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=isip-alipin&f=false |title=Retorika: Mabisang Pagsasalita at Pagsulat' 2001 Ed. |date=2001 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3139-8 |language=tl}}</ref> ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''colonial mentality'') ay ang isinapaloob na saloobin ng etniko o kultural na kababaan na nararamdaman ng mga tao bilang resulta ng kolonisasyon. Ito ay tumutugma sa paniniwala na ang mga halagang pangkultura ng kolonisador ay likas na nakahihigit sa sarili. <ref>{{Cite journal |last=David |first=E. J. R. |last2=Okazaki |first2=Sumie |date=2010-04-01 |title=Activation and Automaticity of Colonial Mentality |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=40 |issue=4 |pages=850 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00601.x |issn=1559-1816}}</ref> Ang kataga ay ginamit ng mga postkolonyal na iskolar upang talakayin ang mga pang-transgenerasyon na epekto ng kolonyalismo na naroroon sa mga dating kolonya pagkatapos ng dekolonisasyon. <ref>{{Cite journal |last=David |first=E. J. R. |year=2010 |title=Testing the validity of the colonial mentality implicit association test and the interactive effects of covert and overt colonial mentality on Filipino American mental health. |journal=[[Asian American Journal of Psychology]] |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1037/a0018820}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Anderson, Warwick |title=Unconscious dominions : psychoanalysis, colonial trauma, and global sovereignties |last2=Jenson, Deborah |last3=Keller, Richard Charles) |date=2011 |publisher=Duke University Press |isbn=9780822393986 |location=Durham, NC |oclc=757835774}}</ref> Ito ay karaniwang ginagamit bilang isang gumaganang konsepto para sa pagbalangkas ng ideolohikal na pangingibabaw sa makasaysayang kolonyal na mga karanasan. <ref>{{Cite journal |last=Goss |first=Andrew |year=2009 |title=Decent colonialism? Pure science and colonial ideology in the Netherlands East Indies, 1910–1929 |url=https://scholarworks.uno.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=hist_facpubs |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=40 |issue=1 |pages=187–214 |doi=10.1017/s002246340900006x |issn=1474-0680}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Felipe |first=Lou Collette S. |year=2016 |title=The relationship of colonial mentality with Filipina American experiences with racism and sexism. |journal=[[Asian American Journal of Psychology]] |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=25–30 |doi=10.1037/aap0000033}}</ref> Sa [[sikolohiya]], ginamit ang isip-alipin upang ipaliwanag ang mga pagkakataon ng sama-samang depresyon, [[pagkabalisa]], at iba pang malawakang isyu [[Sakit sa pag-iisip|sa kalusugan ng isip]] sa mga populasyon na nakaranas ng kolonisasyon. <ref>{{Cite journal |last=Paranjpe |first=Anand C. |date=2016-08-11 |title=Indigenous Psychology in the Post- Colonial Context: An Historical Perspective |journal=Psychology and Developing Societies |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=27–43 |doi=10.1177/097133360201400103}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Utsey |first=Shawn O. |last2=Abrams |first2=Jasmine A. |last3=Opare-Henaku |first3=Annabella |last4=Bolden |first4=Mark A. |last5=Williams |first5=Otis |date=2014-05-21 |title=Assessing the Psychological Consequences of Internalized Colonialism on the Psychological Well-Being of Young Adults in Ghana |journal=Journal of Black Psychology |language=en |volume=41 |issue=3 |pages=195–220 |doi=10.1177/0095798414537935}}</ref> Ang mga kapansin-pansing impluwensya [[Marxismo|ng Marxismo]] sa postkolonyal na konsepto ng kolonyal na kaisipan ay kinabibilangan ng mga gawa ni Frantz Fanon tungkol sa pagkabali ng kolonyal na pag-iisip sa pamamagitan ng Kanluraning kultural na dominasyon, <ref>{{Cite book |last=Rabaka |first=Reiland |title=Forms of Fanonism : Frantz Fanon's critical theory and the dialectics of decolonization |date=2010 |publisher=Lexington Books |isbn=9780739140338 |location=Lanham, Md. |oclc=461323889}}</ref> pati na rin ang konsepto ng kultural na hegemonya na binuo ng Tagapagtatag ng Partido Komunista ng Italya na si Antonio Gramsci . <ref>{{Cite book |last=Srivastava, Neelam Francesca Rashmi |title=The postcolonial Gramsci |last2=Bhattacharya, Baidik |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=9780415874816 |location=New York |oclc=749115630}}</ref> == Imperyong Espanyol == === Latin America === Sa mga teritoryo sa ibayong dagat na pinangangasiwaan ng [[Imperyong Espanyol]], ang paghahalo ng lahi sa pagitan ng mga Espanyol at [[mga katutubo]] ay nagresulta sa isang maunlad na paghahalo na tinawag na Mestizo. May mga limitasyon sa mga kategoryang panglahi na nakatuon lamang sa mga taong may lahing Aprikano, dahil sa kanilang pagiging mga inapo ng mga alipin. Hindi tulad ng Mestizos, ang mga castizo o mga katutubo ay pinoprotektahan ng mga Leyes de las Indias na nag-aatas na tratuhin sila bilang mga mamamayan ng Imperyong Espanyol. Ganap na ipinagbabawal na alipinin ang mga indigena sa ilalim ng parusang kamatayan. [[File:Spanish_Empire_-_1824.jpg|left|thumb|Imperyong Espanyol, 1824]] Ang mga Mestizo at iba pang kumbinasyon ng magkakahalong lahi ay ikinategorya sa iba't ibang casta ng mga administrador ng viceroyalty. Ang sistemang ito ay inilapat sa mga teritoryong Espanyol sa [[Bireynato ng Bagong Espanya|Amerika]] at [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|Pilipinas]], kung saan ang malalaking populasyon ng mga magkakahalong lahi ay bumubuo sa lumalaking mayorya ng populasyon ng viceroyalty (hanggang sa kasalukuyan). <ref name=":3">{{Cite journal |last=Olson |first=Christa |date=2009-10-16 |title=Casta Painting and the Rhetorical Body |journal=Rhetoric Society Quarterly |volume=39 |issue=4 |pages=307–330 |doi=10.1080/02773940902991429 |issn=0277-3945}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Lentz |first=Mark |date=2017-02-01 |title=Castas, Creoles, and the Rise of a Maya Lingua Franca in Eighteenth-Century Yucatan |journal=Hispanic American Historical Review |volume=97 |issue=1 |pages=29–61 |doi=10.1215/00182168-3727376 |issn=0018-2168}}</ref> [[File:Casta_painting_all.jpg|thumb|Isang pintura ng Casta na nagpapakita ng mga magkasintahan mula sa iba't ibang lahi na nakaayos nang hierarkikal, at ang nagresultang katayuang panglahi ng kanilang mga anak.]] Ang mga kategoryang panglahi na ito ay nagdulot ng diskriminasyon sa mga may lahing Black African o Afro-Latin, na nakaranas ng iba't ibang anyo ng parusa at hindi pantay na pagtrato. Sa kabilang banda, ang mga may lahing Europeo ay binigyan ng pribilehiyo at mas mataas na katayuan sa lipunan kumpara sa iba pang mga lahi o halo ng lahi. Dahil dito, ang mga taong may lahing Aprikano ay nahirapang itago ang kanilang katutubong pamana at mga kaugalian upang magmukhang mas Espanyol o katutubo. <ref>{{Cite book |last=Ramos-Kittrell |first=Jesús A. |title=Playing in the cathedral : music, race, and status in New Spain |year=2016 |isbn=978-0190236830 |location=New York, NY |oclc=957615716}}</ref> <ref name=":9">{{Cite book |last=Loewe |first=Ronald |title=Maya or mestizo?: nationalism, modernity, and its discontents |date=2011 |publisher=University of Toronto Press |isbn=9781442601420 |location=Toronto |pages=1–5 |oclc=466659990}}</ref> Dahil sa mga panloob na pagkiling na ito, naapektuhan ang mga pagpili ng mga indibidwal sa pananamit, hanapbuhay, at mga anyo ng pagpapahayag ng relihiyon.<ref name=":9" /> <ref>{{Cite book |last=Dueñas |first=Alcira |title=Indians and mestizos in the "lettered city" : reshaping justice, social hierarchy, and political culture in colonial Peru |url=https://archive.org/details/indiansmestizosi0000duea |date=2010 |publisher=University Press of Colorado |isbn=9781607320197 |location=Boulder, Colo. |oclc=664565692}}</ref> Ang mga taong may halong lahi na nais makatanggap ng mga benepisyong institusyonal bilang mga Espanyol (tulad ng mas mataas na edukasyon at mga oportunidad sa karera) ay kailangang supilin ang kanilang sariling kultura at kumilos na parang mga Espanyol. Ang ganitong kaisipan ay humantong sa karaniwang pamemeke ng lahi sa Latin America, na sinasamahan ng paglelehitimo sa kuwento ng isang Espanyol na ninuno at paggamit ng apelyidong Espanyol. Karamihan sa mga taong may halong puti at puting lahi sa Latin America ay may mga apelyidong Espanyol na minana mula sa kanilang mga ninunong Espanyol, habang ang iba pang mga Latin American na may mga pangalang Espanyol at apelyido ay nakuha ang mga ito sa pamamagitan ng [[Kristiyanisasyon]] at Hispanisasyon ng mga katutubo at populasyon ng mga aliping Aprikano ng mga paring Espanyol.<ref name="ytublackmamatambien">{{Cite web |last=Quinonez |first=Ernesto |date=19 June 2003 |title=Y Tu Black Mama Tambien |url=http://www.newsweek.com/id/58525?tid=relatedcl |access-date=2008-05-02 |website=[[Newsweek]]}}</ref> <ref>{{Cite news |date=26 December 2006 |title=Documentary, Studies Renew Debate About Skin Color's Impact |work=Pittsburgh Post Gazette |url=http://www.post-gazette.com/pg/06360/748295-51.stm |access-date=9 August 2010}}</ref> <ref>{{Cite news |date=26 February 2010 |title=Is Light Skin Still Preferable to Dark? |work=[[Chicago Tribune]] |url=http://newsblogs.chicagotribune.com/race/2009/02/in-many-different-cultures-and-countries-around-the-world-skin-color-plays-a-huge-role-in-the-concept-of-beauty-lighter-ski/comments/page/2/ |access-date=9 August 2010}}</ref> Gayunpaman, karamihan sa mga unang pagtatangka nito ay bahagyang nagtagumpay lamang, dahil ang mga grupong Amerindian ay pinagsama ang [[Katolisismo]] sa kanilang tradisyonal na paniniwala. <ref>{{Cite journal |last=Ditchfield |first=Simon |date=2004-12-01 |title=Of Dancing Cardinals and Mestizo Madonnas: Reconfiguring the History of Roman Catholicism in the Early Modern Period |url=https://archive.org/details/journal-of-early-modern-history_2004_8_3-4/page/386 |journal=Journal of Early Modern History |volume=8 |issue=3 |pages=386–408 |doi=10.1163/1570065043124011 |issn=1570-0658}}</ref> Ang [[Sinkretismo|pagsasanib]] ng mga katutubong paniniwala at Kristiyanismo ay nananatiling laganap sa mga komunidad ng Indian at Mestizo sa Latin America.<ref>{{Cite journal |last=Beatty |first=Andrew |date=2006-06-01 |title=The Pope in Mexico: Syncretism in Public Ritual |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2006-06_108_2/page/324 |journal=American Anthropologist |language=en |volume=108 |issue=2 |pages=324–335 |doi=10.1525/aa.2006.108.2.324 |issn=1548-1433}}</ref> === Pilipinas === Bago dumating ang mga Espanyol noong 1565–1898, ang Kapuluan ng Sulu (na matatagpuan sa timog Pilipinas) ay isang kolonya ng [[Majapahit|Imperyong Majapahit]] (1293–1527) na nakabase sa Indonesia. Ang mga Amerikano ang huling bansa na [[Kasaysayan ng Pilipinas|sumakop sa Pilipinas]] (1898–1946) at sinasabi ng mga nasyonalista na patuloy itong kumikilos bilang isang neo-kolonya ng Estados Unidos sa kabila ng pormal na kalayaan nito noong 1946. <ref name="Gómez Rivera 2000">{{Harvard citation no brackets|Gómez Rivera|2000}}</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|García|2009}}</ref> Sa Pilipinas, ang kaisipang kolonyal o isip-alipin ay pinaka-kitang-kita sa pagkiling sa mga [[mestisong Pilipino]] (karamihan ang mga may halong katutubong Pilipino at [[Mga taong puti|puting lahi,]] ngunit pati na rin ang may pinaghalong katutubong Pilipino at [[Tsinong Pilipino|Intsik]], at iba pang etniko) sa industriya ng aliwan at mass media. Sila ay nakatanggap ng malawak na eksposisyon sa kabila ng pagiging maliit na bahagi lamang ng populasyon. <ref name="americanchronicle.com">{{Cite web |title=Americanchronicle.com |url=http://www.americanchronicle.com/articles/viewArticle.asp?articleID=11261 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019213525/http://www.americanchronicle.com/articles/viewArticle.asp?articleID=11261 |archive-date=19 October 2018 |access-date=28 July 2006}}</ref> <ref>{{Cite web |date=6 June 2012 |title=Is the 'racist' BAYO advert real? |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/260881/scitech/socialmedia/is-the-racist-bayo-advert-real |access-date=24 August 2013 |website=6 June 2012 |publisher=GMA News Online}}</ref> <ref>{{Cite web |date=27 July 2012 |title=The semantics of 'mestizo' |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/267061/lifestyle/culture/the-semantics-of-mestizo |access-date=24 August 2013 |website=27 July 2012 |publisher=GMA News}}</ref> Mayroong kultural na pagkiling sa mga taong may medyo maputing balat sa loob ng Pilipinas. Ayon kina Kevin Nadal at David Okazaki, ang pagkiling sa maputing balat ay maaaring may pinagmulan bago pa dumating ang mga kolonyalista. Gayunpaman, iminungkahi rin nila na ang pagkiling na ito ay pinalakas ng kolonyalismo.<ref>{{Cite book |last=Nadal |first=Kevin L. |url=https://www.wiley.com/en-us/Filipino+American+Psychology%3A+A+Handbook+of+Theory%2C+Research%2C+and+Clinical+Practice%2C+2nd+Edition-p-9781119677086 |title=Filipino American psychology : a handbook of theory, research, and clinical practice |date=2021 |publisher=Wiley |isbn=9781119677000 |edition=[Second] |location=Hoboken |pages=96–97 |language=en-us}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Tewari |first=Nita |url=https://books.google.com/books?id=w7K4bRyidcoC |title=Asian American Psychology: Current Perspectives |last2=Alvarez |first2=Alvin |date=2009 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-84169-769-7 |page=159 |language=en}}</ref> Sa isang di-tukoy na petsang epikong Pilipino, tinakpan ng bayani ang kanyang mukha gamit ang kalasag upang hindi mabawasan ng araw ang kanyang kagwapuhan. Ang ilan ay itinuturing ito bilang patunay na ang pagnanais para sa maputing balat ay nauna pa sa mga impluwensyang mula sa ibang bansa.<ref>{{Cite web |last=Lasco |first=Gideon |title=The real reason why so many Asian men are using skin-whitening products |url=https://www.sbs.com.au/topics/voices/culture/article/2016/11/25/real-reason-why-so-many-asian-men-are-using-skin-whitening-products |website=Special Broadcasting Service |language=en }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anuman ang pinagmulan ng pagkiling, ang paggamit ng pampaputi ng balat ay nananatiling laganap sa mga kalalakihan at kababaihang Pilipino. Gayunpaman, mayroong lumalaking pagtanggap sa mas maitim na kutis ng mga kababaihan sa loob ng Pilipinas. <ref>{{Cite web |last=Zapata |first=Karina |title=Why some Filipinos lighten their skin |url=https://www.cbc.ca/news/canada/calgary/filipino-calgary-skin-lightening-karina-zapata-1.5908655 |publisher=CBC News}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kolonyalismo]] [[Kategorya:Sikolohiya]] 9na0fjkox40xu4v6gy6szpka5yvz5lp 0 332686 2212798 2192934 2026-06-22T18:42:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212798 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system | name = Kawi | altname = (Baybaying Kawi/Sulat Kawi) | type = [[Abugida]] | languages = [[Lumang Javanese]], [[Wikang Balines|Lumang Balinese]], [[Lumang Habanes]], [[Lumang Sundanes]], [[Lumang Malayo]], [[Lumang Tagalog]], [[Wikang Sanskrito|Sanskrito]] | fam1=[[Heroglipikong Ehipsiyo]] | fam2=[[Proto-Sinaitiko]] | fam3 = [[Alpabetong Penisyo]] | fam4 = [[Alpabetong Arameo]] | fam5 = [[Sulat Brāhmī|Brāhmī]] | fam6 = [[Sulat Tamil-Brahmi|Tamil-Brahmi]] | fam7 = [[Sulat Pallava|Pallava]] | footnotes = | sisters = [[Sulat Hemer|Hemer]], [[Sulat Cham|Cham]], [[Sulat Lumang Mon Mon|Lumang Mon]], [[Sulat Grantha|Grantha]], [[Sulat Tamil|Tamil]] | children = '''Sa Indonesia:'''<br/>[[Sulat Balines|Balines]]<br/>[[Sulat Batak|Batak]]<br/>[[Sulat Habanes|Habanes (Hanacaraka)]]<br/>[[Sulat Lontara|Lontara]]<br/>[[Sulat Sundanes|Sundanes]]<br/>[[Sulat Rencong|Rencong]]<br/>[[Sulat Rejang|Rejang]]<br/>[[Sulat Buda|Buda]]<br/> '''Sa Pilipinas:'''<br/>[[Baybayin]] | time = {{circa|8th–16th century}} | sample = Shukla Kawi.svg | imagesize = 160px | caption = | iso15924 = Kawi | unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U11F00.pdf U+11F00–U+11F5F] }} {{Contains special characters | special = uncommon [[Unicode]] characters | fix = Help:Multilingual support#Kawi | image = Replacement character.svg | link = Specials (Unicode block)#Replacement character | alt = <?> | compact = yes }} Ang '''Sulat Kawi''' o ang '''Lumang Sulat Habanes''' ({{lang-id|Aksara Kawi}}, {{lang|jv|Aksara Carakan Kuna}}) ay isang Brahmikong sulat na pangunahing matatagpuan sa [[Java (pulo)|Java]] at ginamit sa karamihan ng Maritimong Timog-Silangang Asya mula ika-8 siglo hanggang ika-16 na siglo. Ang sulat ay isang [[abugida]], na nangangahulugang ang mga titik ay binabasa na may likas na patinig. Ginagamit ang mga [[tuldik]] upang supilin ang patinig at kumatawan sa isang purong katinig, o upang kumatawan sa iba pang mga patinig. <ref name="briggs">{{Cite journal |last=Briggs |first=Lawrence Palmer |year=1950 |title=The Origin of the Sailendra Dynasty: Present Status of the Question |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1950_70_2/page/78 |journal=Journal of the American Oriental Society |publisher=JSTOR |volume=70 |issue=2 |pages=78–82 |doi=10.2307/595536 |issn=0003-0279 |jstor=595536}}</ref> == Kasaysayan == Ang sulat-Kawi ay may kaugnayan sa [[Nagari]] o lumang Devanagari na sulat sa India. Tinatawag ding Prae-Nagari sa mga publikasyong Olandes matapos ang klasikong akda ni F.D.K. Bosch tungkol sa mga sinaunang sulat ng Indonesia, ang maagang anyo ng Nagari na sulat ay pangunahing ginamit sa anyong Kawi upang isulat ang Timog-Silangang Asyanong [[Sanskrit]] at [[Wikang Lumang Habanes|Lumang Habanes]] sa gitna at silangang Java. <ref>{{Cite book |last=Avenir S. Teselkin |url=https://books.google.com/books?id=xJ1kAAAAMAAJ |title=Old Javanese (Kawi) |publisher=Cornell University Press |year=1972 |pages=9–14}}</ref> Ang Kawi ay ang ninuno ng mga kinagisnang sulat ng Indonesia, tulad ng Javanese, Sundanese, at [[Sulat Balines|Balinese]], pati na rin ang mga kinagisnang sulat ng Pilipinas tulad ng Luzon Kawi, ang sinaunang mga sulat ng Laguna Copperplate Inscription noong 900 AD, at [[baybayin]] na may mga natitirang tala mula sa ika-16 na siglo. Ang pinakamalakas na patunay ng impluwensiya ng Nagari ay matatagpuan sa haligi ng Belanjong sa Sanur sa timog Bali, na binubuo ng mga teksto sa dalawang sulat: isa sa Maagang Nagari at ang isa pa sa Maagang Kawi na sulat. Dagdag pa rito, ang inskripsiyon sa Sanur ay naglalaman ng dalawang wika – Sanskrit at Lumang Balinese. Sa mga ito, ang bahagi ng teksto na nasa Lumang Wikang Balinese ay ipinahayag sa parehong Maagang Nagari at Maagang Kawi na sulat. Ang inskripsiyon na ito ay malamang mula sa taong 914 KP, at ang mga katangian nito ay katulad ng pinakamaagang anyo ng Kawi na sulat na matatagpuan sa gitna at silangang rehiyon ng Java, ang kalapit na isla ng Bali. Ayon kay de Casparis, ang maagang sulat-Kawi na may inspirasyon mula sa Nagari ay umunlad nang mahigit tatlong siglo mula ika-7 hanggang ika-10 siglo, at pagkatapos ng 910 KP, lumitaw ang mas huling sulat-Kawi na nagtataglay ng mga rehiyonal na inobasyon at impluwensiya mula sa Timog India (na sa sarili nito ay naimpluwensiyahan din ng Brahmi-Nandinagari). Ang apat na yugto ng ebolusyon ng Kawi na sulat ay 910–950 KP (silangang Javanese Kawi I), 1019-1042 (silangang Javanese Kawi II), 1100–1220 (silangang Javanese Kawi III), 1050–1220 (parisukat na sulat ng [[panahon ng Kediri]]) Ang pinakamaagang kilalang mga teksto sa Kawi ay nagmula sa kaharian ng Singhasari sa silangang [[Java (pulo)|Java]]. Ang sulat-Kawi ay nakakuha ng interes ng mga iskolar sa kasaysayan ng wika at pagkalat ng sulat, pati na rin ang mga posibleng ruta para sa paglipat ng Budismo at Hinduismo sa rehiyon ng Timog-Silangang Asya dahil maraming pangunahing mga sulat sa Timog-Silangang Asya ang nagpapakita ng impluwensiya ng Timog Indianong Pallava na sulat. <ref name="briggs">{{Cite journal |last=Briggs |first=Lawrence Palmer |year=1950 |title=The Origin of the Sailendra Dynasty: Present Status of the Question |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1950_70_2/page/78 |journal=Journal of the American Oriental Society |publisher=JSTOR |volume=70 |issue=2 |pages=78–82 |doi=10.2307/595536 |issn=0003-0279 |jstor=595536}}</ref> Ayon kina George Campbell at Christopher Moseley, ang makabagong sulat-Habanes ay lumitaw sa bahagi sa pamamagitan ng pagbabago ng sulat-Kawi sa panahon ng medyebal. Ang pagbabagong ito ay naganap sa bahagi sa pamamagitan ng mga pangalawang anyo na tinatawag na ''pasangan'' sa Javanese, at pati na rin mula sa mga pagbabago sa hugis.<ref>{{Cite book |last=George L Campbell |url=https://books.google.com/books?id=bLbN4O2EdcsC&pg=PA28 |title=The Routledge Handbook of Scripts and Alphabets |last2=Christopher Moseley |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-135-22297-0 |pages=28–30}}</ref> Ipinapakita rin nito ang impluwensya ng mga hilaga at kanlurang anyo ng Javanese na sulat na batay sa Pallava Grantha na sulat na matatagpuan sa [[Tamil Nadu]], pati na rin ang impluwensya ng [[Alpabetong Arabe|Arabiko]] at Romanong sulat na may mga pagbabago sa teopolitikal na kontrol ng Java at mga kalapit na isla mula ika-14 hanggang ika-20 siglo. <ref>{{Cite book |last=Patricia Herbert |url=https://books.google.com/books?id=-EqbeRzdDrsC&pg=PA127 |title=South-East Asia: Languages and Literatures : a Select Guide |last2=Anthony Crothers Milner |publisher=University of Hawaii Press |year=1989 |isbn=978-0-8248-1267-6 |pages=127–129}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga alpabeto]] k9zx0ta0gj4jjuyx275wakqwrbtwpic 0 333004 2212702 2196855 2026-06-22T17:39:41Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212702 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata |image=Paul Samuelson.gif | birth_date={{birth date|1915|5|15}}}} Si '''Paul Anthony Samuelson''' (Mayo 15, 1915 - Disyembre 13, 2009) ay isang Amerikanong ekonomista na siyang unang Amerikano na nanalo ng [[Gantimpalang Nobel]] sa Agham ng Ekonomiks. Nang igawad ang premyo noong 1970, sinabi ng Swedish Royal Academies na "nakagawa siya ng higit pa kaysa sa iba pang kontemporaryong ekonomista upang itaas ang antas ng siyentipikong pagsusuri sa teoryang pang-ekonomiya".<ref name="MIT">{{Cite web |last=Frost |first=Greg |date=December 13, 2009 |title=Nobel-winning economist Paul A. Samuelson dies at age 94 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2009/obit-samuelson-1213.html |website=MIT News}} "In a career that spanned seven decades, he transformed his field, influenced millions of students and turned MIT into an economics powerhouse"</ref> Si Samuelson ay isa sa mga pinaka-maimpluwensyang ekonomista sa huling kalahati ng ika-20 siglo. <ref name="Dixit">{{Cite journal |last=Dixit |first=Avinash |date=1 September 2012 |title=Paul Samuelson's Legacy |journal=Annual Review of Economics |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=1–31 |doi=10.1146/annurev-economics-080511-110957 |issn=1941-1383 |doi-access=}}</ref> Noong 1996, siya ay ginawaran ng Pambansang Medalya ng Agham.<ref name="MIT">{{Cite web |last=Frost |first=Greg |date=December 13, 2009 |title=Nobel-winning economist Paul A. Samuelson dies at age 94 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2009/obit-samuelson-1213.html |website=MIT News}} "In a career that spanned seven decades, he transformed his field, influenced millions of students and turned MIT into an economics powerhouse"</ref> Itinuring ni Samuelson na ang [[matematika]] ang "natural na wika" para sa mga ekonomista at malaki ang naiambag nito sa matematikal na pundasyon ng ekonomiya sa kanyang aklat na ''Foundations of Economic Analysis''.<ref>{{Cite journal |last=Solow |first=Robert |date=2010 |title=On Paul Samuelson |url=https://archive.org/details/sim_challenge_march-april-2010_53_2/page/113 |journal=Challenge |volume=53 |issue=2 |pages=113–116 |doi=10.2753/0577-5132530207}}</ref> Siya ang may-akda ng pinakamabentang aklat-aralin sa ekonomiya: ''Economics: An Introductory Analysis'', kung saan ito'y unang nailathala noong 1948.<ref name="Mark">{{Cite journal |last=Skousken |first=Mark |date=Spring 1997 |title=The Perseverance of Paul Samuelson's Economics |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_spring-1997_11_2/page/136 |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=11 |issue=2 |pages=137–152 |doi=10.1257/jep.11.2.137 |doi-access=free}}</ref> Ito ang pangalawang aklat-aralin sa Amerika na nagtangkang ipaliwanag ang mga prinsipyo ng [[John Maynard Keynes|Keynesiyanong ekonomiks]]. Nagsilbi si Samuelson bilang tagapayo nina Pangulong [[John F. Kennedy]] at Pangulong [[Lyndon B. Johnson]], at naging kasangguni sa Tesorerya ng Estados Unidos, Bureau of the Budget at Council of Economic Advisers ng Pangulo. Sumulat si Samuelson ng lingguhang kolum para sa magasing ''Newsweek'' kasama ang ekonomista ng Chicago School na si [[Milton Friedman]], kung saan kinakatawan nila ang magkasalungat na panig: Samuelson, bilang isang inilarawan sa sarili na "Cafeteria Keynesian", kung saan kinuha niya ang Keynesian na pananaw ngunit tinatanggap lamang kung ano ang naramdaman niyang mabuti dito.{{cn}} Sa kabaligtaran, kinakatawan ni Friedman ang monetaristang pananaw.<ref name="Szenberg">{{Cite book |last=Szenberg |first=Michael |author-link=Michael Szenberg |title=Paul Samuelson: On Being an Economist |url=https://archive.org/details/paulasamuelsonon0000unse |last2=Gottesman |first2=Aron A. |last3=Ramrattan |first3=lall |publisher=Jorge Pinto Books |year=2005 |isbn=978-0-9742615-3-9 |location=New York |page=[https://archive.org/details/paulasamuelsonon0000unse/page/n33 18]}}</ref> Kasama ni Henry Wallich, ang kanilang mga kolum noong 1967 ay nagkamit sa magasin ng Gerald Loeb Special Award noong 1968. ==Talambuhay== Ipinanganak si Samuelson sa [[Indiana|Gary, Indiana]], noong 1915. Nagkamit siya ng digring batsilyer mula sa [[Unibersidad ng Chicago]] noong 1935, na sinundan ng digring masteral noong 1936 at Ph.D. noong 1941 mula sa [[Pamantasang Harvard]]. Siya ay kasangkot sa iba't ibang fellowship sa pananaliksik noong panahon ng kanyang pag-aaral at nakatanggap ng honorary degree mula sa ilang unibersidad noong 1960s.<ref name=":0">{{Cite web |title=Paul A. Samuelson - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1970/samuelson/biographical/ |access-date=2025-02-20 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> Kahit na bilang isang mag-aaral sa Harvard, nakakuha siya ng internasyonal na pagkilala para sa kanyang mga kontribusyon sa teorya ng ekonomiya. Itinuro niya ang mga kapintasan sa tradisyonal na wikang pang-ekonomiya at hinahangad na linawin ang mga isyung ito gamit ang matematika. Sa kanyang maimpluwensyang aklat, ''Foundations of Economic Analysis'', na inilathala noong 1947, nangatuwiran siya na habang hindi malulutas ng matematika ang lahat ng mga tanong sa ekonomiya, mahalaga ito para sa isang malinaw na pag-unawa sa ekonomiya. Pinuna niya ang mga ekonomista sa hindi paggamit ng kanilang mga kasanayan sa makabuluhang paraan, na nagmumungkahi na sila ay tulad ng mga atleta na hindi kailanman nakipagkumpitensya.<ref name=":0" /> Nanalo siya ng ilang mga parangal, kabilang ang David A. Wells Prize noong 1941 at ang John Bates Clark Medal noong 1947, na kinikilala ang kanyang mahalagang gawain sa ekonomiya bago siya naging apatnapu.<ref name=":0" /> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{BD|1915|2009|Samuelson, Paul}} [[Kategorya:Mga ekonomista]] [[Kategorya:Mga laureado ng Gantimpalang Nobel]] [[Kategorya:Mga Nobel laureate sa Ekonomika]] ai5z2insre3ib3zy94woap9pntafcnq 0 334071 2212665 2212633 2026-06-22T15:59:01Z Tabilay 153890 /* Pambansang koponan */ 2212665 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katuwang !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Rason |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |Semifinals |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo | | | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Top 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Serve In || ~65.0% |- | Unang Serve Points Won || ~62.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~50.0% |- | Break Points Saved || ~47% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] s1cntro7ryhwl8tko2724sprzhswp2t 2212878 2212665 2026-06-22T19:46:37Z Tabilay 153890 /* Isahan */ 2212878 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa [[2026 Bad Homburg Open – Singles|Bad Homburg Open]].<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katuwang !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Rason |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |Semifinals |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo | | | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Top 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Serve In || ~65.0% |- | Unang Serve Points Won || ~62.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~50.0% |- | Break Points Saved || ~47% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] ny7c45kcchj7tqse97q7dhqmmxfcs7a 2212879 2212878 2026-06-22T19:47:26Z Tabilay 153890 /* Isahan */ 2212879 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katuwang !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Rason |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |Semifinals |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo | | | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Top 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Serve In || ~65.0% |- | Unang Serve Points Won || ~62.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~50.0% |- | Break Points Saved || ~47% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] 1vy7e7m6umjjz3osxqcngnm2841fomq 2212880 2212879 2026-06-22T19:49:00Z Tabilay 153890 /* Larong Isahan */ 2212880 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katuwang !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Rason |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |Semifinals |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Top 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Serve In || ~65.0% |- | Unang Serve Points Won || ~62.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~50.0% |- | Break Points Saved || ~47% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] n7v5lfz7yj8eje4bgir5amn71cpnzio 2212889 2212880 2026-06-23T00:31:13Z Jojit fb 38 /* 2024 */ 2212889 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |Semifinals |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Top 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Serve In || ~65.0% |- | Unang Serve Points Won || ~62.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~50.0% |- | Break Points Saved || ~47% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] sdofzbsd3lo2k6dc9bwhk9wbr0op5jl 2212890 2212889 2026-06-23T00:33:59Z Jojit fb 38 /* Rekord laban sa Top 20 na Manlalaro */ 2212890 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katuwang !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |Semifinals |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Serve In || ~65.0% |- | Unang Serve Points Won || ~62.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~50.0% |- | Break Points Saved || ~47% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] hslic23kgb460m265a9b7twv7r65b9d 2212891 2212890 2026-06-23T00:35:26Z Jojit fb 38 /* Larong Dalawahan */ 2212891 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |Semifinals |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Serve In || ~65.0% |- | Unang Serve Points Won || ~62.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~50.0% |- | Break Points Saved || ~47% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] 2wyttj9xk80crzt3diiky3824fslnns 2212892 2212891 2026-06-23T00:42:50Z Jojit fb 38 /* Larong Isahan */ 2212892 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Serve In || ~65.0% |- | Unang Serve Points Won || ~62.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~50.0% |- | Break Points Saved || ~47% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] l5b5neaxnmxzzbbi0gtrw333j6hr4cp 2212893 2212892 2026-06-23T00:47:59Z Jojit fb 38 /* Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro */ 2212893 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o Break Points || ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Concreto) || R128 || Blng. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R32 || Blng. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] omzynoeo9r0yuigdtcuesfysrrh88i6 2212894 2212893 2026-06-23T00:53:22Z Jojit fb 38 /* Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro */ 2212894 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | Double Fault% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o Break Points || ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] hajbjwvh14ek9yanbzq9q4sp6g64yr6 2212895 2212894 2026-06-23T00:53:53Z Jojit fb 38 /* Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro */ 2212895 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === <!-- Itong section na ito ay madalas paltan ng buo, di na kailangan isalin ito masasayang lang kung i-edit mo. ito. Salamat tabilay --> '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] cbzu6cekgkgs76z9qr5l4ibzqoqa0l3 2212896 2212895 2026-06-23T00:54:18Z Jojit fb 38 /* Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro */ 2212896 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blng. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blng. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blng. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blng. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blng. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blng. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blng. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blng. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] 958r71on7i29yxdl0vbqs4439fgczzi 2212897 2212896 2026-06-23T00:55:18Z Jojit fb 38 /* Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro */ 2212897 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blng. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blng. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] jsdey111pgt6v84uozrol72rpn4hhri 2212898 2212897 2026-06-23T00:57:19Z Jojit fb 38 /* Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro */ 2212898 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === '''Panalo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} '''Talo''' {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] chcmscrpnaqgy0fkayrbgb21uv1n1he 2212899 2212898 2026-06-23T00:57:49Z Jojit fb 38 /* Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro */ 2212899 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! 1st In !! 1st Won !! 2nd Won !! BP Saved |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] n0c81bxbynx4ozy5flw8981cieshtjn 2212900 2212899 2026-06-23T00:59:17Z Jojit fb 38 /* Talo */ 2212900 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Concreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Concreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] mv3vr4cbjqhcmijm76fpm8tp7bt5fio 2212901 2212900 2026-06-23T01:00:09Z Jojit fb 38 /* Talo */ 2212901 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |- |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] 1mvyxabqzb509nvmd6m75pdtn3lonpf 2212902 2212901 2026-06-23T01:01:52Z Jojit fb 38 /* Talo */ 2212902 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":22" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] 3fl93rzt1i3l4dfu2hril9c10z4w0pa 2212903 2212902 2026-06-23T01:02:13Z Jojit fb 38 /* Talo */ 2212903 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == <!-- Huwag gumamit ng sponsored na pangalan sa torneo kasi pabag‑bago ang mga sponsor taon‑taon. Gumamit ng official na pangalan at ilagay ang lugar o ciudad sa panaklong. Huwag isalin ang mga pangalan ng torneo; sapat na ang English na pangalan (lalo pa nitong malilito ang mga tao). Ang laman ng mga talahanayan na ito ay nakumpirma at naaprubahan batay sa opisyal na mga pinagmulan. (Compiled ni tabilay) Original English source: always updated by the author. https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Addendum: Paano pinu‑draw ang mga manlalaro sa WTA tournaments? 1. Pagpasok sa main draw - Ang mga makakapasok ay pinipili base sa WTA rankings sa deadline: direktang tinanggap, qualifiers, at wildcards. - May mga special entries tulad ng protected ranking at special exempts. 2. Qualifying - May qualifying rounds bago ang main event; ang mga manlalaro na mananalo sa final qualifying ay nagiging qualifiers at pumapasok sa main draw. - Kung may mag-withdraw matapos ang draw, pwedeng palitan ng “lucky loser” — mataas ang ranking na natalo sa huling qualifying round. 3. Seeding - Binibigay ang seeds ayon sa WTA rankings sa seeding cut-off. - Bilang ng seeds depende sa laki ng draw (hal., 8 seeds sa 32-draw). - Ang top seed at second seed inilalagay sa magkabilang dulo ng bracket para hindi magtagpo agad; ang iba pang seeds inilalagay ayon sa standard rules, minsan randomized sa mga seksyon. 4. Pagbuo ng draw - Ang mga hindi-seeded na manlalaro (kabilang ang qualifiers, wildcards, protected entries) inilalagay sa natitirang slots nang random. - Karaniwan isinasagawa ang draw nang publiko o sa opisyal na seremonya. 5. Byes - Minsan binibigyan ng bye ang top seeds (automatic advance sa second round); nakareserba ang slots ng bye sa ilang seeded positions. 6. Pagpapalit kapag may withdrawal - Bago ang draw: susunod sa acceptance list ang papalit. - Pagkatapos ng draw pero bago magsimula: pinapalitan ng lucky losers (pinakamataas ang ranking mula sa huling qualifying round). 7. Espesyal na kaso - Ang may protected ranking pinapasok bilang direct acceptance; magiging seeded lang kung sapat ang protected ranking. - Wildcards inilalagay tulad ng ibang unseeded players. .. Grand Slam qualifying - Kailan at layunin - Ginagawa isang linggo bago ang main singles event. - Layunin: pumili ng 16 na qualifiers para sa 128-player main draw. - Laki at format - Karaniwang qualifying draw: 128 manlalaro. - Format: single-elimination, best-of-3 sets. - Kailangan manalo ng 3 laban para maging qualifier (128 → 64 → 32 → 16). - Sino ang pumapasok - Sumusubok ang mga mababang-ranked na manlalaro (hindi nakapasok sa main draw), may wildcards din at protected-ranking entries. - Kung may mag-withdraw bago magsimula, pumapalit ang alternates. - Seeding - May seeds sa qualifying batay sa ranking para hindi magtagpo agad ang mas mataas ang ranggo. - Pagpasok sa main draw - Pagkatapos ng qualifying, inilalagay ang 16 qualifiers sa naka-reserbang slots sa main draw (karaniwang randomized). - Lucky losers - Kapag may nag-withdraw mula sa main draw pagkatapos mabuo ang draw, pinapalitan siya ng “lucky loser” — isang natalo sa final qualifying round. - Pinipili ang lucky losers ayon sa ranking ng mga natalo sa huling round (kung tabla, minsan nagbibigay ng random draw). - Points at pera - May puntos at prize money ang pagkapanalo sa qualifying; mas malaki ang puntos/pera kapag nakapasok at nakapanalo sa main draw. --> Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65. ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] hyqzulew5dz4fo5ziw7chi91o7d1wxx 2212915 2212903 2026-06-23T02:56:20Z Jojit fb 38 Removing edit comments in article. Mas ok ito kung sabihin na lamang sa [[Usapan:Alexandra Eala]] 2212915 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa semifinals. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang average match statistics ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may dominance ratio na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65. ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] ehpa29b200sgq6pa42tvoxlgj439y2t 2212925 2212915 2026-06-23T05:10:09Z Jojit fb 38 /* Talo */ 2212925 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa ''semifinal''. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65. ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] j22ws5mh1gguzj7puswdjqn7yn7kn5o 2212932 2212925 2026-06-23T06:37:54Z Tabilay 153890 /* 2026 */ 2212932 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- | | | | | | | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa ''semifinal''. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65. ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] 7ycuum8297xo9dfga1tc55aall93zmv 2212933 2212932 2026-06-23T06:39:39Z Tabilay 153890 /* 2026 */ 2212933 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Venus Williams | | | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa ''semifinal''. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65. ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] cdjbpii2nlh3zo2mnmmz0dfgvysy5x6 2212934 2212933 2026-06-23T06:41:27Z Tabilay 153890 /* Larong Dalawahan */ 2212934 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Venus Williams |Rawnd 1 |Catherine Harrison / Alexandra Osborne | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami Open 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Madison Keys at Iga Swiatek bago siya natalo kay Jessica Pegula sa ''semifinal''. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Jelena Ostapenko sa Eastbourne at kay Clara Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Barbora Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Jasmine Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Elena Rybakina at Elina Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Coco Gauff, Linda Noskova, Karolina Muchova, Rybakina sa Rome, at Iva Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin 2026, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65. ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] pg27ynxa7ol9yiw0h4l8sh7ppo2xkww 2212936 2212934 2026-06-23T06:49:58Z Tabilay 153890 /* Talo */ 2212936 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Venus Williams |Rawnd 1 |Catherine Harrison / Alexandra Osborne | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11. Noong Miami 1000 ng 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Keys at Swiatek bago siya natalo kay Pegula sa ''semifinal''. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Ostapenko sa Eastbourne 250 at kay Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid. Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Rybakina at Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Gauff, Noskova, Muchova; Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya sa 2026 ay sa Berlin 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65. ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] lenked9u8qkigb78a3m3yu5pzp4478o 2212947 2212936 2026-06-23T10:57:27Z Tabilay 153890 /* Talo */ 2212947 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|{{IPAc-en|lang|iː|'|ɑː|l|ɑː|,_|eɪ|-|,_|-|l|ə}}; {{IPA|fil|ɛˈjalɐ}}}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Venus Williams |Rawnd 1 |Catherine Harrison / Alexandra Osborne | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.<ref name=":1">{{Cite web |date=June 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=June 22, 2026 |website=Tennis Abstract}}</ref> Noong Miami 1000 ng 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Keys at Swiatek bago siya natalo kay Pegula sa ''semifinal''. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Ostapenko sa Eastbourne 250 at kay Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid.<ref name=":1" /> Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Rybakina at Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Gauff, Noskova, Muchova; Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club.<ref name=":1" /> Ang kanyang pinakamalakas na kampanya sa 2026 ay sa Berlin 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":1" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] 7ouovica9cbnv0w3j5pq7a7gbytdvaa 2212948 2212947 2026-06-23T11:05:26Z Tabilay 153890 /* */ IPA pronunciation guide 2212948 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|/iːˈɑːlɑː, eɪ- lə/ ("EE {{!}} **ah** {{!}} LAH, **AY** {{!}} luh"); /ɛˈjalɐ/ ("eh {{!}} **YAH** {{!}} lah")}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Venus Williams |Rawnd 1 |Catherine Harrison / Alexandra Osborne | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.<ref name=":1">{{Cite web |date=June 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=June 22, 2026 |website=Tennis Abstract}}</ref> Noong Miami 1000 ng 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Keys at Swiatek bago siya natalo kay Pegula sa ''semifinal''. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Ostapenko sa Eastbourne 250 at kay Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid.<ref name=":1" /> Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Rybakina at Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Gauff, Noskova, Muchova; Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club.<ref name=":1" /> Ang kanyang pinakamalakas na kampanya sa 2026 ay sa Berlin 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":1" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] nakhz46z72zswyr0l3gao1ak4jlvlvr 2212949 2212948 2026-06-23T11:06:30Z Tabilay 153890 /* */ 2212949 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=133}} |singlestitles = 2 WTA 125 |highestsinglesranking = Blg. 29 (Marso 16, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=48|lost=47}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = Blg. 88 (Mayo 4, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026) |updated = Hunyo 22, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) |Wimbledonresult = 1R (2025) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|/iːˈɑːlɑː, eɪ- lə/ ("EE {{!}} **ah** {{!}} LAH, **AY** {{!}} luh"); /ɛˈjalɐ/ ("eh {{!}} **YAH** {{!}} lah")}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang 5 isahang ITF at 3 dalawahang ITF na mga titulo; noong 2025 umabot siya sa ''semifinal'' ng Miami Open, pumasok sa katapusan o ''final'' ng Eastbourne Open, at nanalo sa WTA 125 Guadalajara Open — sinundan ito ng isa pang titulo sa Birmingham Open noong 2026. == Maagang yugto ng buhay == Si Alexandra Maniego Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}</ref> Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTA-AE">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name=":0" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTA-AE" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTA-AE" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTA-AE" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTA-AE" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTA-AE" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTA-AE" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTA-AE" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTA-AE" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-AE" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTA-AE" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTA-AE" /> Sa damuhan, nakuha niya ang ikalawang WTA 125 titulo sa Birmingham. Pagkatapos, natalo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club.<ref name="WTA-AE" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos ay nagtamo siya ng pagkatalo sa unang round sa 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl|date=Hunyo 22, 2026|last=Reyes|first=Kate}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTA-AE" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTA-AE" /> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niya sa mga torneo ng ''Grand Slam'' ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> == Mga parangal == [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Taunang ranggo ng WTA == Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.<ref name="WTA-AE" /> == Mga torneyong sinalihan ni Eala == Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> === Djunyor === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Isahan !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |R2 |R3 |A |A |- |French Open |A |SF |A |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |A |W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+Larong Dalawahang !Palaro !2019 !2020 !2021 !2022 |- |Australian Open |A |W |A |A |- |French Open |A |A |W |A |- |Wimbledon |A |A |R2 |A |- |US Open |A |A |SF |– |} === Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF === ==== Titulo sa ITF==== {| class="wikitable" !Year !Palaro !Lebel !Uri !Katuwang |- |2021 |W15 Manacor |ITF |Larong Isahan |– |- |2022 |W25 Chiang Rai |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Yecla |ITF |Larong Isahan |– |- |2023 |W25 Roehampton |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Isahan |– |- |2024 |W50 Pune |ITF |Larong Dalawahang |Darja Semeņistaja |- |2024 |W75 Croissy-Beaubourg |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |- |2024 |W100 Vitoria-Gasteiz |ITF |Larong Dalawahang |Estelle Cascino |} ===== Larong Isahan ng ITF ===== ====== '''2020 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Las Palmas de Gran Canaria 2 |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anna Zarycka |2–6, 4–6 |- |Las Palmas de Gran Canaria |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Lara Salden |0–6, 6–2, 2–6 |- |Melilla |W15 |Luwad |Rawnd 1 |Anastasia Charaeva |3–6, 3–6 |- |Monastir 9 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Nina Stadler |6–4, 6–7, 5–7 |} ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W15 Manacor |W15 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Yvonne Cavalle-Reimers |5–7, 6–1, 6–2 |- |W15 Manacor 2 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ylena In-Albon |0–6, 3–6 |- |W15 Manacor 3 |W15 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Oksana Selekhmeteva |2–6, 3–6 |- |W25 Grenoble |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Maja Chwalińska |0–6, 4–6 |- |W25 Manacor 4 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Jana Fett |6–4, 3–6, 5–7 |- |W15 Manacor 5 |W15 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Simona Waltert |4–6, 6–2, 5–7 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 2 |Simona Waltert |5–7, 6–3, 2–6 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Rawnd 2 |Irene Burillo Escorihuela |2–6, 4–6 |- |W25 Madrid 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Andrea Lázaro García |6–2, 4–6, 4–6 |- |W25 Milovice |W25 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Daria Astakhova |2–6, 2–6 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Chiang Rai |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Luksika Kumkhum |6–4, 6–2 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Erika Sema |3–6, 6–2, 3–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Robbe |6–7(3), 3–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Marina Bassols Ribera |4–6, 5–7 |- |W60 Vitoria-Gasteiz |W60 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessika Ponchet |4–6, 4–6 |- |W25 El Espinar |W25 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Eva Guerrero Alvarez |2–6, 6–3, 2–6 |- |W100 Grodzisk Mazowiecki |W100 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Katharina Hobgarski |4–6, 3–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Katarzyna Kawa |6–2, 4–6, 0–6 |- |W80 Rancho Santa Fe |W80 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Marcela Zacarías |2–6, 5–7 |- |W60 Hamburg |W60 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Ysaline Bonaventure |4–6, 0–6 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Ysaline Bonaventure |1–6, 6–3, 3–6 |- |W100 Shrewsbury |W100 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Maia Lumsden |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W25 Yecla |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Valentina Ryser |6–3, 7–5 |- |W25 Roehampton |W25 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Arina Rodionova |6–2, 6–3 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Destanee Aiava |6–3, 4–6, 1–6 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |''Runner-up'' |Océane Dodin |1–6, 5–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Victoria Jiménez Kasintseva |6–4, 6–4 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |6–4, 2–6, 2–6 |- |W100 Takasaki |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Mananchaya Sawangkaew |6–4, 1–6, 2–6 |- |W100 Cary |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Renata Zarazúa |6–3, 4–6, 3–6 |- |W100 Landisville |W100 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Olivia Gadecki |1–6, 6–0, 3–6 |- |W75 Porto |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anna Bondar |4–6, 7–6, 1–6 |- |W75 Trnava 1 |W75 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Anastasia Gureva |2–6, 6–3, 6–7 |- |W75 Trnava 2 |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Martincová |6–3, 4–6, 6–7 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mona Barthel |6–4, 4–6, 1–6 |- |W75 Zagreb |W75 |Luwad |Rawnd 1 |Tena Lukas |5–7, 6–3, 4–6 |- |W60 Bellinzona |W60 |Luwad |Rawnd 1 |Selena Janicijevic |3–6, 1–6 |- |W50 Indore |W50 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Polina Kudermetova |4–6, 7–6, 2–6 |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Darja Semenistaja |6–7, 0–6 |} ===== Larong Dalawahan ng ITF ===== ====== ''' 2021 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Madrid |W25 |Matigas (Konkreto) |Victoria Jiménez Kasintseva |''Quarterfinal'' |Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey |5–7, 6–4, 6–10 |- |W25 Platja d’Aro |W25 |Luwad |Oksana Selekhmeteva |''Runner-up'' |Justina Mikulskytė / Oana Simion |3–6, 5–7 |} ====== ''' 2022 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W25 Manacor |W25 |Matigas (Konkreto) |Elsa Jacquemot |''Quarterfinal'' |Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi |6–2, 4–6, 3–10 |- |W25 Macon |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Audrey Albie / Aubane Droguet |4–6, 2–6 |- |W25 Chiang Rai 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Indy De Vroome |Rawnd 1 |Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted |6–4, 5–7, 6–10 |- |W25 Chiang Rai 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Kyōka Okamura |''Quarterfinal'' |Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova |6–4, 7–6(4), 2–6 |- |W25 Madrid 1 |W25 |Matigas (Konkreto) |Jéssica Bouzas Maneiro |''Quarterfinal'' |Olga Helmi / Adithya Karunaratne |0–6, 4–6 |- |W60 Madrid 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Liang En-shuo |''Quarterfinal'' |Tímea Babos / Valeria Savinykh |2–6, 4–6 |- |W25 Palma del Río |W25 |Luwad |Marina Bassols Ribera |''Semifinal'' |Valeria Savinykh / Fanny Stollár |2–6, 0–6 |- |W25 Corroios-Seixal |W25 |Matigas (Konkreto) |Lizette Cabrera |''Quarterfinal'' |Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong |5–7, 4–6 |- |W60 Templeton |W60 |Matigas (Konkreto) |Annaëlle Robbe |Rawnd 2 |Madison Brengle |6–3, 6–7, 6–10 |- |W80 PoiLebels |W80 |Matigas (Konkreto) |Petra Marcinko |''Quarterfinal'' |Miriam Skoch / Markéta Vondroušová |5–7, 2–6 |} ====== ''' 2023 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W60 Trnava 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Justina Mikulskyte |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |4–6, 1–6 |- |W60 Chiasso |W60 |Luwad |Barbora Palicova |Rawnd 1 |Beatrice Gumulya / Anna Sisková |3–6, 6–4, 11–13 |- |W25 Zaragoza |W25 |Matigas (Konkreto) |Beatrice Gumulya |''Quarterfinal'' |Alana Parnaby / Victoria Rodríguez |6–4, 3–6, 6–10 |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Marina Bassols Ribera |''Quarterfinal'' |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |5–7, 6–1, 9–11 |- |W60 Barcelona |W60 |Matigas (Konkreto) |Emilie Lindh Gallagher |Rawnd 1 |Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča |6–4, 3–6, 3–10 |- |W25 Roehampton 2 |W25 |Matigas (Konkreto) |Destanee Aiava |''Quarterfinal'' |Talia Gibson / Petra Hule |1–6, 5–7 |- |W25 Aldershot |W25 |Matigas (Konkreto) |Urszula Radwanska |''Semifinal'' |Erina Hayashi / Saki Imamura |4–6, 4–6 |- |W100 Tokyo 2 |W100 |Matigas (Konkreto) |Natsumi Kawaguchi |''Semifinal'' |Alicia Barnett / Olivia Nicholls |0–6, 7–5, 6–10 |- |W60 Glasgow 2 |W60 |Matigas (Konkreto) |Barbora Palicova |''Quarterfinal'' |Freya Christie / Olivia Gadecki |— |- |W60 Nantes |W60 |Matigas (Konkreto) |Jessy Rompies |Rawnd 1 |Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold |6–1, 3–6, 6–10 |- |W40 Petange |W40 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sonmez |''Semifinal'' |Danielle Collins / Isabelle Haverlag |2–6, 4–7 |} ====== ''' 2024 ''' ====== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga Kalaban !Tala |- |W50 Pune |W50 |Matigas (Konkreto) |Darja Semeņistaja |Kampeon |Naiktha Bains / Fanny Stollár |7–6(8), 6–3 |- |W75 Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |W100 Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas (Konkreto) |Estelle Cascino |Kampeon |Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča |6–3, 2–6, 10–4 |- |W75 Porto 3 |W75 |Matigas (Konkreto) |Alicia Barnett |''Quarterfinal'' |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |W75 Trnava |W75 |Matigas (Konkreto) |Zeynep Sönmez |''Semifinal'' |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |W100 Dubai |W100 |Matigas (Konkreto) |Valentini Grammatikopoulou |''Quarterfinal'' |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} === Mga pangunahing torneo === ==== 2021 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Palaruan !Lebel !Kalaban !Yugto (Rawnd) !Tala |- |Miami Open |Matigas (Konkreto) |1000 |Viktória Hrunčáková |Qualipikasyon Rawnd 1 |6–4, 4–6, 2–6 |- |Romanian Open (Cluj-Napoca) |Luwad |250 |Mayar Sherif |Rawnd 2 |2–6, 2–6 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Madison Brengle |2–6, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Kuwalipikasyon 1 |Anna Bondár |0–6, 0–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |''Grand Slam'' |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Misaki Doi |6–4, 1–6, 3–6 |- |Thailand Open (Hua Hin) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (6) |2–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Irina-Camelia Begu |2–6, 5–7 |- |Mutua Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Tatjana Maria |1–6, 1–6 |- |Japan Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Himari Sakatsume (Q) |0–6, 3–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tatjana Maria (3) |3–6, 0–6 |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Elise Mertens (2) |5–7, 0–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Katambal !Kalaban !Tala |- |Jasmin Open (Monastir) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Oana Gavrila |Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs |3–6, 4–6 |} ==== 2024 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Rebecca Peterson (18) |2–6, 5–7 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Kuwalipikasyon 3 |Julia Riera (2) |6–4, 6–7, 4–6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Kuwalipikasyon 3 |Lulu Sun (23) |6–7, 5–7 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 3 |Elena-Gabriela Ruse (20) |6–3, 1–6, 4–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Emiliana Arango |6–2, 5–7, 1–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Sorana Cîrstea (27) |3–6, 7–6, 4–6 |- |Wuhan Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Kateřina Siniaková |3–6, 1–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Magda Linette |6–7, 1–6 |- |Guadalajara Open |500 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (6) |2–6, 2–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Priscilla Hon |4–6, 3–6 |- |Jiangxi Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Marie Bouzková (1) |5–7, 6–7 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Bernarda Pera |0–6, 3–6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Kuwalipikasyon 2 |Ena Shibahara |7–6, 0–6, 2–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Céline Naef (5) |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Tatjana Maria (4) |5–7, 2–6 |- |Polish Open (Warsaw) |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Isabella Shinikova |2–6, 4–6 |- |Veneto Open (Gaiba) |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Sara Errani (4) |0–6, 6–7 |- |Makarska Open |125 |Luwad |Rawnd 1 |Maria Timofeeva (Q) |6–1, 3–6, 2–6 |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |Laura Pigossi |''Semifinal'' |Kaylah McP / Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Taylah Preston |Rawnd 1 |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Polish Open |125 |Matigas (Konkreto) |Daniela Semenistaja |''Quarterfinal'' |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kimberly Birrell |''Quarterfinal'' |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |500 |Matigas (Konkreto) |En Shuo Liang |''Quarterfinal'' |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |} ==== 2025 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Jana Fett (133) |5–7, 2–6 |- |Singapore Open |250 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 2 |Simona Waltert (179) |3–6, 2–6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Jessica Pegula (4) |6–7, 7–5, 3–6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Iga Świątek (2) |6–4, 4–6, 2–6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 1 |Marta Kostyuk (27) |0–6, 1–6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Emiliana Arango (85) |0–6, 6–2, 3–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová |5-7, 7-6(5), 1-6 |- |Nottingham Open |250 |Damo |Rawnd 1 |Magda Linette (31) |4–6, 3–6 |- |Eastbourne Open |250 |Damo |''Runner-up'' |Maya Joint |4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Rawnd 1 |Barbora Krejčíková (16) |6–3, 2–6, 1–6 |- |National Bank Open (Montreal) |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Markéta Vondroušová (63) |6–3, 1–6, 2–6 |- |US Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Cristina Bucșa (95) |4–6, 3–6 |- |São Paulo Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Janice Tjen (130) |4–6, 1–6 |- |China Open (Wuhan) |1000 |Matigas (Konkreto) |Kuwalipikasyon 1 |Moyuka Uchijima (91) |4–6, 6–3, 2–6 |- |Japan Women's Open (Osaka) |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová (78) |1–6, 2–6 |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Claire Liu (305) |6–2, 4–6, 4–6 |- |Hong Kong Tennis Open |250 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Victoria Mboko (21) |6–3, 3–6, 4–6 |- |Canberra International |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Shuai Wei (134) |5–7, 2–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 2 |Mai Hontama (166) |6–7, 2–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Rawnd 2 |Panna Udvardy (137) |6–7, 4–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rawnd 1 |Linda Fruhvirtová (152) |5–7, 7–6, 1–6 |- |Ilkley Open |125 |Damo |''Quarterfinal'' |Rebecca Marino (107) |6–1, 0–6, 6–7 |- |Guadalajara 125 Open |125 |Matigas (Konkreto) |Kampeon |Panna Udvardy (134) |1–6, 7–5, 6–3 |- |Jingshan Tennis Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Lulu Sun (146) |6–3, 4–6, 2–6 |- |Suzhou Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Viktorija Golubic (70) |6–2, 2–6, 6–7 |} ===== '''Mga pag-atras''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Dahilan |- |Cincinnati Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |- |Monterrey Open |500 |Matigas (Konkreto) |Pinsala sa balikat |} ===== '''Larong Dalawahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Guangzhou Open |250 |Matigas (Konkreto) |Nadiia Kichenok |''Semifinal'' |Katarzyna Piter / Janice Tjen |7–6(4), 3–6, 5–10 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Coco Gauff |''Quarterfinal'' |Jasmine Paolini / Sara Errani |5–7, 6–3, 7–10 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Renata Zarazúa |Rawnd 2 |Olga Danilović / Anastasia Potapova |1–6, 3–6 |- |Hong Kong Open |250 |Matigas (Konkreto) |Chan Hao‑ching |Rawnd 1 |Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich |6–3, 1–6, 7–10 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Eva Lys |Rawnd 1 |Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason |4–6, 2–6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Rebeka Masarova |Rawnd 1 |Storm Hunter / Ellen Perez |4–6, 4–6 |- |Mumbai Open |125 |Matigas (Konkreto) |Tsao Chia‑yi |Rawnd 1 |Amina Anshba / Elena Pridankina |4–6, 4–6 |- |Oeiras Ladies Open |125 |Luwad |Katie Volynets |Rawnd 1 |Carmen Corley / Olivia Gadecki |3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== ===== '''Larong Isahan ''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Yugto (Rawnd) !Kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |''Semifinal'' |Wang Xinyu |7–5, 5–7, 6–4 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Alycia Parks |6–0, 3–6, 2–6 |- |Philippines Womens Open |125 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Camila Osorio |4-6, 4-6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Ekaterina Alexandrova |3-6, 3-6 |- |Qatar Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 1 |Tereza Valentová |6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |1000 |Matigas (Konkreto) |''Quarterfinal'' |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Rawnd 4 |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |500 |Luwad |Rawnd 2 |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |500 |Luwad |Rawnd 1 |Leylah Fernandez |1-6, 4-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Rawnd 2 |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Rawnd 3 |Elena Rybakina |4-6, 3-6 |- |Strasbourg International |500 |Luwad |Rawnd 1 |Oleksandra Oliynykova |6-3, 5-7, 3-6 |- |French Open |Grand Slam |Luwad |Rawnd 1 |Iva Jovic |4-6, 2-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Kampeon |Nikola Bartůňková |5-7, 6-3, 7-5 |- |Queen's Club Kampeonships |500 |Damo |Rawnd 2 |Iva Jovic |2-6, 2-6 |- |Berlin Open |500 |Damo |''Semifinal'' |Linda Nosková |2-6, 4-6 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Rawnd 1 |Elise Mertens |3-6, 3-6 |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo | | | |} ===== '''Larong Dalawahan''' ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !Palaro !Lebel !Palaruan !Katambal !Yugto (Rawnd) !Mga kalaban !Tala |- |Auckland Open |250 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |''Semifinal'' |Xu Yifan / Yang Zhaoxuan |5–7, 3–6 |- |Australian Open |Grand Slam |Matigas (Konkreto) |Ingrid Martins |Rawnd 1 |Shuko Aoyama / Magda Linette |6–7(3), 6–2, 3–6 |- |Abu Dhabi Open |500 |Matigas (Konkreto) |Janice Tjen |''Semifinal'' |Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls |4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |1000 |Matigas (Konkreto) |Iva Jovic |Rawnd 1 |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |1000 |Luwad |Zeynep Sönmez |Rawnd 2 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |1-6, 5-7 |- |Italian Open |1000 |Luwad |Hailey Baptiste |Rawnd 1 |Taylor Townsend / Katerina Siniakova |2-6, 1-6 |- |Birmingham Open |125 |Damo |Nikola Bartůňková |Rawnd 1 |Harriet Dart / Maia Lumsden |4-6, 6-2, 9-11 |- |Bad Homburg Open |500 |Damo |Venus Williams |Rawnd 1 |Catherine Harrison / Alexandra Osborne | |- |Wimbledon |Grand Slam |Damo |Nikola Bartůňková | | | |} === Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro === ==== '''Panalo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~2.3% |- | ''Double Fault''% || ~3.4% |- | Unang Pumasok na Serve || ~65.0% |- | Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0% |- | Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0% |- | Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47% |- | [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5) |- | Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9) |- | Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || – |- | Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto) || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9) |- | Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4) |- | Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3) |- | Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2) |- | Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6) |} ==== '''Talo''' ==== {| class="wikitable" ! Kategorya !! Karaniwan |- | Ace% || ~1.7% |- | Double Fault% || ~4.3% |- | Unang Serve In || ~62.5% |- | Unang Serve Points Won || ~50.0% |- | Pangalawang Serve Points Won || ~41.0% |- | Break Points Saved || ~39% |- | Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65 |} {| class="wikitable" ! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP |- | Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7) |- | Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16) |- | Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16) |- | Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9) |- | Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9) |- | Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8) |- | Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto) || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4) |- | Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7) |- | Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || – |- | Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7) |- | Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6) |} Si Eala ay nakapaglaban ng 18 kumpletong laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.<ref name=":1">{{Cite web |date=June 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=June 22, 2026 |website=Tennis Abstract}}</ref> Noong Miami 1000 ng 2025, nakamit niya ang kanyang unang malaking tagumpay matapos talunin sina Keys at Swiatek bago siya natalo kay Pegula sa ''semifinal''. Sa parehong taon, nakapagtala siya ng panalo laban kay Ostapenko sa Eastbourne 250 at kay Tauson sa US Open, ngunit natalo naman kay Krejcikova sa Wimbledon at muli kay Swiatek sa Madrid.<ref name=":1" /> Noong 2026, nagpatuloy ang kanyang laban sa mga nangungunang manlalaro. Tinalo niya si Paolini sa Dubai at nagwagi ng sunod-sunod laban kina Rybakina at Svitolina sa Berlin. Ang kanyang mga pagkatalo ay laban kina Gauff, Noskova, Muchova; Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club.<ref name=":1" /> Ang kanyang pinakamalakas na kampanya sa 2026 ay sa Berlin 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago siya natalo kay Noskova sa semifinals. Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.<ref name=":1" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] kd4j9xvs67j69tivh4hute1pad384s2 0 334299 2212926 2212407 2026-06-23T06:01:56Z Gervin333 163210 /* Mga halimbawa ng Temperatura tropiko Köppen.or Tropiko Moonson clima */ Inayos ang baybay 2212926 wikitext text/x-wiki Hinahati ng '''pag-uuri ng klima ni Köppen''' (''Köppen climate classification'') ang mga klima ng Daigdig sa limang mga pangunahing pangkat ng klima. Hinahati naman ang bawat pangkat batay sa mga padron ng pana-panahong [[pag-ulan]] at temperatura. Ang limang mga pangunahing pangkat ay ''A'' (''tropical'' o pantropiko), ''B'' (''arid'' o tigang), ''C'' (''temperate'' o katamtaman), ''D'' (''continental'' o panlupalop), at ''E'' (''polar''). Kumakatawan sa isang titik ang bawat pangkat at subpangkat. Binigyan ang lahat ng mga klima ng isang pangunahing pangkat, na siyang kinakatawan ng unang titik. Maliban sa mga nasa pangkat ''E'', bawat isa sa mga klima ay binigyan ng isang subpangkat ng pana-panahong pag-ulan, na kinakatawan ng ikalawang titik. Halimbawa, tumutukoy ang ''Af'' sa isang [[maulang gubat na klimang pantropiko]]. May binigay na subpangkat ng temperatura sa lahat ng mga pangkat maliban sa mga nasa pangkat na ''A''. Kinakatawan ito ng ikatlong titik para sa mga klimang sa mga pangkat na ''B'', ''C'', ''D'', at ng ikalawang titik sa mga klimang sa pangkat na ''E''. Kabilang sa iba pang mga halimbawa ang: ''Cfb'' na tumutukoy sa [[klimang pangkaragatan]] na may mainit na tag-init tulad ng itinutukoy ng panapos na ''b.'', habang tumutukoy naman ang ''Dwb'' sa bahagyang [[mabalaklaot na klimang panlupalop]], na mainit-init din ang mga tag-init. Ibinubukod ang mga klima batay sa mga espesipikong pamantayan na natatangi sa bawat uri ng klima.<ref name="kottek2006">{{Cite journal |last=Kottek |first=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rubel |first5=Franz |date=2006 |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |url=https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/files/40083/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |bibcode=2006MetZe..15..259K |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=2025-05-14 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224195637/https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/frontdoor/deliver/index/docId/40083/file/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |url-status=dead }}</ref> Pinakamalaganap na pamamaraan ng [[pag-uuri ng klima]] ang pag-uuri ng klima ni Köppen.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 4, 2024 |title=EnergyPlus™ Version 24.2.0 Documentation: Auxiliary Programs |url=https://energyplus.net/assets/nrel_custom/pdfs/pdfs_v24.2.0/AuxiliaryPrograms.pdf |access-date=Enero 22, 2025 |website=EnergyPlus |page=52 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Unang itong inilathala ng [[Klimatolohiya|klimatologong]] Rusong-Aleman na si [[Wladimir Köppen]] (1846–1940) noong 1884,<ref>{{Cite journal |last=Köppen |first=Wladimir |date=1884 |title=Die Wärmezonen der Erde, nach der Dauer der heissen, gemässigten und kalten Zeit und nach der Wirkung der Wärme auf die organische Welt betrachtet |trans-title=The thermal zones of the earth according to the duration of hot, moderate and cold periods and to the impact of heat on the organic world) |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |url-status=live |journal=Meteorologische Zeitschrift |publication-date=2011 |volume=20 |issue=3 |pages=351–360 |bibcode=2011MetZe..20..351K |doi=10.1127/0941-2948/2011/105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908130507/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |archive-date=Setyembre 8, 2016 |access-date=Setyembre 2, 2016}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rubel |first=F. |last2=Kottek |first2=M |date=2011 |title=Comments on: 'The thermal zones of the Earth' by Wladimir Köppen (1884) |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=20 |issue=3 |pages=361–365 |bibcode=2011MetZe..20..361R |doi=10.1127/0941-2948/2011/0285}}</ref> kalakip ang ilang mga pagbabago niya, lalo na noong 1918 at 1936.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1918 |title=Klassification der Klimate nach Temperatur, Niederschlag and Jahreslauf |encyclopedia=Petermanns Geographische Mitteilungen |last=Köppen |first=Wladimir |volume=64 |pages=193–203, 243–248}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=1936 |title=Das geographische System der Klimate |publisher=Borntraeger |location=Berlin |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |access-date=2 September 2016 |last=Köppen |first=Wladimir |editor-last=Köppen |editor-first=Wladimir |volume=1 |trans-title=The geographic system of climates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135236/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref> Ipinakilala kalaunan ng klimatogong Alemang si [[Rudolf Geiger]] (1894–1981) ang ilang mga pagbabago sa sistema ng pag-uuri noong 1954 at 1961, kaya kung minsang tinatawag itong '''pag-uuri ng klima nina Köppen at Geiger''' (''Köppen–Geiger climate classification'').<ref>{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Klassifikation der Klimate nach W. Köppen |date=1954 |work=Landolt-Börnstein – Zahlenwerte und Funktionen aus Physik, Chemie, Astronomie, Geophysik und Technik, alte Serie |volume=3 |pages=603–607 |trans-title=Classification of climates after W. Köppen |place=Berlin |publisher=Springer}}</ref><ref>{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Überarbeitete Neuausgabe von Geiger, R.: Köppen-Geiger / Klima der Erde |date=1961}} (Wandkarte 1:16 Mill.) – Klett-Perthes, Gotha.</ref> [[Talaksan:Koppen-Geiger Map v2 World 1991–2020.svg|thumb|upright=2.5|Mapang pangklima ng Köppen–Geiger para sa mga taong 1991–2020<ref name="Beck">{{Cite journal |last=Beck |first=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |author-link6=Eric Franklin Wood |date=30 October 2018 |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |volume=5 |pages=180214 |bibcode=2018NatSD...580214B |doi=10.1038/sdata.2018.214 |issn=2052-4463 |pmc=6207062 |pmid=30375988}}</ref> {| |- valign=top | | {{legend|#0000FE|[[maulang gubat na klimang pantropiko|Af]]}} {{legend|#0077FF|[[mabalaklaot na klimang pantropiko|Am]]}} {{legend|#46A9FA|[[sabana na klimang pantropiko|Aw]]}} {{legend|#79BAEC|[[sabana na klimang pantropiko|As]]}} | width=10 | | {{legend|#FE0000|[[mainit na klimang pandisyerto|BWh]]}} {{legend|#FE9695|[[malamig na klimang pandisyerto|BWk]]}} {{legend|#F5A301|[[mainit na bahagyang-tigang na klima|BSh]]}} {{legend|#FFDB63|[[malamig na bahagyang-tigang na klima|BSk]]}} | width=5 | | {{legend|#FFFF00|[[mainit na tag-init na klimang Mediteraneo|Csa]]}} {{legend|#C6C700|[[maligamgam na tag-init na klimang Mediteraneo|Csb]]}} {{legend|#969600|[[Klimang Mediteraneo#Malamig na tag-init na klimang Mediteraneo|Csc]]}} | width=5 | | {{legend|#96FF96|[[mahalumigmig na klimang subtropiko|Cwa]]}} {{legend|#63C764|[[paltok na klimang subtropiko|Cwb]]}} {{legend|#329633|[[paltok na klimang subtropiko|Cwc]]}} | width=5 | | {{legend|#C6FF4E|[[mahalumigmig na klimang subtropiko|Cfa]]}} {{legend|#66FF33|[[klimang pangkaragatan|Cfb]]}} {{legend|#33C701|[[subpolar na klimang pangkaragatan|Cfc]]}} | width=5 | | {{legend|#FF00FE|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dsa]]}} {{legend|#C600C7|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dsb]]}} {{legend|#963295|[[klimang subartiko|Dsc]]}} {{legend|#966495|[[klimang subartiko|Dsd]]}} | width=5 | | {{legend|#ABB1FF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dwa]]}} {{legend|#5A77DB|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dwb]]}} {{legend|#4C51B5|[[klimang subartiko|Dwc]]}} {{legend|#320087|[[klimang subartiko|Dwd]]}} | width=5 | | {{legend|#00FFFF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dfa]]}} {{legend|#38C7FF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dfb]]}} {{legend|#007E7D|[[klimang subartiko|Dfc]]}} {{legend|#00455E|[[klimang subartiko|Dfd]]}} | width=5 | | {{legend|#B2B2B2|[[klimang tundra|ET]]}} {{legend|#686868|[[klima ng simboryong yelo|EF]]}} |} ]] {{clear}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://360.org/climate/koppen-classification/ Mga mapa ng mundo at mga graph kasama ang isang video tungkol sa pag-uuri ng klima ng Köppen]{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20100906034159/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ World Map ng Köppen–Geiger na pag-uuri ng klima para sa panahon ng 1951–2000] (inarkibo noong Setyembre 6, 2010) ==Mga halimbawa ng Temperatura tropiko Köppen.or Tropiko Moonson clima== 17°c Hanggang temperature 40°c _____________________________________________ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110084254/http://www.fao.org/nr/climpag/globgrids/KC_classification_en.asp |date=10 January 2021 |title=New gridded maps of Koeppen's climate classification}} ==Mga Halimbawa ng mga bansa Tropiko Köpeen== *Central Luzon Philippines *Timog Luzon Philippines *Hilagang Luzon Philippines *Timog Taiwan *Hong kong *Hilagang Vietnam *Laos *Cambodia *Thailand *Timog China Kanlurang Luzon Mga Halimbawa mga bansa tropiko Köpe [https://web.archive.org/web/20160418082322/http://www.ipcc-data.org/maps/ IPCC Data Distribution Center] (na-arkibo noong Abril 18, 2016) [[Kategorya:Klimatolohiya]] [[Kategorya:Heograpiya]] d7xywejm97bh43smimdyqkpy1ti7o3q 2212927 2212926 2026-06-23T06:08:46Z Gervin333 163210 /* Mga Halimbawa ng mga bansa Tropiko Köpeen */ Inayos ang baybay 2212927 wikitext text/x-wiki Hinahati ng '''pag-uuri ng klima ni Köppen''' (''Köppen climate classification'') ang mga klima ng Daigdig sa limang mga pangunahing pangkat ng klima. Hinahati naman ang bawat pangkat batay sa mga padron ng pana-panahong [[pag-ulan]] at temperatura. Ang limang mga pangunahing pangkat ay ''A'' (''tropical'' o pantropiko), ''B'' (''arid'' o tigang), ''C'' (''temperate'' o katamtaman), ''D'' (''continental'' o panlupalop), at ''E'' (''polar''). Kumakatawan sa isang titik ang bawat pangkat at subpangkat. Binigyan ang lahat ng mga klima ng isang pangunahing pangkat, na siyang kinakatawan ng unang titik. Maliban sa mga nasa pangkat ''E'', bawat isa sa mga klima ay binigyan ng isang subpangkat ng pana-panahong pag-ulan, na kinakatawan ng ikalawang titik. Halimbawa, tumutukoy ang ''Af'' sa isang [[maulang gubat na klimang pantropiko]]. May binigay na subpangkat ng temperatura sa lahat ng mga pangkat maliban sa mga nasa pangkat na ''A''. Kinakatawan ito ng ikatlong titik para sa mga klimang sa mga pangkat na ''B'', ''C'', ''D'', at ng ikalawang titik sa mga klimang sa pangkat na ''E''. Kabilang sa iba pang mga halimbawa ang: ''Cfb'' na tumutukoy sa [[klimang pangkaragatan]] na may mainit na tag-init tulad ng itinutukoy ng panapos na ''b.'', habang tumutukoy naman ang ''Dwb'' sa bahagyang [[mabalaklaot na klimang panlupalop]], na mainit-init din ang mga tag-init. Ibinubukod ang mga klima batay sa mga espesipikong pamantayan na natatangi sa bawat uri ng klima.<ref name="kottek2006">{{Cite journal |last=Kottek |first=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rubel |first5=Franz |date=2006 |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |url=https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/files/40083/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |bibcode=2006MetZe..15..259K |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=2025-05-14 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224195637/https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/frontdoor/deliver/index/docId/40083/file/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |url-status=dead }}</ref> Pinakamalaganap na pamamaraan ng [[pag-uuri ng klima]] ang pag-uuri ng klima ni Köppen.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 4, 2024 |title=EnergyPlus™ Version 24.2.0 Documentation: Auxiliary Programs |url=https://energyplus.net/assets/nrel_custom/pdfs/pdfs_v24.2.0/AuxiliaryPrograms.pdf |access-date=Enero 22, 2025 |website=EnergyPlus |page=52 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Unang itong inilathala ng [[Klimatolohiya|klimatologong]] Rusong-Aleman na si [[Wladimir Köppen]] (1846–1940) noong 1884,<ref>{{Cite journal |last=Köppen |first=Wladimir |date=1884 |title=Die Wärmezonen der Erde, nach der Dauer der heissen, gemässigten und kalten Zeit und nach der Wirkung der Wärme auf die organische Welt betrachtet |trans-title=The thermal zones of the earth according to the duration of hot, moderate and cold periods and to the impact of heat on the organic world) |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |url-status=live |journal=Meteorologische Zeitschrift |publication-date=2011 |volume=20 |issue=3 |pages=351–360 |bibcode=2011MetZe..20..351K |doi=10.1127/0941-2948/2011/105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908130507/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |archive-date=Setyembre 8, 2016 |access-date=Setyembre 2, 2016}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rubel |first=F. |last2=Kottek |first2=M |date=2011 |title=Comments on: 'The thermal zones of the Earth' by Wladimir Köppen (1884) |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=20 |issue=3 |pages=361–365 |bibcode=2011MetZe..20..361R |doi=10.1127/0941-2948/2011/0285}}</ref> kalakip ang ilang mga pagbabago niya, lalo na noong 1918 at 1936.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1918 |title=Klassification der Klimate nach Temperatur, Niederschlag and Jahreslauf |encyclopedia=Petermanns Geographische Mitteilungen |last=Köppen |first=Wladimir |volume=64 |pages=193–203, 243–248}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=1936 |title=Das geographische System der Klimate |publisher=Borntraeger |location=Berlin |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |access-date=2 September 2016 |last=Köppen |first=Wladimir |editor-last=Köppen |editor-first=Wladimir |volume=1 |trans-title=The geographic system of climates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135236/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref> Ipinakilala kalaunan ng klimatogong Alemang si [[Rudolf Geiger]] (1894–1981) ang ilang mga pagbabago sa sistema ng pag-uuri noong 1954 at 1961, kaya kung minsang tinatawag itong '''pag-uuri ng klima nina Köppen at Geiger''' (''Köppen–Geiger climate classification'').<ref>{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Klassifikation der Klimate nach W. Köppen |date=1954 |work=Landolt-Börnstein – Zahlenwerte und Funktionen aus Physik, Chemie, Astronomie, Geophysik und Technik, alte Serie |volume=3 |pages=603–607 |trans-title=Classification of climates after W. Köppen |place=Berlin |publisher=Springer}}</ref><ref>{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Überarbeitete Neuausgabe von Geiger, R.: Köppen-Geiger / Klima der Erde |date=1961}} (Wandkarte 1:16 Mill.) – Klett-Perthes, Gotha.</ref> [[Talaksan:Koppen-Geiger Map v2 World 1991–2020.svg|thumb|upright=2.5|Mapang pangklima ng Köppen–Geiger para sa mga taong 1991–2020<ref name="Beck">{{Cite journal |last=Beck |first=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |author-link6=Eric Franklin Wood |date=30 October 2018 |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |volume=5 |pages=180214 |bibcode=2018NatSD...580214B |doi=10.1038/sdata.2018.214 |issn=2052-4463 |pmc=6207062 |pmid=30375988}}</ref> {| |- valign=top | | {{legend|#0000FE|[[maulang gubat na klimang pantropiko|Af]]}} {{legend|#0077FF|[[mabalaklaot na klimang pantropiko|Am]]}} {{legend|#46A9FA|[[sabana na klimang pantropiko|Aw]]}} {{legend|#79BAEC|[[sabana na klimang pantropiko|As]]}} | width=10 | | {{legend|#FE0000|[[mainit na klimang pandisyerto|BWh]]}} {{legend|#FE9695|[[malamig na klimang pandisyerto|BWk]]}} {{legend|#F5A301|[[mainit na bahagyang-tigang na klima|BSh]]}} {{legend|#FFDB63|[[malamig na bahagyang-tigang na klima|BSk]]}} | width=5 | | {{legend|#FFFF00|[[mainit na tag-init na klimang Mediteraneo|Csa]]}} {{legend|#C6C700|[[maligamgam na tag-init na klimang Mediteraneo|Csb]]}} {{legend|#969600|[[Klimang Mediteraneo#Malamig na tag-init na klimang Mediteraneo|Csc]]}} | width=5 | | {{legend|#96FF96|[[mahalumigmig na klimang subtropiko|Cwa]]}} {{legend|#63C764|[[paltok na klimang subtropiko|Cwb]]}} {{legend|#329633|[[paltok na klimang subtropiko|Cwc]]}} | width=5 | | {{legend|#C6FF4E|[[mahalumigmig na klimang subtropiko|Cfa]]}} {{legend|#66FF33|[[klimang pangkaragatan|Cfb]]}} {{legend|#33C701|[[subpolar na klimang pangkaragatan|Cfc]]}} | width=5 | | {{legend|#FF00FE|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dsa]]}} {{legend|#C600C7|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dsb]]}} {{legend|#963295|[[klimang subartiko|Dsc]]}} {{legend|#966495|[[klimang subartiko|Dsd]]}} | width=5 | | {{legend|#ABB1FF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dwa]]}} {{legend|#5A77DB|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dwb]]}} {{legend|#4C51B5|[[klimang subartiko|Dwc]]}} {{legend|#320087|[[klimang subartiko|Dwd]]}} | width=5 | | {{legend|#00FFFF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dfa]]}} {{legend|#38C7FF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dfb]]}} {{legend|#007E7D|[[klimang subartiko|Dfc]]}} {{legend|#00455E|[[klimang subartiko|Dfd]]}} | width=5 | | {{legend|#B2B2B2|[[klimang tundra|ET]]}} {{legend|#686868|[[klima ng simboryong yelo|EF]]}} |} ]] {{clear}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://360.org/climate/koppen-classification/ Mga mapa ng mundo at mga graph kasama ang isang video tungkol sa pag-uuri ng klima ng Köppen]{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20100906034159/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ World Map ng Köppen–Geiger na pag-uuri ng klima para sa panahon ng 1951–2000] (inarkibo noong Setyembre 6, 2010) ==Mga halimbawa ng Temperatura tropiko Köppen.or Tropiko Moonson clima== 17°c Hanggang temperature 40°c _____________________________________________ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110084254/http://www.fao.org/nr/climpag/globgrids/KC_classification_en.asp |date=10 January 2021 |title=New gridded maps of Koeppen's climate classification}} ==Mga Halimbawa ng mga bansa Tropiko Köppeen== *Central Luzon Philippines *Timog Luzon Philippines *Hilagang Luzon Philippines *Timog Taiwan *Hong kong *Hilagang Vietnam *Laos *Cambodia *Thailand *Timog China Kanlurang Luzon Mga Halimbawa mga bansa tropiko Köpe [https://web.archive.org/web/20160418082322/http://www.ipcc-data.org/maps/ IPCC Data Distribution Center] (na-arkibo noong Abril 18, 2016) [[Kategorya:Klimatolohiya]] [[Kategorya:Heograpiya]] b31uw4nptvz2zks5g8q0b68wrc7dyvr 2212928 2212927 2026-06-23T06:09:21Z Gervin333 163210 /* Mga Halimbawa ng mga bansa Tropiko Köppeen */ Inayos ang baybay 2212928 wikitext text/x-wiki Hinahati ng '''pag-uuri ng klima ni Köppen''' (''Köppen climate classification'') ang mga klima ng Daigdig sa limang mga pangunahing pangkat ng klima. Hinahati naman ang bawat pangkat batay sa mga padron ng pana-panahong [[pag-ulan]] at temperatura. Ang limang mga pangunahing pangkat ay ''A'' (''tropical'' o pantropiko), ''B'' (''arid'' o tigang), ''C'' (''temperate'' o katamtaman), ''D'' (''continental'' o panlupalop), at ''E'' (''polar''). Kumakatawan sa isang titik ang bawat pangkat at subpangkat. Binigyan ang lahat ng mga klima ng isang pangunahing pangkat, na siyang kinakatawan ng unang titik. Maliban sa mga nasa pangkat ''E'', bawat isa sa mga klima ay binigyan ng isang subpangkat ng pana-panahong pag-ulan, na kinakatawan ng ikalawang titik. Halimbawa, tumutukoy ang ''Af'' sa isang [[maulang gubat na klimang pantropiko]]. May binigay na subpangkat ng temperatura sa lahat ng mga pangkat maliban sa mga nasa pangkat na ''A''. Kinakatawan ito ng ikatlong titik para sa mga klimang sa mga pangkat na ''B'', ''C'', ''D'', at ng ikalawang titik sa mga klimang sa pangkat na ''E''. Kabilang sa iba pang mga halimbawa ang: ''Cfb'' na tumutukoy sa [[klimang pangkaragatan]] na may mainit na tag-init tulad ng itinutukoy ng panapos na ''b.'', habang tumutukoy naman ang ''Dwb'' sa bahagyang [[mabalaklaot na klimang panlupalop]], na mainit-init din ang mga tag-init. Ibinubukod ang mga klima batay sa mga espesipikong pamantayan na natatangi sa bawat uri ng klima.<ref name="kottek2006">{{Cite journal |last=Kottek |first=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rubel |first5=Franz |date=2006 |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |url=https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/files/40083/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |bibcode=2006MetZe..15..259K |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=2025-05-14 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224195637/https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/frontdoor/deliver/index/docId/40083/file/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |url-status=dead }}</ref> Pinakamalaganap na pamamaraan ng [[pag-uuri ng klima]] ang pag-uuri ng klima ni Köppen.<ref>{{Cite web |date=Oktubre 4, 2024 |title=EnergyPlus™ Version 24.2.0 Documentation: Auxiliary Programs |url=https://energyplus.net/assets/nrel_custom/pdfs/pdfs_v24.2.0/AuxiliaryPrograms.pdf |access-date=Enero 22, 2025 |website=EnergyPlus |page=52 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Unang itong inilathala ng [[Klimatolohiya|klimatologong]] Rusong-Aleman na si [[Wladimir Köppen]] (1846–1940) noong 1884,<ref>{{Cite journal |last=Köppen |first=Wladimir |date=1884 |title=Die Wärmezonen der Erde, nach der Dauer der heissen, gemässigten und kalten Zeit und nach der Wirkung der Wärme auf die organische Welt betrachtet |trans-title=The thermal zones of the earth according to the duration of hot, moderate and cold periods and to the impact of heat on the organic world) |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |url-status=live |journal=Meteorologische Zeitschrift |publication-date=2011 |volume=20 |issue=3 |pages=351–360 |bibcode=2011MetZe..20..351K |doi=10.1127/0941-2948/2011/105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908130507/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |archive-date=Setyembre 8, 2016 |access-date=Setyembre 2, 2016}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rubel |first=F. |last2=Kottek |first2=M |date=2011 |title=Comments on: 'The thermal zones of the Earth' by Wladimir Köppen (1884) |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=20 |issue=3 |pages=361–365 |bibcode=2011MetZe..20..361R |doi=10.1127/0941-2948/2011/0285}}</ref> kalakip ang ilang mga pagbabago niya, lalo na noong 1918 at 1936.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1918 |title=Klassification der Klimate nach Temperatur, Niederschlag and Jahreslauf |encyclopedia=Petermanns Geographische Mitteilungen |last=Köppen |first=Wladimir |volume=64 |pages=193–203, 243–248}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=1936 |title=Das geographische System der Klimate |publisher=Borntraeger |location=Berlin |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |access-date=2 September 2016 |last=Köppen |first=Wladimir |editor-last=Köppen |editor-first=Wladimir |volume=1 |trans-title=The geographic system of climates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135236/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref> Ipinakilala kalaunan ng klimatogong Alemang si [[Rudolf Geiger]] (1894–1981) ang ilang mga pagbabago sa sistema ng pag-uuri noong 1954 at 1961, kaya kung minsang tinatawag itong '''pag-uuri ng klima nina Köppen at Geiger''' (''Köppen–Geiger climate classification'').<ref>{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Klassifikation der Klimate nach W. Köppen |date=1954 |work=Landolt-Börnstein – Zahlenwerte und Funktionen aus Physik, Chemie, Astronomie, Geophysik und Technik, alte Serie |volume=3 |pages=603–607 |trans-title=Classification of climates after W. Köppen |place=Berlin |publisher=Springer}}</ref><ref>{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Überarbeitete Neuausgabe von Geiger, R.: Köppen-Geiger / Klima der Erde |date=1961}} (Wandkarte 1:16 Mill.) – Klett-Perthes, Gotha.</ref> [[Talaksan:Koppen-Geiger Map v2 World 1991–2020.svg|thumb|upright=2.5|Mapang pangklima ng Köppen–Geiger para sa mga taong 1991–2020<ref name="Beck">{{Cite journal |last=Beck |first=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |author-link6=Eric Franklin Wood |date=30 October 2018 |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |volume=5 |pages=180214 |bibcode=2018NatSD...580214B |doi=10.1038/sdata.2018.214 |issn=2052-4463 |pmc=6207062 |pmid=30375988}}</ref> {| |- valign=top | | {{legend|#0000FE|[[maulang gubat na klimang pantropiko|Af]]}} {{legend|#0077FF|[[mabalaklaot na klimang pantropiko|Am]]}} {{legend|#46A9FA|[[sabana na klimang pantropiko|Aw]]}} {{legend|#79BAEC|[[sabana na klimang pantropiko|As]]}} | width=10 | | {{legend|#FE0000|[[mainit na klimang pandisyerto|BWh]]}} {{legend|#FE9695|[[malamig na klimang pandisyerto|BWk]]}} {{legend|#F5A301|[[mainit na bahagyang-tigang na klima|BSh]]}} {{legend|#FFDB63|[[malamig na bahagyang-tigang na klima|BSk]]}} | width=5 | | {{legend|#FFFF00|[[mainit na tag-init na klimang Mediteraneo|Csa]]}} {{legend|#C6C700|[[maligamgam na tag-init na klimang Mediteraneo|Csb]]}} {{legend|#969600|[[Klimang Mediteraneo#Malamig na tag-init na klimang Mediteraneo|Csc]]}} | width=5 | | {{legend|#96FF96|[[mahalumigmig na klimang subtropiko|Cwa]]}} {{legend|#63C764|[[paltok na klimang subtropiko|Cwb]]}} {{legend|#329633|[[paltok na klimang subtropiko|Cwc]]}} | width=5 | | {{legend|#C6FF4E|[[mahalumigmig na klimang subtropiko|Cfa]]}} {{legend|#66FF33|[[klimang pangkaragatan|Cfb]]}} {{legend|#33C701|[[subpolar na klimang pangkaragatan|Cfc]]}} | width=5 | | {{legend|#FF00FE|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dsa]]}} {{legend|#C600C7|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dsb]]}} {{legend|#963295|[[klimang subartiko|Dsc]]}} {{legend|#966495|[[klimang subartiko|Dsd]]}} | width=5 | | {{legend|#ABB1FF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dwa]]}} {{legend|#5A77DB|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dwb]]}} {{legend|#4C51B5|[[klimang subartiko|Dwc]]}} {{legend|#320087|[[klimang subartiko|Dwd]]}} | width=5 | | {{legend|#00FFFF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dfa]]}} {{legend|#38C7FF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dfb]]}} {{legend|#007E7D|[[klimang subartiko|Dfc]]}} {{legend|#00455E|[[klimang subartiko|Dfd]]}} | width=5 | | {{legend|#B2B2B2|[[klimang tundra|ET]]}} {{legend|#686868|[[klima ng simboryong yelo|EF]]}} |} ]] {{clear}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://360.org/climate/koppen-classification/ Mga mapa ng mundo at mga graph kasama ang isang video tungkol sa pag-uuri ng klima ng Köppen]{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20100906034159/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ World Map ng Köppen–Geiger na pag-uuri ng klima para sa panahon ng 1951–2000] (inarkibo noong Setyembre 6, 2010) ==Mga halimbawa ng Temperatura tropiko Köppen.or Tropiko Moonson clima== 17°c Hanggang temperature 40°c _____________________________________________ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110084254/http://www.fao.org/nr/climpag/globgrids/KC_classification_en.asp |date=10 January 2021 |title=New gridded maps of Koeppen's climate classification}} ==Mga Halimbawa ng mga bansa Tropiko Köppen== *Central Luzon Philippines *Timog Luzon Philippines *Hilagang Luzon Philippines *Timog Taiwan *Hong kong *Hilagang Vietnam *Laos *Cambodia *Thailand *Timog China Kanlurang Luzon Mga Halimbawa mga bansa tropiko Köpe [https://web.archive.org/web/20160418082322/http://www.ipcc-data.org/maps/ IPCC Data Distribution Center] (na-arkibo noong Abril 18, 2016) [[Kategorya:Klimatolohiya]] [[Kategorya:Heograpiya]] ls4tx5nkwb3mnjj38pjbzi16ntybcsp 10 335626 2212649 2212205 2026-06-22T12:12:45Z KyutKoTalaga 152379 2212649 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Southwest Cay#1975 – Capture by South Vietnam|Insidente sa Southwest Cay (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Johnson South]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Bahura ng Loaita]] * [[Bahura ng London]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Bahura ng Tizard]] * [[Mga Bahura ng Union]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Cuarteron]] * [[Bahura ng Fiery Cross]] * [[Mga Bahura ng Gaven]] * [[Bahura ng Hughes]] * [[Bahura ng Johnson South]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malasya]] | list3 = * [[Bahura ng Ardasier]] * [[Bahura ng Dallas]] * [[Bahura ng Erica]] * [[Bahura ng Investigator]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Swallow]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo Patag]] * [[Bahura ng Irving]] * [[Cayos del Bajo de Lankiam|Kiyos Lankiam]] * [[Cayos del Bajo de Loaita|Kiyos Loaita]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin|Bahura ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng Alison]] * [[Pulo ng Amboyna Cay]] * [[Bahura ng Barque Canada]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Central London]] * [[Bahura ng Collins]] * [[Bahura ng Cornwallis South]] * [[Bahura ng Discovery Great]] * [[Bahura ng East London]] * [[Bahura ng Grierson]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Lansdowne]] * [[Pulo ng Namyit]] * [[Bahura ng Pearson]] * [[Bahura ng Petley]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Sin Cowe]] * [[Bahura ng South Reef]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Tennent]] * [[Bahura ng West London]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Unang Tomas]] * [[Bahura ng Kalahating Buwan]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Hilagang-Silangan Investigator]] * [[Bahura ng Royal Captain]] * [[Buhanginan ng Escoda|Bahura ng Escoda]] * [[Bahura ng Ikatlong Tomas]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> fiiykp6k9mtyzz9cxg8dh1dgspz4dz6 2212651 2212649 2026-06-22T12:18:31Z KyutKoTalaga 152379 2212651 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Pulo ng Pugad#1975 – Capture by South Vietnam|Insidente sa Pulo ng Pugad (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Johnson South]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Bahura ng Loaita]] * [[Bahura ng London]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Bahura ng Tizard]] * [[Mga Bahura ng Union]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Cuarteron]] * [[Bahura ng Fiery Cross]] * [[Mga Bahura ng Gaven]] * [[Bahura ng Hughes]] * [[Bahura ng Johnson South]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malasya]] | list3 = * [[Bahura ng Ardasier]] * [[Bahura ng Dallas]] * [[Bahura ng Erica]] * [[Bahura ng Investigator]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Swallow]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo Patag]] * [[Bahura ng Irving]] * [[Cayos del Bajo de Lankiam|Kiyos Lankiam]] * [[Cayos del Bajo de Loaita|Kiyos Loaita]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin|Bahura ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng Alison]] * [[Pulo ng Amboyna Cay]] * [[Bahura ng Barque Canada]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Central London]] * [[Bahura ng Collins]] * [[Bahura ng Cornwallis South]] * [[Bahura ng Discovery Great]] * [[Bahura ng East London]] * [[Bahura ng Grierson]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Lansdowne]] * [[Pulo ng Namyit]] * [[Bahura ng Pearson]] * [[Bahura ng Petley]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Sin Cowe]] * [[Bahura ng South Reef]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Tennent]] * [[Bahura ng West London]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Unang Tomas]] * [[Bahura ng Kalahating Buwan]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Hilagang-Silangan Investigator]] * [[Bahura ng Royal Captain]] * [[Buhanginan ng Escoda|Bahura ng Escoda]] * [[Bahura ng Ikatlong Tomas]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> 73vs3fx2z36c3xzth9wvhpqj3kavm0z 2212652 2212651 2026-06-22T12:32:35Z KyutKoTalaga 152379 2212652 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Pulo ng Pugad#1975 – Capture by South Vietnam|Insidente sa Pulo ng Pugad (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Johnson South]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Pampang ng Kota]] * [[Bahura ng London]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Bahura ng Tizard]] * [[Mga Bahura ng Union]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Cuarteron]] * [[Bahura ng Fiery Cross]] * [[Mga Bahura ng Gaven]] * [[Bahura ng Hughes]] * [[Bahura ng Johnson South]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malasya]] | list3 = * [[Bahura ng Ardasier]] * [[Bahura ng Dallas]] * [[Bahura ng Erica]] * [[Bahura ng Investigator]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Swallow]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo Patag]] * [[Bahura ng Irving]] * [[Cayos del Bajo de Lankiam|Kiyos Lankiam]] * [[Cayos del Bajo de Loaita|Kiyos Loaita]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin|Bahura ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng Alison]] * [[Pulo ng Amboyna Cay]] * [[Bahura ng Barque Canada]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Central London]] * [[Bahura ng Collins]] * [[Bahura ng Cornwallis South]] * [[Bahura ng Discovery Great]] * [[Bahura ng East London]] * [[Bahura ng Grierson]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Lansdowne]] * [[Pulo ng Namyit]] * [[Bahura ng Pearson]] * [[Bahura ng Petley]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Sin Cowe]] * [[Bahura ng South Reef]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Tennent]] * [[Bahura ng West London]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Unang Tomas]] * [[Bahura ng Kalahating Buwan]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Hilagang-Silangan Investigator]] * [[Bahura ng Royal Captain]] * [[Buhanginan ng Escoda|Bahura ng Escoda]] * [[Bahura ng Ikatlong Tomas]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> rr1orb0fuedl5zeo3itdojb4644ed0x 2212653 2212652 2026-06-22T12:35:38Z KyutKoTalaga 152379 2212653 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Pulo ng Pugad#1975 – Capture by South Vietnam|Insidente sa Pulo ng Pugad (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Johnson South]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Pampang ng Kota]] * [[Bahura ng Quezon]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Bahura ng Tizard]] * [[Mga Bahura ng Union]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Cuarteron]] * [[Bahura ng Fiery Cross]] * [[Mga Bahura ng Gaven]] * [[Bahura ng Hughes]] * [[Bahura ng Johnson South]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malasya]] | list3 = * [[Bahura ng Ardasier]] * [[Bahura ng Dallas]] * [[Bahura ng Erica]] * [[Bahura ng Investigator]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Swallow]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo Patag]] * [[Bahura ng Irving]] * [[Cayos del Bajo de Lankiam|Kiyos Lankiam]] * [[Cayos del Bajo de Loaita|Kiyos Loaita]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin|Bahura ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng Alison]] * [[Pulo ng Amboyna Cay]] * [[Bahura ng Barque Canada]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Central London]] * [[Bahura ng Collins]] * [[Bahura ng Cornwallis South]] * [[Bahura ng Discovery Great]] * [[Bahura ng East London]] * [[Bahura ng Grierson]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Lansdowne]] * [[Pulo ng Namyit]] * [[Bahura ng Pearson]] * [[Bahura ng Petley]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Sin Cowe]] * [[Bahura ng South Reef]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Tennent]] * [[Bahura ng West London]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Unang Tomas]] * [[Bahura ng Kalahating Buwan]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Hilagang-Silangan Investigator]] * [[Bahura ng Royal Captain]] * [[Buhanginan ng Escoda|Bahura ng Escoda]] * [[Bahura ng Ikatlong Tomas]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> b4668f3y3hxrwuoi9xnegacbcefunep 2212654 2212653 2026-06-22T12:41:00Z KyutKoTalaga 152379 2212654 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Pulo ng Pugad#1975 – Capture by South Vietnam|Insidente sa Pulo ng Pugad (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Johnson South]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Pampang ng Kota]] * [[Bahura ng Quezon]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Pampang ng Bayani]] * [[Mga Bahura ng Union]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Cuarteron]] * [[Bahura ng Fiery Cross]] * [[Mga Bahura ng Gaven]] * [[Bahura ng Hughes]] * [[Bahura ng Johnson South]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malasya]] | list3 = * [[Bahura ng Ardasier]] * [[Bahura ng Dallas]] * [[Bahura ng Erica]] * [[Bahura ng Investigator]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Swallow]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo Patag]] * [[Bahura ng Irving]] * [[Cayos del Bajo de Lankiam|Kiyos Lankiam]] * [[Cayos del Bajo de Loaita|Kiyos Loaita]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin|Bahura ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng Alison]] * [[Pulo ng Amboyna Cay]] * [[Bahura ng Barque Canada]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Central London]] * [[Bahura ng Collins]] * [[Bahura ng Cornwallis South]] * [[Bahura ng Discovery Great]] * [[Bahura ng East London]] * [[Bahura ng Grierson]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Lansdowne]] * [[Pulo ng Namyit]] * [[Bahura ng Pearson]] * [[Bahura ng Petley]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Sin Cowe]] * [[Bahura ng South Reef]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Tennent]] * [[Bahura ng West London]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Unang Tomas]] * [[Bahura ng Kalahating Buwan]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Hilagang-Silangan Investigator]] * [[Bahura ng Royal Captain]] * [[Buhanginan ng Escoda|Bahura ng Escoda]] * [[Bahura ng Ikatlong Tomas]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> jz95m3z5cz9j0ovtgrmaqfzhwjyozaf 2212655 2212654 2026-06-22T12:41:49Z KyutKoTalaga 152379 2212655 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Pulo ng Pugad#1975 – Capture by South Vietnam|Insidente sa Pulo ng Pugad (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Johnson South]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Pampang ng Kota]] * [[Bahura ng Quezon]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Pampang ng Bayani]] * [[Pampang ng Pagkakaisa]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Cuarteron]] * [[Bahura ng Fiery Cross]] * [[Mga Bahura ng Gaven]] * [[Bahura ng Hughes]] * [[Bahura ng Johnson South]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malasya]] | list3 = * [[Bahura ng Ardasier]] * [[Bahura ng Dallas]] * [[Bahura ng Erica]] * [[Bahura ng Investigator]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Swallow]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo Patag]] * [[Bahura ng Irving]] * [[Cayos del Bajo de Lankiam|Kiyos Lankiam]] * [[Cayos del Bajo de Loaita|Kiyos Loaita]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin|Bahura ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng Alison]] * [[Pulo ng Amboyna Cay]] * [[Bahura ng Barque Canada]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Central London]] * [[Bahura ng Collins]] * [[Bahura ng Cornwallis South]] * [[Bahura ng Discovery Great]] * [[Bahura ng East London]] * [[Bahura ng Grierson]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Lansdowne]] * [[Pulo ng Namyit]] * [[Bahura ng Pearson]] * [[Bahura ng Petley]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Sin Cowe]] * [[Bahura ng South Reef]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Tennent]] * [[Bahura ng West London]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Unang Tomas]] * [[Bahura ng Kalahating Buwan]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Hilagang-Silangan Investigator]] * [[Bahura ng Royal Captain]] * [[Buhanginan ng Escoda|Bahura ng Escoda]] * [[Bahura ng Ikatlong Tomas]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> 30uigozn84j7jbywhh87xg51ve336fz 2212656 2212655 2026-06-22T12:44:00Z KyutKoTalaga 152379 2212656 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Pulo ng Pugad#1975 – Capture by South Vietnam|Insidente sa Pulo ng Pugad (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Mabini]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Pampang ng Kota]] * [[Bahura ng Quezon]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Pampang ng Bayani]] * [[Pampang ng Pagkakaisa]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Cuarteron]] * [[Bahura ng Fiery Cross]] * [[Mga Bahura ng Gaven]] * [[Bahura ng Hughes]] * [[Bahura ng Johnson South]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malasya]] | list3 = * [[Bahura ng Ardasier]] * [[Bahura ng Dallas]] * [[Bahura ng Erica]] * [[Bahura ng Investigator]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Swallow]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo Patag]] * [[Bahura ng Irving]] * [[Cayos del Bajo de Lankiam|Kiyos Lankiam]] * [[Cayos del Bajo de Loaita|Kiyos Loaita]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin|Bahura ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng Alison]] * [[Pulo ng Amboyna Cay]] * [[Bahura ng Barque Canada]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Central London]] * [[Bahura ng Collins]] * [[Bahura ng Cornwallis South]] * [[Bahura ng Discovery Great]] * [[Bahura ng East London]] * [[Bahura ng Grierson]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Lansdowne]] * [[Pulo ng Namyit]] * [[Bahura ng Pearson]] * [[Bahura ng Petley]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Sin Cowe]] * [[Bahura ng South Reef]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Tennent]] * [[Bahura ng West London]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Unang Tomas]] * [[Bahura ng Kalahating Buwan]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Hilagang-Silangan Investigator]] * [[Bahura ng Royal Captain]] * [[Buhanginan ng Escoda|Bahura ng Escoda]] * [[Bahura ng Ikatlong Tomas]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> fb90steuvt1540gdujyy8heqdeicouh 0 335681 2212762 2174975 2026-06-22T18:21:41Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212762 wikitext text/x-wiki   [[Talaksan:Joseph_Werner_-_Diana_of_Ephesus_as_allegory_of_Nature_-_ca._1680.jpg|thumb|Joseph Werner : ''Diana ng Ephesus bilang alegorya ng Kalikasan'', c. 1680]] '''Inang Kalikasan''' (na kung minsan ay tinatawag ding '''Inang Daigdig''' o '''Inang Lupa''') ay isang pagsasatao ng kalikasan na nakatuon sa nagbibigay-buhay at nag-aalaga nitong mga aspeto, sa pamamagitan ng pagsasakatawan dito sa anyo ng isang ina o diyosang-ina. == Europanong paniniwala at tradisyon == === konsepto ng Griyego === Ang '''Mycenaean Greek: Ma-ka''' (na isinalin bilang ''ma-ga''), ibig sabihin ay '''“Inang Gaia”''', na nakasulat sa Linear B syllabic script (ika-13 o ika-12 siglo BK), ang pinakaunang kilalang halimbawa ng konsepto ng lupa bilang isang ina. Si '''Demeter''' ang pumalit sa kanyang lola na si '''Gaia''', at sa kanyang ina na si '''Rhea''', bilang diyosa ng lupa sa panahong ang mga tao at mga diyos ay naniniwalang ang mga gawain ng kalangitan ay mas banal kaysa sa mga gawain ng lupa <ref>{{Cite web |title=Palaeolexicon – The Linear B word ma-ka |url=http://www.palaeolexicon.com/Word/Show/17016 |access-date=2023-11-07 |website=www.palaeolexicon.com}}</ref> {{Portada|Environment|Religion|Mythology|}} ==== Mga mito ng Gryego sa panahon ==== Sa mitolohiyang Griyego, si '''Persephone''', anak ni '''Demeter''' (diyosa ng ani), ay dinukot ni '''Hades''' (diyos ng mga patay), at dinala sa ilalim ng lupa bilang kanyang reyna. Ayon sa alamat, si Demeter ay labis na nagdalamhati na wala nang tumubong mga pananim at ang '''“buong sangkatauhan ay mapapahamak dahil sa malupit at matinding gutom kung hindi nag-alala si Zeus”''' (Larousse 152). Ayon sa mito, pinilit ni '''Zeus''' si Hades na ibalik si Persephone sa kanyang ina. Ngunit habang nasa ilalim ng lupa, si Persephone ay kumain ng mga buto ng granada—ang pagkain ng mga patay—at dahil dito, kinakailangan niyang gugulin ang bahagi ng bawat taon kasama si Hades sa ilalim ng lupa. === Sinaunang Roma === {{Reflist}} Nagpatuloy ang alamat na ang dalamhati ni Demeter para sa kanyang anak na nasa ilalim ng mundo ay nasasalamin sa tigang na mga buwan ng taglamig, at ang kanyang kagalakan tuwing bumabalik si Persephone ay nasasalamin naman sa masaganang mga buwan ng tag-init.<ref>{{Cite web |last=Leonard |first=William Ellery |date=1916 |title=Proem {{endash}} Lucr. 1.1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0131 |website=[[Perseus Project]] |publisher=[[Tufts University]]}}</ref> <ref name="venusjournal">{{Cite journal |last=Catto |first=Bonnie A. |date=1988 |title=Venus and Natura in Lucretius: "De Rerum Natura" 1.1–23 and 2.167–174 |url=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1988-1989_84_2/page/97 |journal=The Classical Journal |volume=84 |issue=2 |pages=97–104 |issn=0009-8353 |jstor=3297566}}</ref> . === Post-classical na konsepto === [[Talaksan:Michael_Maier_-_Atalanta_Fugiens_-_Mother_Earth.jpg|thumb|Larawan ng Mother Earth, 17th century alchemical text, ''Atalanta Fugiens'']] '''Pangunahing artikulo: Terra Mater''' Binuksan ng makatang Romano na si '''Lucretius''', isang makatang Epicurean, ang kanyang didaktikong tula na ''De rerum natura'' sa pamamagitan ng pagtukoy kay '''Venus''' bilang isang tunay na ''ina ng kalikasan''. Ginamit ni Lucretius si Venus bilang isang ''pinasasataong simbolo ng malikhaing aspeto ng kalikasan''.Ito ay malaki ang kaugnayan sa kalikasan ng akda ni Lucretius, na nagtatanghal ng isang hindi-teistikong pag-unawa sa mundo na umiiwas sa pamahiin. Samakatuwid ang inang kalikasan ay naging isang personipikasyon lamang, hindi isang diyosa. === Mitolohiyang Basque === '''Si Amalur''' (minsan '''Ama Lur''' o '''Ama Lurra''' <ref>{{Cite web |title=Mitologia – Auñamendi Eusko Entziklopedia |url=http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/artikuluak/artikulua.php?id=eu&ar=96329 |access-date=2018-10-08 |website=aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus |language=eu}}</ref> ) ay pinaniniwalaang diyosa ng [[daigdig]] sa relihiyon ng mga sinaunang Basque . <ref>{{Cite book |last=Ortiz-Osés |first=Andrés |url=https://books.google.com/books?id=UJc5BQ0G10YC&dq=amalur&pg=PA85 |title=Antropología simbólica vasca |date=1985 |publisher=Anthropos Editorial |isbn=9788485887842 |language=es}}</ref> Siya ay inilarawan bilang ina ni Ekhi, ang araw, at si Ilazki, ang buwan. Ang kanyang pangalan ay nangangahulugang "mother earth" o "mother land"; ang 1968 Basque documentary ''[[Ama lur|na Ama lur]]'' ay isang pagdiriwang ng kanayunan ng Basque. <ref>{{Cite book |last=Davies |first=Ann |url=https://books.google.com/books?id=YbEgCwAAQBAJ&dq=%22amalur%22+basque&pg=PA62 |title=Spanish Spaces: Landscape, Space and Place in Contemporary Spanish Culture |date=2012-04-13 |publisher=Oxford University Press |isbn=9781781387962 |language=en}}</ref> == Mga katutubo ng Amerika == Sinasabi ng alamat ng Algonquian na "sa ilalim ng mga ulap ay nabubuhay ang Inang-lupa kung saan nagmula ang Tubig ng Buhay, na sa kanyang dibdib ay nagpapakain ng mga halaman, hayop at tao" (Larousse 428). Siya ay kilala rin bilang Nokomis, ang Lola . Sa mitolohiya ng Inca, ''si Mama Pacha'' o ''Pachamama'' ay isang diyosa ng pagkamayabong na namuno sa pagtatanim at pag-aani. Karaniwang isinasalin ang Pachamama bilang "Mother Earth" ngunit ang mas literal na pagsasalin ay "Mother Universe" (sa [[Wikang Aymara|Aymara]] at Quechua mama = mother / pacha = world, space-time o universe). Ito ay pinaniniwalaan na si Pachamama at ang kanyang asawang si Inti, ay ang pinakamabait na diyos at sinasamba sa mga bahagi ng kabundukan ng Andean (mula sa kasalukuyang [[Ecuador]] hanggang [[Chile]] at [[Arhentina|Argentina]] ). Sa kanyang aklat na ''Coateteleco, pueblo indígena de pescadores'' ("Coatetelco, katutubong bayan ng pangingisda", Cuernavaca, Morelos: Vettoretti, 2015), sinabi ni Teódula Alemán Cleto, ''En nuestra cultura prehispánica el respeto y la fe a nuestra madre naturaleles para sa mga natural na tao para sa mga tao.'' ("Sa ating [Mexican] prehispanic na kultura, ang paggalang at pananampalataya sa ating '''Inang Kalikasan''' [idinagdag ang diin] ay pinakamahalaga sa pamumuhay nang buong pagkakasundo bilang mga tao.") <ref>{{Cite book |last=Alemán Cleto |first=Teódula |title=Coateteleco, pueblo indígena de pescadores |date=2015 |edition=1st |location=Cuernavaca, Morelos |language=Spanish |trans-title=Coatetelco, Indigena fishing town}}</ref> == Timog-silangang Asya == Sa [[Indotsina|Mainland Southeast Asian]] na mga bansa ng [[Kambodya|Cambodia]], [[Laos]] at [[Taylandiya|Thailand]], ang earth ( terra firma ) ay personified bilang Phra Mae Thorani, ngunit pinaniniwalaan na ang kanyang papel sa Buddhist mythology ay malaki ang pagkakaiba mula sa Inang Kalikasan. Sa [[Kapuluang Malay|Malay Archipelago]], ang tungkuling iyon ay pinunan ni Dewi Sri, [http://www.bartleby.com/196/98.html ''Ang Rice-mother sa East Indies''] . == Kulturang popular == [[Talaksan:2023-07_SDCC_Jamie_Lee_Curtis_Mother_Nature.jpg|thumb|Jamie Lee Curtis kasama ang kanyang aklat na ''Mother Nature'' – isang graphic novel]] * Noong unang bahagi ng 1970s, itinampok ng isang ad sa telebisyon ang karakter na aktres na si Dena Dietrich bilang Inang Kalikasan. Nagalit sa isang off-screen narrator na nagpaalam sa kanya na napagkamalan niyang [[Mantikilya|butter]] ang Chiffon margarine, tumugon siya gamit ang [[Tatak-pangkalakal|naka-trademark]] [[Islogan|na slogan]] na "Hindi maganda ang lokohin ang Inang Kalikasan" (na sinalungguhitan ng kulog at kidlat). <ref>{{Cite web |date=3 December 2010 |title=This Day in Quotes: "It's not nice to fool Mother Nature" |url=http://www.thisdayinquotes.com/2010/06/its-not-nice-to-fool-mother-nature.html}}</ref> * Itinatampok ang Inang Kalikasan sa ''The Year Without a Santa Claus'' na tininigan ni Rhoda Mann. Ang bersyon na ito ay ang ina ng Heat Miser at Snow Miser. Kapag hindi magawa ni Mrs. Claus na ikompromiso sila sa isang deal tungkol sa snow sa Southtown at isang maikling warm-up sa North Pole, pumunta siya sa Mother Nature para sa tulong. Tinatakot ng Inang Kalikasan ang kanyang mga anak na gawin ang hinihiling ni Gng. Claus sa kanila. ** Lumalabas ang Mother Nature sa live action na remake ng <nowiki><i id="mwxA">The Year Without a Santa Claus</i></nowiki>, na inilalarawan ni Carol Kane . ** Lumilitaw ang Mother Nature sa 2008 sequel na ''A Miser Brothers' Christmas'' na tininigan ni Patricia Hamilton . Bukod sa Heat Miser at Snow Miser, ipinakita rin na siya ang ina ng Earthquake, Thunder and Lightning, the Tides, at North Wind. Sa kuwento pagkatapos na masugatan si Santa Claus sa panahon ng isa sa mga alitan ng Miser Brothers (na may ilang bahagi ng mga alipores ng North Wind na lihim na sinasabotahe ang bagong sleigh ni Santa), siya at si Mrs. Claus ay pinatrabaho ang Miser Brothers sa workshop ni Santa para makabawi kay Santa Claus. * Lumitaw ang Inang Kalikasan bilang isang umuulit na karakter sa ''The Smurfs'' na tininigan ni June Foray . Nakatira siya sa isang cottage sa kagubatan ng Smurfs. * Ang Inang Kalikasan ay madalas na binabanggit sa ''[[Garfield]]'' comic strip. * Lumalabas ang Mother Earth sa ''The Earth Day Special'', na inilalarawan ni Bette Midler . Sa kuwento nang mahulog siya mula sa langit at nahimatay dahil sa problema sa kalikasan, isinugod siya sa ospital kung saan siya inaalagaan ni Doogie Howser at iba pang mga doktor. * Itinampok ang Inang Kalikasan sa ''Happily Ever After'', tininigan ni Phyllis Diller . Siya ay inilalarawan bilang ang pinakamakapangyarihang puwersa ng kabutihan sa pelikula, na may kumpletong kontrol sa kalikasan, pati na rin ang kakayahang lumikha ng mga nilalang mula sa mga potion na ginawa niya sa kanyang santuwaryo. * Ang Mother Nature ay isang umuulit na karakter sa ''The New Woody Woodpecker Show'', na tininigan ni BJ Ward . Siya ay itinatanghal bilang isang engkanto na madalas na tinitiyak na ginagawa ni Woody Woodpecker ang kanyang bahagi sa kalikasan. * Si Mother Nature ay isang sumusuportang karakter sa ''The Santa Clause 2'' at ''The Santa Clause 3: The Escape Clause'', na inilalarawan ni Aisha Tyler . Siya ay ipinakita bilang pinuno ng pinuno ng Konseho ng mga Maalamat na Pigura (na binubuo rin ni [[Santa Claus]], Easter Bunny, Cupid, Father Time, Sandman, Tooth Fairy, at [[Jack Frost]] ). * Itinampok ang Inang Kalikasan sa ''John Hancock'' na isinulat ni Bo Bissett. Siya ay tinukoy bilang Tara, isang pagkilala sa kanyang pangalan sa Roman Mythology na ''Terra'' o ''Terra Mater'' . * Ang Inang Kalikasan ay isang umuulit na karakter na itinampok sa ''Stargate SG-1'' kung saan siya ay ipinakita bilang isang umakyat na Sinaunang tinatawag na Oma Desala . * Itinampok sa animated na pelikulang ''Epic'' ang isang karakter na pinangalanang Queen Tara (tininigan ni [[Beyoncé Knowles]] ) na isang nilalang na parang Inang Kalikasan. * Si Mother Nature ay isang karakter sa seryeng Guardians of Childhood ni William Joyce . Ang matagal nang nawala na anak na babae ng Boogieman Pitch, siya ay isang kabataang babae na maaaring kontrolin ang mga kababalaghan ng kalikasan. Nanatili siyang nakatago habang pinagmamasdan niya ang mundo. Ang kanyang karakter ay pinalawak sa pinakabagong aklat ''na The Sandman and the War of Dreams'' . * Lumitaw ang Inang Kalikasan sa isang pangunahing umuulit na papel sa ikapitong season ng ''Once Upon a Time'' . Ang Inang Kalikasan ay isang titulo para sa pinuno ng mga dryad . Sa kuwento, ang naunang Inang Kalikasan ay si Mother Flora (inilalarawan ni Gabrielle Miller ). Kasunod ng pagkamatay ni Mother Flora sa kamay ng ilang tao, si Gothel (inilalarawan ni Emma Booth ) ang naging susunod na Inang Kalikasan. * Kasamang sumulat si Jamie Lee Curtis ng isang graphic novel na tinatawag na "Mother Nature". <ref>{{Cite web |title=Jamie Lee Curtis' graphic novel shows how 'We're blowing it with Mother Nature' |url=https://www.npr.org/2023/08/08/1192703489/jamie-lee-curtis-graphic-novel-mother-nature |website=NPR}}</ref> == Tingnan din == * Amalur * Atabey (diyosa) * Ecofeminism * Ama Time * [[Gaia (mitolohiya)|Gaia]] * Gaia hypothesis * Jörð * Inang diyosa * [[Panteismo]] * Prakṛti == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga sagisag]] [[Kategorya:Paghahambing ng mitolohiya]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] lqxr0wje7zyr9utlly8lo4d40hwynnd 0 336253 2212754 2204728 2026-06-22T18:17:21Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212754 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Negro_drinking_at_"Colored"_water_cooler_in_streetcar_terminal,_Oklahoma_City,_Oklahoma_by_Russell_Lee.jpg|alt=See caption|thumb|Isang [[Aprikanong Amerikano|Aprikano-Amerikanong]] lalaki ang umiinom mula sa hiwalay na painuman ng tubig para sa mga may kulay, na may karatulang "''Colored''", sa [[Lungsod ng Oklahoma]] bandang taong 1939.]] Ang '''pagtatangi''' ay ang proseso ng paggawa ng mga mapanghusgang pagkakaiba sa pagitan ng mga tao batay sa mga pangkat, uri, o iba pang kategoryang kinabibilangan nila o inaakalang kanilang kinabibilangan,<ref>{{Cite web |title=What drives discrimination and how do we stop it? |url=https://www.amnesty.org/en/what-we-do/discrimination/ |access-date=2020-10-13 |website=www.amnesty.org |publisher=Amnesty International |language=en |quote=Discrimination occurs when a person is unable to enjoy his or her human rights or other legal rights on an equal basis with others because of an unjustified distinction made in policy, law or treatment.}}</ref> gaya ng [[lahi]], [[Seksismo|kasarian]], [[Diskriminasyon sa gulang|edad]], uri ([[Klasismo|klase]]), [[relihiyon]], [[kapansanan]] o oryentasyong sekswal.<ref name="apa-discrimination">{{Cite web |date=2019-10-31 |title=Discrimination: What it is, and how to cope |url=https://www.apa.org/topics/discrimination |access-date=2020-10-13 |publisher=American Psychological Association |language=en |quote=Discrimination is the unfair or prejudicial treatment of people and groups based on characteristics such as race, gender, age or sexual orientation.}}</ref> Karaniwang humahantong ang pagtatangi sa hindi makatarungang pagtrato sa mga pangkat batay sa inaakalang katangian o katayuan, gaya ng etniko, lahi, kasarian, o relihiyon.<ref name="apa-discrimination" /><ref>{{Cite web |title=discrimination, definition |url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/american-english/discrimination |access-date=Marso 29, 2013 |website=Cambridge Dictionaries Online |publisher=Cambridge University |language=en}}</ref> Kinasasangkutan nito ang pagkitil sa mga kasapi ng isang pangkat ng mga pagkakataon o pribilehiyo na ibinibigay sa mga kasapi ng ibang pangkat. Umiiral ang mga mapagtatanging tradisyon, patakaran, kaisipan, gawain, at batas sa maraming [[bansa]] at institusyon sa iba't ibang panig ng [[daigdig]], kabilang na ang ilan na tahasang tumututol sa ganitong uri ng pagtatangi. Sa ilang lugar, ginamit ang mga panukalang katumbas tulad ng ''quota'' o takdang bilang upang maituwid ang kalagayan pabor sa mga taong pinaniniwalaang biktima ng pagtatangi noon o sa kasalukuyan. Madalas na nagbubunga ng pagtatalo ang mga pagsisikap na ito, at kung minsan ay tinatawag na baligtad na pagtatangi.<ref>{{Cite web |last=Mahalia Mayne |first=Mayne |date=6 Hulyo 2023 |title=Should positive discrimination be legal in the UK? |url=https://www.peoplemanagement.co.uk/article/1829130?utm_source=website&utm_medium=social |access-date=2025-08-06 |website=www.peoplemanagement.co.uk |language=en}}</ref> == Etimolohiya == Ang salitang [[Wikang Tagalog|Tagalog]] na ''pagtatangi'' ay nagmula sa [[salitang-ugat]] na "tangi", na nangangahulugang "iba", "natatangi", "bukod sa iba", o "hiwalay sa karamihan." Sa makabagong gamit, nagkaroon ito ng negatibong konotasyon mula sa payak na "pagkakaiba" tungo sa hindi makatarungang pagbubukod o pagtrato sa lahi, kasarian, relihiyon o iba pang katangian. Ang salitang '''diskriminasyon''' ay isang hiram na salita mula sa [[wikang Kastila]] na ''discriminación'' na siyang tumutukoy din sa proseso ng paggawa ng mga mapanghusgang pagkakaiba sa pagitan ng mga tao. Hango naman ang salita mula sa [[Wikang Latin|Latin]] na ''discriminat''- na nangangahulugang 'pinag-iba', mula sa pandiwang ''discriminare'', na nagmula naman sa ''discrimen'' na ibig sabihin ay 'pagkakaiba', at mula rin sa [[Pandiwa|pandiwang]] ''discernere'' na katumbas ng "makilala" o "maunawaan".<ref>{{Cite web |title=Definition of discrimination; Origin |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/discriminate?q=discriminate |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514145943/http://oxforddictionaries.com/definition/english/discriminate?q=discriminate |archive-date=Mayo 14, 2013 |access-date=Enero 14, 2013 |website=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University |language=en}}</ref> Sa wikang Ingles, ang katumbas na salita ay ''discrimination'' kung saan ang salitang-ugat nito na ''discriminate'' ay unang lumitaw noong unang bahagi ng ika-17 dantaon. Mula noong [[Digmaang Sibil ng Amerika|Digmaang Sibil sa Amerika]], umunlad sa wikang Ingles ng [[Estados Unidos|Amerika]] ang paggamit ng salitang ''discrimination'' bilang tumutukoy sa mapanghusgang pagtrato sa isang tao batay lamang sa kanyang lahi, at kalaunan ay pinalawak upang tumukoy sa pagiging kasapi sa isang pangkat o kategoryang panlipunang itinuturing na hindi kanais-nais.<ref>{{Cite book |title=Introduction to sociology |publisher=W. W. Norton & Company Inc. |year=2009 |edition=7 |location=New York |page=324 |language=en |type=Imprenta}}</ref> == Mga kahulugan == Ang pagtatangi ay inilalarawan bilang mga gawa, gawi, o patakaran na mali at di-makatarunga na naglalagay ng isang tao sa mas mababang kalagayan o pagkakait batay sa pagiging kasapi nila sa isang kilalang pangkat [[Lipunan|panlipunan]].<ref>{{Citation |last=Altman |first=Andrew |title=Discrimination |date=2020 |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/discrimination/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-init ng 2020 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |quote=[A]s a reasonable first approximation, we can say that discrimination consists of acts, practices, or policies that impose a relative disadvantage on persons based on their membership in a salient social group. [...] [W]e can refine the first-approximation account of discrimination and say that the moralized concept of discrimination is properly applied to acts, practices or policies that meet two conditions: a) they wrongfully impose a relative disadvantage or deprivation on persons based on their membership in some salient social group, and b) the wrongfulness rests (in part) on the fact that the imposition of the disadvantage is on account of the group membership of the victims. |access-date=2020-10-13}}</ref> Isa itong paghahambing na kahulugan. Hindi kailangang aktuwal na mapinsala ang isang tao upang masabing siya ay pinag-iiba o pinagtatangi. Sapat na na siya ay tratuhing mas masama kaysa sa iba dahil lamang sa walang batayang dahilan. Halimbawa, kung may isang taong nagpasiyang magbigay ng donasyon para sa mga batang ulila, subalit nagbigay ng mas maliit na halaga sa mga bata mula sa isang partikular na lahi dahil sa pagkiling na [[Rasismo|rasista]], gumagawa siya ng mapagtatanging kilos kahit na sa teknikal na pananaw ay napakikinabangan pa rin ng mga batang iyon sa donasyon. Ang pagtatangi ay maaari ring maging pinagmumulan ng [[pang-aapi]], ang pagkilos ng pagkilala sa isang tao bilang 'iba' hanggang sa sila ay tratuhing di-makatao at hamakin. Ang ganitong [[Moralidad|moral]] na kahulugan ng pagtatangi ay naiiba sa di-moral na kahulugan—sa una, ang pagtatangi ay itinuturing na mali sa mismong depinisyon nito, samantalang sa huli, hindi ito awtomatikong itinuturing na mali.<ref name="Altman 2020">{{Citation |last=Altman |first=Andrew |title=Discrimination |date=2020 |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/discrimination/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-init 2020 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |access-date=2020-12-29}}</ref> Ayon sa paninindigan ng [[mga Nagkakaisang Bansa]]:<blockquote>"Ang mga mapagtatanging asal ay may iba't ibang anyo, subalit lahat ng ito ay may kinalaman sa anumang uri ng pag-aalis o pagtataboy."<ref>{{Cite web |title=United Nations CyberSchoolBus: What is discrimination? |url=http://cyberschoolbus.un.org/discrim/id_8_ud_print.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601211521/http://cyberschoolbus.un.org/discrim/id_8_ud_print.asp |archive-date=2014-06-01 |language=en}}</ref></blockquote>Ang Konseho ng Karapatang Pantao ng mga Nagkakaisang Bansa (United Nations Human Rights Council) at iba pang pandaigdigang organisasyon ay nagsisikap na wakasan ang pagtatangi saanmang panig ng daigdig. == Mga uri == === Edad === {{main|Diskriminasyon sa gulang}} Ang pagtatangi batay sa edad ay ang pagtatangi at pagbubuo ng mga estereotipo (mga nakaugaliang pananaw) batay sa gulang ng isang tao.<ref>{{Cite web |title=Definition of Ageism |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/ageism?q=ageism |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514145002/http://oxforddictionaries.com/definition/english/ageism?q=ageism |archive-date=Mayo 14, 2013 |access-date=Disyembre 4, 2012 |website=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |language=en}}</ref> Isa itong hanay ng mga paniniwala, pamantayan, at pagpapahalaga na ginagamit upang bigyang-katwiran ang pagtatangi o pagpapasailalim sa isang tao dahil sa kanyang gulang.<ref name="KirkpatrickKatsiaficas1987">{{Cite book |last=Kirkpatrick |first=George R. |url=https://books.google.com/books?id=xdf2QupEaHgC&pg=PA261 |title=Introduction to critical sociology |last2=Katsiaficas |first2=George N. |last3=Kirkpatrick |first3=Robert George |last4=Mary Lou Emery |publisher=Ardent Media |year=1987 |isbn=978-0-8290-1595-9 |page=261 |language=en |trans-title= |access-date=Enero 28, 2011}}</ref> Kadalasang nakatuon ang diskriminasyon laban sa mga nakatatanda, o sa mga kabataan at mga bata. Ipinakita ng mga pag-aaral na umiiral ang pagtatangi batay sa edad sa proseso ng pagkuha ng [[empleyado]] sa [[Estados Unidos]]. Si Joanna Lahey, isang propesor sa ''The Bush School of Government and Public Service'' (Paaralan ng Pamahalaan at Pampublikong Paglilingkod ng Bush) sa [[Pamantasang Texas A&M]], ay natuklasang mahigit 40% na mas malamang na kapanayamin ng mga kompanya ang mas batang aplikante kaysa sa mas nakatatandang aplikante. Sa [[Europa]], sina Stijn Baert, Jennifer Norga, Yannick Thuy, at Marieke Van Hecke, mga mananaliksik sa [[Unibersidad ng Ghent]] sa [[Belhika]], ay nakapagsukat ng mga magkakatulad na proporsiyon. Natuklasan nila na ang pagtatangi batay sa edad ay nag-iiba depende sa mga aktibidad na isinagawa ng mga mas nakatatandang kandidato matapos ang kanilang pormal na pag-aaral. Sa Belhika, pinag-iiba lamang sila kung mas matagal silang walang trabaho o kung ang kanilang dating trabaho ay walang kaugnayan sa posisyong nais na pasukan. Sa isang sarbey para sa [[Unibersidad ng Kent]], [[Inglatera]], 29% ng mga tumugon ang nagsabing naranasan nila ang pagtatangi batay sa edad. Mas mataas ito kaysa sa proporsiyon ng mga nakaranas ng pagtatangi batay sa kasarian o lahi. Ayon kay Dominic Abrams, propesor ng [[sikolohiyang panlipunan]] sa nasabing unibersidad, ang diskriminasyon sa edad ang pinakalaganap na anyo ng pagkiling o pagtatangi na nararanasan ng mga tao sa [[Reyno Unido]]. === Kasta === Ayon sa [[UNICEF]] at Human Rights Watch (o Bantay sa [[Karapatang pantao|Karapatang Pantao]]), ang pagtatangi batay sa kasta ay nakaaapekto sa tinatayang 250 milyong tao sa buong mundo at pangunahing laganap sa mga bahagi ng [[Asya]] ([[Indiya]], [[Sri Lanka]], [[Bangladesh]], [[Pakistan]], [[Nepal]], [[Hapon]]) at [[Aprika]].<ref>{{Cite web |title=Discrimination |url=http://www.unicef.org/protection/index_discrimination.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608013440/http://www.unicef.org/protection/index_discrimination.html |archive-date=2011-06-08 |website=[[UNICEF]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Caste Discrimination |url=http://hrw.org/english/docs/2001/08/29/global1815.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081115074446/http://hrw.org/english/docs/2001/08/29/global1815.htm |archive-date=Nobyembre 15, 2008 |access-date=Abril 26, 2016 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref> Noong 2011, tinatayang mayroong 200 milyong Dalit o mga kabilang sa Nakatakdang Kasta (na dating kilala bilang mga "hindi masaling") sa Indiya.<ref>{{Cite web |date=May 29, 2013 |title=India: Official Dalit population exceeds 200 million |url=https://idsn.org/india-official-dalit-population-exceeds-200-million/ |access-date=July 30, 2014 |publisher=International Dalit Solidarity Network}}</ref> === Pagkamamamayan o nasyonalidad === Ang pagtatangi batay sa [[Kabansaan|nasyonalidad]], [[pagkamamamayan]] o naturalisasyon ay karaniwang kasama sa mga batas sa paggawa o pagtatrabaho. Maaaring mag-iba ito mula sa mga batas na nag-aayos ng pagkuha at pagtanggal ng empleyado batay sa pagkamamamayan, hanggang sa sapilitang pagreretiro, kabayaran, sahod, at iba pa, depende sa katayuan sa imigrasyon. Sa mga estadong [[Konsehong pangkooperasyon para sa mga golpong estadong arabo|GCC]] (''Gulf Cooperation Council'' o Konsehong Pangkooperasyon sa Golpo), sa mga lugar ng trabaho, mas binibigyan ng pabor ang mga ganap na mamamayan, kahit na marami sa kanila ay kulang sa karanasan o motibasyon upang gampanan ang trabaho. Ang mga benepisyong ipinagkakaloob ng estado ay karaniwang para lamang sa mga [[Pagkamamamayan|mamamayan]].<ref>{{Cite web |last=Ayesha Almazroui |date=Marso 18, 2013 |title=Emiratisation won't work if people don't want to learn |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/emiratisation-wont-work-if-people-dont-want-to-learn |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426083228/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/emiratisation-wont-work-if-people-dont-want-to-learn |archive-date=Abril 26, 2016 |access-date=Abril 26, 2016 |language=en}}</ref> Maaaring makita ang pagtatangi batay sa pagkamamamayan sa anyo ng "antas ng pagtanggap" sa isang pangkat, halimbawa, sa paraan ng pagturing sa mga bagong kasapi o empleyado na may ibang pagkamamamayan kaysa sa karamihan ng kasapi ng pangkat. Minsan, ang pagtatangi batay sa pagkamamamayan ay kaugnay ng pagtatangi batay sa lahi,<ref>{{Cite web |title=Race and National Origin Discrimination |url=https://www2.ed.gov/about/offices/list/ocr/frontpage/faq/race-origin.html |access-date=Disyembre 16, 2017 |website=Office for Civil Rights |publisher=U.S. Department of Education |language=en}}</ref> bagaman maaari itong manyari nang hiwalay. === Uri === {{main|Klasismo}} Ang pagtatangi batay sa uri, na kilala rin bilang [[klasismo]], ay ang pagkiling o pagtatangi batay sa katayuang panlipunan. Kabilang dito ang mga indibiduwal na saloobin, asal, mga sistema ng patakaran, at mga gawi na itinatag upang paboran ang mga nasa nakatataas na uri kapalit ng kapinsalaan ng mga nasa mababang uri.<ref name="Kadi">{{cite book |last=Kadi |first=Joanna |url=https://archive.org/details/thinkingclassske00kadi |title=Thinking Class |publisher=South End Press |year=1996 |isbn=0-89608-548-1 |language=en |url-access=registration}}</ref> Ang katayuang panlipunan ay tumutukoy sa pagpangkat ng mga indibidwal sa isang herarkiya batay sa [[yaman]], [[kita]], [[edukasyon]], [[hanapbuhay]], at ugnayang panlipunan. === Kapansanan === Ang pagtatangi laban sa mga taong may [[kapansanan]] pabor sa mga taong walang kapansanan ay tinatawag na kapasitismo. Ang pagtatangi batay sa kapansanan ay tumutukoy sa pagtrato sa mga taong walang kapansanan bilang pamantayan ng 'normal na pamumuhay', na nagreresulta sa mga pampubliko at pribadong lugar at serbisyo, pati na rin sa mga lugar ng trabaho at institusyong pang-edukasyon, na idinisenyo para sa mga 'karaniwang' tao, kaya nagtataboy o humahadlang sa mga taong may iba't ibang uri ng kapansanan. Ipinakita ng ilang pag-aaral na ang pagkakaroon ng trabaho ay maaaring maging kapaki-pakinabang para sa mga taong may kapansanan, dahil nakakatulong ito sa pagpapanatili ng kanilang [[Kalusugang pang-isipan|kalusugang pangkaisipan]] at kabuuang kagalingan. Ang trabaho ay maaaring makatugon sa mga pangunahing pangangailangan ng isang tao tulad ng pangkolektibong layunin, ugnayang panlipunan, katayuan, at aktibidad, kaya nakababawas sa panlipunang pag-iisa.<ref>{{Cite journal |last=Vornholt |first=Katharina |last2=Sjir Uitdewilligen |last3=Frans J.N. Nijhuis |date=Disyembre 2013 |title=Factors Affecting the Acceptance of People with Disabilities at Work: A Literature Review |url=https://cris.maastrichtuniversity.nl/en/publications/309d145f-bd62-4b5b-826b-a08c64b00bb0 |journal=Journal of Occupational Rehabilitation |language=en |volume=23 |issue=4 |pages=463–75 |doi=10.1007/s10926-013-9426-0 |pmid=23400588}}</ref> Gayunman, ipinapakita ng ibang [[pananaliksik]] na hindi palaging nakabubuti ang pagtatrabaho, lalo na kung hindi isinasaalang-alang ang mga pangangailangan ng taong may kapansanan. Dahil sa pagbaba ng bilang ng mga manggagawang nasa hustong edad, lalo na sa [[Europa]], ang mga taong may kapansanan ay nakikita na ngayon bilang mahalagang yaman sa pamilihan ng paggawa, para sa mga dahilang pang-[[ekonomiya]].<ref>{{Cite journal |last=Vornholt |first=Katharina |last2=Villotti |first2=Patrizia |last3=Muschalla |first3=Beate |last4=Bauer |first4=Jana |last5=Colella |first5=Adrienne |last6=Zijlstra |first6=Fred |last7=Van Ruitenbeek |first7=Gemma |last8=Uitdewilligen |first8=Sjir |last9=Corbière |first9=Marc |date=10 Oktubre 2017 |title=Disability and employment – overview and highlights |journal=European Journal of Work and Organizational Psychology |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1080/1359432X.2017.1387536 |issn=1359-432X}}</ref> Sa Estados Unidos, ipinag-uutos ng ''Americans with Disabilities Act'' (ADA, Batas para sa mga Amerikanong May Kapansanan) ang pagkakapantay-pantay ng akses sa parehong mga gusali at serbisyo, at ito ay may katumbas na mga batas sa ibang bansa, gaya ng ''Equality Act'' (Batas ng Pagkapantay-pantay) ng 2010 sa Reyno Unido. === Kahusayan === {{see also|Antiintelektuwalismo}} Ang diskriminasyon sa kahusayan<ref name="Puaschunder1">{{cite journal |vauthors=Puaschunder, Julia |date=Agosto 2019 |title=Discrimination of Excellence: A Research Agenda |url=http://rais.education/wp-content/uploads/2019/09/009JP.pdf |journal=Proceedings of the 14th International Research Association for Interdisciplinary Studies (RAIS) Conference at the Erdman Center of Princeton University |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=54–58 |doi=10.2139/ssrn.3459603 |s2cid=219357207}}</ref> ay ang paglabag sa pormal na pagkakapantay-pantay ng oportunidad<ref name="EU">{{cite journal |last1=De Vos |first1=Marc |date=2020 |title=The European Court of Justice and the march towards substantive equality in European Union anti-discrimination law |url=https://doi.org/10.1177/1358229120927947 |journal=International Journal of Discrimination and the Law |language=en |volume=20 |pages=62–87 |doi=10.1177/1358229120927947}}</ref> at meritokrasya,<ref name="Chang">{{cite journal |last1=Chang |first1=C.H. |date=2017 |title=How meritocracy is defined today?: Contemporary aspects of meritocracy |journal=Recent Issues in Sociological Research |language=en |volume=10 |issue=1 |pages=112–121 |doi=10.14254/2071-789X.2017/10-1/8 |doi-access=free}}</ref> na nagbibigay-gantimpala sa mga merito ng indibidwal at sa labis na tagumpay o kahusayan.<ref name="Puaschunder1" /> Ang diskriminasyon sa kahusayan ay maaaring dulot ng iba't ibang dahilan, kabilang ang mga pribilehiyo batay sa ugnayang pampamilya,<ref name="m026">{{cite journal |last=Hurwitz |first=Michael |date=2011 |title=The impact of legacy status on undergraduate admissions at elite colleges and universities |url=https://archive.org/details/sim_economics-of-education-review_2011-06_30_3/page/480 |journal=Economics of Education Review |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=480–492 |doi=10.1016/j.econedurev.2010.12.002}}</ref> [[Nepotism|nepotismo]], makabuluhang pagkakapantay-pantay,<ref name="EU" /> aksyong positibo,<ref name="q648">{{cite journal |last=Clayton |first=Thomas |date=1998 |title=Building the New Cambodia: Educational Destruction and Construction under the Khmer Rouge, 1975-1979 |url=https://archive.org/details/sim_history-of-education-quarterly_spring-1998_38_1/page/n34 |journal=History of Education Quarterly |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.2307/369662 |jstor=369662}}</ref> pagtatangi batay sa edad<ref>{{Cite web |last=Elting |first=Liz |title=Workplace Ageism Is Hurting Employees And Businesses Alike |url=https://www.forbes.com/sites/lizelting/2025/01/30/workplace-ageism-is-hurting-employees-and-businesses-alike/ |access-date=2025-08-23 |website=Forbes |language=en}}</ref> o di-sinasadyang suwerte.<ref name="n293">{{cite journal |last=Sauder |first=Michael |date=2020 |title=A Sociology of Luck |journal=Sociological Theory |language=en |volume=38 |issue=3 |pages=193–216 |doi=10.1177/0735275120941178 |issn=0735-2751}}</ref> === Wika === [[Talaksan:Corsican_nationalism.jpg|thumb|Minsan ay winiwisikan ng pintura o binabaril ng mga makabayan sa [[Corsica]] ang mga karatulang pantrapiko na nakasulat sa [[wikang Pranses]].]] Ang pagtatangi batay sa wika (tinatawag ding glotopobiya at lingguwisismo) ay ang hindi makatarungang pagtrato sa mga tao batay sa kanilang paggamit ng wika at katangian ng kanilang pananalita, gaya ng kanilang unang wika, punto, tinatayang lawak ng bokabularyo (mapalawak man o hindi ang gamit ng salita), modalidad, at sintaks.<ref>{{Cite web |title=Language Discrimination |url=https://www.workplacefairness.org/language-discrimination |access-date=2021-08-13 |website=Workplace Fairness |language=en}}</ref> Halimbawa, ang isang tagapagsalita ng Oksitano sa [[Pransiya|Pransya]] ay malamang na tratuhin nang iba kaysa sa isang tagapagsalita ng Pranses.<ref name="aclunc.org">{{cite web |date=2002 |title=Language Discrimination: Your Legal Rights |url=http://www.aclunc.org/library/publications/asset_upload_file489_3538.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904172551/https://www.aclunc.org/library/publications/asset_upload_file489_3538.pdf |archive-date=4 Setyembre 2012 |website=ACLU Foundation of North California |publisher=The Legal Aid Society-Employment Law Center |language=en}}</ref> Batay sa pagkakaiba sa paggamit ng wika, maaaring agaran bumuo ang isang tao ng hatol tungkol sa [[yaman]], [[edukasyon]], [[katayuang panlipunan]], [[Karakter ng tao|karakter]], o iba pang katangian ng isa pang tao, na maaaring magdulot ng pagtatangi. Nagdulot ito ng pampublikong talakayan tungkol sa mga teorya ng lokalisasyon, pati na rin sa pangkalahatang paglaganap ng pagkakaiba-iba sa maraming [[Mundong Kanluranin|bansa sa Kanluran]]. Noong una, ang pagtatangi batay sa wika ay itinuring na aksyon ng [[rasismo]]. Noong kalagitnaan ng dekada 1980, inilarawan ng [[Lingguwistika|lingguwista]] na si Tove Skutnabb-Kangas ang ideya ng lingguwisismo bilang pagtatangi batay sa [[wika]], na tinukoy bilang "mga [[ideolohiya]] at estruktura na ginagamit upang gawing lehitimo, isakatuparan, at muling likhain ang hindi pantay na paghahati ng kapangyarihan at yaman (materyal at hindi materyal) sa pagitan ng mga pangkat na tinukoy batay sa wika".<ref>Quoted in Skutnabb-Kangas, Tove, and Phillipson, Robert, {{"'}}Mother Tongue': The Theoretical and Sociopolitical Construction of a Concept". In Ammon, Ulrich (pat.) (1989). ''Status and Function of Languages and Language Varieties'', p. 455. Berlin, New York: Walter de Gruyter & Co. {{ISBN|3-11-011299-X}}. (sa Ingles)</ref> Bagaman ibinibigay ang iba't ibang pangalan sa ganitong uri ng pagtatangi, lahat ito ay may parehong kahulugan. Ang pagtatangi batay sa wika ay kultural at panlipunang tinutukoy dahil sa paboritismo sa isang paraan ng paggamit ng wika kaysa sa iba. Sinuri ng mga iskolar ang papel ng lingguwistikong imperyalismo sa lingguwisismo, kung saan sinasabi ng ilan na ang mga tagapagsalita ng mga dominanteng wika ay may tendensiyang magpakita ng pagtatangi laban sa mga tagapagsalita ng iba pang wika na hindi gaanong dominante, habang pinapahamak ang kanilang sarili sa larangan ng wika sa pamamagitan ng pananatiling monolingguwal.<ref name="TBD1">{{cite news |last=Dommisse |first=Ebbe |date=16 Nobyembre 2016 |title=Single dominant tongue keeps inequality in place |language=en |newspaper=The Business Day |url=https://www.businesslive.co.za/bd/life/books/2016-11-16-single-dominant-tongue-keeps-inequality-in-place/ |url-access=subscription |access-date=14 Oktubre 2020}}</ref> Ayon kay Carolyn McKinley, ang penomenon na ito ay pinakamalaganap sa Aprika, kung saan malaking bahagi ng populasyon ay nagsasalita ng mga wikang Europeo na ipinakilala noong panahon ng [[kolonyalismo]]; kilala rin ang mga estado sa Aprika sa paggamit ng mga wikang Europeo bilang pangunahing midyum ng pagtuturo, sa halip na mga katutubong wika.<ref name="TBD1" /> Itinuro ng mga ulat ng [[UNESCO]] na sa kasaysayan, ang sistemang ito ay nagbigay ng pakinabang lamang sa mataas na uri ng Aprika, at kabaliktaran, nagpahamak sa karamihan ng populasyon na may iba't ibang antas ng kasanayan sa mga wikang Europeo na ginagamit sa [[lupalop]].<ref name="TBD1" /> Napansin din ng mga iskolar ang impluwensya ng dominansiya ng wikang Ingles sa [[Talaan ng mga disiplinang akademika|mga disiplina ng akademya]]; inilalarawan ni Anna Wierzbicka, propesor ng lingguwistika sa Australyanong Pambansang Unibersidad, ang mga disiplina tulad ng mga [[agham panlipunan]] at [[humanidades]] bilang "nakakulong sa isang konseptuwal na balangkas na nakabase sa Ingles", na hindi pinapayagan ang akademya sa kabuuan na maabot ang isang mas pangkalahatan at kultura-independenteng pananaw.<ref>Anna Wierzbicka, Propesor ng Lingguwistika, Pambansang Pamantasang Australyano at may-akda ng '[https://global.oup.com/academic/product/imprisoned-in-english-9780199321506?cc=be&lang=en& Imprisoned by English], The Hazards of English as a Default Language, sinulat sa Natural Semantic Metalanguage (NSM), "the universally convertible currency of communication, which can serve as a common auxiliary inter-language for speakers of different languages and a global means for clarifying, elucidating, storing, and comparing ideas" (194) ([http://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0075424214558927 pagsuri sa aklat]) (sa Ingles)</ref> Sa [[Pilipinas]], may halos hanggang 200 [[Mga wika sa Pilipinas|wikang sinasalita]], na sa kabila ng yaman ng wika, ay nagiging dahilan sa pagkiling at pagtatangi.<ref>{{Cite web |date=2012-07-13 |title=Mother Tongue Based Education in the Philippines {{!}} Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/news/mother-tongue-based-education-philippines |access-date=2025-11-09 |website=www.culturalsurvival.org |language=en}}</ref> Maraming Pilipino ang hinuhusgahan hindi dahil sa kung sino sila, kundi dahil sa wikang kanilang ginagamit, punto, o kakayahan sa [[Wikang Filipino|Filipino]] at [[Wikang Ingles|Ingles]]. Ang mga tagapagsalita ng mga wikang rehiyonal tulad ng [[Wikang Sebwano|Sebwano]],<ref>{{Cite web |title=𝐇𝐚𝐬𝐡𝐭𝐚𝐠 𝐁𝐫𝐞𝐚𝐤𝐢𝐧𝐠 𝐭𝐡𝐞 “𝐁𝐈𝐀𝐒𝐚𝐲𝐚” – Notre Dame of Dadiangas University |url=https://www.nddu.edu.ph/%f0%9d%90%87%f0%9d%90%9a%f0%9d%90%ac%f0%9d%90%a1%f0%9d%90%ad%f0%9d%90%9a%f0%9d%90%a0-%f0%9d%90%81%f0%9d%90%ab%f0%9d%90%9e%f0%9d%90%9a%f0%9d%90%a4%f0%9d%90%a2%f0%9d%90%a7%f0%9d%90%a0-%f0%9d%90%ad/ |access-date=2025-11-09 |language=en-US}}</ref> [[Wikang Iloko|Ilokano]], [[Wikang Waray|Waray]], [[Ilonggo]], at iba pang katutubong wika ay minsang niloloko, minamaliit, o pinapahiya, lalo na sa pormal at pang-edukasyong konteksto. Pinapalakas nito ang isang herarkiya ng wika, kung saan itinuturing na mas mataas ang Filipino at Ingles, habang ang mga lokal na wika ay tinitingnan bilang "mas mababa". Nagkakaroon din sa Pilipinas ng pagtatangi sa gumagamit ng salitang-bakla o ''[[swardspeak]]'', na ginagamit ng pamayanang [[Kulturang LGBTQ sa Pilipinas|LGBTQIA+]].<ref>{{Cite web |title=Denouncing Linguistic Prejudice and Discrimination |url=https://www.worldpulse.org/story/denouncing-linguistic-prejudice-and-discrimination-24715 |access-date=2025-11-09 |website=World Pulse |language=en}}</ref> === Pangalan === Ang pagtatangi batay sa [[pangalan]] ng isang tao ay maaari ring mangyari, kung saan ipinapahiwatig ng mga mananaliksik na ang ganitong uri ng pagtatangi ay nakabatay sa kahulugan ng pangalan, pagbigkas nito, pagiging kakaiba, pagkakaugnay sa kasarian, at kaugnayan sa lahi.<ref>{{Cite journal |last=Silberzhan |first=Raphael |date=Mayo 19, 2013 |title=It Pays to be Herr Kaiser |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2013-12_24_12/page/2437 |journal=Psychological Science |language=en |volume=24 |issue=12 |pages=2437–2444 |doi=10.1177/0956797613494851 |pmid=24113624}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Laham |first=Simon |date=Disyembre 9, 2011 |title=The name-pronunciation effect: Why people like Mr. Smith more than Mr. Colquhoun |journal=Journal of Experimental Social Psychology |language=en |volume=48 |issue=2012 |pages=752–756 |doi=10.1016/j.jesp.2011.12.002}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cotton |first=John |date=Hulyo 2007 |title=The "name game": affective and hiring reactions to first names |url=https://epublications.marquette.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1002&context=mgmt_fac |journal=Journal of Managerial Psychology |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=18–39 |doi=10.1108/02683940810849648 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bertrand |first=Marianne |date=Setyembre 2004 |title=Are Emily and Brendan More Employable than Lakisha and Jamaal? |url=http://s3.amazonaws.com/fieldexperiments-papers2/papers/00216.pdf |journal=The American Economic Review |language=en |volume=94 |issue=4 |pages=991–1013 |doi=10.1257/0002828042002561}}</ref><ref>{{Cite news |last=Easton |first=Stephen |date=Hunyo 30, 2017 |title=Blind recruiting study suggests positive discrimination common in the APS |language=en |work=The Mandarin}}</ref> Ipinakita ng pananaliksik na sa aktwal na mundo, ang mga tagapangalap ng aplikante ay karaniwang gumugugol lamang ng anim na segundo sa pagsusuri ng bawat ''résumé'' (o impormasyong pampropesyonal) bago gumawa ng paunang desisyon kung ang aplikante ay "akma/hindi akma," at ang pangalan ng isang tao ay isa sa anim na pangunahing bagay na kanilang pinagtutuunan ng pansin.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Jacquelyn |date=Nobyembre 4, 2014 |title=Here's What Recruiters Look At In The 6 Seconds They Spend On Your Résumé |language=en |work=Business Insider}}</ref> Ipinagbabawal ng Pransya na tingnan ang pangalan ng isang tao sa ''résumé'' kapag nagsasagawa ng paunang iskrining ng pinaka-kuwalipikadong kandidato. Sinubukan din ng [[Gran Britanya]], [[Alemanya]], [[Suwisa]], at [[Netherlands]] ang mga proseso ng ''résumé'' na hindi nakabatay sa pangalan.<ref>{{Cite news |date=Oktubre 29, 2015 |title=No names, no bias |language=en |work=The Economist}}</ref> Ang ilang nakikitang pagtatangi ay maaaring ipaliwanag ng iba pang mga salik tulad ng karaniwang gamit ng pangalan.<ref>{{Cite journal |last=Silberzhan |first=Raphael |last2=Simonsohn |first2=Uri |last3=Uhlmann |first3=Eric |date=Pebrero 4, 2014 |title=Matched-Names Analysis Reveals No Evidence of Name-Meaning Effects: A Collaborative Commentary on Silberzahn and Uhlmann |url=http://www.socialjudgments.com/docs/Silberzahn_Simonsohn_Uhlmann_2014_Collaborative_Commentary_and_Online_Supplement.pdf |journal=Psychological Science |language=en |volume=25 |issue=7 |pages=1504–1505 |doi=10.1177/0956797614533802 |pmid=24866920}}</ref> Ang mga epekto ng pagtatangi batay sa pangalan dahil sa kadalian ng pagbigkas nito ay banayad, maliit, at maaaring magbago depende sa umiiral na pamantayan sa lipunan.<ref>{{Cite news |date=Mayo 29, 2013 |title=The Power of Names |language=en |work=The New York Times}}</ref> === Lahi o etnisidad === {{main|Rasismo|Panlahing paghihiwalay}} [[Talaksan:Anti_Arab_sign_in_Pattaya_Beach_Thailand.jpg|thumb|Isang karatulang kontra-Arabe sa Dalampasigan ng Pattaya, [[Taylandiya]]]] [[Talaksan:No_entrance_for_poles1.jpeg|left|thumb|Babalang nakasulat sa [[Wikang Aleman|Aleman]] sa [[Polonya]] na sinakop ng Alemanya noong 1939 – Salin: "Walang pasukan para sa mga Polako!"]] [[File:37431682 eb5832e644.jpg|left|thumb|Sulat sa pader na antisemitiko sa [[Litwanya]]. Ang nakasulat ay ''Juden raus'' (Aleman para sa "Labas, mga Hudyo") at ''Hasse'' (marahil maling baybay ng ''Hass'', Aleman para sa “pagkapoot”).]] [[Talaksan:Segregation_1938b.jpg|right|thumb|250x250px|Isang batang [[Aprikanong Amerikano|Aprikanong-Amerikano]] sa isang hiwalay na painuman sa isang damuhan sa bahay hukuman, [[Hilagang Carolina]], Estados Unidos, 1938]] Ang pagtatangi batay sa lahi at [[etnisidad]] ay naghihiwalay sa mga indibiduwal batay sa tunay at pinaniniwalaang pagkakaiba-iba sa lahi at etnisidad at nagdudulot ng iba't ibang anyo ng tinatawag na parusa sa etniko.<ref>{{Cite journal |last=Kislev |first=Elyakim |date=2016-09-19 |title=Deciphering the 'Ethnic Penalty' of Immigrants in Western Europe: A Cross-Classified Multilevel Analysis |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11205-016-1451-x |journal=Social Indicators Research |language=en |volume=134 |issue=2 |pages=725–745 |doi=10.1007/s11205-016-1451-x |url-access=subscription}}</ref><ref name="carmichael & woods, 2000">{{Cite journal |last=Carmichael, F. |last2=Woods, R. |year=2000 |title=Ethnic Penalties in Unemployment and Occupational Attainment: Evidence for Britain |journal=International Review of Applied Economics |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=71–98 |doi=10.1080/026921700101498}}</ref> Maaari rin itong tumukoy sa paniniwala na ang mga grupo ng tao ay may iba't ibang katangiang asal na kaugnay ng kanilang pisikal na anyo at maaaring hatiin batay sa itinuturing na kahusayan ng isang [[lahi]] kaysa sa iba.<ref name="Dennis">{{Cite journal |last=Dennis, Rutledge M. |year=1995 |title=Social Darwinism, scientific racism, and the metaphysics of race |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-negro-education_summer-1995_64_3/page/242 |journal=Journal of Negro Education |language=en |volume=64 |issue=3 |pages=243–52 |doi=10.2307/2967206 |jstor=2967206}}</ref><ref name="oxforddictionaries.com">[https://web.archive.org/web/20120708012611/http://oxforddictionaries.com/definition/english/racism Racism] Oxford Dictionaries (sa Ingles)</ref><ref name="Ghani">{{Cite book |last=Ghani |first=Navid |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society |date=2008 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2694-2 |editor-last=Schaefer |editor-first=Richard T. |pages=1113–1115 |language=en |chapter=Racism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YMUola6pDnkC&q=racism}}</ref><ref name="newman, D.M.">{{Cite book |last=Newman |first=D. M. |title=Sociology: exploring the architecture of everyday life |url=https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0 |publisher=SAGE |year=2012 |isbn=978-1-4129-8729-5 |edition=9 |location=Los Angeles |page=[https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0/page/404 405] |language=en |quote=racism: Belief that humans are subdivided into distinct groups that are different in their social behavior and innate capacities and that can be ranked as superior or inferior.}}</ref> Maaari rin itong mangahulugan ng [[prehuwisyo]], pagtatangi, o pagkamuhi na nakadirekta laban sa ibang tao dahil sila ay mula sa ibang lahi o [[Pangkat-etniko|etnisidad]].<ref name="oxforddictionaries.com" /><ref name="Ghani" /> Ang mga modernong anyo ng rasismo ay kadalasang nakabatay sa panlipunang pananaw sa biyolohikal na pagkakaiba ng mga tao. Ang ganitong pananaw ay maaaring makita sa anyo ng mga panlipunang kilos, gawain, o paniniwala, o sa [[Sistemang pampolitika|mga sistemang pampulitika]] kung saan ang iba't ibang lahi ay niraranggo bilang likas na nakahihigit o nakahihina sa isa't isa, batay sa inaakalang mga katangiang namamana, kakayahan, o kalidad.<ref name="Ghani"/><ref name="newman">{{Cite book |last=Newman |first=D.M. |title=Sociology: exploring the architecture of everyday life |url=https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0 |publisher=Sage |year=2012 |isbn=978-1-4129-8729-5 |edition=9 |location=Los Angeles |page=[https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0/page/404 405] |language=en |quote=racism: Belief that humans are subdivided into distinct groups that are different in their social behavior and innate capacities and that can be ranked as superior or inferior.}}</ref> Ito ay naging opisyal na patakaran ng pamahalaan sa ilang bansa, tulad ng [[Timog Aprika]] noong panahon ng [[Aparteid|''apartheid'']]. Kasama sa mga diskriminatoryong patakaran laban sa mga etnikong minorya ang pagtatangi batay sa lahi laban sa mga etnikong [[Indiya|Indiyo]] at [[Mga Tsino|Tsino]] sa [[Malaysia]]. Ang konsepto ng multirasismo ay ginamit upang ipaliwanag ang iba't ibang anyo ng pagtatangi batay sa lahi. Pagkatapos ng [[Digmaang Biyetnam]], maraming [[Biyetnames]] na ''refugee'' o takas-digmaan ang lumipat sa [[Australya]] at Estados Unidos, kung saan sila ay nakaranas ng diskriminasyon. Maaaring mataas ang sahod ng mga Kanluranin kumpara sa ibang mga imigrante sa mga estado ng [[Konsehong pangkooperasyon para sa mga golpong estadong arabo|GCC]].<ref>{{Cite web |date=Abril 18, 2015 |title='Western workers favoured in UAE', survey respondents say |url=https://www.thenational.ae/uae/western-workers-favoured-in-uae-survey-respondents-say-1.21895 |access-date=2019-07-08 |website=The National |language=en}}</ref> === Rehiyon === Ang pagtatanging pangrehiyon o pangheograpiya ay isang anyo ng diskriminasyon na nakabatay sa rehiyon kung saan nakatira ang isang tao o kung saan siya ipinanganak. Naiiba ito sa pambansang pagtatangi sapagkat maaaring hindi ito batay sa mga hangganan ng bansa o sa bansang tinitirhan ng biktima. Sa halip, ito ay nakabatay sa mga prehuwisyo laban sa isang partikular na rehiyon sa isa o higit pang mga bansa. Kabilang sa mga halimbawa nito ang pagtatangi laban sa mga Tsino na ipinanganak sa mga rehiyon sa kanayunan na malayo sa mga lungsod sa loob ng Tsina, at pagtatangi laban sa mga Amerikano na nagmula sa mga rehiyon sa timog o hilagang bahagi ng Estados Unidos. Madalas din itong kasabay ng pagtatangi batay sa punto, [[diyalekto]], o pagkakaibang [[Kultura|kultural]].<ref name="Accent">{{Cite web |title=Accent Discrimination Law and Legal Definition |url=https://definitions.uslegal.com/a/accent-discrimination/ |publisher=USLegal |language=en}}</ref> === Mga paniniwalang panrelihiyon === [[Talaksan:Lotshampa_refugees_in_Beldangi_Camp.jpg|thumb|Noong [[dekada 1990]], pinalayas ng Bhutan ang populasyong [[Hinduismo|Hindu]] o pinilit silang lumikas sa bansa upang mapanatili ang kulturang [[Budismo|Budista]] at pagkakakilanlan ng [[Bhutan]].]] Ang pagtatangi batay sa [[relihiyon]] ay ang pagbibigay-halaga o pagtrato sa mga tao o grupo sa magkaibang paraan dahil sa kanilang paniniwala o kawalan ng paniniwala, o dahil sa kanilang saloobin patungkol sa isang relihiyon. Halimbawa, ang [[mga Hudyo]] sa Alemanya, at maging sa malaking bahagi ng Europa, ay nakaranas ng matinding diskriminasyon sa ilalim ni [[Adolf Hitler]] at ng [[partidong Nazi]] mula 1933 hanggang 1945. Pinilit silang manirahan sa mga ''ghetto'', isuot sa kanilang damit ang [[Bituin ni David|bituing David]] bilang pagkakakilanlan, at ipadala sa mga kampong piitan at kamatayan sa kanayunan ng Alemanya at [[Polonya]], kung saan sila ay pinahirapan at pinatay dahil lamang sa kanilang relihiyong Hudaismo. Maraming batas (pinakatanyag ang [[Mga paglilitis sa Nuremberg|Mga Batas]] ng [[Nuremberg]] noong 1935) ang nagbukod sa mga Hudyo bilang umano'y mga mababang uri kumpara sa mga Kristiyano. Ipinatupad din ng mga Kristiyanong awtoridad ang mga limitasyon sa mga propesyong maaaring pasukin ng mga Hudyo. Maraming hanapbuhay ang isinara sa kanila, kaya napilitan silang pumasok sa mga trabahong itinuring na mababa sa lipunan, gaya ng pangongolekta ng [[buwis]] at upa, at [[pautang]] ng [[salapi]]. mga gawaing pinahintulutan lamang bilang "kasamaang kailangan." Nilimitahan din ang bilang ng mga Hudyong maaaring manirahan sa iba't ibang lugar; sila ay pinagtibay sa mga ''ghetto'' at ipinagbawal na magmay-ari ng lupa. Sa [[Saudi Arabia]], hindi pinapayagang hayagang isagawa ng mga hindi [[Muslim]] ang kanilang relihiyon at ipinagbabawal din silang pumasok sa [[Meka]] at [[Medina]].<ref name=":0" /> Bukod pa rito, ang mga pribadong pagtitipon ng mga hindi Muslim ay maaaring salakayin ng pulisyang panrelihiyon.<ref name=":0">{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information |first=Bureau of Public Affairs |date=2008-09-19 |title=Saudi Arabia |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108492.htm |access-date=2019-07-24 |website=2001-2009.state.gov |language=en}}</ref>Sa [[Maldives|Maldivas]], bawal sa mga hindi Muslim, mga naninirahan man o bumibisita, na hayagang ipahayag ang kanilang paniniwalang panrelihiyon, magsagawa ng pampublikong pagtitipon, o isama ang mga taga-Maldivas sa mga aktibidad na iyon. Ang mga nagpapahayag ng paniniwala maliban sa Islam ay maaaring makulong nang hanggang limang taon, mabigyan ng pagkakulong sa bahay, mapagmulta ng 5,000 hanggang 20,000 [[Rufiyaa ng Maldives|rufiyaa]], o mapatalsik sa bansa.<ref>{{Cite web |title=Maldives |url=https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/maldives/ |access-date=30 Marso 2022 |website=United States Department of State |language=en}}</ref> Sa [[Myanmar]], humigit-kumulang 600,000 Rohingyang Muslim ang napilitang tumakas papuntang [[Bangladesh]] dahil sa sistematikong diskriminasyong panrelihiyon na nakaugat sa [[batas]], polisiya, at gawi ng pamahalaan.<ref>{{Cite web |title=Myanmar's apartheid against the Rohingya |url=https://www.amnesty.org.uk/myanmar-apartheid-against-rohingya |access-date=2025-08-06 |website=www.amnesty.org.uk |language=en}}</ref> Halimbawa, hindi sila binibigyan ng [[pagkamamamayan]], kaya sila ay walang [[estado]] at walang legal na pagkakakilanlan. Noong 2015, nagprotesta ang mga makabayang Budista laban sa karapatan ng mga Rohingya na bumoto sa [[plebisito]] ng [[konstitusyon]].<ref>{{Cite web |last=Albert |first=Eleanor |last2=Maizland |first2=Lindsay |date=23 Enero 2020 |title=What Forces Are Fueling Myanmar's Rohingya Crisis? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/rohingya-crisis |access-date=2025-08-06 |website=www.cfr.org |language=en}}</ref> Noong 1979, sa isang pagpupulong tungkol sa isyung ito, tinukoy ng komisyon ng Estados Unidos sa mga karapatang sibil ang pagtatangi batay sa relihiyon kaugnay ng mga [[Karapatang sibil at pampolitika|karapatang sibil]] na ginagarantiyahan ng Ika-labing-apat na Susog (''Fourteenth Amendment''). Samantalang ang mga kalayaang panrelihiyon, tulad ng karapatang maniwala o hindi maniwala, ay mahalaga para sa Kalayaan sa Relihiyon (sa Estados Unidos, sa ilalim ng [[Unang Susog ng Saligang Batas ng Estados Unidos|Unang Susog]] o ''First Amendment''), nagaganap naman ang pagtatangi batay sa relihiyon kapag ang isang tao ay ipinagkakait ang pantay na proteksiyon sa ilalim ng batas, pantay na katayuan, pantay na pagtrato sa katarungan, at pantay na pagkakataon sa trabaho, edukasyon, [[pabahay]], mga serbisyong pampubliko, at mga pasilidad dahil lamang sa paggamit niya ng karapatang panrelihiyon. === Kasariang pambiyolohiya, katangian ng kasarian, kasarian, at pagkakakilanlan ng kasarian === {{main|Seksismo}} {{see also|Misohinya}} Ang [[seksismo]] ay isang uri ng pagtatangi batay sa kasariang pambiyolohiya (''sex'') o kasarian (''gender'') ng isang tao. Ito ay may kaugnayan sa mga estereotipo at mga [[gampaning pangkasarian]],<ref>{{Cite book |last=Matsumoto |first=David |url=https://archive.org/details/handbookculturep00mats |title=The Handbook of Culture and Psychology |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-513181-9 |page=[https://archive.org/details/handbookculturep00mats/page/n213 197] |language=en |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nakdimen |first=K. A. |year=1984 |title=The Physiognomic Basis of Sexual Stereotyping |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1984-04_141_4/page/498 |journal=American Journal of Psychiatry |language=en |volume=141 |issue=4 |pages=499–503 |doi=10.1176/ajp.141.4.499 |pmid=6703126}}</ref> at maaaring kabilang ang paniniwala na ang isang kasariang pambiyolohiya o kasarian ay likas na nakahihigit kaysa sa iba. Ang matinding seksismo ay maaaring magbunga ng [[Pang-aabusong seksuwal|pang-aabusong sekswal]], [[Seksuwal na panliligalig|sekswal na panliligalig]], [[Pagsusong pangpagtatalik|panggagahasa]], at iba pang anyo ng karahasang sekswal. Ang pagtatanging pangkasarian ay maaaring sumaklaw sa seksismo at tumutukoy sa pagtatangi laban sa mga tao batay sa kanilang [[Kasariang sariling pagpapakilanlan|pagkakakilanlang ng kasarian]] <ref name="Macklem">{{Cite book |last=Macklem |first=Tony |title=Beyond Comparison: Sex and Discrimination |url=https://archive.org/details/beyondcomparison0000mack |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-82682-2 |location=New York |language=en}}</ref> o sa kanilang kasarian o kasariang pambiyolohiya.<ref name="Lenhart">{{Cite book |last=Sharyn Ann Lenhart |url=https://books.google.com/books?id=Rt2SAgAAQBAJ&pg=PA6 |title=Clinical Aspects of Sexual Harassment and Gender Discrimination: Psychological Consequences and Treatment Interventions |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-94131-4 |page=6 |language=en |quote=GENDER OR SEX DISCRIMINATION: This term refers to the types of gender bias that have a negative impact. The term has legal, as well as theoretical and psychological, definitions. Psychological consequences can be more readily inferred from the latter, but both definitions are of significance. Theoretically, gender discrimination has been described as (1) the unequal rewards that men and women receive in the workplace or academic environment because of their gender or sex difference (DiThomaso, 1989); (2) a process occurring in work or educational settings in which an individual is overtly or covertly limited access to an opportunity or a resource because of a sex or is given the opportunity or the resource reluctantly and may face harassment for picking it (Roeske & Pleck, 1983); or (3) both. |access-date=April 20, 2018}}</ref> Partikular na nakikita ang pagtatanging pangkasarian sa hindi pagkakapantay-pantay sa lugar ng trabaho,<ref name="Lenhart" /> at maaari itong magmula sa mga kaugalian o pamantayang panlipunan at pangkultura.<ref>{{Cite web |last=Christina Macfarlane, Sean Coppack and James Masters |date=Setyembre 12, 2019 |title=FIFA must act after death of Iran's 'Blue Girl,' says activist |url=https://edition.cnn.com/2019/09/12/football/iran-blue-girl-sahar-khodayari-spt-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref> Nakakaranas din ng pagtatangi ang mga taong interseks dahil sa kanilang likas na di-karaniwang mga katangiang pangkasarian. Sa kasalukuyan, maraming hurisdiksiyon ang naglalagay ng mga batas upang protektahan ang mga indibiduwal batay sa kanilang katayuang interseks o mga katangiang pangkasarian. Ang Timog Aprika ang unang bansa na tahasang nagdagdag ng interseks sa batas bilang bahagi ng katangiang 'kasarian'. Ang Australya naman ang unang bansa na nagdagdag ng isang hiwalay na katangiang 'katayuang interseks".<ref name="expmem">{{Cite web |title=Australian Parliament, Explanatory Memorandum to the Sex Discrimination Amendment (Sexual Orientation, Gender Identity and Intersex Status) Bill 2013 |url=http://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/search/display/display.w3p;query=Id%3A%22legislation%2Fems%2Fr5026_ems_1fcd9245-33ff-4b3a-81b9-7fdc7eb91b9b%22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219231017/http://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/search/display/display.w3p%3Bquery%3DId%3A%22legislation/ems/r5026_ems_1fcd9245-33ff-4b3a-81b9-7fdc7eb91b9b%22 |archive-date=Disyembre 19, 2014 |access-date=Oktubre 6, 2014 |language=en}}</ref> Samantala, ang [[Malta]] ang unang nagpasa ng mas malawak na balangkas na tinatawag na "mga katangiang pangkasarian" sa pamamagitan ng batas na nagwakas din sa mga pagbabago sa kasariang pambiyolohiya ng mga [[menor de edad]] na isinasagawa para sa mga layuning panlipunan o pangkultura.<ref name="gate-malta">{{Cite web |last=Cabral |first=Mauro |date=Abril 8, 2015 |title=Making depathologization a matter of law. A comment from GATE on the Maltese Act on Gender Identity, Gender Expression and Sex Characteristics |url=http://transactivists.org/2015/04/08/making-depathologization-a-matter-of-law-a-comment-from-gate-on-the-maltese-act-on-gender-identity-gender-expression-and-sex-characteristics/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213308/http://transactivists.org/2015/04/08/making-depathologization-a-matter-of-law-a-comment-from-gate-on-the-maltese-act-on-gender-identity-gender-expression-and-sex-characteristics/ |archive-date=Hulyo 4, 2015 |access-date=2015-07-03 |publisher=Global Action for Trans Equality |language=en}}</ref><ref name="oiieu-malta">{{Cite web |last= |date=Abril 1, 2015 |title=OII-Europe applauds Malta's Gender Identity, Gender Expression and Sex Characteristics Act. This is a landmark case for intersex rights within European law reform |url=http://oiieurope.org/press-release-oii-europe-applauds-maltas-gender-identity-gender-expression-and-sex-characteristics-act/ |access-date=2023-01-17 |website=Oii Europe |language=en}}</ref> Kabilang sa mga pandaigdigang pagsisikap laban sa pagtatangi ang Layunin Blg. 5 ng mga Layuning Pangkaunlad ng Nagkakaisang Bansa (''United Nations Sustainable Development Goal 5''), na naglalayong wakasan ang lahat ng anyo ng pagtatangi batay sa kasarian at kasariang pambiyolohiya.<ref>{{Cite web |last=sdgcounting |date=2017-06-06 |title=SDG 5 Indicators |url=https://medium.com/sdgs-resources/sdg-5-indicators-5fe7d2b13b58 |access-date=2020-09-23 |website=Medium |language=en}}</ref> === Oryentasyong sekswal === [[Talaksan:Cologne_Germany_Cologne-Gay-Pride-2015_Parade-17b.jpg|thumb|Ang mga aktibistang LGBT sa ''Cologne Pride'' ay nagdadala ng karatulang may mga watawat ng mahigit 70 bansa kung saan [[Mga karapatan ng LGBT ayon sa bansa o teritoryo|ipinagbabawal ang homosekswalidad]]]] [[Talaksan:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill_protest.jpg|right|thumb|Mga protesta sa [[Lungsod ng New York]] laban sa Batas Kontra-Homosekswalidad ng [[Uganda]].]] Ang [[Oryentasyong seksuwal|oryentasyong sekswal]] ng isang tao ay tumutukoy sa “pagkiling sa homosekswalidad, [[Heteroseksuwalidad|heterosekswalidad]], o [[Biseksuwalidad|bisekswalidad]].” Tulad ng karamihan sa mga pangkat minorya, ang mga homosekswal at bisekswal ay madaling maging biktima ng prehuwisyo at pagtatangi mula sa nakararaming pangkat. Maaaring makaranas sila ng pagkapoot mula sa iba dahil sa kanilang seksuwalidad; ang ganitong uri ng pagkapoot batay sa oryentasyong sekswal ay tinatawag na homopobya. Marami pa rin ang may negatibong pananaw sa mga taong may oryentasyong di-heterosekswal at nagtuturing sa kanila bilang naiiba o di-katanggap-tanggap. Ang mga taong may iba pang bihirang oryentasyong sekswal ay nakararanas din ng pagtatangi. Isang pag-aaral ang nakatuklas na ang mga heterosekswal sa kanilang sampol ay mas may prehuwisyo laban sa mga [[Aseksuwalidad|asekswal]] kaysa sa mga homosekswal o bisekswal.<ref>{{Cite journal |last=MacInnis |first=Cara C. |last2=Hodson |first2=Gordon |year=2012 |title=Intergroup bias toward "Group X": Evidence of prejudice, dehumanization, avoidance, and discrimination against asexuals |journal=Group Processes & Intergroup Relations |language=en |volume=15 |pages=725–743 |doi=10.1177/1368430212442419}}</ref> Ang pagtatangi sa trabaho batay sa oryentasyong sekswal ay nag-iiba depende sa bansa. Sa [[Cyprus|Tsipre]] at [[Gresya]], ang pagsisiwalat ng pagiging lesbiyana (halimbawa, sa pamamagitan ng pagbanggit ng pakikilahok sa isang organisasyong bahaghari o pagsasabi ng pangalan ng kapareha) ay nakababawas sa pagkakataong makapasok sa trabaho. Subalit, sa Suwesya at [[Belhika]], wala itong negatibong epekto, at sa huli nga, natuklasan pa na maaaring magkaroon ng positibong epekto para sa mga babaeng nasa edad na maaaring magkaanak.<ref>{{Cite journal |last1=Drydakis |first1=Nick |year=2011 |title=Women's Sexual Orientation and Labor Market Outcomes in Greece |journal=Feminist Economics |language=en |volume=17 |pages=89–117 |doi=10.1080/13545701.2010.541858 |s2cid=154771144}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Drydakis |first1=Nick |year=2014 |title=Sexual orientation discrimination in the Cypriot labour market. Distastes or uncertainty? |url=https://econpapers.repec.org/RePEc:iza:izadps:dp6684 |journal=International Journal of Manpower |language=en |volume=35 |issue=5 |pages=720–744 |doi=10.1108/IJM-02-2012-0026 |hdl-access=free |hdl=10419/62444 |s2cid=10103299}}</ref><ref>Ahmed, A. M., Andersson, L., Hammarstedt, M. (2011) [http://www.ifau.se/upload/pdf/se/2011/wp11-21-are-homosexuals-discriminated-against-in-the-hiring-process.pdf Are gays and lesbians discriminated against in the hiring situation?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529055358/http://www.ifau.se/upload/pdf/se/2011/wp11-21-are-homosexuals-discriminated-against-in-the-hiring-process.pdf|date=2015-05-29}} Institute for Labour Market Policy Evaluation Working Paper Series 21. (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite journal |last1=Baert |first1=Stijn |year=2014 |title=Career lesbians. Getting hired for not having kids? |journal=Industrial Relations Journal |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=543–561 |citeseerx=10.1.1.467.2102 |doi=10.1111/irj.12078 |s2cid=34331459}}</ref> Noong 2009, naglathala ang ILGA ng isang ulat batay sa pananaliksik ni Daniel Ottosson ng Pamantasang Kolehiyong Södertörn sa [[Estokolmo]], Suwesya. Natuklasan sa pag-aaral na sa 80 bansa sa buong mundo na patuloy na itinuturing na ilegal ang homosekswalidad, lima ang nagpapatupad ng [[parusang kamatayan]] para sa gawaing homosekswal, at dalawa naman ang nagpapatupad nito sa ilang rehiyon ng bansa.<ref>"[https://abcnews.go.com/Politics/story?id=7883204&page=1 New Benefits for Same-Sex Couples May Be Hard to Implement Abroad]". ABC News. Hunyo 22, 2009. (sa Ingles)</ref> Tinukoy ito sa ulat bilang "homopobya na sinusuportahan ng estado".<ref>{{Cite web |title=ILGA: 2009 Report on State Sponsored Homophobia (2009) |url=http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502074613/http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf |archive-date=Mayo 2, 2010 |language=en}}</ref> Karaniwang nangyayari ito sa mga estadong Islamiko o sa mga rehiyong pinamumunuan ng awtoridad na Islamiko.<ref>{{Cite web |title=ILGA:7 countries still put people to death for same-sex acts |url=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |archive-date=Oktubre 29, 2009 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Islamic views of homosexuality |url=http://www.religionfacts.com/homosexuality/islam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415225546/http://www.religionfacts.com/homosexuality/islam.htm |archive-date=Abril 15, 2015 |access-date=Abril 26, 2016 |language=en}}</ref> [[File:NYC_Pride_2019_05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NYC_Pride_2019_05.jpg|thumb|Ang NYC ''Pride March'' ang pinakamalaking kaganapan ng LGBT sa buong mundo. Gayunman, iba-iba ang antas ng pagtanggap, ang kabaligtaran ng pagtatangi, sa iba't ibang bahagi ng daigdig.]] Noong Pebrero 5, 2005, naglabas ang IRIN ng ulat na pinamagatang "''Iraq: Male homosexuality still a taboo"'' ([[Iraq]]: Ang pagiging bakla ng lalaki ay nananatiling pinagbabawal). Nabanggit sa artikulo na ang mga pagpatay dahil sa dangal na ginagawa ng mga taga-Iraq laban sa mga miyembro ng pamilya nilang bakla ay karaniwan at binibigyan pa ng bahagyang proteksiyong legal.<ref>{{cite web |date=2004-09-29 |title=AU welcomes progress in peace process |url=http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=51540&SelectRegion=Middle_East |access-date=Abril 26, 2016 |work=IRIN |language=en}}</ref> Noong Agosto 2009, naglabas ang ''Human Rights Watch'' (Bantay sa Karapatang Pantao) ng malawakang ulat tungkol sa pagpapahirap sa mga lalaking pinaghihinalaang bakla sa Iraq, kabilang ang pagbabara sa puwitan ng mga biktima gamit ang pandikit bago bigyan ng pampurga.<ref>"[https://www.hrw.org/en/node/85049/section/3 They Want Us Exterminated]". Human Rights Watch. Agosto 16, 2009. (sa Ingles)</ref> Bagaman legal na ang kasal ng magkaparehong kasarian sa Timog Aprika mula pa noong 2006, madalas pa rin itong kinokondena bilang "di-Aprikano."<ref>Harrison, Rebecca. "[https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE52C3MN20090313 South African gangs use rape to "cure" lesbians]". Reuters. Marso 13, 2009. (sa Ingles)</ref> Ipinakita ng isang pananaliksik noong 2009 na 86% ng mga itim na [[lesbiyana]] sa Kanluraning Cape ay nabubuhay sa takot na magahasa.<ref>{{Cite news |last1=Kelly |first1=Annie |date=2009-03-12 |title=Raped and killed for being a lesbian: South Africa ignores 'corrective' attacks |language=en |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2009/mar/12/eudy-simelane-corrective-rape-south-africa}}</ref> Maraming bansa, lalo na yaong sa mundong Kanluranin, ang nagpasa ng mga batas upang bawasan ang pagtatangi laban sa mga seksuwal na minoridad, kabilang ang mga batas laban sa krimeng nagmumula sa poot at pagtatangi sa trabaho. Ang ilan ay nag-legalisa rin ng kasal o sibil na unyon ng magkaparehong kasarian upang mabigyan sila ng parehong karapatan at benepisyo tulad ng sa mga heterosekswal na mag-asawa. Noong 2011, ipinasa ng mga Nagkakaisang Bansa ang una nitong resolusyon na kumikilala sa mga karapatan ng LGBT. === Baligtad na pagtatangi === Ang baligtad na pagtatangi ay tumutukoy sa pagtatangi laban sa mga kasapi ng nangingibabaw o mayoryang pangkat, na pumapabor naman sa mga kasapi ng minorya o mga pangkat na dating napag-iwanan o pinagsamantalahan sa kasaysayan.<ref>{{Cite web |title=Reverse Discrimination |url=https://www.findlaw.com/employment/employment-discrimination/reverse-discrimination.html |access-date=2023-01-17 |website=Findlaw |language=en-US}}</ref> Ang ganitong uri ng pagtatangi ay maaaring naglalayong itama ang mga hindi pagkakapantay-pantay sa lipunan kung saan ang mga minoryang pangkat ay nagkaroon ng mas kaunting pagkakataon na matamasa ang mga pribilehiyong tinatamasa ng mayorya. Sa ganitong mga kaso, layunin nitong alisin o ituwid ang umiiral na pagtatangi na maaaring nararanasan na ng mga minorya. Maaaring ipakahulugan ang baligtad na pagtatangi bilang hindi pantay na pagtrato sa mga kasapi ng mayoryang pangkat dahil sa mga patakarang nagbibigay-pabor (tulad ng sa pagtanggap sa [[kolehiyo]] o pag-eempleyo) na naglalayong itama ang dating pagtatangi laban sa mga minorya.<ref>{{cite web |title=Reverse Discrimination |url=http://dictionary.reference.com/browse/reverse+discrimination |website=dictionary.com |language=en}}</ref> Ang pagtingin sa positibong aksyon bilang baligtad na pagtatangi ay naging tanyag noong unang bahagi hanggang kalagitnaan ng dekada 1970, isang panahong nakatuon sa kakulangan sa representasyon at sa mga patakarang naglalayong itama ang mga epekto ng nakaraang pagtatangi sa parehong [[pamahalaan]] at mundo ng [[negosyo]].<ref name="Embrick">{{cite book |last1=Embrick |first1=David G. |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, Volume 1 |date=2008 |publisher=SAGE |isbn=978-1-41-292694-2 |editor1-last=Schaefer |editor1-first=Richard T. |pages=12–19 |language=en |chapter=Affirmative Action in Education |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YMUola6pDnkC&q=%22reverse+discrimination%22&pg=PT64}}</ref> == Mga batas kontra pagtatangi == === Pilipinas === Ang Pilipinas ay may mahabang kasaysayan sa pagpapatatag ng mga batas upang protektahan ang mga indibiduwal laban sa pagtatangi at tiyakin ang pagkakapantay-pantay sa harap ng batas.<ref>{{Cite web |title=Anti-discrimination laws & legislation in Philippines |url=https://leglobal.law/countries/philippines/employment-law/employment-law-overview-philippines-2/04-anti-discrimination-laws-2/ |access-date=2025-11-10 |website=L&E Global |language=en-GB}}</ref> Ang Kodigo sa [[Paggawa]] ng Pilipinas (Dekretong Pampangulo Blg. 442, 1974) ay nagpapatupad ng pagkakapantay-pantay sa lugar ng trabaho, na ipinagbabawal ang pagtatangi batay sa kasarian, lahi, o paniniwala (Artikulo 3).<ref>{{Cite web |title=[ PRESIDENTIAL DECREE NO. 442, May 01, 1974 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/26/25306 |access-date=2025-11-10 |website=Supreme Court E-Library |language=en}}</ref> Ipinagbabawal din ang pagtatangi sa sahod batay sa kasarian (Artikulo 133), upang matiyak na ang kalalakihan at kababaihan ay tumatanggap ng pantay na sahod para sa trabahong may pantay na halaga. Ang [[Saligang Batas ng Pilipinas ng 1987]] ang nagbibigay ng pangunahing balangkas, na tinitiyak na ang lahat ng tao ay may karapatan sa pantay na proteksyon ng batas (Artikulo III, Seksyon 1).<ref>{{Cite web |title=ARTICLE III - BILL OF RIGHTS - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/45/25549 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203014735/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/45/25549 |archive-date=2021-12-03 |access-date=2025-11-10 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US |url-status=live }}</ref> Ang mga sumunod na batas ay tumutukoy sa pagtatangi batay sa kasarian, edad, kapansanan, kalusugan ng isip, katayuang panlipunan, at oryentasyong sekswal. Isa sa mga naunang komprehensibong batas laban sa pagtatangi ay ang Magna Carta para sa mga Taong may Kapansanan ([[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 7277), na naipasa noong 1992.<ref>{{Cite web |date=Marso 24, 1992 |title=Republic Act No. 7277 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1992/03/24/republic-act-no-7277/ |access-date=Nobyembre 10, 2025 |website=officialgazette.gov.ph |language=en}}</ref> Pinoprotektahan ng batas na ito ang mga taong may kapansanan mula sa hindi makatarungang pagtrato, partikular sa trabaho, edukasyon, [[transportasyon]], [[kalusugan]], at akses sa pampublikong serbisyo. Ipinag-uutos nito ang pagtanggal ng mga balakid at pagbibigay ng pantay na oportunidad upang ganap na makibahagi sa lipunan. Ang Batas Laban sa Sekswal na Panliligalig ng 1995 (Batas Republika Blg. 7877) ay itinuturing na pagtatangi kung ang isang sekswal na pabor ay ginagawa bilang kondisyon sa pagkuha, pagpapatuloy ng trabaho, promosyon, o pagtanggap ng benepisyo (Seksyon 3).<ref>{{Cite web |title=REPUBLIC ACT NO. 7877 - AN ACT DECLARING SEXUAL HARASSMENT UNLAWFUL IN THE EMPLOYMENT, EDUCATION OR TRAINING ENVIRONMENT, AND FOR OTHER PURPOSES - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/2826 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250325012602/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/2826 |archive-date=2025-03-25 |access-date=2025-11-10 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US |url-status=live }}</ref> Ang mga empleyadong tumangging tuparin ang ganitong kahilingan ay hindi maaaring tratuhin nang hindi makatarungan, pagkakait ng oportunidad, o pagkakaroon ng negatibong epekto sa trabaho. Noong 2000, naipasa ang Batas sa Kapakanan ng mga Magulang na Nag-iisa (Batas Republika Blg. 8972).<ref>{{Cite web |date=2000-11-07 |title=Republic Act 8972: Solo Parents’ Welfare Act of 2000 {{!}} Philippine Commission on Women |url=https://pcw.gov.ph/republic-act-8972-solo-parents-welfare-act-of-2000/ |access-date=2025-11-10 |language=en-US}}</ref> Pinoprotektahan nito ang mga magulang na nag-iisa laban sa pagtatangi sa trabaho (Seksyon 7). Ang Magna Carta ng [[Kababaihan sa Pilipinas|Kababaihan]] (Batas Republika Blg. 9710), naipasa noong 2009, ay malinaw na ipinagbabawal ang pagtatangi laban sa kababaihan sa lahat ng anyo (Seksyon 2).<ref>{{Cite web |title=R.A. 9710 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2009/ra_9710_2009.html |access-date=2025-11-10 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Nagbibigay ito sa kababaihan ng pantay na akses sa edukasyon, trabaho, pampolitikang partisipasyon, pangangalaga sa kalusugan, at serbisyong panlipunan. Noong 2016, naipasa ang Batas Laban sa Diskriminasyon sa Trabaho Batay sa Edad (Batas Republika Blg. 10911) upang protektahan ang mga manggagawa laban sa prehuwisyo sa trabaho batay sa edad.<ref>{{Cite web |title=R.A. 9710 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2009/ra_9710_2009.html |access-date=2025-11-10 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Ipinagbabawal nito ang mga tagapag-empleyo na magpatupad ng limitasyon sa pagkuha batay sa edad o tanggalin ang empleyado dahil lamang sa edad (Seksyon 5). Ang Batas sa [[Kalusugang pang-isipan|Kalusugang Pangkaisipan]] (Batas Republika Blg. 11036), naipasa noong 2018, ay nagpoprotekta sa mga indibiduwal na may kondisyon sa kalusugang pangkaisipan laban sa kasiraang-puri at pagtatangi (Seksyon 2).<ref>{{Cite web |title=Republic Act No. 11036 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2018/ra_11036_2018.html |access-date=2025-11-10 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Tinitiyak nito ang akses sa serbisyo sa kalusugang pangkaisipan at hinihikayat ang ganap na partisipasyon ng mga apektadong tao sa lipunan at trabaho. Ang Batas sa Ligtas na Lugar (Batas Republika Blg. 11313 o kilala rin bilang Batas ng Bawal Bastos), naipasa noong 2019, ay nagpoprotekta sa mga indibiduwal laban sa panliligalig batay sa kasarian sa mga lugar ng trabaho, institusyong pang-edukasyon, pampublikong lugar, at ''online''.<ref>{{Cite web |title=Republic Act No. 11313 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2019/ra_11313_2019.html |access-date=2025-11-10 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Ipinagbabawal nito ang pagtatangi, panliligalig, at mapanirang pahayag batay sa kasariang pambiyolohiya, kasarian, oryentasyong sekswal, o pagkakakilanlan ng kasarian, kasama na ang mga mapanirang pahayag laban sa kababaihan at LGBTQ+.<ref>{{Cite web |date=2021-09-17 |title=FAQs Republic Act No. 11313: Safe Spaces Act (Bawal Bastos Law) {{!}} Philippine Commission on Women |url=https://pcw.gov.ph/faq-republic-act-no-11313/ |access-date=2025-11-10 |language=en-US}}</ref> Ayon sa Mga Alituntunin at Regulasyong Tagapagpatupad ng Batas Republika Blg. 11313, ang pahayag na seksista o pang-iinsulto ay mga pahayag na nagpapakita ng prehuwisyo, pag-estereotipo, o pagtatangi batay sa kasarian, karaniwang tinatarget ang kababaihan.<ref>{{Cite web |title=THE IMPLEMENTING RULES AND REGULATIONS OF REPUBLIC ACT NO. 11313 OR “AN ACT DEFINING GENDER-BASED SEXUAL HARASSMENT IN STREETS, PUBLIC SPACES, ONLINE, WORKPLACES, AND EDUCATIONAL OR TRAINING INSTITUTIONS, PROVIDING PROTECTIVE MEASURES AND PRESCRIBING PENALTIES THEREFOR”, OTHERWISE KNOWN AS THE “SAFE SPACES ACT” |url=https://www.philguarantee.gov.ph/wp-content/uploads/2022/04/IRR-of-the-RA-11313-Safe-Spaces-Act-1.pdf |access-date=2025-11-10 |website=philguarantee.gov.ph |language=en}}</ref> Ang Batas Pantay sa Oryentasyong Sekswal, Pagkakakilanlan ng Kasarian, Pagpapahayag ng Kasarian, at Katangian ng Kasarian (o ''SOGIESC Equality Act'' o ''SOGIE Equality Bill'') ay isang panukalang batas na naglalayong malinaw na ipagbawal ang pagtatangi laban sa mga LGBTQIA+ na indibidwal. Layunin ng panukalang batas na pigilan ang marginalisasyon, panliligalig, at hindi pantay na pagtrato sa trabaho, edukasyon, serbisyong pangkalusugan, at pampublikong pasilidad. Ang pagpasa nito ay magpapatibay sa legal na proteksyon para sa mga sekswal at minoryang kasarian, na umaayon sa konstitusyonal na garantiya ng pagkakapantay-pantay. Ang unang bersyon ng ''SOGIE Equality Bill'' ay naisumite noong 2000, inihain nina [[Miriam Defensor–Santiago|Miriam Defensor‑Santiago]] ([[Senado ng Pilipinas|Senado]]) at [[Etta Rosales]] ([[Kamara de Represante ng Pilipinas|Kamara]]) sa ika-11 [[Kongreso ng Pilipinas]].<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Michelle |date=2019-08-28 |title=TIMELINE: SOGIE equality in the Philippines |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/238593-timeline-sogie-equality-philippines/ |access-date=2025-11-10 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Noong 2025, nananatiling hindi naipapasa ang ''SOGIE Equality Bill'', na ang huling mahalagang hakbang sa proseso ay noong Marso 19, 2024, nang isumite ng mga komite ng Kamara sa Kababaihan at Pantay na Pagkakataon at Pondo ang ''Ulat ng Komite Blg. 1035'' na nagrerekomenda sa panukala bilang kapalit ng ilang panukalang batas ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan]]. === Mga dokumento ng mga Nagkakaisang Bansa === Ang mahalagang mga dokumento ng mga Nagkakaisang Bansa na tumatalakay sa diskriminasyon ay kinabibilangan ng mga sumusunod: * Ang [[Pandaigdig na Pahayag ng mga Karapatang Pantao]] (''Universal Declaration of Human Rights'' o UDHR) ay isang pahayag na pinagtibay ng Pangkalahatang Pagpupulong ng mga Nagkakaisang Bansa ''(United Nations General Assembly)'' noong Disyembre 10, 1948. Nakasaad dito na: ''"Ang lahat ay nararapat tumanggap ng lahat ng mga karapatan at kalayaang itinakda sa Pahayag na ito, nang walang anumang pagkakaiba tulad ng lahi, kulay, kasarian, wika, relihiyon, pananaw sa politika o iba pang opinyon, pinagmulang bansa o lipunan, ari-arian, kapanganakan, o anumang katayuan."<ref>{{Cite web |title=The Universal Declaration of Human Rights<!-- Bot generated title --> |url=https://www.un.org/Overview/rights.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208080853/http://www.un.org/Overview/rights.html |archive-date=Disyembre 8, 2014 |language=en}}</ref>'' Bagaman walang puwersang legal ang UDHR, ang mga bansa ay nangangakong pangangalagaan ang mga karapatang iyon sa pamamagitan ng pagpapatibay ng mga pandaigdigang kasunduan ukol sa karapatang pantao.<ref>{{Cite web |date=2015-09-02 |title=Human Rights Law |url=http://www.un.org/en/sections/universal-declaration/human-rights-law/index.html |access-date=2018-07-10 |website=www.un.org |language=en}}</ref> * Ang Pandaigdig na Kasunduan para sa Pag-aalis ng Lahat ng Uri ng Diskriminasyong Batay sa Lahi (''International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination'' o ICERD) ay isang kasunduan ng mga Nagkakaisang Bansa na nag-uutos sa mga kasaping estado na alisin ang lahat ng anyo ng diskriminasyong batay sa lahi. Pinagtibay at binuksan ito para sa pagpirma ng Pangkalahatang Pagpupulong ng mga Nagkakaisang Bansa noong Disyembre 21, 1965, at naging epektibo noong Enero 4, 1969. * Ang Kasunduan sa Pag-aalis ng Lahat ng Uri ng Diskriminasyon laban sa Kababaihan (''Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women'' o CEDAW) ay isang pandaigdigang kasunduan na pinagtibay noong 1979 ng Pangkalahatang Pagpupulong ng mga Nagkakaisang Bansa. Itinuturing itong pandaigdigang pahayag ng mga karapatan ng kababaihan, at naging ganap na epektibo noong Setyembre 3, 1981. * Ang Kasunduan ukol sa mga Karapatan ng mga Taong may Kapansanan (''Convention on the Rights of Persons with Disabilities'') ay isang pandaigdigang kasunduang pang-karapatang pantao ng mga Nagkakaisang Bansa. Inaatasan nito ang mga kasaping estado na itaguyod, protektahan, at tiyakin ang ganap na pagtamasa ng mga karapatang pantao ng mga taong may kapansanan, at tiyakin din na sila ay may ganap na pagkakapantay-pantay sa ilalim ng batas. Ang teksto ay pinagtibay ng Pangkalahatang Pagpupulong ng mga Nagkakaisang Bansa noong Disyembre 13, 2006, binuksan para sa pagpirma noong Marso 30, 2007, at naging epektibo noong Mayo 3, 2008 matapos mapagtibay ng ika-20 bansa. === Mga eksepsiyon === Karamihan sa mga batas laban sa pagtatangi sa iba't ibang bansa ay nagpapahintulot at gumagawa ng mga eksepsiyon hinggil sa pagtatangi batay sa nasyonalidad at katayuang [[imigrante]].<ref name="Fennelly">{{Cite journal |last1=Fennelly |first1=David |last2=Murphy |first2=Clíodhna |date=2021 |title=Racial Discrimination and Nationality and Migration Exceptions: Reconciling CERD and the Race Equality Directive |journal=Netherlands Quarterly of Human Rights |language=en |volume=39 |issue=4 |pages=308–328 |doi=10.1177/09240519211055648 |doi-access=free |s2cid=243839359}}</ref> Ang Pandaigdig na Kasunduan para sa Pag-aalis ng Lahat ng Uri ng Diskriminasyong Batay sa Lahi ay hindi nagbabawal ng diskriminasyon ayon sa [[nasyonalidad]], [[pagkamamamayan]], o naturalisasyon, subalit ipinagbabawal nito ang diskriminasyon "laban sa anumang partikular na nasyonalidad."<ref>[https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-convention-elimination-all-forms-racial International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination] (sa Ingles)</ref> == Mga teorya at pilosopiya == Ang mga [[teoryang panlipunan]] tulad ng [[Egalitarianism|igualitarismo]] (pagkakapantay-pantay) ay nagsusulong na dapat manaig ang pagkakapantay-pantay sa lipunan. Sa ilang mga lipunan, kabilang ang karamihan sa mga [[mauunlad na bansa]], kabilang sa mga [[Karapatang sibil at pampolitika|karapatang sibil]] ng bawat indibiduwal ang karapatang maging malaya mula sa panlipunang pagtatangi na isinusulong ng pamahalaan.<ref>{{cite web |title=Civil rights |url=http://www.weblocator.com/attorney/mn/law/concivrig.html#30 |archive-url=https://web.archive.org/web/19991023101723/http://www.weblocator.com/attorney/mn/law/concivrig.html#30 |archive-date=Oktubre 23, 1999 |access-date=Marso 20, 2019 |language=en}}</ref> Dahil sa paniniwala na ang lahat ng [[hayop]] ay may kakayahang makaramdam ng sakit o pagdurusa, ipinapalagay ng abolisiyonista o vegan igualitarismong [[begano]] na ang mga interes ng bawat nilalang (anumang ang kanilang [[espesye]]) ay nararapat na isaalang-alang nang pantay sa interes ng mga tao; at ang hindi paggawa nito ay isang anyo ng espesismo (pagtatangi batay sa uri ng nilalang).<ref name="singerethics-sentience">{{cite book |last=Singer |first=Peter |title=Practical Ethics |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-43971-8 |edition=2 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/practicalethics00sing_0/page/57 57–58] |language=en |chapter=Equality for Animals? |quote=If a being suffers, there can be no moral justification for refusing to take that suffering into consideration. ... This is why the limit of sentience&nbsp;... is the only defensible boundary of concern for the interests of others. ... Similarly those I would call 'speciesists' give greater weight to their own species when there is a clash between their interests and the interests of those of other species. |orig-date=1993}}</ref> Pinagtatalunan ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] kung gaano kalawak ang dapat na saklaw ng kahulugan ng panlipunang pagtatangi. Ipinanukala ng ilang pilosopo na ang pagtatangi ay dapat tumukoy lamang sa maling o nakapipinsalang pagtrato sa loob ng isang mahalagang panglipunang grupo (katulad ng lahi, kasarian, sekswalidad, at iba pa) sa isang tiyak na konteksto. Sa pananaw na ito, kung hindi lilimitahan ang konsepto ng pagtatangi, ito ay magiging labis na malawak; halimbawa, dahil karamihan sa mga pagpatay ay nagaganap dahil sa nakikitang pagkakaiba sa pagitan ng salarin at ng biktima, maaaring maituring na pagtatangi ang maraming pagpatay kung hindi isasama ang kundisyong "mahalagang panglipunang grupo." Ayon sa pananaw na ito, ang paggawa sa kahulugan ng pagtatangi na labis na malawak ay magpapawalang-saysay dito. Sa kabilang banda, iginiit naman ng ibang pilosopo na ang pagtatangi ay dapat lamang tumukoy sa maling at nakapipinsalang pagtrato, anuman ang antas ng kahalagahang panlipunan ng grupo. Ipinapalagay nilang ang paglilimita sa konsepto sa mga "mahalagang panglipunang grupo" ay arbitraryo o walang batayan, at nagbubukas pa ng usapin kung aling mga grupo ang dapat isaalang-alang na "mahalaga sa lipunan." Ang tanong kung aling mga grupo ang dapat maisama ay naging paksa ng maraming debateng pampulitika at panlipunan.<ref name="Altman 20202">{{Citation |last=Altman |first=Andrew |title=Discrimination |date=2020 |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/discrimination/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-init ng 2020 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |access-date=2020-12-29}}</ref> Batay sa teorya ng makatotohanang tunggalian<ref>{{Cite book |last=Sherif |first=M. |title=Group conflict and co-operation |publisher=Routledge |year=1967 |location=London |language=en}}</ref> at teorya ng panlipunang pagkakakilanlan<ref>{{Cite book |last1=Tajfel |first1=H. |title=The social psychology of intergroup relations |last2=Turner |first2=J. C. |publisher=Brooks/Cole |year=1979 |editor-last=Austin |editor-first=W.G. |location=Monterey, CA |pages=33–47 |language=en |chapter=An integrative theory of intergroup conflict |editor-last2=Worchel |editor-first2=S.}}</ref>, binigyang-diin nina Rubin at Hewstone<ref>{{cite journal |last1=Rubin |first1=M. |last2=Hewstone |first2=M. |display-authors=etal |year=2004 |title=Social identity, system justification, and social dominance: Commentary on Reicher, Jost et al., and Sidanius et al |url=https://archive.org/details/sim_political-psychology_2004-12_25_6/page/n3 |journal=Political Psychology |language=en |volume=25 |issue=6 |pages=823–844 |doi=10.1111/j.1467-9221.2004.00400.x |hdl-access=free |hdl=1959.13/27347}}</ref> ang pagkakaiba sa tatlong uri ng pagtatangi: # ''Makatotohanang kompetisyon'' – nag-uugat sa pansariling interes at layuning makuha ang mga materyal na yaman (hal., [[pagkain]], [[teritoryo]], [[mamimili]]) para sa sariling grupo (''in-group''), tulad ng pagkiling sa sariling grupo upang makakuha ng higit pang yaman para sa mga kasapi nito, kabilang ang sarili. # ''Panlipunang kompetisyon'' – pinasisigla ng pangangailangan sa pagpapahalaga sa sarili at layuning makamit ang positibong katayuang panlipunan para sa sariling grupo kumpara sa ibang grupo (''out-group''), tulad ng pagkiling sa sariling grupo upang magmukhang mas mataas ito kaysa sa iba. # ''Pagtatanging pinahintulot'' – nagmumula sa pangangailangan ng katumpakan<ref>{{Cite web |title=Prejudice & Discrimination Theories #2 |url=https://www.integratedsociopsychology.net/society/prejudice-discrimination/prejudice-discrimination-theories-2/ |access-date=2023-01-17 |website=Keith E Rice's Integrated SocioPsychology Blog & Pages |language=en-GB |archive-date=2023-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117211950/https://www.integratedsociopsychology.net/society/prejudice-discrimination/prejudice-discrimination-theories-2/ |url-status=dead }}</ref> at sumasalamin sa matatag at lehitimong hirarkiya ng katayuang panlipunan sa pagitan ng mga pangkat, tulad ng pagkiling sa mataas na katayuang grupo dahil lamang sa may mataas itong katayuan. == Mga epekto sa kalusugan == Ang sikolohikal na epekto ng pagtatangi sa kalusugan ay tumutukoy sa mga landas ng pagiisip kung paano naaapektuhan ng pagtatangi ang [[kalusugang mental]] at pisikal ng mga nasa laylayan at mababang katayuang grupo (halimbawa, mga minoryang panglahi at sekswal).<ref>{{cite journal |last1=Talbert |first1=Ryan D. |last2=Ren |first2=Junlan |date=2025 |title=Race, Racism, and Mental Health |journal=The Blackwell Encyclopedia of Sociology |language=en |pages=1–7 |doi=10.1002/9781405165518.wbeos1065.pub2 |isbn=978-1-4051-6551-8}}</ref> Ang pananaliksik tungkol sa ugnayan ng pagtatangi at kalusugan ay lumago noong [[dekada 1990]], nang imungkahi ng mga mananaliksik na ang patuloy na pagkakaiba sa kalusugan batay sa lahi o etniko ay maaaring ipaliwanag ng mga pagkakaiba sa [[karanasan]] ng pagtatangi.<ref name="Krieger-1999">{{Cite journal |last=Krieger |first=Nancy |date=1999 |title=Embodying Inequality: A Review of Concepts, Measures, and Methods for Studying Health Consequences of Discrimination |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.2190/M11W-VWXE-KQM9-G97Q |journal=International Journal of Health Services |language=en |volume=29 |issue=2 |pages=295–352 |doi=10.2190/M11W-VWXE-KQM9-G97Q |issn=0020-7314 |pmid=10379455 |url-access=subscription |s2cid=2742219}}</ref> Habang karamihan ng pananaliksik ay nakatuon sa interaksyon ng [[interpersonal]] na pagtatangi at kalusugan, iminungkahi ng mga mananaliksik sa Estados Unidos na ang institusyonal na pagtatangi at rasismong [[pangkultura]] ay lumilikha rin ng mga kondisyon na nag-aambag sa patuloy na pagkakaiba sa kalusugang pang-ekonomiya at pang-lahi.<ref name="Williams-2019">{{Cite journal |last1=Williams |first1=David R. |last2=Lawrence |first2=Jourdyn A. |last3=Davis |first3=Brigette A. |date=2019-04-01 |title=Racism and Health: Evidence and Needed Research |journal=Annual Review of Public Health |language=en |volume=40 |issue=1 |pages=105–125 |doi=10.1146/annurev-publhealth-040218-043750 |issn=0163-7525 |pmc=6532402 |pmid=30601726}}</ref><ref name="Mohai-2009">{{Cite journal |last1=Mohai |first1=Paul |last2=Pellow |first2=David |last3=Roberts |first3=J. Timmons |date=2009-11-01 |title=Environmental Justice |journal=Annual Review of Environment and Resources |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=405–430 |doi=10.1146/annurev-environ-082508-094348 |issn=1543-5938 |doi-access=free}}</ref> Isinagawa ang balangkas ng istes at pagharap sa suliranin upang imbestigahan kung paano nakakaapekto ang pagtatangi sa kalusugan ng mga minoryang pang-lahi, pangkasarian, at pang-sekswal, pati na rin sa mga imigrante at katutubong [[populasyon]].<ref name="Krieger-2014">{{Cite journal |last=Krieger |first=Nancy |date=2014 |title=Discrimination and Health Inequities |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.2190/HS.44.4.b |journal=International Journal of Health Services |language=en |volume=44 |issue=4 |pages=643–710 |doi=10.2190/HS.44.4.b |issn=0020-7314 |pmid=25626224 |url-access=subscription |s2cid=30287261}}</ref><ref name="Pascoe-2009">{{Cite journal |last1=Pascoe |first1=Elizabeth A. |last2=Smart Richman |first2=Laura |date=2009 |title=Perceived discrimination and health: A meta-analytic review. |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2009-07_135_4/page/530 |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=135 |issue=4 |pages=531–554 |doi=10.1037/a0016059 |issn=1939-1455 |pmc=2747726 |pmid=19586161 |hdl=10161/11809}}</ref> Ipinapakita ng pananaliksik na ang karanasan ng pagtatangi ay kaugnay ng mas malalang kalusugang pisikal at mental at nagdudulot ng pagtaas sa mga hindi malusog na gawi. Ang ebidensya ng kabaligtarang ugnayan ng pagtatangi at kalusugan ay paulit-ulit na naobserbahan sa iba't ibang grupo ng populasyon at sa iba't ibang kontekstong kultural at pambansa.<ref name="Williams-2009">{{Cite journal |last1=Williams |first1=David R. |last2=Mohammed |first2=Selina A. |date=2009 |title=Discrimination and racial disparities in health: evidence and needed research |journal=Journal of Behavioral Medicine |language=en |volume=32 |issue=1 |pages=20–47 |doi=10.1007/s10865-008-9185-0 |issn=0160-7715 |pmc=2821669 |pmid=19030981}}</ref> Ang pagsusuri ng datos mula sa ''UK Household Longitudinal Study'' (Pangmatagalang Pag-aaral sa mga Sambahayan ng [[Reyno Unido]]) ay nagpakita ng ugnayan sa pagitan ng pagtatangi sa mga taong may kapansanan at kagalingan sa buhay. Tinatayang 13.4% ng mga taong may kapansanan ay nakaramdam ng pagtatangi. Mas malalaking pag-aaral sa Europa ang natuklasang napakadalas ng pagtatangi sa mga taong may kapansanan. Ang pagtatangi sa kanila ay kaugnay ng mas mababang antas ng kagalingan, tulad ng [[depresyon]], sariling pagtataya sa kalusugan, [[Sikolohiya|sikolohikal]] na [[pagkabalisa]], at kasiyahan sa buhay.<ref>{{Cite journal |last1=Hackett |first1=Ruth A. |last2=Steptoe |first2=Andrew |last3=Lang |first3=Raymond P. |last4=Jackson |first4=Sarah E. |date=2020-03-01 |title=Disability discrimination and well-being in the United Kingdom: a prospective cohort study |url=https://bmjopen.bmj.com/content/10/3/e035714 |journal=BMJ Open |language=en |volume=10 |issue=3 |doi=10.1136/bmjopen-2019-035714 |issn=2044-6055 |pmc=7069317 |pmid=32169928 |article-number=e035714}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Pang-aabuso]] [[Kategorya:Diskriminasyon]] 7kf1n7dr3cqoej4bk4csdfaxht3j1au 0 336868 2212941 2212262 2026-06-23T08:59:47Z Ivan P. Clarin 84769 2212941 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name= {{Color|brown|Newly Weds Foods}} | logo = | traded_as = New Food Coatings, inspiring new taste | logo_size = | caption = | image = Newly Weds Foods Inc. - Hermosa - Chicago, IL.jpg | image_caption = Ang pangunahing gusali ng Newly Weds Foods sa Chicago. | type = Pribadong kompanya | foundation = [[Chicago]], {{flag|United States}}<br />({{start date and age|1932}}) | key_people = Charles Angell | area_served = [[Asya]]-[[Pasipiko]] (NWAFP) | industry = [[Pagkain]] | products = [[harina]], [[galapong]], [[karne]] | homepage = {{URL|http://www.newlywedsfoods.com/}} | divisions = Coatings, Food seasonings & batters | subsid = Red Wood Holdings, LLC. | owner = Paul M. Angell | revenue = $2.7 bilyon | net_income = $1.5 bilyon | num_employees = | location_country = [[Australia]]<br>[[Tsina]]<br>[[Philippines]]<br>[[Thailand]] | location_city = [[Sydney]]<br>[[Beijing]]<br>[[Bangkok]]<br>[[Canlubang]] (2002) }} Ang '''Newly Weds Foods''' at '''New Food Coatings''', ay isang kompanya ng mga [[pagkain]] na nakabase sa [[Estados Unidos]] na pagmamayari ng Redwood Holdings (LLC), isang pribadong kompanya ni Paul M. Angell. ==Kompanya== ====Ahensya, Laguna==== * {{Color|darkblue|SMSI}} * {{Color|yellow|One Source}} * {{Color|green|REVIER}} ==Tignan ito== * [[Edward Keller Phils Inc.]] * [[Tolman Manufacturing Inc.]] {{Mga kompanya sa Laguna}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{stub|Pagkain|Estados Unidos}} [[Kategorya:Mga kompanya ng pagkain]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Pilipinas]] 418498en5nim63e04vdf3qfxaa6shm2 0 336884 2212758 2201079 2026-06-22T18:19:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212758 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=CrownofThornsStarfish_Fiji_2005-10-12.jpg|genus=Acanthaster|species=planci|authority=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])}} Ang '''dap-ag''' o '''lapa-lapa''' ({{Langx|en|crown-of-thorns starfish}} o COTS),<ref>{{Cite web |title=Crown of Thorns Starfish |url=https://www.barrierreef.org/the-reef/threats/Crown-of-thorns%20starfish |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162022/https://www.barrierreef.org/the-reef/threats/Crown-of-thorns%20starfish |archive-date=2023-07-07 |access-date=2022-09-06 |website=Great Barrier Reef Foundation |language=en|trans-title=Dap-ag}}</ref> '''''Acanthaster planci''''', ay isang malaking [[Asteroidea|bituing-dagat]] na naninila ng mga polipo ng matitigas o mabatong mga [[sagay]] (Scleractinia). Sa wikang Ingles, nagmula ang pangalan nito sa mga makamandag na tinik na tumatakip sa itaas na ibabaw ng katawan nito, na kahawig ng [[koronang tinik]] na binabanggit sa Bibliya. Isa ito sa pinakamalalaking bituing-dagat sa mundo. Ang A. planci ay may napakalawak na distribusyon sa rehiyong Indo-Pasipiko. Marahil ito ang pinakakaraniwan sa paligid ng Australya, ngunit maaari rin itong matagpuan sa mga tropikal at subtropikal na latitud mula sa [[Dagat Pula]] at baybayin ng Silangang Aprika, patawid ng Karagatang Indiyo, at sa buong Karagatang Pasipiko hanggang sa kanlurang baybayin ng Gitnang Amerika. Matatagpuan ito sa mga lugar na may mga bahura ng sagay o mga komunidad ng matitigas na sagay sa rehiyon. ==Paglalarawan== [[Talaksan:Crown of Thorns-jonhanson.jpg|thumb|Hindi pangkaraniwang dap-ag na may matingkad na kulay, Taylandiya]] [[Talaksan:Red crown-of-thorns starfish.PNG|thumb|Isang pulang dap-ag sa isang [[coral reef|bahura]] sa Pambansang Santuwaryong Dagat ng [[Samoang Amerikano]].]] Ang anyo ng katawan ng dap-ag ay sa panimula ay kapareho ng sa isang karaniwang [[bituing-dagat]], na may gitnang disko at mga nakapaligid na braso. Subalit kabilang sa mga natatanging katangian nito ang pagiging hugis-disko, pagkakaroon ng maraming braso, kakayahang mabaluktot, kakayahang dumakma, pagiging labis na matinik, at pagkakaroon ng malaking proporsyon ng ibabaw ng tiyan kumpara sa masa ng katawan.<ref name="BirkelandLucas">{{cite book|last1=Birkeland|first1=C.|last2=Lucas|first2=J.S.|title=Acanthaster planci: Major Management Problem of Coral Reefs|year=1990|location=Boca Raton, FL|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-6599-7|language=en|trans-title=Acanthaster planci: Pangunahing Problema sa Pamamahala ng mga Bahura}}</ref> Ang kakayahan nitong dumakma ay nagmumula sa dalawang hanay ng maraming paang-tubo na umaabot hanggang sa dulo ng bawat braso. Dahil sa pagkakaroon ng maraming braso, nawawala sa kanya ang limang-tiklop na simetriya (pentamerismo) na karaniwan sa mga bituing-dagat, bagama’t sinisimulan nito ang siklo ng buhay sa simetriyang ito. May kakayahan ang hayop sa paninging bumubuo ng imahe.<ref name="Petie">{{cite journal|last1=Petie|first1=R.|last2=Garm|first2=A.|last3=Hall|first3=M.R.|name-list-style=amp|title=Crown of Thorns have True Image Forming Vision|journal=Frontiers in Zoology|year=2016|volume=13|issue=1|at=41|doi=10.1186/s12983-016-0174-9|pmid=27605999|pmc=5013567|doi-access=free|lang=en|trans-title=May Paninging Bumubuo ng Imahe Ang Dap-ag}}</ref> Ang dap-ag ay karaniwang may sukat na mula {{convert|25|to|35|cm|in|0|abbr=on}} at maaaring magkaroon ng hanggang 21 braso.<ref name="Petie" /><ref name="Carpenter">Carpenter, R.C. (1997) [http://www.marine.usf.edu/reefslab/documents/evol_ecol2007/Carpenter(inpress).pdf Invertebrate Predators and Grazers"] [Mga Mandaragit at Manginginain na Inbertebrado] (sa wikang Ingles). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501085820/http://www.marine.usf.edu/reefslab/documents/evol_ecol2007/Carpenter(inpress).pdf |date=2012-05-01 }} In: C. Birkeland, ''Life and death of coral reefs'', Springer. {{ISBN|978-0-412-03541-8}}.</ref><ref>{{cite journal|last=Caso|first=M.J.|title=External morphology of ''Acanthaster planci'' (Linnaeus)|url=https://archive.org/details/journal-of-the-marine-biological-association-of-india_1974-04_16_1/page/83|journal=Journal of the Marine Biological Association of India|year=1974|volume=16|issue=1|pages=83–93|language=en|trans-title=Panlabas na morpolohiya ng ''Acanthaster planci'' (Linnaeus)}}</ref> Bagama’t ang katawan nito ay may matigas na anyo, nagagawa nitong yumuko at umikot upang umangkop sa mga tabas ng mga korales na pinanggagalingan ng pagkain nito. Ang ilalim ng bawat braso ay may hanay ng magkakadikit na mga plato na bumubuo ng isang uka at nakaayos sa mga hilera patungo sa bibig.<ref>"Crown of Thorns Starfish (Acanthaster Planci). [Dap-ag (Acanthaster Planci)]" Crown of Thorns Starfish Videos, Photos and Facts (sa wikang Ingles). Web. 5 Nobyembre 2014. <http://www.arkive.org/crown-of-thorns-starfish/acanthaster-planci/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106142124/http://www.arkive.org/crown-of-thorns-starfish/acanthaster-planci/ |date=2014-11-06 }}>.</ref> Depende sa diyeta o heograpikong rehiyon, maaaring maging lila, bughaw-lila, mapulang abo o kayumanggi na may pulang dulo ng mga tinik, o berde na may dilaw na dulo ng mga tinik ang mga indibidwal.<ref>{{cite book |last1=Lawrence |first1=John M. |title=Starfish: Biology and Ecology of the Asteroidea |date=2013 |publisher=JHU Press |isbn=978-1-4214-0787-6 |pages=132|language=en|trans-title=Bituing-dagat: Biyolohiya at Ekolohiya ng Asteroidea}}</ref> Ang mahahaba at matutulis na tinik sa mga gilid ng mga braso at sa itaas (aboral) na ibabaw ng bituing-dagat ay kahawig ng mga tinik at lumilikha ng hugis na parang korona. Ang mga tinik ay may habang 4 hanggang 5&nbsp;cm at matigas, napakatalas, at madaling tumagos sa malalambot na rabaw.<ref>{{cite book |last1=Lawrence |first1=John M. |title=Starfish: Biology and Ecology of the Asteroidea |date=2013 |publisher=JHU Press |isbn=978-1-4214-0787-6 |language=en|trans-title=Bituing-Dagat: Biyolohiya at Ekolohiya ng Asteroidea}}{{page needed|date=December 2022}}</ref> Sa kabila ng maraming matutulis na tinik sa aboral na rabaw at mga mapurol na tinik sa oral na rabaw, ang pangkalahatang ibabaw ng katawan ng dap-ag ay may lamad at malambot. Kapag inalis sa tubig ang bituing-dagat, nabibiyak ang ibabaw ng katawan at tumatagas palabas ang likidong pangkatawan, kaya bumabagsak at napapatag ang katawan. Yumuyuko at napapatag din ang mga tinik. Muli nilang nababawi ang kanilang hugis kapag ibinalik sa tubig, kung sila ay buhay pa.<ref name="Lucas76">{{cite journal |doi=10.1038/263409a0 |pmid=972678 |title=Hybrid crown-of-thorns starfish (''Acanthaster planci x A. Brevispinus'') reared to maturity in the laboratory |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-09-30_263_5576/page/408 |journal=Nature |volume=263 |issue=5576 |pages=409–12 |year=1976 |last1=Lucas |first1=J. S. |last2=Jones |first2=M. M. |bibcode=1976Natur.263..409L |s2cid=4218030 |language=en|trans-title=Hibridong dap-ag (''Acanthaster planci x A. Brevispinus'') pinalaki hanggang sa ganap na gulang sa laboratoryo}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} o9adnoz8yhg770tjrqf7mh4fue90glp 0 337214 2212741 2197080 2026-06-22T18:07:23Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212741 wikitext text/x-wiki  {{Infobox protein family|Symbol=RIP|Name=Ribosome-inactivating protein (Ricin A chain)|image=|width=|caption=|Pfam=PF00161|Pfam_clan=|InterPro=IPR001574|SMART=|PROSITE=PDOC00248|MEROPS=|SCOP=1paf|TCDB=|OPM family=|OPM protein=|CAZy=|CDD=}}Ang '''Ricin''' (binibigkas na ''ray-sin'') ay isang uri ng protina na tinatawag na '''lectin''' (protina na kumakapit sa asukal) at isang napakalakas na lason. Ito ay nanggagaling sa mga buto ng halamang castor oil na tinatawag na Ricinus communis. Ang dami ng ricin na kayang makapatay ng kalahati ng mga daga sa eksperimento (tinatawag na LD50) ay humigit-kumulang 22 micrograms bawat kilo ng timbang ng katawan kapag itinurok sa tiyan. Kapag nalunok naman, mas hindi ito gaanong kalason. Tinatayang ang nakamamatay na dami para sa tao kapag nalunok ay mga 1 milligram bawat kilo ng timbang ng katawan. Ang ricin ay isang uri ng toxalbumin (nakalalasong protina). Una itong inilarawan ng siyentistang si Peter Hermann Stillmark, na kilala bilang tagapagtatag ng pag-aaral tungkol sa lectin (lectinology). Ang ricin ay may pagkakahawig sa kemikal na tinatawag na robin. <ref name="EFSA Journal-2008">{{Cite journal |date=September 2008 |title=Ricin (from Ricinus communis) as undesirable substances in animal feed-Scientific Opinion of the Panel on Contaminants in the Food Chain. |journal=EFSA Journal |publisher=European Food Safety Authority |volume=6 |issue=9 |pages=726 |doi=10.2903/j.efsa.2008.726 |doi-access=free}}</ref> == Biokemistria == Ang Ricin ay inuuri bilang isang type 2 ribosome-inactivating protein (RIP)[NB]. Samantalang ang type 1 RIPs ay binubuo ng isang chain ng protina na nagtataglay ng catalytic activity, ang type 2 RIPs, na kilala rin bilang holotoxins, ay binubuo ng dalawang magkaibang chain ng protina na bumubuo ng isang heterodimeric complex. Ang Type 2 RIPs ay binubuo ng isang A chain na katumbas ng isang type 1 RIP, na covalently na konektado sa pamamagitan ng isang disulfide bond sa isang B chain na catalytically inactive, ngunit nagsisilbing mamagitan sa transportasyon ng AB protein complex mula sa ibabaw ng cell, sa pamamagitan ng mga vesicle carrier, patungo sa lumen ng [[Endoplasmikong reticulum|endoplasmic reticulum]] (ER). Ang parehong type 1 at type 2 RIPs ay functionally active laban sa mga ribosome ''in vitro'' ; gayunpaman, ang type 2 RIPs lamang ang nagpapakita ng cytotoxicity dahil sa mga katangiang parang lectin ng B chain. Upang maipakita ang ribosome-inactivating function nito, ang ricin disulfide bond ay dapat na reductively cleaved. <ref name="Wright-1987">{{Cite journal |vauthors=Wright HT, Robertus JD |date=July 1987 |title=The intersubunit disulfide bridge of ricin is essential for cytotoxicity |url=https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_1987-07_256_1/page/280 |journal=Archives of Biochemistry and Biophysics |volume=256 |issue=1 |pages=280–284 |doi=10.1016/0003-9861(87)90447-4 |pmid=3606124}}</ref> [[Talaksan:Alignment_Abrin_Ricin.png|alt=|left|thumb|Isang paghahambing ng magkatulad na istruktura ng abrin-a (pula) at ricin (asul)]] [[Talaksan:Castor_beans1.jpg|thumb|Sitaw]] [[Talaksan:Castor_oil_seeds_in_the_Royal_Botanic_Gardens,_Kew_Economic_Botany_Collection.jpg|thumb|Mga buto ng langis ng castor sa Royal Botanic Gardens, Kew Economic Botany Collection]] == Mga Sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Toksin]] [[Kategorya:Protina]] f4sxy34ltpjb3z21yv8n6yapyav8fez 0 337232 2212709 2197499 2026-06-22T17:45:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212709 wikitext text/x-wiki {{Infobox Protected area|name=Sundarbans|map=South Asia|map_alt=Sundarbans|map_caption=Location of the Sundarbans in the [[Ganges]]-[[Brahmaputra]] delta|map_width=300|location=* [[Dibisyong Khulna]], {{flag|Bangladesh}} * [[Presidency division]], [[West Bengal]], {{flag|India}}|nearest_city=* [[Basirhat]] * [[Diamond Harbour]] * [[Haldia]] * '''[[Khulna]]''' * '''[[Kolkata]]''' * [[Bagerhat]] * [[Patuakhali]] * [[Barguna]] * [[Satkhira]] * [[Port of Mongla|Mongla]]|coords_ref=|visitation_num=|visitation_year=|area_km2=10277|governing_body=* {{flagicon|Bangladesh}}[[Government of Bangladesh]] * {{flagicon|India}}[[Government of India]]}} Ang '''Sundarbans''' ({{Langx|bn|সুন্দরবন}} {{IPAc-en|s|ʌ|n|'|d|ɑːr|b|ə|n|z}}) ay isang [[kagubatan ng bakawan]] sa [[Delta ng Ganges]] na nabuo sa pamamagitan ng pagtatagpo ng mga Ilog [[Ilog Ganges|Ganges]], [[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]] at [[Ilog Meghna|Meghna]] sa [[Look ng Bengal]]. Sumasaklaw ito sa lugar mula sa [[Ilog Hooghly]] sa estado ng [[Kanlurang Bengal]] sa [[Indiya|India]] hanggang sa [[Ilog Baleswar]] sa [[Dibisyong Khulna]] ng [[Bangladesh]]. Binubuo ito ng mga sarado at bukas na kagubatan ng bakawan, lupang ginagamit para sa layuning pang-agrikultura, mga [[kaparangang putik]] at tigang na lupa, at pinagsasalubungan ng maraming sapa ng [[taib]] at kanal.<ref>{{Cite web |title=Sundarbans National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/452/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119234446/https://whc.unesco.org/en/list/452/ |archive-date=19 November 2023 |access-date=29 July 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Sumasaklaw ng {{Cvt|10277|km2}}, ito ang pinakamalaking kagubatan ng bakawan sa mundo. Sumasaklaw ito ng mahigit {{Cvt|6017|km2}} sa [[Dibisyong Khulna]] ng Bangladesh.<ref name="bd">{{Cite journal |last=Habib, K.A. |last2=Neogi, A.K. |last3=Nahar, N. |last4=Oh, J. |last5=Lee, Y-H. |last6=Kim, C-G. |year=2020 |title=An overview of fishes of the Sundarbans, Bangladesh and their present conservation status |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=12 |issue=1 |pages=15154–15172 |doi=10.11609/jott.4893.11.15.15154-15172 |doi-access=free}}</ref> Sa [[Dibisyong Presidensiya]] ng Kanlurang Bengal, umaabot ito ng mahigit {{Cvt|4260|km2}} sa mga distrito ng [[Timog 24 Parganas]] at [[Hilaga 24 Parganas]].<ref name="Pani_al2013">{{Cite journal |last=Pani |first=D. R. |last2=Sarangi |first2=S. K. |last3=Subudhi |first3=H. N. |last4=Misra |first4=R. C. |last5=Bhandari |first5=D. C. |year=2013 |title=Exploration, evaluation and conservation of salt tolerant rice genetic resources from Sundarbans region of West Bengal |url=https://www.researchgate.net/profile/Dilip_Kundu2/post/What_are_the_rice_varieties_that_show_salt_tolerance_naturally/attachment/59d6397779197b8077996ae6/AS%3A401904459894785%401472832898899/download/Art+9+Pani+et+al..pdf |url-status=live |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research |volume=30 |issue=1 |pages=45–53 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026122725/https://www.researchgate.net/profile/Dilip_Kundu2/post/What_are_the_rice_varieties_that_show_salt_tolerance_naturally/attachment/59d6397779197b8077996ae6/AS%3A401904459894785%401472832898899/download/Art+9+Pani+et+al..pdf |archive-date=26 October 2019 |access-date=3 May 2019}}</ref><ref name="sundarbanaffairswb">{{Cite web |title=Department of Sundarban Affairs |url=https://sundarbanaffairswb.in/home/page/sundarban_biosphere |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507182348/https://sundarbanaffairswb.in/home/page/sundarban_biosphere |archive-date=7 May 2024 |access-date=7 May 2024 |website=Sundarban Affairs |publisher=Government of West Bengal}}</ref> Apat na protektadong lugar sa Sundarbans ang nakalista bilang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng UNESCO, ang [[Santuwaryong Likas ng Kanlurang Sundarbans|Kanlurang Sundarbans]], [[Santuwaryong Likas ng Timog Sundarbans|Timog Sundarbans South]], [[Santuwaryong Likas ng Silangang Sundarbans|Silangang Sundarbans]] sa Bangladesh at [[Liwasang Pambansa ng Sundarbans]] sa India.<ref>{{Cite journal |last=Giri |first=C. |last2=Pengra |first2=B. |last3=Zhu |first3=Z. |last4=Singh |first4=A. |last5=Tieszen |first5=L. L. |year=2007 |title=Monitoring mangrove forest dynamics of the Sundarbans in Bangladesh and India using multi-temporal satellite data from 1973 to 2000 |url=https://archive.org/details/estuarine-coastal-and-shelf-science_2007-06_73_1-2/page/91 |journal=Estuarine, Coastal and Shelf Science |volume=73 |issue=1–2 |pages=91–100 |bibcode=2007ECSS...73...91G |doi=10.1016/j.ecss.2006.12.019}}</ref> Ang mga Sundarbans ng India ay itinuturing na nanganganib sa isang pagtatasa noong 2020 sa ilalim ng balangkas ng [[Talaang Pula ng Ekosistema ng IUCN]].<ref>{{Cite journal |last=Sievers |first=M. |last2=Chowdhury |first2=M. R. |last3=Adame |first3=M. F. |last4=Bhadury |first4=P. |last5=Bhargava |first5=R. |last6=Buelow |first6=C. |last7=Friess |first7=D. A. |last8=Ghosh |first8=A. |last9=Hayes |first9=M. A. |last10=McClure |first10=E. C. |last11=Pearson |first11=R. M. |year=2020 |title=Indian Sundarbans mangrove forest considered endangered under Red List of Ecosystems, but there is cause for optimism |url=https://iucnrle.org/static/media/uploads/references/published-assessments/sievers_etal_2020_indian_sundarbans_mangrove_forest_assessment.pdf |journal=Biological Conservation |volume=251 |bibcode=2020BCons.25108751S |doi=10.1016/j.biocon.2020.108751 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015191835/https://iucnrle.org/static/media/uploads/references/published-assessments/sievers_etal_2020_indian_sundarbans_mangrove_forest_assessment.pdf |archive-date=15 October 2021 |access-date=19 September 2021}}</ref> Ang pinakamaraming uri ng puno ay ang sundri (''[[Heritiera fomes]]'') at gewa (''[[Excoecaria agallocha]]''). Ang mga kagubatan ay nagbibigay ng tirahan sa 453 [[fauna]], wildlife, kabilang ang 290 ibon, 120 isda, 42 mamalya, 35 reptil, at walong species ng ampibyo.<ref name="Iftekhar2004">{{Cite journal |last=Iftekhar |first=M. S. |last2=Islam |first2=M. R. |year=2004 |title=Managing mangroves in Bangladesh: A strategy analysis |url=http://balticeucc.databases.eucc-d.de/files/documents/00000613_C10.139-146.pdf |url-status=live |journal=Journal of Coastal Conservation |volume=10 |issue=1 |pages=139–146 |doi=10.1652/1400-0350(2004)010[0139:MMIBAS]2.0.CO;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129012918/http://balticeucc.databases.eucc-d.de/files/documents/00000613_C10.139-146.pdf |archive-date=29 November 2018 |access-date=28 November 2018}}</ref> Sa kabila ng ganap na pagbabawal sa lahat ng pagpatay o paghuli ng mga hayop maliban sa isda at ilang imbertebrado, mayroong pare-parehong padron ng pagkaubos ng bidibersidad o pagkawala ng mga uri ng hayop noong ika-20 siglo, kung saan bumababa ang kalidad ng ekolohiya ng kagubatan.<ref>{{Cite journal |last=Manna |first=S. |last2=Chaudhuri |first2=K. |last3=Bhattacharyya |first3=S. |last4=Bhattacharyya |first4=M. |year=2010 |title=Dynamics of Sundarban estuarine ecosystem: Eutrophication induced threat to mangroves |journal=Saline Systems |volume=6 |page=8 |doi=10.1186/1746-1448-6-8 |pmc=2928246 |pmid=20699005 |doi-access=free}}</ref> == Etimolohiya == Ang literal na kahulugan ng Sundarbans ({{Langx|bn|সুন্দরবন|Sundôrbôn}}) ay "magandang kagubatan". Bilang kahalili, iminungkahi na ang pangalan ay isang korapsyon ng ''Samudraban'', ''Shomudrobôn'' ("Kagubatan ng Dagat"), o ''Chandra-bandhe'', ang pangalan ng isang tribo.<ref name="Bpedia">{{Cite book |last=Siddiqui |first=N. A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=S. |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=The Sundarbans |access-date=9 May 2016 |editor-last2=Jamal |editor-first2=A. A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sundarbans,_The |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200506/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sundarbans,_The |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, ang malamang na pinagmulan ng salita ay ''Sundari'' o ''Sundri'', ang lokal na pangalan ng uri ng bakawan na ''[[Heritiera fomes|Heritiera]]'' na sagana sa lugar.<ref name="Rainey 1891 p=2732">{{Cite journal |last=Rainey |first=John Rudd |year=1891 |title=The Sundarban: Its Physical Features and Ruins |journal=Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography |publisher=JSTOR |volume=13 |issue=5 |pages=273–287 |doi=10.2307/1800883 |issn=0266-626X |jstor=1800883}}</ref> == Heograpiya == Ang kagubatan ng Sundarban ay matatagpuan sa malawak na delta sa [[Look ng Bengal]] na nabuo ng superkompluwensiya ng mga ilog [[Ilog Hooghly|Hooghly]], [[Ilog Padma|Padma]] (parehong mga distributaryo ng [[Ilog Ganges|Ganges]]), [[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]], at [[Ilog Meghna|Meghna]] sa timog [[Bangladesh]]. Ang pana-panahong binabaha na kagubatan ng Sundarban ay matatagpuan sa loob ng bansa mula sa mga kagubatan ng bakawan sa baybayin. Ang kagubatan ay sumasaklaw sa {{Cvt|10277|km2|mi2}} kung saan humigit-kumulang {{Cvt|6517|km2|mi2}} ay nasa Bangladesh. Ang bahagi ng Sundarbans sa India ay tinatayang nasa humigit-kumulang {{Cvt|4260|km2|mi2}}, kung saan humigit-kumulang {{Cvt|1700|km2|mi2}} ay sinasakop ng mga anyong tubig sa anyo ng ilog, kanal at sapa na may lapad na iba-iba mula ilang metro hanggang ilang kilometro.<ref name="bd">{{Cite journal |last=Habib, K.A. |last2=Neogi, A.K. |last3=Nahar, N. |last4=Oh, J. |last5=Lee, Y-H. |last6=Kim, C-G. |year=2020 |title=An overview of fishes of the Sundarbans, Bangladesh and their present conservation status |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=12 |issue=1 |pages=15154–15172 |doi=10.11609/jott.4893.11.15.15154-15172 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHabib,_K.A.Neogi,_A.K.Nahar,_N.Oh,_J.2020">Habib, K.A.; Neogi, A.K.; Nahar, N.; Oh, J.; Lee, Y-H.</cite></ref><ref name="Pani_al2013">{{Cite journal |last=Pani |first=D. R. |last2=Sarangi |first2=S. K. |last3=Subudhi |first3=H. N. |last4=Misra |first4=R. C. |last5=Bhandari |first5=D. C. |year=2013 |title=Exploration, evaluation and conservation of salt tolerant rice genetic resources from Sundarbans region of West Bengal |url=https://www.researchgate.net/profile/Dilip_Kundu2/post/What_are_the_rice_varieties_that_show_salt_tolerance_naturally/attachment/59d6397779197b8077996ae6/AS%3A401904459894785%401472832898899/download/Art+9+Pani+et+al..pdf |url-status=live |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research |volume=30 |issue=1 |pages=45–53 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026122725/https://www.researchgate.net/profile/Dilip_Kundu2/post/What_are_the_rice_varieties_that_show_salt_tolerance_naturally/attachment/59d6397779197b8077996ae6/AS%3A401904459894785%401472832898899/download/Art+9+Pani+et+al..pdf |archive-date=26 October 2019 |access-date=3 May 2019}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPaniSarangiSubudhiMisra2013">Pani, D. R.; Sarangi, S. K.; Subudhi, H. N.; Misra, R. C.; Bhandari, D. C. (2013). </cite></ref><ref name="sundarbanaffairswb">{{Cite web |title=Department of Sundarban Affairs |url=https://sundarbanaffairswb.in/home/page/sundarban_biosphere |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507182348/https://sundarbanaffairswb.in/home/page/sundarban_biosphere |archive-date=7 May 2024 |access-date=7 May 2024 |website=Sundarban Affairs |publisher=Government of West Bengal}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://sundarbanaffairswb.in/home/page/sundarban_biosphere "Department of Sundarban Affairs"]. </cite></ref> == Mga ekorehiyon == Ang Sundarbans ay mayroong dalawang [[ekorehiyon]]—"Mga kagubatan ng Sundarbans sa tubig-tabang na latian" (IM0162) at "Mga bakawan ng Sundarbans" (IM1406).<ref>[http://www.certisource.co.uk/Press_Articles/Article_Archive/articles/Ecoregions%20profile%20-%20pick%20from%20over%20100%20rain%20forests.htm Ecoregions: Indo-Malayan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628180622/http://www.certisource.co.uk/Press_Articles/Article_Archive/articles/Ecoregions%20profile%20-%20pick%20from%20over%20100%20rain%20forests.htm|date=28 June 2009}}, [[World Wildlife Fund]]</ref> == Flora == {{Multiple image | perrow = 1 | align = right | image1 = Sundarbans 02.jpg | caption1 = Punong Sundari (''[[Heritiera littoralis]]'') | image2 = XP Nepf D4090.JPG | caption2 = Golpata (''[[Nypa fruticans]]'') }} Isang kabuuang 245 genera at 334 na uri ng halaman ang naitala ni [[David Prain]] noong 1903.<ref>{{Cite book |last=Prain |first=David |author-link=David Prain |title=Records of the Botanical Survey of India |date=1903 |publisher=Allied Book Centre |volume=2 |location=Calcutta |page=251 |chapter=Flora of the Sundribuns |access-date=2 August 2023 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hBpAAQAAMAAJ&pg=PA251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509095930/https://books.google.com/books?id=hBpAAQAAMAAJ&pg=PA251#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 May 2024 |url-status=live}}</ref> Bagaman karamihan sa mga bakawan sa ibang bahagi ng mundo ay kinikilala ng mga miyembro ng [[Bakawan|Rhizophoraceae]], Avicenneaceae, o [[Combretaceae]], ang mga bakawan sa Bangladesh ay pinangungunahan ng [[Malvaceae]] at [[Euphorbiaceae]].<ref name="hussain">{{Cite book |title=Mangroves of the Sundarbans |date=1994 |publisher=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |editor-last=Hussain |editor-first=Z. |volume=2 |location=Bangkok |oclc=773534471 |editor-last2=Acharya |editor-first2=G.}}</ref> == Fauna == Ang Sundarbans ay nagbibigay ng kakaibang ekosistema at mayamang tirahan ng mga hayop. Ayon sa senso ng tigre sa Bangladesh noong 2015, at sa senso ng tigre sa India noong 2011, ang mga Sundarbans ay mayroong humigit-kumulang 180 tigre (106 sa Bangladesh at 74 sa India). Ang mga naunang pagtatantiya, batay sa pagbibilang ng mga natatanging [[pugmark]], ay mas mataas. Ang mga mas bagong bilang ay gumamit ng mga [[camera trap]], isang pinahusay na metodolohiya na nagbubunga ng mas tumpak na mga resulta.<ref name="tg27Jul2015">{{Cite news |date=27 July 2015 |title=Only 100 tigers left in Bangladesh's famed Sundarbans forest why only 100 tigers???¿ |work=The Guardian |agency=Agence France-Presse |url=https://www.theguardian.com/environment/2015/jul/27/only-100-tigers-left-in-bangladeshs-famed-sundarbans-forest |url-status=live |access-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522212305/https://www.theguardian.com/environment/2015/jul/27/only-100-tigers-left-in-bangladeshs-famed-sundarbans-forest |archive-date=22 May 2022}}</ref><ref name="bbc 2011">{{Cite news |date=28 March 2011 |title=India wild tiger census shows population rise |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12877560 |url-status=live |access-date=31 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423062951/https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12877560 |archive-date=23 April 2022}}</ref><ref>{{Cite web |title=Joint Tiger census-2004 in Sundarban Reserved Forests |url=http://www.bforest.gov.bd/highlights.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041207075333/http://www.bforest.gov.bd/highlights.php |archive-date=7 December 2004 |access-date=6 May 2012 |website=Bangladesh Forest Department |publisher=Ministry of Environment and Forest}}</ref> Ang mga pag-atake ng tigre ay [[Mga atakeng tigre sa Sundarbans|karaniwan sa kasaysayan sa lugar]], at madalas pa rin sa Sundarbans, na may humigit-kumulang 40 katao na namatay noong 2000–2010.<ref name="iucn redlist">{{Cite iucn|author1=Goodrich, J.|author2=Lynam, A.|author3=Miquelle, D.|author4=Wibisono, H.|author5=Kawanishi, K.|author6=Pattanavibool, A.|author7=Htun, S.|author8=Tempa, T.|author9=Karki, J.|author10=[[Yadvendradev Vikramsinh Jhala|Jhala, Y.]]|author11=Karanth, U.|title=''Panthera tigris''|article-number=e.T15955A50659951|year=2015}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|refs=<ref name=FAO95>{{cite report |url=http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm |title=Integrated Resource Management Plan of the Sundarbans Reserved Forest, FAO Project BGD/84/056 |publisher=FAO |location=Rome, Italy |year=1995 |access-date=11 January 2008 |archive-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523051219/http://www.fao.org/docrep/field/383933.htm }}</ref> <ref name=Forestal>{{cite report |author=Forestal |year=1960 |title=Forest Inventory 1958–59 Sundarbans Forests |location=Oregon, Canada |publisher=Forestal Forestry and Engineering International Ltd.}}</ref> <ref name=ODA>{{cite report |author=Chaffey, D. R. |name-list-style=amp |author2=Miller, F. R. |author3=Sandom, J. H. |year=1985 |title=A forest inventory of the Sundarbans, Bangladesh |publisher=Land Resources Development Centre |location=Surbiton, England}}</ref> <ref name=Wahid>{{cite conference |author=Wahid, S.M. |name-list-style=amp |author2=Alam, M.J. |author3=Rahman, A. |year=2002 |title=Mathematical river modelling to support ecological monitoring of the largest mangrove forest of the world – the Sundarbans |conference=Proceedings of First Asia-Pacific DHI software conference, 17–18 June 2002}}</ref>}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] l1zl6i6u8txwcy6bgadqi1n0ptv3o0y 0 337506 2212886 2212410 2026-06-22T23:48:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2212886 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | honorific_prefix = <!--Honorific prefix for a respected elder in Fu Yabing's ethnic group--> | name = Haja Amina Appi | image = | image_size = 230px | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1925|06|25}} | birth_place = | death_date = {{Death date and age|2013|04|02|1925|06|25}} | death_place = | resting_place = | nationality = Pilipino | education = | alma_mater = | known_for = Paghahabi ng banig | notable_works = | style = ''Tepo'' | movement = | spouse = | partner = | parents = | father = | mother = | relatives = | family = | awards = {{awd|[[Gawad sa Manlilikha ng Bayan]]|2004}} | elected = | patrons = | memorials = | website = <!-- {{URL|Example.com}} --> | module = }} Si '''Haja Amina Appi''' (Hunyo 25, 1925 - Abril 2, 2013) ay isang [[Kababaihan sa Pilipinas|Pilipinang]] ginawaran ng parangal bilang [[Gawad sa Manlilikha ng Bayan|Manlilikha ng Bayan]] ng 2004 dahil sa kanyang kadalubhasaan sa paghahabi ng banig gamit ang pamamaraan na ''tepo'' ng katutubong komunidad ng Sama.<ref name=":0">{{Cite web |last=Tobias |first=Maricris Jan |title=National Living Treasures: Haja Amina Appi |url=https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/gamaba/national-living-treasures-haja-amina-appi/?__cf_chl_rt_tk=iIgcXMj1fJ9XALOvWcd4WCOg6GFp43_gNH0r0yfdoow-1774511007-1.0.1.1-sx4lm.5wtlIh0KwwqBSyBvXXMqXT8mynh.xapbOz5AU |url-status=live |access-date=2026-03-26 |website=National Commission for Culture and the Arts - Republic of the Philippines }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1" /> ==Personal na buhay== Isinilang si Haja Amina Appi noong Hunyo 25, 1925. Nanirahan siya sa Ungos Matata sa bayan ng [[Tandubas]] sa lalawigan ng [[Tawi-Tawi|Tawi-tawi]].<ref name=":1">{{Cite web |last=Tobias |first=Maricris Jan |title=Weaving Color Into Culture |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000210784 |url-status=live |access-date=2026-03-26 |website=UNESCO UNESDOC Digital Library}}</ref> Namatay siya noong Abril 2, 2013.<ref>{{Cite web |last=Cabato |first=Luisa |date=2025-07-17 |title=Marcos sets centennial year for Manlilikha ng Bayan Haja Amina Appi |url=https://newsinfo.inquirer.net/2083062/marcos-sets-centennial-year-for-manlilikha-ng-bayan-haja-amina-appi |url-status=live |access-date=2026-03-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref name=":0" /> ==Manghahabi== Kumukuha si Haja Amina Appi ng mga dahon ng pandan sa likod ng kanilang bahay sa Ungos Matata at kanyang ginagamit upang makahabi ng banig gamit ang tradisyunal na pamamaraan ng Sama na tinatawag na ''tepo''.<ref name=":1" /> Inaalisan ni Appi ng mga tinik ang mga dahon ng pandan gamit ang isang kutsilyo. Pinuputol niya ang mga ito gamit ang isang manipis na piraso ng kahoy na may matutulig na ngipin na tinatawag na ''jangat deyum''. Ang resulta ng prosesong ito ay makikitid na mga tadyang. Pinatutuyo niya sa araw ang mga tadyang at pinipipi sa ilalim ng isang malaking troso. Kinukulayan niya ang mga ito sa pamamagitan ng pagpapakulo gamit ang ''anjibi'' na isang komersyal na pulbos na pangulay. Paulit-ulit na dinudurog ni Appi ang mga nakulayang tangkay ng dahon ng pandan gamit ang paggoso o mabigat na troso upang ang mga ito ay maayos na matuyo at hindi nagiging malutong. <ref name=":0" /><ref name=":1" /> Sa paggawa ng banig ay ginagamit ni Appi ang tradisyunal na pamamaraan subalit bumubuo siya ng kanyang sariling mga modernong disenyo gamit ang paghahalo ng mga kulay at biswalisasyon at pagpapatupad ng kanyang mga sariling disenyo.<ref name=":0" /> ==Manlilikha ng Bayan== Pinarangalan si Haja Amina Appi bilang Manlilikha ng Bayan noong 2004 dahil sa kanyang kahusayan sa paghabi ng banig gamit ang tradisyunal na paghahabi ng mga Sama na matatagpuan sa Ungos Matata.<ref name=":0" /> Simula Hunyo 25, 2025 hanggang Huno 24, 2026 ay idineklara ni Pangulong [[Bongbong Marcos|Ferdinand Marcos Jr]]. bilang Sentenyal na Taong ng Manlilikha ng Bayan na si Haja Amina Appi.<ref>{{Cite web |title=Proclamation No. 963 Declaring the Period 25 June 2025 to 24 June 2026 as the Centennial Year of Manlilikha ng Bayan Haja Amina Appi |url=https://www.officialgazette.gov.ph/downloads/2025/07jul/20250704-PROC-963-FRM.pdf |url-status=live |access-date=2026-03-26 |website=Official Gazette of the Republic of the Philippines}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Panlabas na link== * [https://www.youtube.com/watch?v=jUKCQh56mPo Itinatampok si Haja Amina Appi sa ''Youtube channel'' ng UNESCO ICHCAP] 1hqeeywl2mst4sdq4lg6u2qcjmfppvd 0 337915 2212867 2203855 2026-06-22T19:21:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260622sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2212867 wikitext text/x-wiki {{short description|Pisistang nukleyar}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = Dr. | name = Alice Leigh-Smith | image = | birth_name = Alice Prebil | birth_date = Setyembre 11, 1907 | birth_place = Karlovac, Općina Karlovac, Karlovac County, Croatia | death_date = 1987 | death_place = Pransya |field = [[Pisikang nuklear]] |work_institutions = [[Instituto ng Curie (Paris)|Institusyon ng Curie]]<br/>[[University of Bern]] | known_for = Unang babaeng Briton na nakatanggap ng PhD sa nuclear physics | spouse = Philip Leigh-Smith | children = Christopher Leigh Smith }} Si '''Alice Leigh-Smith''' (née Prebil, ipinanganak noong Setyembre 11, 1907, namatay noong 1987), ay isang [[nuclear physicist|nuclear physicist]] na ipinanganak sa Croatia. Kilala siya bilang unang babae sa kasaysayan ng Britanya na nakatanggap ng PhD sa nuclear physics.<ref name=":1">{{cite book|url=https://archive.org/details/taleofseveneleme0000scer|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/taleofseveneleme0000scer/page/229 229]|quote=Alice Leigh-Smith.|title=A Tale of Seven Elements|last=Scerri|first=Eric|date=2013-05-20|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199875030|language=en}}</ref> Bukod pa rito, siya ay naaalala dahil sa kanyang nangungunang pananaliksik sa kanser at sa kanyang mga pagtatangka sa pagtuklas ng isang mahirap hulihing elemento, ang Elemento 85. == Propesyonal na buhay == Sa edad na 25 noong 1932, nagsimulang magtrabaho si Prebil sa [[Curie Institute (Paris)| Radium Institute]] sa Paris sa ilalim ng pagtuturo ni [[Marie Curie]]. Pagkalipas ng tatlong taon, noong 1935, sa edad na 28, siya ang naging unang babae sa Gran Britanya na nakatanggap ng PhD sa [[pisikang nukleyar]].<ref name=":2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uRJt7QqA7GEC&pg=RA1-PA135|title=Mothers and daughters of invention : Notes for a revised history of technology|author=Stanley, A|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=1993|isbn=978-0-8135-2197-8|location=New Brunswick, N.J.|page=135}}</ref> Tinatanggap na ipinagtanggol ni Leigh-Smith ang kanyang tesis sa London, ngunit sa kasalukuyan ay hindi pa alam kung saang unibersidad siya natanggap ng kanyang degree.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.calames.abes.fr/pub/#details?id=FileId-1340|title=Calames|last=ABES|website=www.calames.abes.fr|access-date=2017-12-25}}</ref> Si Dr. Alice Leigh-Smith ay kasangkot din sa paggamit ng mga radioactive na sangkap bilang paggamot para sa kanser. Mula 1936, nagsagawa siya ng pananaliksik tungkol sa kanser bilang bahagi ng kampanya laban sa kanser ng Imperyong Britanya. Mula 1938 hanggang 1940, noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, si Alice Leigh-Smith ay nasa University of Bern sa Switzerland, kung saan niya ipinagpatuloy ang kanyang trabaho.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Noong Enero 1943, ang pag-asam sa mga resulta mula sa kanyang pag-aaral tungkol sa paggamot ng kanser gamit ang mga radioactive na sangkap ay inilathala sa London Times.<ref name=":2" /> Gayunpaman, walang mga resulta na magagamit para sa kasalukuyang pagsusuri. Noong 1942, magkasamang inanunsyo nina Leigh-Smith at isang Swiss chemist na si [[Walter Minder]] ang pagkakatuklas sa elementong 85 (ngayon ay tinatawag na [[astatine]]).<ref name="Ru1968">{{cite journal|author=Nefedov, VD|last2=Norseev|first2=Yu V|last3=Toropova|first3=M A|last4=Khalkin|first4=Vladimir A|year=1968|title=Astatine|journal=[[Russian Chemical Reviews]]|volume=37|issue=2|pages=87|bibcode=1968RuCRv..37...87N|doi=10.1070/RC1968v037n02ABEH001603}}</ref> in 1942.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Leigh-Smith|first=Alice|last2=Minder|first2=Walter|year=1942|title=Experimental Evidence of the Existence of Element 85 in the Thorium Family|url=https://www.researchgate.net/publication/242841754_Experimental_Evidence_of_the_Existence_of_Element_85_in_the_Thorium_Family|journal=Nature|volume=150|issue=3817|pages=767–768|bibcode=1942Natur.150..767L|doi=10.1038/150767a0}}</ref> Iminungkahi nila ang pangalang [[anglohelvetium]] para sa bagong elemento, upang parangalan ang pareho nilang bansang pinagmulan—ang "anglo" para sa Inglatera ni Leigh-Smith at ang "Helvetia" na hango sa personipikasyon ng bansang ni Minder—ang Switzerland.<ref name=":0" /> Ito ang pangalawang pagtatangka ni Minder na tuklasin ang elemento. Kalaunan ay napatunayan na hindi natuklasan nina Walter Minder at Alice Leigh-Smith ang elemento 85, matapos ang pagkabigong maging replika ang kanilang mga resulta.<ref name="Ru1968" /><ref>{{cite journal|author1=Karlik, B|author2=Bernert, T|year=1942|title=Über eine vermutete ß-Strahlung des Radium A und die natürliche Existenz des Elementes 85|url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1942-10-30_30_44-45/page/685|journal=[[Naturwissenschaften]]|volume=30|issue=44–45|pages=685|bibcode=1942NW.....30..685K|doi=10.1007/BF01487965}}</ref> == Personal na buhay == Noong 1933, sa edad na 26, pinakasalan niya si [[Philip Leigh-Smith]], isang diplomatang Briton at anak ng eksplorador ng Artiko na si [[Benjamin Leigh-Smith]].<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Cite web|url=http://leigh-smith.org/552/index.html|title=www.leigh-smith.org|website=leigh-smith.org|access-date=2017-12-25}}</ref> Ang kanyang nailathalang komedya na "Ladies in Diplomacy" ay diumano'y batay sa mga pakikipagsapalaran ng kanyang asawang si Alice. Si Alice Leigh-Smith ay nagkaroon ng isang anak sa kanyang asawang si Philip Leigh-Smith. Si Christopher Leigh-Smith ang nag-iisang anak ni Alice at nabubuhay pa hanggang ngayon, na kumikilos bilang isang negosyante na nakabase sa Switzerland.<ref name=":5" /> == Pamana == Sa kasalukuyan, ang isang bahagi ng mga pribadong archive ni Alice Leigh-Smith ay nasa pag-aari ng Curie Institute para sa Curie Museum. Ang mga rekord ay maa-access lamang sa pamamagitan ng appointment.<ref name=":3" /> ==Mga Sanggunian== * <references />[http://www.leigh-smith.org/552/index.html Benjamin Leigh-Smith Arctic Explorer] Image of Alice Leigh-Smith {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Leigh-Smith, Alice}} [[Kategorya:Mga pisikong Ingles]] [[Kategorya:Mga pisikong nukleyar na Ingles]] [[Kategorya:Mga babaeng pisikong Ingles]] [[Kategorya:Mga kapanganakan noong 1907]] [[Kategorya:Mga pagkamatay noong 1987]] [[Kategorya:Mga babaeng pisikong nukleyar]] [[Kategorya:Mga pisikong Briton noong ika-20 siglo]] [[Kategorya:Mga babaeng pisikong noong ika-20 siglo]] joegbl8u59m5lh958piio75j0z2zidt 10 338095 2212943 2210370 2026-06-23T09:23:14Z Ivan P. Clarin 84769 2212943 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Pagkaing kompanya sa Laguna |image=[[File:Carmelray Industrial Park 1.jpg|100px]] |title = Pangunahing kompanya sa [[Laguna]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Kompanyang pagkain |list1 = * [[Edward Keller Phils Inc.]] * [[GenOSI, Inc.]] * Leslie's Corporation * [[Mix Plant, Inc.]] * [[Newly Weds Foods|Newly Weds Foods Phils]] * New Zealand Creamery, Inc. * [[Purechem Corporation|Purechem Corporation–Ferna]] * Starkson Logistics and Processing Center, Inc. * [[Tolman Manufacturing Inc.]] * [[Zenith Foods Corporation]] |group2 = Kompanyang elektronika |list2 = * Asian Transmission * Asia Scopro Optics Co, Inc. * Daikyo * Denso * Fuji Electric, Phils Inc. * Fujifilm * Gotoh Philippines Corporation * Microchip * Sanritsu * Sercomm, Philippines Inc. * Shindengen Phils * SIIX * Tong Hsing * Toshiba |group3 = Kompanyang kemikal |list3 = * ACS Manufacturing Corporation * Agchem * D&L Polymer and Colour's, Inc. * Engtek * Enkei * Pioneer Adhesives, Inc. * Purechem Corporation * Toyo-Ink }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Philippine company navigational boxes]] </noinclude> 4t2m5u8l33789u6u9vnd6jytj26nqsc 2212944 2212943 2026-06-23T09:29:50Z Ivan P. Clarin 84769 2212944 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Pagkaing kompanya sa Laguna |image=[[File:Carmelray Industrial Park 1.jpg|100px]] |title = Pangunahing kompanya sa [[Laguna]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Kompanyang pagkain |list1 = * Belmondo Italia Corporation * [[Edward Keller Phils Inc.]] * [[GenOSI, Inc.]] * Leslie's Corporation * [[Mix Plant, Inc.]] * [[Newly Weds Foods|Newly Weds Foods Phils]] * New Zealand Creamery, Inc. * [[Purechem Corporation|Purechem Corporation–Ferna]] * RBC First Baker Corp. * Starkson Logistics and Processing Center, Inc. * [[Tolman Manufacturing Inc.]] * Top Notch Foods Manufacturing, Inc. * [[Zenith Foods Corporation]] |group2 = Kompanyang elektronika |list2 = * Asian Transmission * Asia Scopro Optics Co, Inc. * Bell Electronics Corporation * Daikyo * Denso * Fuji Electric, Phils Inc. * Fujifilm * Gotoh Philippines Corporation * Microchip * Sanritsu * Sercomm, Philippines Inc. * Shindengen Phils * SIIX * Tong Hsing * Toshiba |group3 = Kompanyang kemikal |list3 = * ACS Manufacturing Corporation * Agchem * D&L Polymer and Colour's, Inc. * Engtek * Enkei * Plastman Products Inc * Pioneer Adhesives, Inc. * Purechem Corporation * Toyo-Ink }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Philippine company navigational boxes]] </noinclude> 7v61vdrwuz6flouuj7u7mli8cnhpote 0 338251 2212662 2212524 2026-06-22T14:11:16Z Inyamad 160708 /* Konektibidad */ 2212662 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shopping mall sa Taguig, Pilipinas}} {{Infobox shopping mall}} Ang '''Ayala Malls Arca South''' ay isang sentrong pamilihan (shopping mall) na matatagpuan sa [[Taguig]], [[Kalakhang Maynila]], [[Pilipinas]]. Binuksan ang unang yugto nito noong Pebrero 2026, at ito ang nagsisilbing pangunahing retail anchor ng 74-hektaryang Arca South estate, isang transit-oriented development sa dating lokasyon ng [[Food Terminal Inc.]] (FTI).<ref>{{cite news |title=Ayala Land opens 100,000-sq.m. Arca South mall in Taguig |url=https://www.bworldonline.com/corporate/2026/05/07/747975/ayala-land-opens-100000-sq-m-arca-south-mall-in-taguig/ |work=[[BusinessWorld]] |date=May 7, 2026 |access-date=May 19, 2026}}</ref> == Arkitektura at Disenyo == Ang mall ay idinisenyo bilang isang "new-generation" estate mall na nagtatampok ng open-air at nature-integrated na layout, imbis na isang tradisyunal na nakasarang gusali. Binubuo ito ng mga sumusunod na natatanging bahagi: * '''Arca Main Street''': Isang 26,000-square-meter na daang-lakaran (pedestrian spine) na nagdurugtong sa mall, mga kalapit na opisina, at terminal ng transportasyon. * '''Fresh Grounds''': Isang bahagi na nakalaan para sa mga lokal na coffee roastery tulad ng Ahon Coffee at JB Kopitiam.<ref>{{cite news |title=Ayala Malls Arca South opens new lifestyle hub |url=https://insiderph.com/ayala-malls-arca-south-opens-new-lifestyle-hub |work=InsiderPH |date=February 12, 2026 |access-date=May 19, 2026}}</ref> * '''The Crates''': Isang modular market space para sa mga lokal at rehiyonal na produkto. == Konektibidad == Ang Ayala Malls Arca South ay nasa loob ng Arca South, isang mixed-use na distrito sa Taguig. Dahil sa magandang lokasyon nito sa dating lugar ng Food Terminal, Inc. (FTI), ito ay nagsisilbing pangunahing sentro ng komersyo sa master-planned na komunidad.<ref>{{Cite web |last=Lopez |first=Rodmill |date=2026-05-14 |title=Ayala Malls Arca South brings community-centered retail to Taguig |url=https://mb.com.ph//2026/05/14/ayala-malls-arca-south-brings-community-centered-retail-to-taguig?hl=en-GB |access-date=2026-06-22 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> Ang disenyo ng lokasyon ay nakatuon sa pagkonekta sa mga pangunahing daanan tulad ng South Luzon Expressway (SLEX) at C-5 Road. Layunin nito na magbigay ng serbisyo hindi lamang sa mga residente ng Arca South kundi pati na rin sa mga komunidad ng Bicutan at iba pang bahagi ng southern Metro Manila. == Epekto sa Ekonomiya == Ang pagbubukas ng Ayala Malls Arca South ay bahagi ng estratehiya ng Ayala Land Inc. upang mapalago ang kanilang recurring income mula sa pagpapaupa ng mga komersyal na espasyo. Inaasahan din na ang mall ay magiging mitsa ng pag-unlad ng ekonomiya sa timog na bahagi ng Taguig sa pamamagitan ng paglikha ng mga lokal na trabaho at pag-akit ng mga mamumuhunan sa mga kalapit na opisina at residential towers sa loob ng estate. == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga shopping mall sa Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Ayala Malls]] [[Kategorya:Mga gusali at istraktura sa Taguig]] fbrrors27ghc5muy2lzws4d94ld3c9p 0 338503 2212904 2210737 2026-06-23T01:21:29Z GinawaSaHapon 102500 +[[Kategorya:Mga katinig]]; +[[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]]; +[[Kategorya:Bigkas]] using [[WP:HC|HotCat]] 2212904 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa pagítan ng ngípin''' o '''interdentál''' ang mga [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang [[Tungki|dulo ng dila]] sa pagitan ng itaas at ibabang [[ngipin]].<ref>{{SOWL}}</ref> Iba ito sa mga [[katinig sa ngipin]], na nabubuo naman gamit ang dila sa likod ng itaas na ngipin. Walang mga wika sa mundo ang alam na nagtatangi sa mga katinig sa ngipin at pagitan ng ngipin. Sinusulat ito sa [[Internasyonal Ponetikong Alpabeto]] gamit ang pagsasama ng nakaangat at nakababang tuldik na tulay, kagaya halimbawa ng {{angbr IPA|d̪͆}}, bagamat sinusulat din ito sa ibang paraan tulad bilang nakaabanteng katinig sa ngipin (hal. {{angbr IPA|d̪̟}}) o [[Katinig sa gilagid|gilagid]] (hal. {{angbr IPA|d̟}}). == Wika == Walang wika sa mundo ang nagtatangi sa mga [[katinig sa ngipin]] sa mga katinig sa pagitan ng ngipin. Pinakamalapit na pagkakataon ang pagbanggit sa mga katinig sa ngipin sa paraang kagaya ng sa katinig sa pagitan ng ngipin. Halimbawa, maririnig ito sa ilang mga dayalekto ng [[wikang Italyano]] at maging sa [[Wikang Ingles|Ingles]], bagamat di tiyak kung gaano ito kadalas mangyari sa mga katutubong mananalita. Sa ilang [[mga wikang Pilipino]], makikita ang mga [[katinig na palapit]] sa pagitan ng ngipin {{IPA|[ð̞]}} tulad halimbawa sa ilang mga dayalekto ng [[Wikang Kagayanën|wikang Kagayanen]], [[Wikang Mandaya|Mandaya]], [[Wikang Kalagan|Kalagan]], [[Mga wikang Bikol|Bikolano ng Katimugang Catanduanes]], at [[Wikang Kalingga|Kalinga]].<ref>{{cite journal |last1=Machlan |first1=Glenn |last2=Olson |first2=Kenneth S. |last3=Amangao |first3=Nelson |year=2008 |title=Minangali (Kalinga) digital wordlist: presentation form |trans-title=Digital na talaan ng mga salita ng [wikang] Minangali (Kalinga): anyong presentasyon |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/1772/olson.html |journal=Language Documentation and Conservation |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=141–156 |hdl-access=free |hdl=10125/1772}}</ref> Makikita rin ito sa [[mga wikang Bauchi]] sa [[Nigeria]].<ref>{{cite conference|first=Roger|last=Blench|url=https://www.academia.edu/38612586|title=Recent research in the languages of Northwest Nigeria: new languages, unknown sounds|conference=Jos Linguistic Circle|year=2011|lang=en|trans-title=Kamakailang pag-aaral sa mga wika ng Hilagang-kanlurang Nigeria: mga bagong wika, mga di-tiyak na tunog}}</ref> May katinig sa pagitan ng ngipin ang ilang mga dayalekto ng [[wikang Amis]] sa [[Taiwan]], gayundin sa [[wikang Mapuche]] ng [[Timog Amerika]]. Sa [[mga wikang katutubo ng Australia]], isa ang pagitan ng ngipin sa mga paraan para mabigkas ang mga katinig sa ngipin. == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} [[Kategorya:Mga katinig]] [[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]] [[Kategorya:Bigkas]] pj159ouk9a9c0j9900cqi95dpjc4vt8 3 338597 2212650 2212554 2026-06-22T12:16:22Z ~2026-36091-06 163235 /* Issues to address */ 2212650 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Issues to address == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] could you please fix these incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; the footballers in [[it:Alberto Marchetti]], [[it:Renato Cattaneo]] and [[it:Alessandro Vitali]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36212-52|&#126;2026-36212-52]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36212-52|talk]]) 20:39, 21 Hunyo 2026 (UTC) 0wse5fbkjzk03s8q7uls0j8tx9ox1lq 0 338630 2212648 2026-06-22T11:59:52Z KyutKoTalaga 152379 Inilipat ni KyutKoTalaga ang pahinang [[Talampas Benham]] sa [[Talampas ng Pilipinas]]: Nilipat sa opisyal na Pangalan na ginagamit ng Pilipinas. 2212648 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talampas ng Pilipinas]] 64e1d1oeed6z6w8yazgsr69544zyjo4 0 338631 2212905 2026-06-23T01:24:37Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa ngípin-gilágid''' o '''dentoalbeyólar''' ang [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang nakapatag na [[dila]] sa [[Prosesong albeyolar|bahaging albeyolar]] sa [[gilagid]] at sa itaas na [[ngipin]].<ref name=":0">{{SOWL}}</ref> Maririnig ang tunog na ito sa mga {{IPA|/t d/}} ng mga wikang tulad ng [[Wikang Pranses|Pranses]], Wikang Italy... 2212905 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa ngípin-gilágid''' o '''dentoalbeyólar''' ang [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang nakapatag na [[dila]] sa [[Prosesong albeyolar|bahaging albeyolar]] sa [[gilagid]] at sa itaas na [[ngipin]].<ref name=":0">{{SOWL}}</ref> Maririnig ang tunog na ito sa mga {{IPA|/t d/}} ng mga wikang tulad ng [[Wikang Pranses|Pranses]], [[Wikang Italyano|Italyano]], at [[Wikang Espanyol|Espanyol]]. Bagamat madalas itong igrupo sa mga [[katinig sa ngipin]], nagkakaiba ito sa [[lugar ng artikulasyon]] ng dila, na nasa pinakalikod kumpara sa mga ito.<ref name=":0" /> Sa wikang Pranses, pawang gilagid o minsan bago mag-gilagid nagaganap ang artikulasyon sa mga katinig na ito. Sa wikang Kastila, [[Katinig sa katawan ng dila|katawan ng dila]] ang tumatama sa lugar ng artikulasyon para sa mga tunog na {{IPA|/t d/}}, at nagiging [[katinig sa gilagid]] ang mga tunog na {{IPA|/t d/}} at {{IPA|/t d/}} kapag sinusundan ito ng {{IPA|/t d/}}.<ref>{{citation |last1=Martínez-Celdrán |first1=Eugenio |title=Castilian Spanish |url=https://www.academia.edu/11365507 |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |year=2003 |trans-title=Wikang Kastila |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817144533/https://www.academia.edu/11365507 |language=en |doi=10.1017/S0025100303001373 |access-date=2016-01-29 |archive-date=2021-08-17 |last2=Fernández-Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera-Sabaté |first3=Josefina |doi-access=free |url-status=dead}}</ref> Ganito rin ang kaso sa wikang Italyano.<ref>{{citation |last1=Rogers |first1=Derek |title=Italian |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=117–121 |year=2004 |trans-title=Wikang Italyano |language=en |doi=10.1017/S0025100304001628 |last2=d'Arcangeli |first2=Luciana |doi-access=free}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} [[Kategorya:Mga katinig]] [[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]] [[Kategorya:Bigkas]] 2np6la6deszb8je5mc1wl9smfn2wu2k 2212910 2212905 2026-06-23T01:40:31Z GinawaSaHapon 102500 2212910 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa ngípin-gilágid''' o '''dentoalbeyólar''' ang [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang nakapatag na [[dila]] sa [[Prosesong albeyolar|bahaging albeyolar]] sa [[gilagid]] at sa itaas na [[ngipin]].<ref name=":0">{{SOWL}}</ref> Maririnig ang tunog na ito sa mga {{IPA|/t d/}} ng mga wikang tulad ng [[Wikang Pranses|Pranses]], [[Wikang Italyano|Italyano]], at [[Wikang Espanyol|Espanyol]]. Bagamat madalas itong igrupo sa mga [[katinig sa ngipin]], nagkakaiba ito sa [[lugar ng artikulasyon]] ng dila, na nasa pinakalikod kumpara sa mga ito.<ref name=":0" /> Sa wikang Pranses, pawang gilagid o minsan bago mag-gilagid nagaganap ang artikulasyon sa mga katinig na ito. Sa wikang Kastila, [[Katinig sa katawan ng dila|katawan ng dila]] ang tumatama sa lugar ng artikulasyon para sa mga tunog na {{IPA|/t d/}}, at nagiging [[katinig sa gilagid]] ang mga tunog na {{IPA|/l/}} at {{IPA|/n/}} kapag sinusundan ito ng {{IPA|/t d/}}.<ref>{{citation |last1=Martínez-Celdrán |first1=Eugenio |title=Castilian Spanish |url=https://www.academia.edu/11365507 |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |year=2003 |trans-title=Wikang Kastila |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817144533/https://www.academia.edu/11365507 |language=en |doi=10.1017/S0025100303001373 |access-date=2016-01-29 |archive-date=2021-08-17 |last2=Fernández-Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera-Sabaté |first3=Josefina |doi-access=free |url-status=dead}}</ref> Ganito rin ang kaso sa wikang Italyano.<ref>{{citation |last1=Rogers |first1=Derek |title=Italian |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=117–121 |year=2004 |trans-title=Wikang Italyano |language=en |doi=10.1017/S0025100304001628 |last2=d'Arcangeli |first2=Luciana |doi-access=free}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} [[Kategorya:Mga katinig]] [[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]] [[Kategorya:Bigkas]] n05hw52w1ur0tna3rtn2igr6dasb198 0 338632 2212906 2026-06-23T01:27:20Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa pagitan ng ngipin]] 2212906 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa pagitan ng ngipin]] 6fnt0g320l6eh12tsfp6ek80k20qht6 0 338633 2212908 2026-06-23T01:37:40Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa ngipin-gilagid]] 2212908 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa ngipin-gilagid]] soa2errl18xplysvlx08s1tjezvs7ti 0 338634 2212909 2026-06-23T01:39:28Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa ngipin-gilagid]] 2212909 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa ngipin-gilagid]] soa2errl18xplysvlx08s1tjezvs7ti 0 338635 2212912 2026-06-23T01:43:09Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Matunog na panlalamunang pailong]] sa [[Matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala]] 2212912 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala]] iomr1zhlsr8e4ei9br4buiaumbjo631 0 338636 2212914 2026-06-23T01:43:55Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala]] 2212914 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala]] iomr1zhlsr8e4ei9br4buiaumbjo631 0 338637 2212940 2026-06-23T08:51:50Z Poetico007 162597 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:pt:Special:Redirect/revision/71113293|Domus Academy]]" 2212940 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|image=Domus_Academy_logo.tif|campus=via Carlo Darwin 20, 20143 Milão|website=https://www.domusacademy.com/|director=Giorgio Lospennato|location=Milan, Italy|type=Pribadong paaralan|name=Domus Academy|established=1982}} '''Ang Domus Academy''' ay isang pribadong paaralan ng disenyo sa Milan, Italy. Nag-aalok ito ng mga undergraduate at postgraduate degree courses sa fashion, industrial design, design management[1], business at user experience design, product at interior design, design innovation, fashion at luxury brand management. == Kasaysayan == Ang Domus Academy ay itinatag noong 1982 ng pamilyang Mazzocchi, mga may‑ari ng Editoriale Domus, ang naglalathala ng mga magasin na Domus at Quattroruote. Si Maria Grazia Mazzocchi ang nagsilbing presidente ng paaralan. Kabilang naman si Gianfranco Ferré sa faculty mula 1983 hanggang 1989, at si Andrea Branzi ang naging cultural director sa unang sampung taon ng akademya. Noong 2009, nakuha ang paaralan ng Laureate Education na nakabase sa Baltimore, Maryland, sa halagang tinatayang sampung milyong euro. Pagsapit ng 2018, ibinenta ito ng Laureate sa Galileo Global Education ng Pransya. Lumitaw ang akademya mula sa cultural milieu ng Italian Radical Design at nagposisyon ng sarili bilang espasyo para sa experimental education. Malaki ang naging impluwensiya ng mga personalidad tulad nina Alessandro Mendini, Alessandro Guerriero, Ettore Sottsass, at Pierre Restany sa paghubog ng maagang yugto nito. Si Restany ang nagmungkahi kay Branzi, co‑founder ng Archizoom collective, na maging unang direktor ng akademya.. Naapektuhan din ang Domus Academy ng ideya ng Global Tools (1973–1975), isang maikli ngunit makabuluhang network ng mga designer at theorist na naglayong muling pag-isipan ang disenyo at edukasyon. Sa dekada 1980 at 1990, bumuo ang akademya ng mga master's program sa mga larangan tulad ng fashion design, industrial design, at komunikasyon, madalas sa pakikipagtulungan sa mga kumpanya at institusyong pangkultura. Isa sa pinakaimportanteng aspeto ng edukasyon sa Domus Academy ay ang pagsasama ng pag-aaral sa aktwal na propesyonal na gawain. Pinapalakas ng institusyon ang pakikipagtulungan sa mga designer mula sa akademya at industriya. Sa paglipas ng panahon, nakatrabaho ng mga estudyante ang mga kilalang propesyonal tulad nina Achille Castiglioni, Ezio Manzini, Gaetano Pesce, Giampaolo Fabris, Giorgetto Giugiaro, Hans Hollein, Isao Hosoe, Issey Miyake, Jerszy Seymour, Michele De Lucchi, at Nanni Strada. Noong 1994, tumanggap ang institusyon ng Compasso d’Oro award mula sa ADI bilang pagkilala sa ambag nito sa mga bagong ideya sa disenyo—tulad ng ugnayan ng teknolohiya at human experience, halo ng fashion at design, sociological approaches, at pag-unlad sa design management at service design—kasama na ang kontribusyon nito sa edukasyon at paglalathala. Ginagamit ng Domus Academy ang project‑based learning approach, na nakabatay sa pakikipagtulungan sa mga kumpanya at sa faculty na galing sa iba’t ibang bansa. Internasyonal din ang komunidad ng mga estudyante. Noong 2009, naging bahagi ito ng Laureate network, at noong 2018, in-acquire ng Galileo Global Education. Dahil dito, lumawak pa ang international dimension ng institusyon habang nananatili ang pokus nito sa design bilang critical at cultural field. == Mga programa at akreditasyon == Ang academic offering ng Domus Academy ay kinabibilangan ng mga bachelor of arts courses (180 ECTS credits), 1-year master's courses (60 o 90 ECTS credits) at 2-year master of arts courses (120 ECTS credits), na nagbibigay ng access sa mga PhD at doctorate programs. Sa pagtatapos ng 1-year Master’s program, makakamit ng mga estudyante ang titulo ng Academic Master (60 ECTS), na may internasyonal na pagkilala at akreditasyon mula sa MIUR, o maaaring kunin ang Dual Award Master (90 ECTS). Ang Academic Master ay iniisyu ng NABA – Nuova Accademia di Belle Arti, isang institusyong awtorisado ng MIUR para sa Higher Education in Art, Music, and Dance. Samantala, ang Dual Award Master ay nagbibigay ng dalawang qualification: isang Academic Master na kinikilala sa Italya at isang Master of Arts na opisyal na kinikilala ng British system at ibinibigay ng Regent’s University London. == Kampus == Ang campus ay matatagpuan sa Navigli district ng Milan. Ang mga pasilidad ay kinabibilangan ng mga laboratoryo ng disenyo at fashion, isang library, mga digital workspace, at mga social area. == Admisyon == Ang mga kurso ay isinasagawa sa wikang Ingles. Para sa undergraduate programs, kailangan ng high school diploma na tinatanggap para sa pagpasok sa unibersidad. Para naman sa postgraduate, kailangan ang bachelor’s degree o kaparehong antas. May iba’t ibang intake periods ang Domus Academy kada taon, at tinitingnan nila ang academic record, portfolio, at English level ng bawat aplikante. == Mga Pagkilala == Ang Domus Academy ay ginawaran ng Compasso d'Oro para sa karera nito at sa kalidad ng mga programang pagtuturo nito[10], pati na rin sa pansin nito sa mga advanced topic na may kaugnayan sa pag-unlad ng Italian design. Sa mga nakaraang taon, ang paaralan ay isa sa pinaka kinikilala sa buong mundo, kabilang ito sa Business Week, Frame Publishers[13], Domus Magazine[14], at Azure Magazine[15]. Nakatanggap ito ng Special Badge of Excellence sa Learning Experience mula sa The Business of Fashion[16]. Kasama ito sa QS World University Rankings by Subject[17], UI GreenMetric World University Rankings[18] at THE Impact Rankings[19]. == Mga Kaugnayang Eskuelahan == Ang Domus Academy ay nananatiling may mga partnership sa mga international institution tulad ng: Central Saint Martins (UK); Pratt Institute (USA); Royal College of Art (UK); RMIT University (Australia); Tsinghua University (China); College for Creative Studies (USA); Nottingham Trent University (UK); Strate School of Design (France); Institut Teknologi Bandung (Indonesia). == Mga Kolaborasyong Pang‑Industriya == Pinagyayaman ng Domus Academy ang kurikulum nito sa pamamagitan ng industry workshops na binuo kasama ang mga prestihiyosong kumpanya tulad ng: Ferrari, Google, Versace, IKEA, PepsiCo, Technogym, Nike, Moncler, Samsung, Condé Nast. Ang akademya ay miyembro ng Cumulus Association[20], ADI– Associazione per il Disegno Industriale, at Piattaforma Sistema Formativo Moda[21]. == Alumni == Ang mga kilalang alumni ay kinabibilangan nina: Anna Dello Russo, Diego Dolcini, Joseph Forakis[22], Francisco Gomez Paz[22], Christophe Pillet[22], Neil Poulton[22], Mario Trimarchi[22], Philippe Bestenheider[22], Defne Koz[22], Marco Susani[22], at Andrew GN. == Mga Talakayan at Mga Panauhing Tagapagsalita == Ang Domus Academy ay regular na nagsasagawa ng mga lektura at kaganapan na tampok ang mga eksperto mula sa larangan ng disenyo, arte at komunikasyon. Kabilang sa mga naging panauhing tagapagsalita sa nakaraan sina''''':''''' Refik Anadol, Yves Béhar, Michele De Lucchi, Tom Dixon, Alberta Ferretti, Formafantasma, Erik Kessel, Mauro Porcini, at Vincent Van Duysen. == Mga Sanggunian == {{Reflist|refs=<ref name=alfonsi>Maria-Vittoria Alfonsi (2008). [https://books.google.com/books?id=OD9KBgAAQBAJ ''Gianfranco Ferré. L'architetto stilista''] (em Italiano). Milan: Baldini Castoldi Dalai. {{ISBN|9788860738905}}. Accessed July 2016.</ref> <ref name=falabrino>Gianluigi Falabrino (2004). [https://books.google.it/books?vid=ISBN8876443932 ''Design speaks Italian''] (em italiano). Milano, Libri Scheiwiller. {{ISBN|8876443932}}. Accessed July 2025.</ref> <ref name=miur>[https://web.archive.org/web/20181218102131/http://www.afam.miur.it/argomenti/istituzioni/istituzioni-autorizzate-a-rilasciare-titoli-di-alta-formazione-artistica,-musicale-e-coreutica-(art11-dpr-872005,-n212).aspx Istituzioni autorizzate a rilasciare titoli di Alta Formazione Artistica, Musicale e Coreutica (art. 11 DPR 8.7.2005, n. 212)] (em italiano). Ministero dell'Istruzione, dell'Università e della Ricerca: Alta Formazione Artistica, Musicale e Coreutica. Archived 18 December 2018.</ref> <ref name=nonaka>Ikujiro Nonaka, Toshihiro Nishiguchi (2000). [https://books.google.com/books?id=0SOx2P8zwQUC&pg=PA132 ''Knowledge Emergence: Social, Technical, and Evolutionary Dimensions of Knowledge Creation'']. Oxford: Oxford University Press; {{ISBN|9780198029991}}.</ref> <ref name=rep>Barbara Casavecchia, Anna Cirillo (13 January 2010). [http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2010/01/13/le-scuole-gioiello-del-design-vendute-un.html Le scuole gioiello del design vendute a un colosso americano] (em italiano). ''La Repubblica''. Accessed July 2016.</ref> <ref name=san>[http://www.moda.san.beniculturali.it/wordpress/?protagonisti=gianfranco-ferre Ferré Gianfranco 1944 - 2007] (em italiano). Archivi della moda del novecento. Ministero dei beni e delle attività culturali e del turismo. Sistema Archivistico Nazionale. Accessed July 2016.</ref> <ref name=sole>Marta Casadei (23 November 2017). [http://www.ilsole24ore.com/art/moda/2017-11-23/-milano-nasce-maxi-polo-la-moda-e-design-102138.shtml?uuid=AEpSxOGD Moda, arte&design: a Milano il maxi-polo delle scuole] (em italiano). ''Il Sole 24 Ore''. Accessed May 2018.</ref> <ref name=domus>Domus, n°633, November 1982, pag.56. Acessado em julho de 2025. </ref> <ref name=casabella>Casabella, May 1973. Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=domusmag>Domus, n°648, March 1984, Pag. 1. Acessado em julho de 2025. </ref> <ref name=adi>Fondazione ADI, 1994. [https://www.adi-design.org/upl/CdO_STORICO/CdO%20storico%20MOTIVAZIONI/Motivazioni_1994.pdf Premio Compasso d'Oro 1994]. Acessado em julho de 2025. </ref> <ref name=fashionnetwork>Fashion Network (23 November 2017). [https://it.fashionnetwork.com/news/Gruppo-galileo-italia-nasce-il-polo-di-formazione-con-marangoni-naba-e-domus-academy Gruppo Galileo Italia, nasce il polo di formazione con Marangoni, NABA e Domus Academy] (em italiano). Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=martins>Ana Martins (2014). [https://www.lehmanns.de/shop/sozialwissenschaften/26844030-9789077174982-masterclass-architecture ''Masterclass Architecture, Guide to the World’s Leading Graduate Schools'']. {{ISBN|9789077174982}}. Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=domusguide>Domus Guide (2014, 2016, 2018). [https://www.domusweb.it/en/news/2013/12/13/domus_guide_2014.html ''Supplement to Domus Magazine n.975, December 2013'']. [https://www.domusweb.it/en/news/2015/12/12/best_of_schools.html ''Supplement to Domus Magazine n. 997, December 2015'']. [https://www.domusweb.it/en/news/2016/12/12/domus_guide_2017.html ''Supplement to Domus Magazine n. 1008, December 2016'']. Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=azure>Jaclyn Tersigni (17 November 2016). [https://www.azuremagazine.com/article/eight-top-interior-design-schools/ 8 Top Interior Design Schools from around the World]. ''Azure Magazine.'' Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=thebusinessoffashion>The Business of Fashion (2 June 2019). [https://www.businessoffashion.com/articles/workplace-talent/graduate-fashion-design/ The Best Fashion Schools in the World 2019]. Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=qs>[https://www.topuniversities.com/universities/domus-academy QS University Ranking by Subject]. Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=greenmetric>[https://greenmetric.ui.ac.id/rankings/overall-rankings-2024/domusacademy.it UI GreenMetric World University Rankings]. Acessado em julho de 2025.</ref> UI <ref name=impact>[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/domus-academy-milan THE Impact Rankings]. Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=cumulus>[https://cumulusassociation.org/our-community/our-member-institutions/domus-academy/ Cumulus Association]. Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=piattaforma>[https://piattaformamoda.it/ Piattaforma Sistema Formativo Moda]. Acessado em julho de 2025.</ref> <ref name=lostintranslation>Lost in Translation, Curators Dante Donegani and Elena Pacenti, Exhibition Catalogue, 2012, Pag. 65-70-71-74-79-84. Acessado em julho de 2025.</ref>}} [[Kategorya:Disenyo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata]] [[Kategorya:Disenyo ng komunikasyon]] gerveq315zdpjijp7a1qlb28kj54y19